श्री शिवलीलामृत - अध्याय ६ वा

जय जय मदनांतका मनमोहना । मदमत्सरकाननदहना ।
हे भवभयपाशनिकृंतना । भवानीरंजना भयहारका ॥ १ ॥

मन्मथाचा (मदनाचा) अंत करणाऱ्या, सर्वांचे मन मोहून घेणाऱ्या, मद आणि मत्सराच्या अरण्याचा दाह करणाऱ्या, संसाररूपी भयाचे पाश तोडणाऱ्या, भवानीला आनंद देणाऱ्या आणि भय हरण करणाऱ्या हे शिवा, तुमचा जयजयकार असो.

हिमाद्रिजामाता गंगाधरा । सिंधुरवदनजनका कर्पूरगौरा ।
पद्मनाभमनरंजना त्रिपुरहरा । त्रिदोषशमना त्रिभुवनेशा ॥ २ ॥

हिमालयपुत्री पार्वतीचे पती, गंगेला मस्तकावर धारण करणारे, गजाननाचे पिता, कापुरासारखे गौर वर्ण असणारे, भगवान विष्णूंचे मन आनंदित करणारे, त्रिपुरासुराचा संहार करणारे, तिन्ही दोषांचे शमन करणारे आणि तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेल्या हे शिवा, तुम्हाला नमस्कार असो.

नीलग्रीवा सुहास्यवदना । नंदीवहना अंधकमर्दना ।
गजातका दक्षक्रतुदलना । दानवदमना दयानिधे ॥ ३ ॥

नीलकंठ असणाऱ्या, सुंदर हास्यवदन, नंदी हीच ज्यांची स्वारी आहे, अंधकासुराचा आणि गजासुराचा नाश करणाऱ्या, दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त करणाऱ्या, दानवांचे दमन करणाऱ्या हे दयानिधी महादेवा, तुमचा जय असो.

अमितभक्तप्रियकरा । ताटिकांतकपूज्य त्रितापहरा ।
तुझे गुण वर्णावया दशशतवक्त्रा । शक्ति नव्हेचि सर्वथा ॥ ४ ॥

अगाध भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या, यमादी देवतांनी पूजलेल्या आणि त्रिविध ताप हरण करणाऱ्या हे शिवा, तुमचे गुण वर्णन करण्याचे सामर्थ्य हजार मुखे असणाऱ्या शेषालाही नाही.

नित्य शांत निर्विकल्प निरंजना । आशापाशरहित विरक्त पूर्णा ।
निजभक्तपाशविमोचना । जन्ममरणां मोचक जो ॥ ५ ॥

जे नित्य शांत, निर्विकल्प, निरंजन, आशापाशापासून मुक्त, पूर्ण विरक्त आहेत आणि आपल्या भक्तांना जन्म-मरणाच्या पाशातून मुक्त करतात, अशा शिवप्रभूंचे मी स्तवन करतो.

जे विषयकामनायुक्त । तुज स्वामी अनन्य भजत ।
त्यासी पुरविसी विषयपदार्थ । जे जे इच्छित सर्वही ॥ ६ ॥

जे लोक विषयांची इच्छा धरून तुम्हाला अनन्यभावाने भजतात, त्यांना तुम्ही त्यांच्या इच्छेनुसार सर्व भोग व पदार्थ प्राप्त करून देता.

सकामासी कामना पुरवून । तू निजध्यानी लाविसी मन ।
तेच परम विरक्त होऊन । पद निर्वाण पावती ॥ ७ ॥

सकाम भक्तांच्या सर्व कामना पूर्ण करून तुम्ही हळूहळू त्यांचे मन तुमच्या ध्यानात लावता. त्यामुळे पुढे तेच भक्त पूर्ण विरक्त होऊन मोक्षपद (निर्वाण) प्राप्त करतात.

सोमवार शिवरात्रि प्रदोष । आचरता तरले असंख्य स्त्रीपुरुष ।
येचविषयी कथा निर्दोष । सूत सांगे शौनकादिका ॥ ८ ॥

सोमवार, शिवरात्र आणि प्रदोष हे व्रत आचरल्याने असंख्य स्त्री-पुरुष संसारसागरातून तरून गेले. याच विषयावर सूत महर्षी शौनकादी ऋषींना एक पावन कथा सांगू लागले.

आर्यावर्त देश पवित्र । तेथीचा चित्रवर्मा नाम नृपवर ।
जैसे पूर्वी नल हरिश्चंद्र । तैसा पुण्यशील प्रतापी ॥ ९ ॥

आर्यावर्त या पवित्र देशात पूर्वीच्या नल आणि हरिश्चंद्र राजांप्रमाणेच चित्रवर्मा नावाचा एक पुण्यशील, प्रतापी व श्रेष्ठ राजा राज्य करत होता.

जैसा जनक रक्षी बाळ स्नेहाळ । तैसा गोविप्रपाळक नृपाळ ।
दुष्ट दुर्जन शत्रु खळ । त्यासी काळ दंडावया ॥ १० ॥

जसा एखादा प्रेमळ पिता आपल्या बाळाचे रक्षण करतो, तसा तो राजा गायी व ब्राह्मणांचे रक्षण करणारा होता आणि दुष्ट, दुर्जन व शत्रूंसाठी काळरूप होता.

प्रयत्नाविषयी जैसा भगीरथ । बळास उपमिजे वायुसुत ।
समरभूमीस भार्गव अजित । विरोचनात्मज दानाविषयी ॥ ११ ॥

तो राजा प्रयत्नात भगीरथासारखा, बळात मारुतीसारखा, युद्धभूमीत परशुरामासारखा आणि दातृत्वात बळीराजासारखा श्रेष्ठ होता.

शिव आणि श्रीधर । त्यांच्या भक्तीस तत्पर ।
त्यास झाले बहुत पुत्र । पितयातुल्य प्रतापी ॥ १२ ॥

भगवान शिव आणि विष्णू यांच्या भक्तीत तत्पर असणाऱ्या त्या राजाला आपल्यासारखेच प्रतापी असे अनेक पुत्र झाले.

बहुत नवस करिता पंचवदना । एक कन्या झाली शुभानना ।
सुलोचना नैषधअंगना । उपमेस तिच्या न पुरती ॥ १३ ॥

शंकराला खूप नवस केल्यानंतर राजाला एक अत्यंत सुंदर कन्या झाली. तिच्या सौंदर्यापुढे सुलोचना किंवा नळराजाची पत्नी दमयंती यांची उपमाही फिकी पडत होती.

तारकारिजनकशत्रुप्रिया । वृत्रारिशत्रुजनकजाया ।
उपमा देता द्विजराजभार्या । बहुत वाटती हळुवट ॥ १४ ॥

तिच्या अनुपम सौंदर्याची तुलना पार्वती, लक्ष्मी किंवा रोहिणी यांच्याशी केली तरी त्या उपमा अपुऱ्या व कमी दर्जाच्या वाटत होत्या.

ते अपर प्रतिमा भार्गवीची । उपमा साजे हैमवतीची ।
की दूहिणजाया पुत्री मित्राची । उपमा साच द्यावी तीते ॥ १५ ॥

ती साक्षात लक्ष्मीची दुसरी प्रतिमा किंवा पार्वतीसारखी भासत होती. तिला सरस्वती किंवा यमुनेची उपमा देणेच योग्य ठरत होते.

कलंकरहित रोहिणीधव । तैसा मुखशशी अभिनव ।
त्रैलोक्यसौंदर्य गाळूनि सर्व । ओतिली वाटे कमलोद्भवे ॥ १६ ॥

तिचे मुख कलंकरहित चंद्रासारखे निष्कलंक होते. जणू ब्रह्मदेवाने तिन्ही लोकांचे सौंदर्य एकत्र गाळून ही मूर्ती घडवली आहे असे वाटत होते.

तिच्या जन्मकाळी द्विज सर्व । जातक वर्णिती अभिनव ।
चित्रवर्मा रायासी अपूर्व । सुख वाटले बहुतचि ॥ १७ ॥

तिच्या जन्मसमयी सर्व ब्राह्मणांनी तिची अलौकिक जन्मपत्रिका सांगताच चित्रवर्मा राजाला अत्यंत आनंद झाला.

एक द्विज बोले सत्य वाणी । ही होईल पृथ्वीची स्वामिणी ।
दहा सहस्र वर्षे कामिनी । राज्य करील अवनीचे ॥ १८ ॥

एका ब्राह्मणाने सत्य भाकीत केले की, ही कन्या पृथ्वीची स्वामीण होईल आणि दहा हजार वर्षे पृथ्वीवर राज्य करेल.

ऐकता तोषला राव बहुत । द्विजांस धन वस्त्र अलंकार देत ।
ज्याणे जे मागितले ते पुरवीत । नाही नेदी न म्हणेचि ॥ १९ ॥

हे ऐकून राजा अतिशय आनंदित झाला. त्याने ब्राह्मणांना धन, वस्त्रे व अलंकार दिले आणि ज्याने जे मागितले ते सर्व देऊन कोणालाही नाही म्हटले नाही.

तिचे नाम सीमंतिनी । सीमा स्वरूपाची झाली तेथूनी ।
लावण्य गंगा चातुर्यखाणी । शारदेऐसी जाणिजे ॥ २० ॥

तिचे नाव 'सीमंतिनी' ठेवले गेले. ती सौंदर्याची सीमा, लावण्याची गंगा आणि सरस्वतीसारखी चातुर्याची खाण होती.

राव संतोषे कोंदला बहुत । तो अमृतात विषबिंदु पडत ।
तैसा एक पंडित । भविष्यार्थ बोलिला ॥ २१ ॥

राजा आनंदात मग्न असताना, अमृतात विषाचा थेंब पडावा तसा एक भविष्यवेत्ता पंडित वाईट भविष्य बोलला.

चौदावे वर्षी सीमंतिनीसी । वैधव्य येईल निश्चयेसी ।
ऐसी ऐकता राव मानसी । उद्विग्न बहुत जाहला ॥ २२ ॥

"चौदाव्या वर्षी सीमंतिनीला नक्कीच वैधव्य येईल," हे भयानक भविष्य ऐकून चित्रवर्मा राजा मनात अत्यंत उद्विग्न झाला.

