श्री शिवलीलामृत - अध्याय ५ वा

सदाशिव अक्षरे चारी । सदा उच्चारी ज्याची वैखरी ।
जो नित्य शिवार्चन करी । तो उद्धरी बहुता जीवा ॥ १ ॥

'सदाशिव' या चार अक्षरांचा उच्चार ज्याच्या जिभेवर नेहमी असतो आणि जो नित्य नियमाने शंकराची पूजा करतो, तो स्वतःसोबत इतर अनेक जीवांचा उद्धार करतो.

बहुत प्रायश्चित्तांचे निर्धार । शास्त्रवक्ते करिती विचार ।
परी जे शिवनामे शुद्ध साचार । कासया इतर साधने त्या ॥ २ ॥

शास्त्रांचे ज्ञानी अनेक प्रायश्चित्तांचा विचार व निश्चय करतात, परंतु जे केवळ शिवनामानेच पूर्णपणे शुद्ध होतात, त्यांना इतर साधनांची काहीच गरज उरत नाही.

नामाचा महिमा परमाद्भुत । त्यावरी प्रदोषव्रत आचरत ।
त्यासी सर्वसिद्धि प्राप्त होत । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥ ३ ॥

शिवनामाचा महिमा अतिशय अद्भुत आहे; त्यात जर कोणी प्रदोष व्रत आचरले, तर त्याला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात—हे त्रिवार सत्य आहे.

तुष्टि पुष्टि धृति आयुष्यवर्धन । संतति संपत्ति दिव्य ज्ञान ।
पाहिजे तिही प्रदोषव्रत पूर्ण । यथासांग करावे ॥ ४ ॥

ज्यांना संतोष, पुष्टी, धैर्य, आयुष्यवृद्धी, मुलेबाळे, संपत्ती आणि दिव्य ज्ञान हवे असेल, त्यांनी हे प्रदोष व्रत शास्त्राप्रमाणे पूर्ण व यथासांग करावे.

प्रदोषव्रत भावे आचरता । या जन्मी प्रचीत पहावी तत्त्वता ।
दारिद्रय आणि महद्‌व्यथा । निःशेष पळती षण्मासांत ॥ ५ ॥

हे प्रदोष व्रत भक्तीने केले असता या जन्मीच त्याचा अनुभव येतो. दारिद्र्य आणि मोठी दुःखे अवघ्या सहा महिन्यांत पूर्णपणे नष्ट होतात.

एक संवत्सरे होय ज्ञान । द्वादशवर्षी महद्‌भाग्य पूर्ण ।
हे जो असत्य मानील व्यासवचन । त्यासी बंधन कल्पांतवरी ॥ ६ ॥

एका वर्षात आत्मज्ञान प्राप्त होते व १२ वर्षांत पूर्ण महाभाग्य लाभते. महर्षी व्यासांचे हे वचन जो असत्य मानेल, त्याला कल्पांतापर्यंत जन्माचे बंधन सुटत नाही.

त्याचा गुरु लटिकाच जाण । त्याची दांभिक भक्ति लटिकेच ज्ञान ।
उमावल्लभचरणी ज्याचे मन । त्याहून पावन कोणी नाही ॥ ७ ॥

त्याचा गुरू खोटा, त्याची भक्ती दांभिक आणि ज्ञान व्यर्थ समजावे. ज्याचे मन पार्वतीपती शंकराच्या चरणी जडले आहे, त्याच्याइतका पवित्र कोणीही नाही.

मृत्यु गंडांतरे दारुण । प्रदोषव्रते जाती निरसोन ।
येविषयी इतिहास जाण । सूत सांगे शौनकादिका ॥ ८ ॥

भयंकर मृत्यू आणि मोठी संकटे प्रदोष व्रताने टळतात. याविषयीचा इतिहास सूतमुनींनी शौनकादी ऋषींना सांगितला.

विदर्भदेशीचा भूभुज । सत्यरथनामे तेजःपुंज ।
सर्वधर्मरत पराक्रमी सहज । बंदीजन वर्णिती सदा ॥ ९ ॥

विदर्भ देशात 'सत्यरथ' नावाचा एक अत्यंत तेजस्वी, पराक्रमी आणि सर्व धर्मांचे पालन करणारा राजा राज्य करत होता, ज्याची कीर्ती भाट-चारण गात असत.