वाटे वज्र पडिले अंगावरी । की सौदामिनी कोसळली शिरी ।
किंवा काळजी घातली सुरी । तैसे झाले रायासी ॥ २३ ॥

राजाला वाटले की अंगावर वज्र पडले, डोक्यावर वीज कोसळली किंवा काळजात सुरी उपसली; इतके त्याला दारुण दुःख झाले.

पुढती बोले तो ब्राह्मण । राया शिवदयेकरून ।
होईल सौभाग्यवर्धन । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥ २४ ॥

त्यानंतर तो ब्राह्मण पुन्हा म्हणाला, "हे राजा, शिवाच्या कृपेने तिचे सौभाग्य पुनश्च वाढेल, हे तीन वेळा सत्य सांगतो."

विप्र सदना गेले सवेग । रायासी लागला चिंतारोग ।
तव ती शुभांगी उद्वेग । रहित उपवर जाहली ॥ २५ ॥

ब्राह्मण निघून गेले, पण राजाला चिंतेचा रोग जडला. काही काळाने ती सुंदर कन्या चिंतामुक्तपणे उपवर झाली.

सकळकळाप्रवीण । चातुर्यखाणीचे दिव्यरत्न ।
तिचे ऐकता सुस्वर गायन । धरिती मौन कोकिळा ॥ २६ ॥

ती सर्व कलांमध्ये प्रवीण आणि चातुर्याचे दिव्यरत्न होती. तिचे सुश्राव्य गायन ऐकून कोकिळासुद्धा मौन धारण करत असत.

अंगीचा सुवास पाहून । कस्तूरीमृग घेती रान ।
पितयास आवडे प्राणाहून । पाहता नयन न धाती ॥ २७ ॥

तिच्या शरीराचा सुवास पाहून कस्तुरीमृग लाजून रानात पळून जात. पित्याला ती प्राणापेक्षा प्रिय होती, तिला पाहून त्याचे डोळे तृप्त होत नसत.

वदन पाहूनि रतिपति लज्जित । कटी देखोनि हरि वदन न दाखवीत ।
गमन देखोनि लपत । मराळ मानससरोवरी ॥ २८ ॥

तिचे मुख पाहून मदन लाजत असे, कंबर पाहून सिंह तोंड लपवत असे आणि तिची मंद चाल पाहून हंस मानससरोवरात जाऊन लपत असत.

क्षण एक चाले गजगती । देखोनि शंकला करिपती ।
कुरळ केश देखोनि भ्रमरपंक्ती । रुंजी घालिती सुवासा ॥ २९ ॥

तिची गजगामिनी चाल पाहून श्रेष्ठ हत्तीही थबकत असे. तिचे कुरळे केस व सुवास पाहून भुंग्यांचे थवे तिच्याभोवती गुंजारव करत असत.

कमळ मृग मीन खंजन । लजित देखोनि जिचे नयन ।
वेणीची आकृती पाहून । भुजंग विवरी दडाले ॥ ३० ॥

तिचे डोळे पाहून कमळ, हरिण, मासा व खंजन पक्षी लाजत असत आणि तिची सुंदर वेणी पाहून नाग बिळात जाऊन लपत असत.

या वृक्षावरून त्या वृक्षी देख । शुक पळती पाहता नासिक ।
बिंबफळे अतिसुरेख । लज्जित अधर देखता ॥ ३१ ॥

तिचे चाफेकळीसारखे नाक पाहून पोपट झाडांवरून पळून जात आणि तिचे ओठ पाहून बिंबफळे लाजत असत.

पक्वदाडिंबबीज सुरंग बहुत । त्यांस लाजविती जिचे दंत ।
कुच देखोनि कमंडलु शंकित । स्वरूप अद्भुत वर्णं किती ॥ ३२ ॥

तिचे दात पिकलेल्या डाळिंबाच्या दाण्यांना लाजवत असत. तिच्या या अद्भुत रूपाचे वर्णन किती करावे!

तनूचा सुवास अत्यंत । जाय दशयोजनपर्यंत ।
सूर्यप्रभेसम कांति भासत । शशिसम मनोरमा ॥ ३३ ॥

तिच्या शरीराचा सुवास दहा योजने दूरपर्यंत पसरत असे. तिची कांती सूर्यासारखी तेजस्वी आणि मन चंद्रासारखे आह्लाददायक होते.

झाली असता उपवर । तिच्या पद्मिणी सख्या सुंदर ।
किन्नरकन्या मनोहर । गायन करिती तिजपासी ॥ ३४ ॥

ती उपवर झाल्यावर तिच्या पद्मिणी जातीच्या सुंदर सख्या आणि किन्नरकन्या तिच्याजवळ मनोहर गायन करत असत.

त्यांच्या मुखेकरोनी । वार्ता ऐके सीमंतिनी ।
चतुर्दशवर्षी आपणालागुनी । वैधव्य कथिले ऋषीने ॥ ३५ ॥

त्यांच्या मुखातून सीमंतिनीने ऐकले की ऋषींनी तिला चौदाव्या वर्षी वैधव्य येईल असे सांगितले आहे.

परम संताप पावली ते समयी । याज्ञवल्क्याची स्त्री मैत्रेयी ।
तिचे पाय धरूनि लवलाही । पुसे सद्गद होवोनिया ॥ ३६ ॥

ते ऐकून तिला अतिशय वाईट वाटले. तेव्हा ती त्वरित याज्ञवल्क्य ऋषींची पत्नी मैत्रेयी हिच्याकडे गेली आणि तिचे पाय धरून गद्गद होऊन विचारू लागली.

सौभाग्यवर्धनव्रत । माये कोणते सांग त्वरित ।
कोणते पुजू दैवत । कोणत्या गुरूसी शरण जाऊ ॥ ३७ ॥

"हे माते, सौभाग्य वाढवणारे व्रत कोणते ते मला लवकर सांग. मी कोणत्या देवाची पूजा करू आणि कोणत्या गुरूंना शरण जाऊ?"

सांगितला सकळ वृत्तांत । चौदावे वर्षी वैधव्य यथार्थ ।
मग मैत्रेयी बोलत । धरी व्रत सोमवार ॥ ३८ ॥

सीमंतिनीने चौदाव्या वर्षी वैधव्य येण्याचा सर्व वृत्तांत सांगितल्यावर मैत्रेयी म्हणाली, "तू सोमवारचे व्रत कर."

सांगे शिवमंत्र पंचाक्षरी । तांत्रिक क्रिया सर्व श्रुत करी ।
निशी झालिया पूजावा त्रिपुरारी । षोडशोपचारे सप्रेम ॥ ३९ ॥

मैत्रेयीने तिला 'ॐ नमः शिवाय' हा पंचाक्षरी मंत्र व पूजेची विधी सांगितली आणि रात्री प्रेमाने शंकराची षोडशोपचारे पूजा करण्यास सांगितले.

म्हणे तुज दुःख झाले जरी प्राप्त । तरी न सोडी हे व्रत ।
ब्राह्मणभोजन दंपत्य बहत । पूजी माये अत्यादरे ॥ ४० ॥

मैत्रेयी म्हणाली, "तुझ्यावर कितीही दुःख आले तरी हे व्रत सोडू नकोस. ब्राह्मणांना भोजन दे आणि सुवासिक दांपत्यांची आदराने पूजा कर."

पडिले दु:खाचे पर्वत । तरी टाकू नको हे व्रत ।
उबग न धरी मनात । बोल न ठेवी व्रताते ॥ ४१ ॥

"दुःखाचे पर्वत कोसळले तरी व्रत सोडू नकोस. मनात वीट आणू नकोस व व्रताला दोष देऊ नकोस."

त्यावरी नैषधराज नळ जाण । त्याचा पुत्र इंद्रसेन ।
त्याचा तनय चित्रांगद सुजाण । केवल मदन दुसरा ॥ ४२ ॥

त्यानंतर नैषध देशाचा राजा नळ, त्याचा पुत्र इंद्रसेन आणि त्याचा मुलगा चित्रांगद हा दुसऱ्या मदनासारखा अत्यंत रूपवान व सुजाण होता.

चतुःषष्टिकळायुक्त । जैसा पितामह नळ विख्यात ।
सर्वलक्षणी दिसे मंडित । चित्रांगद तैसाचि ॥ ४३ ॥

तो चित्रांगद चौसष्ट कलांनी युक्त आणि आजोबा नळराजाप्रमाणेच सर्व शुभ लक्षणांनी शोभून दिसणारा होता.

कुंभिनी शोधिली समग्र । परी त्याहूनि नाही सुंदर ।
तो तीस योजिला वर । राशि नक्षत्र पाहूनि ॥ ४४ ॥

संपूर्ण पृथ्वी शोधली तरी त्याच्यापेक्षा सुंदर वर मिळाला नसता. पत्रिका व राशी-नक्षत्रे जुळवून सीमंतिनीसाठी त्यालाच वर म्हणून ठरवले गेले.

इकडे सीमंतिनी आचरे व्रत । सांगितल्याहूनि विशेष करीत ।
आठ दिवसा अकरा शत । दंपत्ये पूजीत वस्त्रालंकारे ॥ ४५ ॥

इकडे सीमंतिनी मैत्रेयीने सांगितल्यापेक्षाही अधिक निष्ठेने व्रत करू लागली. दर आठवड्याला ती अकराशे सुवासिक दांपत्यांची वस्त्र-अलंकारांनी पूजा करत असे.

आणीकही ब्राह्मण भोजन । आल्या अतिथा देत अन्न ।
सांग करी शिवपूजन । जागरण सोमवारनिशी ॥ ४६ ॥

ती ब्राह्मणांना भोजन देई, अतिथींचा सत्कार करी, यथासांग शिवपूजा करी आणि सोमवारी रात्रभर जागरण करी.

पंचसूत्री शिवलिंग । मणिमय शिवसदन सुरंग ।
कोणी एक न्यून प्रसंग । न घडे सीमंतिनीपासूनी ॥ ४७ ॥

पंचसूत्री शिवलिंग आणि रत्नांचे सुंदर शिवालय बनवून तिच्याकडून पूजेत कोणतीही उणीव राहत नव्हती.

शिव अभिषेकिता पापसंहार । शिवपूजने साम्राज्य अपार ।
गंधाक्षता माला परिकर । सौभाग्यवर्धन त्याकरिता ॥ ४८ ॥

शिवाला अभिषेक केल्याने पापांचा संहार होतो, शिवपूजेने अथांग साम्राज्य मिळते आणि गंध, अक्षता व हार अर्पण केल्याने सौभाग्य वाढते.

शिवापुढे धूप जाळिता बहुवस । तेणे आंग होय सुवास ।
दीप चालविता वंश । वर्धमान होय पै ॥ ४९ ॥

शिवापुढे धूप जाळल्याने शरीर सुवासिक होते आणि दिवा लावल्याने वंशाची वृद्धी होते.

आणिकही दीपाचा गुण । कांति विशेष आयुष्यवर्धन ।
नैवेद्ये भाग्य पूर्ण । वर्धमान लक्ष्मी होय ॥ ५० ॥

दिव्यामुळे कांती व आयुष्य वाढते. नैवेद्य दाखवल्याने भाग्य उजळते आणि लक्ष्मी प्रसन्न होऊन वाढते.

तांबूलदाने यथार्थ । सिद्ध चारी पुरुषार्थ ।
नमस्कारे आरोग्य होत । प्रदक्षिणे भ्रम नासे ॥ ५१ ॥

तांबूल (नागवेलीचे पान) दिल्याने चारही पुरुषार्थ सिद्ध होतात, नमस्काराने आरोग्य लाभते आणि प्रदक्षिणेने मनाचा भ्रम दूर होतो.

जपे साधे महासिद्धि । होमहवने होय कोशवृद्धी ।
कीर्तन करिता कृपानिधी । सांब ठाके पुढे उभा ॥ ५२ ॥

जपाने महासिद्धी प्राप्त होते, होमहवनाने धनकोश वाढतो आणि कीर्तन केल्याने कृपानिधी महादेव साक्षात पुढे उभे राहतात.

ध्याने होय महाज्ञान । श्रवणे आधिव्याधिहरण ।
नृत्य करिता जन्ममरण । धूर्जटी दूर करीतसे ॥ ५३ ॥

ध्यानाने आत्मज्ञान मिळते, शिवकथा श्रवणाने आधि-व्याधींचे हरण होते आणि शिवासमोर नृत्य केल्याने शंकर जन्म-मरणाचा फेरा दूर करतात.

तंत वितंत घन सुस्वर । शिवप्रीत्यर्थ करिता वाद्य समग्र ।
तेणे कंठ सुरस कीर्ति अपार । रत्नदाने नेत्र दिव्य होती ॥ ५४ ॥

शिवाच्या प्रीत्यर्थ सुश्राव्य वाद्ये वाजवल्याने कंठ मधुर होतो व कीर्ती पसरते; तसेच रत्नांचे दान केल्याने नेत्र दिव्य होतात.

एवं सर्व अलंकार वाहता । सर्वा ठायी जयलाभ तत्त्वता ।
ब्राह्मणभोजन करिता । वर्णिले सर्व प्राप्त होय ॥ ५५ ॥

अशा प्रकारे शिवाला अलंकार अर्पण केल्याने सर्वत्र विजय मिळतो आणि ब्राह्मणांना भोजन दिल्याने सर्व इच्छित फळे प्राप्त होतात.

मैत्रेयीने पूर्वी व्रत । सीमंतिनीसी सांगितले समस्त ।
त्याहूनि ते विशेष आचरत । शिव पूजित आदरे ॥ ५६ ॥

मैत्रेयीने पूर्वी सांगितलेले हे सर्व व्रत सीमंतिनी अत्यंत आदराने व अधिक निष्ठेने करत शंकराची पूजा करत राहिली.

त्यावरी नैषधाचा पौत्र । चित्रांगद नामे गुणगंभीर ।
त्यासी आणोनिया सादर । सीमंतिनी दीधली ॥ ५७ ॥

त्यानंतर नळराजाचा नातू चित्रांगद या गुणवान आणि धीरगंभीर राजपुत्राला बोलावून सीमंतिनीचा विवाह त्याच्याशी करून दिला.

चारी दिवसपर्यंत । सोहळा झाला जो अद्भुत ।
तो वर्णिता ग्रंथ यथार्थ । पसरेल समुद्राजैसा ॥ ५८ ॥

चार दिवसपर्यंत जो अद्भुत विवाहसोहळा रंगला, त्याचे वर्णन करू गेल्यास समुद्राएवढा मोठा ग्रंथ होईल.

सहस्र अर्बुदे धन जाणा । राये दिधली वरदक्षिणा ।
वस्त्र अलंकार नवरत्ना । गणना कोणा न करवे ॥ ५९ ॥

चित्रवर्मा राजाने अथांग धन, वस्त्रे, नवरत्ने व अलंकार वरदक्षिणा म्हणून दिले, ज्याची गणना करणे अशक्य होते.

अश्वशाळा गजशाळा । रत्नखचित याने विशाळा ।
चित्रशाळा नृत्यशाळा । आंदण दिधले जामाता ॥ ६० ॥

राजाने जावयाला घोड्यांच्या व हत्तींच्या शाळा, रत्नांचे रथ, चित्रशाळा व नृत्यशाळा आहेर म्हणून दिल्या.

चारी दिवसपर्यंत । चारी वर्ण केले तृप्त ।
विप्रा दक्षिणा दिली अपरिमित । नेता द्विज कंटाळती ॥ ६१ ॥

चार दिवस चारही वर्णांच्या लोकांना तृप्त केले गेले. ब्राह्मणांना इतकी अथांग दक्षिणा दिली की ती नेता नेता ते थकून गेले.

आश्रमा धन नेता ब्राह्मण । वाटेस टाकिती न नेववे म्हणून ।
याचका मुखी हेचि वचन । पुरे पुरे किती न्यावे ॥ ६२ ॥

आश्रमात धन नेताना ब्राह्मणांना पेलवत नसल्याने ते वाटेतच सोडून देत असत आणि याचक "पुरे पुरे, किती न्यावे!" असे म्हणत होते.

रायाचा औदार्यकृशान । दारिद्र्यरान टाकीले जाळून ।
दुराशा दुष्कंटकवन । दग्ध झाले मुळीहुनी ॥ ६३ ॥

राजाच्या औदार्यरुपी अग्नीने दारिद्र्याचे रान जाळून भस्म केले आणि दुराशेची काटेरी झाडी समूळ जळून खाक झाली.

धनमेघ वर्षता अपार । दारिद्र्यधुरोळा बैसला समग्र ।
याचक तृप्तितृणांकुर । टवटवीत विरूढले ॥ ६४ ॥

धनरुपी पावसाचा वर्षाव झाल्याने दारिद्र्याची धुळ खाली बसली आणि याचकांचे तृप्तीरुपी अंकुर टवटवीत फुलले.

असो नैषधपुरीचे जन । पाहती सीमंतिनीचे वदन ।
इंदुकळा षोडश चिरून । द्विज ओतिले बत्तीस ॥ ६५ ॥

नैषध नगरीचे लोक सीमंतिनीचे सौंदर्य पाहतच राहिले. तिचे दात जणू चंद्राच्या सोळा कलांना कोरून बनवलेले बत्तीस दात भासत होते.

कलंक काढूनी निःशेष । द्विजसंधी भरल्या राजस ।
मुखीचे निघता श्वासोच्छ्वास । सुगंधराज तोचि वाटे ॥ ६६ ॥

तिच्या दातांमध्ये कलंकाचा लेशही नव्हता आणि तिच्या श्वासातून सुगंधराजाचा दिव्य सुवास येत होता.

जलजमुखी जलजकंठ । जलजमाला तेज वरिष्ठ ।
जलजनिंबपत्रे करूनि एकवट । ओवाळून टाकिती शशिमुखा ॥ ६७ ॥

तिच्या कमळासारख्या सुंदर मुखावरून सर्वांनी प्रेमाने दृष्ट काढली.

असो साडे झालिया पूर्ण । नैषधदेशा गेला इंद्रसेन ।
सकळ वर्‍हाडी अनुदिन । सौंदर्य वर्णिती सीमंतिनीचे ॥ ६८ ॥

विवाह सोहळा पूर्ण झाल्यावर इंद्रसेन राजा नैषध देशात परत गेला. सर्व वऱ्हाडी मंडळी सीमंतिनीच्या सौंदर्याचे वर्णन करत होती.

विजयादशमी दीपावळी लक्षून । जामात राहविला मानेकरून ।
कितीएक दिवस घेतला ठेवून । चित्रवर्मा राजेंद्रे ॥ ६९ ॥

दसरा व दिवाळीचा सण पाहून चित्रवर्मा राजाने आपल्या जावयाला (चित्रांगदाला) सन्मानाने काही दिवस आपल्याकडेच ठेवले.

जैसा श्रीरंग आणि इंदिरा । तैसा जोडा दिसे साजिरा ।
नाना उपचार वधूवरा । समयोचित करी बहु ॥ ७० ॥

भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीप्रमाणेच हा वधू-वरांचा जोडा अत्यंत शोभून दिसत होता. राजा त्यांचे सर्व आदरातिथ्य करत होता.

कोणे एके दिवसी चित्रांगद । सवे घेऊनि सेवकवृंद ।
धुरंधर सेना अगाध । जात मृगये लागूनी ॥ ७१ ॥

एका दिवशी चित्रांगद आपले सेवक व मोठे सैन्य सोबत घेऊन शिकार करण्यासाठी वनात गेला.

वनी खेळता श्रमला फार । घर्म आला तप्त शरीर ।
जाणोनि नौका सुंदर । यमुनाडोही घातली ॥ ७२ ॥

वनात शिकार खेळताना तो खूप थकला, शरीराला घाम आला, म्हणून त्याने यमुना नदीच्या डोहात एक सुंदर नाव टाकली.

त्यात मुख्य सेवक घेऊन । बैसला चित्रांगद गुणनिधान ।
आवले अवलोकिती चहुकडून । कौतुके भाषण करिताती ॥ ७३ ॥

मुख्य सेवकांना सोबत घेऊन चित्रांगद नावेत बसला. ते सर्वजण यमुनेच्या डोहातील पाण्याचे कौतुक करत गप्पा मारत होते.