बहुत दिवस राज्य करीत । परी शिवभजनी नाही रत ।
त्यावरी शाल्व देशीचा नृपनाथ । बळे आला चालूनिया ॥ १० ॥

तो खूप दिवस राज्य करत होता, परंतु शिवभक्तीत रमलेला नव्हता. अशातच शाल्व देशाच्या राजाने त्याच्यावर सैन्यासह अचानक आक्रमण केले.

आणिक त्याचे आप्त । क्षोणीपाल साह्य झाले बहुत ।
सप्त दिवसपर्यंत । युद्ध अद्भुत जाहले ॥ ११ ॥

त्या शत्रूला इतर अनेक नातेवाईक राजे मदत करायला आले. सलग सात दिवस भयंकर युद्ध चालले.

हा एकला ते बहुत । समरभूमीसी सत्यरथ ।
धारातीर्थी पावला मृत्यु । शत्रु नगरात प्रवेशले ॥ १२ ॥

सत्यरथ राजा एकटा होता आणि शत्रू अनेक होते. शेवटी सत्यरथ राजा रणांगणात धारातीर्थी पडला (मारला गेला) आणि शत्रूंनी नगरात प्रवेश केला.

राजपत्नी गरोदर राजस । पूर्ण झाले नवमास ।
एकलीच पायी पळता वनवास । थोर अनर्थ ओढवला ॥ १३ ॥

सत्यरथाची सुंदर राणी ९ महिन्यांची गरोदर होती. ती एकटीच पायांनी जंगलाकडे पळू लागली, तिच्यावर मोठा अनर्थ ओढवला.

परम सुकुमार लावण्यहरिणी । कंटक-सराटे रुतती चरणी ।
मूर्च्छना येऊनि पडे धरणी । उठोनि पाहे मागेपुढे ॥ १४ ॥

ती अत्यंत सुकुमार व लावण्यवती होती. तिच्या पायांत काटे-सराटे रुतत होते, ती चक्कर येऊन जमिनीवर पडे आणि पुन्हा उठून भयाने मागेपुढे पाहत पडे.

शत्रु धरितील अकस्मात । म्हणोनि पुढती उठोनि पळत ।
किंवा ते विद्युल्लता फिरत । अवनीवरी वाटतसे ॥ १५ ॥

'शत्रू अचानक पकडतील' या भयाने ती पुन्हा उठून पळे. तिला पाहताना जणू जमिनीवर विजेची लताच फिरत आहे असे वाटे.

वस्त्रे अलंकार-मंडित । हिर्‍यांऐसे दंत झळकत ।
जिचा मुखेंदु देखता रतिकांत । तन्मय होवोनि नृत्य करी ॥ १६ ॥

दागिन्यांनी मढलेली, हिऱ्यांसारखे दात असणारी आणि जिचे चंद्रासारखे मुख पाहून मदनाचा पतीही भुलून जाई, अशी ती राणी होती.

पाहा कर्माची गति गहन । जिच्या अंगुष्ठी न पडे सूर्यकिरण ।
ते गरोदर हिंडे विपिन । मृगनेत्री गजगामिनी ॥ १७ ॥

कर्माची गती पाहा किती कठीण आहे! जिच्या पायाच्या अंगठ्यालाही कधी सूर्याचे किरण लागले नव्हते, ती मृगनयनी गरोदर राणी आज घोर जंगलात भटकत होती.

वनी हिंडे महासती । जेवी नैषधरायाची दमयंती ।
की भिल्लीरूपे हैमवती । दुस्तरवनी तैसी हिंडे ॥ १८ ॥

नलराजाची पत्नी दमयंती किंवा भिल्लिणीचे रूप घेतलेली पार्वती जशी जंगलात हिंडली होती, तशी ती महासती जंगलात भटकत होती.

कर्म-नदीच्या प्रवाही जाण । पडली तीस काढील कोण ।
असो एका वृक्षाखाली येऊन । परम व्याकुळ पडियेली ॥ १९ ॥

कर्माच्या प्रवाहात सापडलेल्या त्या राणीला बाहेर काढणारा कोणी नव्हता. शेवटी एका झाडाखाली ती अत्यंत व्याकुळ होऊन पडली.