कृतांत भगिनीचे उदक । कृष्णवर्ण भयानक ।
त्या उदकाचा अंत सम्यक । कधी कोणी न घेतला ॥ ७४ ॥

यमाची बहीण असलेल्या यमुनेचे पाणी काळे व भयानक होते; त्या डोहाचा थांगपत्ता आजवर कोणालाही लागला नव्हता.

तो प्रभंजन सुटला अद्भुत । नौका तेथे डळमळीत ।
आवले आक्रोशे बोलत । नौका बुडाली म्हणोनिया ॥ ७५ ॥

अचानक तुफान वारा सुटला आणि नाव डळमळू लागली. "नाव बुडत आहे!" असा आक्रोश नावाडी करू लागले.

भयभीत झाले समस्त । नौका बुडाली अकस्मात ।
एकचि वर्तला आकांत । नाही अंत महाशब्दा ॥ ७६ ॥

सर्वजण भयभीत झाले आणि अचानक ती नाव पाण्यात बुडाली. तिथे एकच मोठा आकांत व आक्रोश पसरला.

तीरी सेना होती अपार । तिच्या दु:खासी नाही पार ।
चित्रांगदाचे पाठीराखे वीर । आकांत करिती एकसरे ॥ ७७ ॥

काठावर उभ्या असलेल्या सैनिकांच्या दुःखाला पार राहिला नाही. चित्रांगदाचे अंगरक्षक वीर एकत्र आक्रोश करू लागले.

सेवक धावती हाक फोडीत । चित्रवर्यासी जाणविती मात ।
राव वक्षःस्थळ बडवीत । चरणी धावत यमुनातीरी ॥ ७८ ॥

सेवकांनी धावत जाऊन चित्रवर्मा राजाला ही बातमी सांगितली. राजा छाती बडवत उघड्या पायांनी यमुनेच्या काठाकडे धावला.

शिबिकेमाजी बैसोनी । मातेसमवेत सीमंतिनी ।
धावत आली तेच क्षणी । पडती धरणी सर्वही ॥ ७९ ॥

पालखीत बसून सीमंतिनी आपल्या आईसोबत तात्काळ तेथे धावत आली आणि सर्वजण शोकाने जमिनीवर कोसळले.

दुखार्णवी पडली एकसरी । तेथे कोणासी कोण सावरी ।
सीमंतिनी पडली अवनीवरी । पिता सावरी तियेसी ॥ ८० ॥

सर्वजण दुःखाच्या सागरात बुडाले. तिथे कोणी कोणाला सावरणार? सीमंतिनी जमिनीवर पडल्यावर तिचा पिता तिला सावरू लागला.

माता धावोनि उठाउठी । कन्येच्या गळा घाली मिठी ।
शोक करी तेणे सृष्टी । आकांत एकचि वर्तला ॥ ८१ ॥

आईने धावून कन्येला मिठी मारली आणि प्रचंड आकांत केला. त्यांच्या शोकाने संपूर्ण वातावरण दुःखाने भरून गेले.

सीमंतिनीचा शोक ऐकोनी । डळमळू लागली कुंभिनी ।
मेदिनीवसनाचे पाणी । तप्त झाले एकसरे ॥ ८२ ॥

सीमंतिनीचा तो दारुण शोक ऐकून पृथ्वी डळमळू लागली आणि समुद्राचे पाणीही तप्त झाले.

पशु पक्षी वनचरे समस्त । वृक्ष गुल्म लता पर्वत ।
त्यासही शोक अत्यंत । सीमंतिनीसी पाहता ॥ ८३ ॥

सीमंतिनीची अवस्था पाहून पशू, पक्षी, वनातील प्राणी, वृक्ष, वेली आणि पर्वत यांनाही अतिशय शोक झाला.

शोके मूर्च्छना येऊनि । निचेष्टित पडली सीमंतिनी ।
तो इंद्रसेनासहित गृहिणी । आली वार्ता ऐकोनिया ॥ ८४ ॥

शोकाने सीमंतिनीला मूर्च्छा आली व ती बेशुद्ध पडली. बातमी ऐकून चित्रांगदाचे आई-वडील (इंद्रसेन व लावण्यवती) तेथे धावत आले.

अवघी झाली एकत्र । दुखार्णवाचा न लागे पार ।
स्नुषेते देखोनि श्वशुर । शोकाग्नीने कवळिला ॥ ८५ ॥

सर्वजण एकत्र जमले, दुःखाला पार उरला नाही. आपल्या सुनेची अवस्था पाहून सासरा इंद्रसेन शोकाग्नीत होरपळला.

चित्रांगदाची माता पडली क्षिती । तिचे नाम लावण्यवती ।
सकळ स्त्रिया सावरिती । नाही मिती शोकासी ॥ ८६ ॥

चित्रांगदाची आई लावण्यवती जमिनीवर कोसळली. इतर स्त्रिया तिला सावरत होत्या, तिच्या शोकाला सीमा नव्हती.

मृत्तिका घेवोनि हस्तकी । लावण्यवती घाली मुखी ।
म्हणे गहन पूर्वकर्म की । शोक झाला यथार्थ ॥ ८७ ॥

लावण्यवती हाताने माती उचलून तोंडावर टाकून घेऊ लागली आणि म्हणाली, "माझे पूर्वसंचित किती कर्मकठीण आहे, ज्यामुळे हा प्रसंग ओढवला!"

माझा एकुलता एक बाळ । चित्रांगद परम स्नेहाळ ।
पूर्वपापाचे हे फळ । कालिंदी काळ झाली आम्हा ॥ ८८ ॥

"माझा एकुलता एक प्रेमळ मुलगा चित्रांगद गेला! आमच्या पूर्वपापाचे फळ म्हणून ही यमुनाच आमच्यासाठी काळ बनली!"

माझी अंधाची काठी पाही । कोणे बुडविली यमुनाडोही ।
मज अनाथाची गाठी पाही । कोणे सोडिली निर्दये ॥ ८९ ॥

"माझ्या अंधारातील काठी कोणी यमुनेच्या डोहात बुडवली? माझ्यासारख्या अनाथाची गाठ कोणी निर्दयपणे सोडवून टाकली?"

माझा दावा गे राजहंस । कोणे नेले गे माझे पाडस ।
माझा चित्रांगद डोळस । कोणे चोरून नेला गे ॥ ९० ॥

"माझा राजहंस, माझे पाडस, माझा सुंदर चित्रांगद कोणी चोरून नेला?" असा ती आक्रोश करू लागली.

म्हणे म्या पूर्वी काय केले । प्रदोषव्रत मध्येच टाकिले ।
की शिवरात्रीस अन्न घेतले । की व्रत मोडिले सोमवार ॥ ९१ ॥

ती म्हणाली, "मी पूर्वजन्मी काय पाप केले? प्रदोषव्रत अर्ध्यावर सोडले, शिवरात्रीला अन्न खाल्ले की सोमवारचे व्रत मोडले?"

की रमाधव उमाधव । यात केला भेदभाव ।
की हरिहरकीर्तनगौरव । कथारंग उच्छेदिला ॥ ९२ ॥

"की मी विष्णू (रमाधव) आणि शिव (उमाधव) यांच्यात भेदभाव केला? की हरि-हराच्या कीर्तनाचा व कथेचा उच्छेद केला?"

की पंक्तिभेद केला निःशेष । की संतमहंता लाविला दोष ।
की परधनाचा अभिलाष । केला पूर्वी म्या वाटे ॥ ९३ ॥

"की जेवणात पंक्तीभेद केला? संतमहंतांना दोष दिला? की दुसऱ्यांच्या धनाचा लोभ धरला?"

की दान देते म्हणवून । ब्राह्मणासी चाळविले बहुत दिन ।
की दाता देता दान । केले विघ्न म्या पूर्वी ॥ ९४ ॥

"की दान देईन असे सांगून ब्राह्मणाला अनेक दिवस झुलवत ठेवले? की कोणी दान देत असताना त्यात विघ्न आणले?"

कोणाच्या मुखीचा घास काढिला । की गुरुद्रोह पूर्वी मज घडला ।
की पात्री ब्राह्मण बैसला । तो बाहेर घातला उठवूनी ॥ ९५ ॥

"की कोणाच्या तोंडातील घास हिरावला? गुरुद्रोह केला? की पानावर बसलेल्या ब्राह्मणाला उठवून बाहेर घालवले?"

की कुरंगीपाडसा विघडविले । की परिव्राजकाप्रती निंदिले ।
तरी ऐसे निधान गेले । त्याच दोषास्तव वाटे ॥ ९६ ॥

"की हरणाच्या पाडसाची आईपासून ताटातूट केली? संन्याशाची निंदा केली? त्याच दोषांमुळे माझे हे रत्न हिरावले गेले असावे!"

असो प्रधानवर्गी सावरूनी । सहपरिवारे चित्रवर्मा सीमंतिनी ।
स्वनगरासी नेवोनी । निजसदनी राहविली ॥ ९७ ॥

शेवटी प्रधानांनी सावरल्यानंतर चित्रवर्मा राजा सीमंतिनीला व परिवाराला घेऊन आपल्या नगरात आला आणि तिला महालात ठेवले.

इंद्रसेन लावण्यवती । शोके संतप्त नगरा जाती ।
तव दायाद येऊनि पापमती । राज्य सर्व घेतले ॥ ९८ ॥

इकडे इंद्रसेन व लावण्यवती दुःखाने आपल्या नगरी परत जात असताना दुष्ट भाऊबंदांनी (दायादांनी) त्यांचे सर्व राज्य बळकावले.

मग इंद्रसेन लावण्यवती । देशांतरा पळोनि जाती ।
तेथोनिही शत्रु धरूनि आणिती । बंदी घालिती दृढ तेव्हा ॥ ९९ ॥

मग इंद्रसेन व लावण्यवती दुसऱ्या देशात पळून गेले, परंतु शत्रूंनी त्यांना तेथूनही पकडून आणून कडक बंदिवासात टाकले.

इकडे सीमंतिनी व्रत । न सोडी अत्यादरे करीत ।
एकादशशत दंपत्य । पूजी संयुक्त विधीने ॥ १०० ॥

इकडे सीमंतिनीने आपले सोमवारचे व्रत सोडले नाही. ती अकराशे दांपत्यांची शास्त्रोक्त विधीने पूजा करतच राहिली.