शतांची शते दासी । ओठंगती सदैव जियेपासी ।
इंदुमती नाम जियेसी । ते भूमीवरी लोळत ॥ २० ॥

जिच्या सेवेला शेकडो दासी असायच्या, ती 'इंदुमती' नावाची राणी आज उघड्या जमिनीवर लोळत होती.

चहुंकडे पाहे दीनवदनी । जिव्हा मुख वाळले न मिळे पाणी ।
तो प्रसूत झाली तेच क्षणी । दिव्य पुत्र जन्मला ॥ २१ ॥

ती केविलवाण्या तोंडाने चहूकडे पाहू लागली, पाणी मिळत नसल्याने तिची जीभ वाळली होती; तितक्यात ती प्रसूत झाली आणि एका सुंदर बाळाने जन्म घेतला.

तृषेने तळमळी अत्यंत कोण उदक देईल तेथ ।
बाळ टाकून उठत बसत । गेली एका सरोవरा ॥ २२ ॥

तहानेने व्याकुळ झालेली राणी बाळाला तिथेच टाकून अडखळत-पडत जवळच्या एका सरोवराकडे पाणी प्यायला गेली.

उदकात प्रवेशली तेच क्षणी । अंजुळी भरोनि घेतले पाणी ।
तव ग्राहे नेली ओढोनी । विदारుनी भक्षिली ॥ २३ ॥

तिने पाण्यात उतरून ओंजळीत पाणी घेतलेच होते, तितक्यात एका देवमाशाने/सुसरने (ग्राहाने) तिला खेचून पाण्यात नेले आणि फाडून खाऊन टाकले.

घोर कर्माचे विंदान । वनी एकला रडे राजनंदन ।
तव उमानामक विप्रपत्नी जाण । विगतधवा पातली ॥ २४ ॥

कर्माची लीला भयंकर होती! तो राजकुमार जंगलात एकटाच रडत होता, तितक्यात 'उमा' नावाची एक विधवा ब्राह्मण स्त्री तिथे आली.

माता पिता बंधु पाही । तियेलागी कोणी नाही ।
एक वर्षाचा पुत्र तीसही । कडिये घेवोनि आली तेथे ॥ २५ ॥

तिला आई-वडील, भाऊ-बहीण कोणीही नव्हते. ती आपल्या एका वर्षाच्या मुलाला कडेवर घेऊन तिथे आली होती.

तो नाही केले नालच्छेदन । ऐसे बाळ उमा देखोन ।
म्हणे आहा रे ऐसे पुत्ररत्न । कोणी टाकिले दुस्तर वनी ॥ २६ ॥

जिचा नाळही कापलेला नाही अशा त्या लहान बाळाला पाहून उमा म्हणाली, "अरेरे! एवढे सुंदर पुत्ररत्न या घोर जंगलात कोणी टाकून दिले?"

म्हणे कोण याती कोण वर्ण । मी कैसे नेऊ उचलून ।
जावे जरी टाकून । वृक व्याघ्र भक्षितील की ॥ २७ ॥

"याची जात कोणती, वर्ण कोणता? मी याला कसे उचलू? पण टाकून गेले तर वाघ-लांडगे याला खाऊन टाकतील!"

स्तनी दाटून फुटला पान्हा । नेत्री ढाळीत अश्रुजीवना ।
बाळ पुढे घेऊनि ते ललना । मुखकमळी स्तन लावी ॥ २८ ॥

तिच्या छातीत वात्सल्याचा पान्हा फुटला, डोळ्यांत अश्रू आले. तिने त्या बाळाला जवळ घेतले आणि छातीशी लावले.

संशयसमुद्री पडली वेल्हाळ । म्हणे नेऊ की नको बाळ ।
तव तो कृपाळू पयःफेनधवल । यतिरूप धरूनि पातला ॥ २९ ॥

"या बाळाला सोबत नेऊ की नको?" अशा संशयात ती पडली असताना, कापुरासारख्या शुभ्र कांतीचे भगवान शंकर एका संन्याशाचे (यतीचे) रूप घेऊन तिथे प्रकट झाले.