सर्वही भोग वर्जून जाण । यामिनीदिनी नित्य करी शिवस्मरण ।
तीन वर्षे झाली पूर्ण । यावरी वर्तमान ऐका पुढे ॥ १०१ ॥

सर्व उपभोग सोडून ती रात्रंदिवस शिवाचे स्मरण करू लागली. अशी तीन वर्षे पूर्ण झाली; त्यानंतर काय घडले ते पुढे ऐका.

इकडे चित्रांगद यमुनेत बुडाला । नागकन्यांनी पाताळी नेला ।
नागभुवनीची पाहता लीला । तटस्थ झाला राजपुत्र ॥ १०२ ॥

इकडे यमुनेत बुडालेल्या चित्रांगदाला नागकन्यांनी पाताळलोकी नेले होते. नागलोकाची अद्भुत शोभा पाहून तो राजपुत्र थक्क झाला.

दिव्य नारी देखिल्या नागिणी । पद्मिनी हस्तिनी चित्रिणी ।
शंखिनी अतिचतुर भामिनी । सुवास अंगी ज्यांचिया ॥ १०३ ॥

तेथे त्याने पद्मिनी, हस्तिनी, चित्रिणी, शंखिनी अशा चारही प्रकारच्या अतिशय चतुर, सुंदर व सुवासिक नागकन्या पाहिल्या.

ज्यांच्या पदनखी निरंतर । गुंजारव करिती भ्रमर ।
ज्याचा देखता वदनचंद्र । तपस्वीचकोर वेधले ॥ १०४ ॥

ज्यांच्या पायांच्या नखांवर भुंगे गुंजारव करत होते आणि ज्यांचे मुखचंद्र पाहून तपस्वींचे मनही मोहित होत होते.

नवरत्नांचे खडे । पसरले तेथे चहूकडे ।
स्वर्गसुखाहूनि आवडे । पाताळभुवन पाहता ॥ १०५ ॥

चहूकडे नवरत्नांचे खडे पसरले होते. ते पाताळभुवन स्वर्गापेक्षाही अधिक आनंददायी दिसत होते.

तक्षक नागराज प्रसिद्ध । त्यापुढे उभा केला चित्रांगद ।
साष्टांग नमित सद्‌गद । होवोनि स्तुति करीतसे ॥ १०६ ॥

प्रसिद्ध नागराज तक्षकापुढे चित्रांगदाला उभे केले असता, त्याने साष्टांग नमस्कार करून गद्गद कंठाने तक्षकाची स्तुती केली.

निर्भय तेथे राजसुत । तक्षक वर्तमान पुसत ।
जे जे वर्तले समस्त । केले श्रुत चित्रांगदे ॥ १०७ ॥

चित्रांगद तेथे निर्भय उभा होता. तक्षकाने चौकशी केली असता चित्रांगदाने घडलेला सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला.

मागुती नागराज झाला । तुम्ही कोण्या दैवतासी भजता ।
यावरी शिवमहिमा तत्त्वता । झाला वर्णिता चित्रांगद ॥ १०८ ॥

मग नागराजाने विचारले, "तुम्ही कोणत्या देवतेची भक्ती करता?" त्यावर चित्रांगद शंकराचा खरा महिमा सांगू लागला.

प्रकृतिपुरुष दोघेजणे । निर्मिली इच्छामात्रे जेणे ।
अनंत ब्रह्मांडे प्रीतीने । रचियेली हेळामात्रे ॥ १०९ ॥

"ज्या शिवाने केवळ इच्छेने प्रकृती व पुरुष निर्माण केले आणि लीलेने अनंत ब्रह्मांडे रचली;"

इच्छा परतता जाण । अनंत ब्रह्मांडे टाकी मोडून ।
प्रकृतिपुरुषात होती लीन । पंचभूते तत्त्वांसहित ॥ ११० ॥

"आणि इच्छा मागे घेताच जो अनंत ब्रह्मांडे मोडून पंचभूते व सर्व तत्त्वे प्रकृती-पुरुषात लीन करतो;"

मग दोघे एकप्रीती । आदिपुरुषामाजी सामावती ।
तो सदाशिव निश्चिती । आम्ही भजतो तयाते ॥ १११ ॥

"त्यानंतर प्रकृती-पुरुष त्या आदिपुरुषात सामावतात; अशा त्या सदाशिवाची आम्ही भक्ती करतो."

ज्याच्या मायेपासून । झाले हे त्रिमूर्ति त्रिगुण ।
त्या सत्त्वांशेकरून । विष्णु जेणे निर्मिला ॥ ११२ ॥

"ज्याच्या मायेपासून त्रिगुण व ब्रह्मा, विष्णू, महेश हे त्रिमूर्ती झाले, ज्याच्या सत्त्वगुणातून विष्णू निर्माण झाले;"

रजांशे केले विरिंचीस । तमांशे रुद्र तामस ।
तो शिव पुराणपुरुष । आम्ही भजतो सर्वदा ॥ ११३ ॥

"रजोगुणाने ब्रह्मा आणि तमोगुणाने रुद्र निर्माण केले, अशा सनातन पुराणपुरुष शिवाला आम्ही सदैव भजतो."

पाताळ अंतरिक्ष दशदिशा त्रिभुवन । पंचतत्त्व सरिता मेदिनीवसन ।
भस्म लोष्ट अष्टधातु व्यापून । उरला तो शिव भजतो आम्ही ॥ ११४ ॥

"पाताळ, अंतरिक्ष, दहा दिशा, तिन्ही लोक, पंचतत्त्वे, नद्या, पृथ्वी, भस्म, माती व अष्टधातूंना व्यापून जो उरला आहे, त्या शिवाला आम्ही भजतो."

अष्टादश वनस्पती सर्व बीजे । आकारा आली सहजे ।
व्यापिले जेणे कैलासराजे । त्याचे उपासक आम्ही असो ॥ ११५ ॥

"अठरा भार वनस्पती व सर्व बीजे ज्याच्यामुळे आकारास आली आणि ज्याने संपूर्ण विश्व व्यापले आहे, त्या कैलासपतीचे आम्ही उपासक आहोत."

ज्याचे नेत्र सूर्य जाण । रोहिणीवर ज्याचे मन ।
रमारमण ज्याचे अंतःकरण । बुद्धि द्रुहिण जयाची ॥ ११६ ॥

"सूर्य ज्याचे नेत्र आहेत, चंद्र ज्याचे मन आहे, विष्णू ज्याचे अंतःकरण आहे आणि ब्रह्मा ज्याची बुद्धी आहे;"

अहंकार ज्याचा रुद्र । पाणी जयाचे पुरंदर ।
कृतांत दाढा तीव्र । विराटपुरुष सर्वही जो ॥ ११७ ॥

"रुद्र ज्याचा अहंकार, इंद्र ज्याचे हात आणि यम ज्याच्या तीव्र दाढा आहेत, अशा विराट पुरुषाची आम्ही पूजा करतो."

एवं जितुके देवताचक्र । ते शिवाचे अवयव समग्र ।
एकादश रुद्र द्वादश मित्र । उभे त्यापुढे कर जोडूनी ॥ ११८ ॥

"सर्व देवतांचे चक्र हे शिवाचेच अवयव आहेत; अकरा रुद्र व बारा सूर्य ज्याच्यापुढे हात जोडून उभे असतात;"

ऐसे ज्याचे गुण अपार । मी काय वर्ण मानव पामर ।
त्याच्या दासांचे दास किंकर । आम्ही असो कश्यपात्मजा ॥ ११९ ॥

"अशा शिवाचे अपार गुण माझ्यासारख्या पामर मानवाने काय वर्णावेत? हे तक्षका, आम्ही तर त्याच्या दासांचे दास आहोत!"

ऐसे वचन ऐकूनि सतेज । परम संतोषला दंदशूकराज ।
क्षेमालिंगन देऊनि कद्रुतनुज । नाना कौतुके दाखवी तया ॥ १२० ॥

हे तेजस्वी भाषण ऐकून नागराज तक्षक अतिशय प्रसन्न झाला. त्याने चित्रांगदाला प्रेमळ मिठी मारली व अनेक अद्भुत गोष्टी दाखवल्या.

म्हणे देवास जे दुर्लभ वस्त । ते येथे आहे समस्त ।
तू मज आवडसी बहुत । राहावे स्वस्थ मजपासी ॥ १२१ ॥

तक्षक म्हणाला, "देवांनाही दुर्लभ असणाऱ्या वस्तू येथे आहेत. तू मला खूप आवडलास, तू आनंदात माइयाजवळ राहा."

चित्रांगद म्हणे महाराजा । शिवकर्णभूषणा सतेजा ।
जननीजनकांसी वेध माझा । एवढाच मी पोटी तयांच्या ॥ १२२ ॥

चित्रांगद म्हणाला, "हे राजा, शिवाचे कान भूषवणाऱ्या नागराजा, मला माइया आई-वडिलांची आठवण येत आहे. मी त्यांचा एकुलता एक पुत्र आहे."

चौदा वर्षांची सीमंतिनी । गुणनिधान लावण्यखाणी ।
प्राण देईल ते नितंबिनी । बोलता नयनी अश्रु आले ॥ १२३ ॥

"माझी चौदा वर्षांची पत्नी सीमंतिनी गुणवान व रूपवती आहे; माझ्याविना ती प्राण सोडेल!" हे सांगताना त्याच्या डोळ्यात अश्रू आले.

मातापितयांचे चरण । खंती वाटते कधी पाहीन ।
माझी माता मजविण कष्टी जाण । नेत्री प्राण उरला असे ॥ १२४ ॥

"आई-वडिलांचे पाय कधी पाहीन असे मला झाले आहे. माझी आई माझ्यासाठी कष्टी असून तिचा प्राण डोळ्यांत उरला असेल."

तरी मज घालवी नेऊन । म्हणोनि धरिले नागेंद्राचे चरण ।
तक्षक होऊन प्रसन्न । देत अपार वस्तूंते ॥ १२५ ॥

"म्हणून मला तेथे पोहोचव," असे म्हणून त्याने तक्षकाचे पाय धरले. तक्षक प्रसन्न झाला व त्याने त्याला अपार मौल्यवान वस्तू दिल्या.

म्हणे द्वादशसहस्र नागांचे बळ । दिधले तुज होईल सुफळ ।
तैसाचि झाला तत्काळ । चित्रांगद वीर तो ॥ १२६ ॥

तक्षक म्हणाला, "मी तुला बारा हजार नागांचे बळ देतो." त्या क्षणी चित्रांगद महापराक्रमी वीर बनला.

तू करशील जेव्हा स्मरण । तेव्हा तुज संकटी पावेन ।
मनोवेग वारू आणून । चिंतामणी सवे दिधला ॥ १२७ ॥

"तू जेव्हा स्मरण करशील तेव्हा मी मदतीला येईन," असे सांगून तक्षकाने त्याला मनोवेगाने धावणारा घोडा आणि चिंतामणी दिला.

दुर्लभ रत्ने भूमंडळी । देत अमूल्य तेजागळी ।
पर्वताकार मोट बांधिली । शिरी दिधली राक्षसाच्या ॥ १२८ ॥

पृथ्वीवर दुर्मिळ असणाऱ्या अत्यंत तेजस्वी रत्नांची पर्वताएवढी मोठी गाठोडी बांधून ती एका राक्षसाच्या डोक्यावर दिली.

देत दिव्य वस्त्रे अलंकार । सवे एक दिधला फणिवर ।
मनोवेगे यमुनातीर । क्रमूनि बाहेर निघाला ॥ १२९ ॥

दिव्य वस्त्रे व अलंकार देऊन सोबत एक श्रेष्ठ नाग दिला. चित्रांगद मनोवेगाने यमुनेच्या काठावर बाहेर आला.

झाले तीन संवत्सर । चहूकडे पाहे राजपुत्र ।
तेच समयी सीमंतिनी स्नानासी सत्वर । कालिंदीतीरा पातली ॥ १३० ॥

तीन वर्षे उलटून गेली होती. चित्रांगद चहूकडे पाहू लागला. नेमक्या त्याच वेळी सीमंतिनी स्नानासाठी यमुनेच्या काठावर आली.

एकाकडे एक पाहाती । आश्चर्य वाटे ओळख न देती ।
दिव्यरत्नमंडित नृपति । चित्रांगद दिसतसे ॥ १३१ ॥

ते एकमेकांकडे पाहू लागले, पण ओळख पटत नव्हती. चित्रांगद दिव्यालंकारांनी मढलेला राजासारखा दिसत होता.

फणिमस्तकीची मुक्ते सतेज विशेष । भुजेपर्यंत डोले अवतंस ।
गजमुक्तांच्या माळा राजस । गळा शोभती जयाच्या ॥ १३२ ॥

त्याच्या गळ्यात गजमोत्यांच्या माळा आणि मस्तकावर नागमोत्यांचे तेजस्वी अलंकार शोभून दिसत होते.

पाचू जडल्या कटिमेखलेवरी । तेणे हिरवी झाली धरित्री ।
मृगपशु धावती एकसरी । नवे तृण वाढले म्हणोनिया ॥ १३३ ॥

त्याच्या कंबरपट्ट्यावरील पाचूच्या रत्नांच्या प्रभावाने जमीन हिरवी भासत होती, ज्यामुळे नवीन गवत उगवले असे समजून हरणे धावत येत होती.

मुक्ताफळे देखोनि तेजाळ । धावतच येती मराळ ।
देखोनि आरक्त रत्नांचे ढाळ । कीर धावती भक्षावया ॥ १३४ ॥

तेजस्वी मोत्ये पाहून हंस धावत येत होते आणि लाल रत्नांची चमक पाहून पोपट फळ समजून खाण्यासाठी धावत होते.

अंगी दिव्य चंदनसुगंध । देखोनि धावती मिलिंद ।
दशदिशा व्यापल्या सुबुद्ध । घ्राणदेवता तृप्त होती ॥ १३५ ॥

त्याच्या शरीराच्या दिव्य चंदनाचा सुवास पाहून भुंगे भोवती फिरू लागले. तो सुवास दहाही दिशांना पसरला होता.

विस्मित झाली सीमंतिनी । भ्रमचक्री पडली विचार मनी ।
चित्रांगदही तटस्थ होऊनी । क्षणक्षणां न्याहाळीत ॥ १३६ ॥

सीमंतिनी चकित झाली व विचारात पडली. चित्रांगदही तटस्थ होऊन क्षणाक्षणाला तिला न्याहाळू लागला.

कंठभूषणे रहित मंगळसूत्र । हरिद्राकुंकुमविरहित वस्त्र ।
अंजनविवर्जित नेत्र । राजपुत्र पाहातसे ॥ १३७ ॥

सीमंतिनीच्या गळ्यात मंगळसूत्र व दागिने नव्हते, कपड्यांवर हळद-कुंकू नव्हते आणि डोळ्यांत काजळ नव्हते, हे चित्रांगदाने पाहिले.

न्याहाळता तटस्थ स्वरूपासी । वाटती रंभा उर्वशी दासी ।
कुचकमंडलु यांसी । उपमा नाही द्यावया ॥ १३८ ॥

तिचे अनुपम रूप पाहून रंभा व उर्वशीही तिच्या दासी वाटत होत्या.

तप्तचामीकरवर्ण डोळस । चिंताक्रांत अंग झाले कृश ।
की चंद्रकळा राजस । ग्रहणकाळी झाकोळती ॥ १३९ ॥

सुवर्णासारखा वर्ण असणारी ती चिंताक्रांत होऊन कृश झाली होती; जणू ग्रहणाच्या वेळी चंद्राची कला झाकोळली जावी तशी ती दिसत होती.

मग तियेपाशी येऊन । पुसे साक्षेप वर्तमान ।
म्हणे तू आहेस कोणाची कोण । मुळापासून सर्व सांग ॥ १४० ॥

मग तिच्याजवळ येऊन तो तिला आस्थेने विचारू लागला, "तू कोणाची कोण आहेस? तुझी सर्व हकीकत सुरुवातीपासून सांग."

मग आपुल्या जन्मापासून । सांगितले चरित्र संपूर्ण ।
बोलता आसुवे नयन । भरूनिया चालिले ॥ १४१ ॥

मग तिने आपल्या जन्मापासूनची सर्व कहाणी सांगितली. बोलताना तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.

अश्रुधारा स्रवती खालत्या । लाविल्या पयोधरलिंगास गळत्या ।
दंत जियेचे बोलता । नक्षत्रांऐसे लखलखती ॥ १४२ ॥

तिच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. बोलताना तिचे दात नक्षत्रांसारखे चमकत होते.

सीमंतिनीच्या सख्या चतुर । राजपुत्रा सांगती समाचार ।
तीन वर्षे झाली हिचा भ्रतार । बुडाला येथे यमुनाजळी ॥ १४३ ॥

सीमंतिनीच्या चतुर सख्यांनी राजपुत्राला सांगितले, "तीन वर्षांपूर्वी हिचा पती याच यमुनेच्या डोहात बुडाला."

इची सासूश्वशुर दोनी । शत्रूंनी घातली बंदिखानी ।
हे शुभांगी लावण्यखाणी । ऐसी गती इयेची ॥ १४४ ॥

"आणि हिच्या सासू-सासऱ्यांना शत्रूंनी बंदिवासात टाकले आहे. या लावण्यवतीची अशी दुर्दैवी अवस्था झाली आहे."

कंठ दाटला सद्गदित । चित्रांगद खाली पाहात ।
आरक्त रेखांकित नेत्र । वस्त्र पुसीत वेळोवेळा ॥ १४५ ॥

हे ऐकून चित्रांगदाचा कंठ दाटून आला. तो मान खाली घालून लाल झालेल्या डोळ्यांतील अश्रू वस्त्राने पुसू लागला.

सीमंतिनी सख्यांस सांगे खूण । कोण कोठील पुसा वर्तमान ।
सख्या पुसती येणे कोठून । झाले खूण नाम सांगा ॥ १४६ ॥

सीमंतिनीने सख्यांना खूण करून विचारण्यास सांगितले. सख्यांनी त्याला विचारले, "तुम्ही कुठून आलात? तुमचे नाव व ओळख सांगा."

तो म्हणे आम्ही सिद्धपुरुष । जातो चिंतिलिया ठायास ।
क्षणे स्वर्ग क्षणे पाताळास । गमन आमुचे त्रिलोकी ॥ १४७ ॥

तो म्हणाला, "आम्ही सिद्धपुरुष आहोत, जिथे विचार करू तिथे जातो. क्षणात स्वर्गात तर क्षणात पाताळात, तिन्ही लोकांत आमचा संचार असतो."

कळते भूतभविष्यवर्तमान । मग सीमंतिनीस हाती धरून ।
कानी सांगे अमृतवचन । भ्रतार तुझा जिवंत असे ॥ १४८ ॥

"आम्हाला भूत, भविष्य व वर्तमान कळते." मग सीमंतिनीचा हात धरून तो तिच्या कानात अमृतासारखे बोल म्हणाला, "तुझा पती जिवंत आहे!"

आजि तीन दिवसां भेटवीन । लटिके नव्हे कदापि जाण ।
श्रीसदाशिवाची आण । असत्य नव्हे कल्पांती ॥ १४९ ॥

"मी आजपासून तीन दिवसांत तुझी त्याच्याशी भेट घडवून आणीन. सदाशिवाची शपथ घेऊन सांगतो, हे कधीही असत्य ठरणार नाही."

सौभाग्यगंगे चातुर्यविलासिनी । तुझे ऐश्वर्य चढेल येथूनी ।
परी ही गोष्टी कोणालागूनि । दिवसत्रय प्रकटवू नको ॥ १५० ॥

"हे सौभाग्यवती, आतापासून तुझे ऐश्वर्य वाढेल. पण ही गोष्ट तीन दिवस कोणालाही सांगू नकोस."

ऐसे सांगोनि परमस्नेहे । येरी चोरदृष्टी मुख पाहे ।
म्हणे वाटते चित्रांगद होये । ऐसे काय घडू शके ॥ १५१ ॥

असे सांगून तो प्रेमाने पाहू लागला. ती चोरट्या नजरेने त्याच्याकडे पाहत मनात म्हणाली, 'हा चित्रांगदच वाटतो, पण असे कसे घडू शकेल?'

मृत्यु पावला तो येईल कैसा । मग आठवी भवानीमहेशा ।
करुणाकरा पुराणपुरुषा । न कळे लीला अगम्य तुझी ॥ १५२ ॥

'जो मृत पावला तो कसा परत येईल?' मग ती भवानीशंकराचे स्मरण करून म्हणाली, 'हे करुणाकरा, तुझी लीला अगम्य आहे!'

हा परपुरुष जरी असता । तरी मज का हाती धरिता ।
स्नेह उपजला माझिया चित्ता । परम आप्त वाटतसे ॥ १५३ ॥

'हा जर परका पुरुष असता तर त्याने माझा हात का धरला असता? माइया मनात याच्याबद्दल आपुलकी वाटत आहे.'

काय प्राशून आला अमृत । की काळे गिळोनि उगळिला सत्य ।
हे मदनांतक षडास्यतात । तुझे कर्तृत्व न कळे मज ॥ १५४ ॥

'हा अमृत पिऊन आला आहे की काळाने याला गिळून परत बाहेर टाकले? हे महादेवा, तुझे कर्तृत्व अद्भुत आहे!'

जगन्निवासा हे करशील सत्य । तरी अकरा लक्ष पूजीन दंपत्य ।
तितुक्याच वाती यथार्थ । बिल्वदळे अर्पिन ॥ १५५ ॥

"हे जगन्निवासा, हे जर सत्य ठरले तर मी अकरा लाख दांपत्यांची पूजा करीन आणि तितक्याच वाती व बेलपत्रे वाहीन!"

यावरी बोले राजपुत्र । सुकुमारे सदनासी जाई सत्वर ।
तुझी सासू आणि श्वशुर । त्यांसी सांगू जातो आता ॥ १५६ ॥

त्यावर राजपुत्र म्हणाला, "हे सुकुमारी, तू पटकन घरी जा. मी आता तुझ्या सासू-सासऱ्यांना भेटायला जातो."

तुमचा पुत्र येतो म्हणोन । शुभ समाचार त्यास सांगेन ।
येरी करून हास्यवदन । निजसदनाप्रती गेली ॥ १५७ ॥

"तुमचा मुलगा येत आहे असा शुभ संदेश मी त्यांना देतो." हे ऐकून सीमंतिनी हसतमुखाने आपल्या महालात निघून गेली.

सख्या बोलती आण वाहून । तुझा भ्रतार होय पूर्ण ।
ऐसा पुरुष आहे कोण । जो तुझा हात धरू शके ॥ १५८ ॥

सख्या शपथेवर म्हणाल्या, "हा तुझा पतीच आहे यात शंका नाही! तुझा हात धरण्याचे धैर्य इतर कोणत्या पुरुषात असणार?"

तुझी वचने ऐकून । त्याच्या नेत्री आले जीवन ।
सीमंतिनी म्हणे वर्तमान । फोडू नका गे उग्या रहा ॥ १५९ ॥

"तुझे बोलणे ऐकून त्याच्या डोळ्यात अश्रू आले होते." सीमंतिनी म्हणाली, "ही गोष्ट कोणालाही सांगू नका, शांत राहा."

सीमंतिनीच्या मुखकमळी । सौभाग्यकळा दिसू लागली ।
सुखासनारूढ सदना गेली । कोठे काही न बोले ॥ १६० ॥

सीमंतिनीच्या मुखावर सौभाग्याची तेजःकळा दिसू लागली. ती शांतपणे पालखीत बसून घरी गेली व कोणाशी काही बोलली नाही.

मनोवेगाच्या वारूवरी त्वरित । आरूढला सीमंतिनीकांत ।
निजनगराबाहेर उपवनात । जाऊनिया उतरला ॥ १६१ ॥

चित्रांगद मनोवेगाने धावणाऱ्या घोड्यावर बसून आपल्या नगराबाहेर असलेल्या बागेत जाऊन उतरला.

नाग मनुष्यवेष धरून । शत्रूस सांगे वर्तमान ।
द्वादशसहस्र नागांचे बळ घेऊन । चित्रांगद आला असे ॥ १६२ ॥

एका नागाने मानवी रूप घेऊन शत्रूंना सांगितले, "चित्रांगद बारा हजार नागांचे बळ घेऊन आला आहे."

तुम्ही कैसे वाचाल सत्य । तव ते समस्त झाले भयभीत ।
येरू म्हणे इंद्रसेन लावण्यवती यथार्थ । सिंहासनी स्थापा वेगी ॥ १६३ ॥

"तुम्ही कसे वाचणार?" हे ऐकून शत्रू भयभीत झाले. नाग म्हणाला, "इंद्रसेन व लावण्यवती यांना तत्काळ सन्मानाने सिंहासनावर बसवा!"

मग नाग जाऊन । मातापितयासी सांगे वर्तमान ।
त्यांसी आनंद झाला पूर्ण । त्रिभुवनात न समाये ॥ १६४ ॥

मग नागाने जाऊन चित्रांगदाच्या आई-वडिलांना ही बातमी सांगितली. त्यांना गगनात न समावणारा आनंद झाला.

तो शत्रु होवोनि शरणागत । उभयतांसी सिंहासनी स्थापीत ।
दायाद कर जोडोनि समस्त । म्हणती आम्हा रक्षा सर्वस्वे ॥ १६५ ॥

शत्रू शरणागत आले आणि त्यांनी इंद्रसेन व लावण्यवती यांना सिंहासनावर बसवले. भाऊबंद हात जोडून "आमचे रक्षण करा" असे म्हणू लागले.

मग सर्व दळभार सिद्ध करून । भेटीस निघाला इंद्रसेन ।
वाद्यनादे संपूर्ण । भूमंडळ डळमळी ॥ १६६ ॥

मग इंद्रसेन राजा संपूर्ण सैन्यासह चित्रांगदाच्या भेटीसाठी निघाला. वाद्यांच्या गजनाने संपूर्ण पृथ्वी दुमदुमली.

माता पिता देखोन । सप्रेम धावे चित्रांगद सुजाण ।
धरूनि पितयाचे चरण । क्षेमालिंगनी मिसळला ॥ १६७ ॥

आई-वडिलांना पाहून चित्रांगद प्रेमाने धावला. पित्याचे पाय धरून तो त्यांना गाढ आलिंगन देता झाला.

मग लावण्यवती धावत । चित्रांगदाच्या गळा मिठी घालीत ।
जैसा कौसल्येसी रघुनाथ । चतुर्दश वर्षानंतरे ॥ १६८ ॥

मग लावण्यवतीने धावत येऊन चित्रांगदाला मिठी मारली; जशी चौदा वर्षांनंतर कौसल्येला श्रीराम भेटले होते!

हारपले रत्न सापडले । की जन्मांधासी नेत्र आले ।
की प्राण जाता पडले । मुखामाजी अमृत ॥ १६९ ॥

जसे हरवलेले रत्न सापडावे, जन्मांधाला डोळे मिळावेत किंवा प्राण जाताना तोंडात अमृत पडावे, तसा आनंद त्यांना झाला.

करभार घेऊन अमूप । धावती देशोदेशींचे भूप ।
पौरजनांचे भार समीप । येऊनिया भेटती ॥ १७० ॥

विविध देशांचे राजे नजराणा घेऊन धावून आले आणि नगरातील नागरिक आनंदाने भेटू लागले.

हनुमंते आणिला गिरिद्रोण । जेवी उठविला उर्मिलारमण ।
आनंदमय झाले त्रिभुवन । तैसेच पूर्ण पै झाले ॥ १७१ ॥

मारुतीने द्रोणागिरी पर्वत आणून जसे लक्ष्मणाला जिवंत केले आणि आनंद पसरला, तसाच आनंद सर्वत्र पसरला.

मातापितयांसमवेत । चित्रांगद चालिला मिरवत ।
नैषधपुर समस्त । श्रृंगारिले तेधवा ॥ १७२ ॥

आई-वडिलांसोबत चित्रांगद मिरवणुकीने निघाला. तेव्हा नैषध नगरी सुंदर सजवण्यात आली.

चित्रवर्म्यासी सांगावया साचार । धावताती सेवकभार ।
महाद्वारी येता समाचार । मात फुटली चहूकडे ॥ १७३ ॥

चित्रवर्मा राजाला ही बातमी सांगण्यासाठी सेवक धावले. दरबारात बातमी पोहोचताच सर्वत्र आनंदाची बातमी पसरली.

चार जाऊनि रायास वंदित । उठा जी तुमचे आले जामात ।
राव गजबजिला धावत । नयनी लोटत आनंदाश्रु ॥ १७४ ॥

दूतांनी राजाला वंदन करून सांगितले, "उठा राजे, तुमचे जावई आले आहेत!" राजा धावत बाहेर आला, त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले.

कंठ झाला सद्गदित । रोमांच अंगी उभे ठाकत ।
समाचार आणिला त्यासी आलिंगीत । धन वस्त्र देत सीमेहुनि ॥ १७५ ॥

राजाचा कंठ दाटून आला, अंगावर रोमांच उभे राहिले. बातमी आणणाऱ्या दूताला त्याने आलिंगन दिले व अथांग धन-वस्त्रे बक्षीस दिली.

अपार भरूनि रथ । शर्करा नगरात वाटीत ।
मंगळतुरे अद्भुत । वाजो लागली एकसरे ॥ १७६ ॥

रथांमध्ये साखर भरून संपूर्ण नगरात वाटण्यात आली आणि मंगल वाद्ये वाजू लागली.

धावले अपार भूसुर । राये कोश दाविले समग्र ।
आवडे तितुके धन न्यावे सत्वर । सुखासी पार नाही माझ्या ॥ १७७ ॥

असंख्य ब्राह्मण धावत आले. राजाने आपला खजिना उघडा करून सांगितले, "जितके धन हवे तितके घेऊन जा, माइया आनंदाला सीमा नाही!"

जय जय शिव उमानाथ । म्हणोनि राव उडत नाचत ।
उपायने घेऊनि धावत । प्रजाजन नगरीचे ॥ १७८ ॥

"जय जय शिव उमानाथ!" असे म्हणत राजा आनंदाने नाचू लागला. प्रजाजन भेटवस्तू घेऊन धावत आले.

सीमंतिनीसी बोलावून । दिव्य अलंकार लेववून ।
जयजयकार करून । मंगळसूत्र बांधिले ॥ १७९ ॥

सीमंतिनीला बोलावून तिला दिव्यालंकार चढवले आणि जयघोषात तिच्या गळ्यात पुन्हा मंगळसूत्र बांधले.

दिव्य कुंकुम नेत्री अंजन । हरिद्रा सुमनहार चंदन ।
सौभाग्य लेवविती जाण । त्रयोदशगुणी विडे देती ॥ १८० ॥

तिला कुंकू, काजळ, हळद, फुलांचे हार व चंदन लावून सौभाग्यलेणी चढवली आणि विडे दिले.

एक शृंगार सांवरिती । एक पीकपात्र पुढे करिती ।
नगरीच्या नारी धावती । सीमंतिनीसी पाहावया ॥ १८१ ॥

स्त्रिया तिचा शृंगार सावरत होत्या. नगरातील सर्व स्त्रिया सीमंतिनीला पाहण्यासाठी धावून आल्या.

माता धावली सद्गदित । सीमंतिनीसी हृदयी धरीत ।
माये तुझा सौभाग्यपर्वत । असंभाव्य उचंबळला ॥ १८२ ॥

आई धावत आली आणि सीमंतिनीला हृदयाशी धरून म्हणाली, "मुली, तुझा सौभाग्यपर्वत अथांग उजळला आहे!"

ऐश्वर्यद्रुम गेला तुटून । पुढती विरूढला भेदीत गगन ।
तुझी सौभाग्यगंगा भरून । अक्षय चालिली उतरेना ॥ १८३ ॥

"तुझा नष्ट झालेला ऐश्वर्याचा वृक्ष पुन्हा गगनाला भिडत अंकुरला आहे! तुझी सौभाग्यगंगा आता अक्षय वाहत राहील!"

धन्य धन्य सोमवारव्रत । अकरा लक्ष पूजिली दंपत्य ।
जितवन करावयास जामात । बोलावू धाडिले त्वरेने ॥ १८४ ॥

"सोमवारचे व्रत धन्य आहे! तू अकरा लाख दांपत्यांची पूजा केलीस!" मग जावयाला आवतण देण्यासाठी घाईघाईने दूत पाठवले.

मातापितयांसमवेत । चित्रांगद नगरा येत ।
चित्रवर्मा नृपती त्वरित । सामोरा येत तयासी ॥ १८५ ॥

चित्रांगद आई-वडिलांसह नगरात आला. चित्रवर्मा राजा तात्काळ त्याला सामोरा गेला.

जामाताच्या कंठी । धावोनि श्वशुरे घातली मिठी ।
ब्रह्मानंदे भरली सृष्टी । पुष्पवृष्टी करिती देव ॥१८६ ॥

सासऱ्याने (चित्रवर्मा राजाने) धावून जावयाच्या गळ्यात मिठी मारली. सृष्टीत ब्रह्मानंद पसरला व देवांनी पुष्पवृष्टी केली.

नगरामाजी आणिली मिरवत । पुनः विवाह केला अद्भुत ।
मग एकांती चित्रांगद नृपनाथ । बोलावीत सीमंतिनीसी ॥ १८७ ॥

मिरवणुकीने त्यांना नगरात आणून पुन्हा त्यांचा विवाहसोहळा पार पडला. मग एकांतसमयी चित्रांगदाने सीमंतिनीला बोलावले.

पाताळीचे अलंकार अद्भुत । सीमंतिनीलागी लेववीत ।
नवरत्नप्रभा फाकली अमित । पाहता तटस्थ नारीनर ॥ १८८ ॥

चित्रांगदाने पाताळलोकातून आणलेले अद्भुत अलंकार सीमंतिनीला परिधान केले. नवरत्नांचे तेज पाहून सर्व स्त्री-पुरुष स्तिमित झाले.

पाताळीचा सुगंधराज निगुती । आत्महस्ते लेववी सीमंतिनीप्रती ।
नाना वस्तु अपूर्व क्षिती । श्वशुरालागी दीधल्या ॥ १८९ ॥

त्याने स्वतःच्या हाताने पाताळातील दिव्य सुगंध सीमंतिनीला लावला आणि आपल्या सासऱ्याला पृथ्वीवर दुर्मिळ असणाऱ्या अनेक वस्तू दिल्या.

सासूश्वशुरांच्या चरणी । मस्तक ठेवी सीमंतिनी ।
माये तुझा सौभाग्योदधि उचंबळोनि । भरला असो बहु काळ ॥ १९० ॥

सीमंतिनीने सासू-सासऱ्यांच्या पायांवर मस्तक ठेवले. त्या म्हणाल्या, "मुली, तुझा सौभाग्याचा समुद्र अखंड उचंबळत राहो!"

पुत्र सीमंतिनीसहित । इंद्रसेन नैषधपुरा जात ।
अवनीचे राजे मिळोनि समस्त । छत्र देत चित्रांगदा ॥ १९१ ॥

मुलगा व सुनेसह इंद्रसेन नैषधपुरी परत गेला. सर्व राजे एकत्र येऊन चित्रांगदाचा राज्याभिषेक करून त्याला छत्रपती केले.

समस्त राज्यभार समर्पून । तपासी गेला इंद्रसेन ।
तेथे करूनिया शिवार्चन । शिवपदासी पावला ॥ १९२ ॥

संपूर्ण राज्यभार चित्रांगदावर सोपवून इंद्रसेन तपासासाठी निघून गेला आणि शिवपूजा करत अखेर शिवपदाला (मोक्षाला) प्राप्त झाला.

आठ पुत्र पितयासमान । सीमंतिनीसी झाले जाण ।
दहा सहस्र वर्षे निर्विघ्न । राज्य केले नैषधपुरी ॥ १९३ ॥

सीमंतिनीला तिच्या पतीसारखेच प्रतापी आठ पुत्र झाले. त्यांनी दहा हजार वर्षे नैषधपुरीत निर्विघ्न राज्य केले.

जैसा पितामह नळराज । परमपुण्यश्लोक तेज:पुंज ।
तैसाच चित्रांगद भूभुज । न्यायनीती वर्ततसे ॥ १९४ ॥

आजोबा नळराजाप्रमाणेच पुण्यश्लोक व तेजस्वी चित्रांगद राजा न्याय-नीतीने राज्य चालवत राहिला.

शिवरात्री सोमवार प्रदोषव्रत । सीमंतिनी चढते करीत ।
तिची ख्याती अद्भुत । सूत सांगे शौनकादिका ॥ १९५ ॥

सीमंतिनी शिवरात्र, सोमवार आणि प्रदोषाचे व्रत अधिकाधिक निष्ठेने करत राहिली. तिची ही अद्भुत कीर्ती सूत महर्षींनी शौनकादी ऋषींना सांगितली.

हे सीमंतिनी आख्यान सुरस । ऐकता सौभाग्यवर्धन स्त्रियांस ।
अंतरला भ्रतार बहुत दिवस । तो भेटेल परतोनी ॥ १९६ ॥

हे सीमंतिनीचे रसपूर्ण आख्यान ऐकल्याने स्त्रियांचे सौभाग्य वाढते आणि दीर्घकाळ दुरावलेला पती परत येऊन भेटतो.

विगतधवा ऐकती । त्या जन्मांतरी दिव्य भ्रतार पावती ।
शिवचरणी धरावी प्रीती । सोमवारव्रत न सोडावे ॥ १९७ ॥

विधवा स्त्रियांनी हे ऐकल्यास त्यांना पुढील जन्मी उत्तम पती प्राप्त होतो. म्हणून शिवचरणी प्रीती ठेवून सोमवारचे व्रत कधीही सोडू नये.

ऐसे ऐकता आख्यान । अंतरला पुत्र भेटेल मागुतेन ।
आयुरारोग्य ऐश्वर्य पूर्ण । होय ज्ञान विद्या बहु ॥ १९८ ॥

हे आख्यान ऐकल्याने दुरावलेला मुलगा परत भेटतो; तसेच आयुष्य, आरोग्य, संपूर्ण ऐश्वर्य, ज्ञान व विद्या प्राप्त होते.

गंडांतरे मृत्यु निरसोनि जाय । गतधन प्राप्त शत्रुपराजय ।
श्रवणे पठणे सर्व कार्य । पावे सिद्धी येणेचि ॥ १९९ ॥

या कथेच्या श्रवण व पठणाने संकटे व अकाल मृत्यू दूर होतो, गमावलेले धन परत मिळते, शत्रूंचा पराभव होतो आणि सर्व कार्ये सिद्धीस जातात.

सीमंतिनी आख्यान प्रयाग पूर्ण । भक्तिमाघमासी करिता स्नान ।
त्रिविध दोष जाती जळोन । शिवपद प्राप्त शेवटी ॥ २०० ॥

सीमंतिनीचे हे आख्यान प्रयागतीर्थासारखे पावन आहे. यात भक्तीरुपी माघस्नान केल्याने त्रिविध दोष जळून जातात आणि शेवटी शिवपद प्राप्त होते.

सीमंतिनी आख्यान सुधारस । प्राशन करिती संजनत्रिदश ।
निंदक असुर तामस । अहंकारमद्य सेविती ॥ २०१ ॥

सीमंतिनी आख्यानाचा हा अमृतरस सज्जन व देव प्राशन करतात, तर निंदक व तामसी वृत्तीचे लोक अहंकाराचे मद्य पितात.

अपर्णाहृदयारविंदमिलिंद । श्रीधरस्वामी पूर्ण ब्रह्मानंद ।
अभंग अक्षय अभेद । न चळे न ढळे कदाही ॥ २०२ ॥

पार्वतीच्या हृदयकमळातील भ्रमर असणारे श्रीधरस्वामी ब्रह्मानंदात मग्न असून, त्यांची भक्ती अक्षय, अभेद्य व कधीही न ढळणारी आहे.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । षष्ठाध्याय गोड हा ॥ २०३ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेल्या या प्रचंड 'शिवलीलामृत' ग्रंथातील हा सहावा गोड अध्याय सज्जनांनी अखंड परिसावा (ऐकावा).