उमेलागी म्हणे त्रिपुरारी । बाळ नेई संशय न धरी ।
महद्‌भाग्य तुझे सुंदरी । क्षत्रिय राजपुत्र तुज सापडला ॥ ३० ॥

शंकर उमाला म्हणाले, "हे सुंदरी, संशय धरू नकोस, या बाळाला सोबत ने. तुझे मोठे भाग्य आहे की तुला हा क्षत्रियाचा राजकुमार मिळाला आहे."

कोणासी न सांगे हे मात । समान पाळी दोघे सुत ।
भणंगासी परीस होय प्राप्त । तैसे तुज जाहले ॥ ३१ ॥

"ही गोष्ट कोणाला सांगू नकोस आणि दोन्ही मुलांना सारख्याच प्रेमाने सांभाळ. एखाद्या भिकाऱ्याला परीस मिळावा, तसे हे तुला लाभले आहे."

अकस्मात निधि जोडत । की चिंतामणि पुढे येऊनि पडत ।
की मृताच्या मुखात । पडे अमृत पूर्वदत्ते ॥ ३२ ॥

"अचानक खजिना मिळावा, चिंतामणी हातात यावा किंवा मरणाऱ्याच्या तोंडावर अमृत पडावे, तसे हे घडले आहे."

ऐसे बोलोनि त्रिपुरारी । गुप्त झाला ते अवसरी ।
मग दोघे पुत्र घेवोनि ते नारी । देशग्रामांतरी हिंडत ॥ ३३ ॥

असे सांगून शंकर अदृश्य झाले. मग ती स्त्री दोन्ही मुलांना घेऊन गावोगावी भीक मागत भटकू लागली.

ब्रह्मपुत्राचे नाम शुचिव्रत । राजपुत्राचे नाम ठेविले धर्मगुप्त ।
घरोघरी भिक्षा मागत । कडिये खांदी घेऊनिया ॥ ३४ ॥

तिच्या स्वतःच्या मुलाचे नाव 'शुचिव्रत' आणि राजकुमाराचे नाव 'धर्मगुप्त' असे ठेवले गेले. ती दोघांना कडेवर-खांद्यावर घेऊन घरोघरी भिक्षा मागे.

लोक पुसता उमा सांगत । माझे पोटीचे दोघे सुत ।
ऐसी हिंडत हिंडत । एकचक्रनगरा पातली ॥ ३५ ॥

लोक विचारत तेव्हा ती "हे दोघे माझेच मुलगे आहेत" असे सांगे. अशी भटकता भटकता ती 'एकचक्र' (चक्रपूर) नगरीत आली.

घरोघरी भिक्षा मागत । तो शिवालय देखिले अकस्मात ।
आत द्विज दाटले बहुत । शांडिल्य त्यात मुख्य ऋषि ॥ ३६ ॥

भीक मागत असताना तिला एक शिवमंदिर दिसले. आत अनेक ब्राह्मण जमले होते, ज्यात 'शांडिल्य ऋषी' मुख्य होते.

शिवाराधना करिती विधियुक्त । तो उमा आली शिवालयात ।
क्षण एक पूजा विलोकीत । तो शांडिल्य ऋषि बोलिला ॥ ३७ ॥

तिथे शास्त्राप्रमाणे शिवपूजा चालली होती. उमा क्षणभर ती पूजा पाहत उभी राहिली, तेव्हा शांडिल्य ऋषी म्हणाले:

अहा कर्म कैसे गहन । हा राजपुत्र हिंडे दीन होऊन ।
कैसे विचित्र प्राक्तन । उमा वचन ऐकती जाहली ॥ ३८ ॥

"अरेरे! कर्माची गती किती गहन आहे! हा राजकुमार आज भिकाऱ्यासारखा भटकत आहे, काय हे विचित्र प्रारब्ध!" उमाने हे शब्द ऐकले.

ऋषीचे चरण उमा धरीत । म्हणे याचा सांगा पूर्ववृत्तांत ।
त्रिकालज्ञानी महासमर्थ । भूतभविष्यज्ञान तुम्हा ॥ ३९ ॥

उमाने ऋषींचे पाय धरले आणि म्हणाली, "तुम्ही त्रिकाळज्ञानी आहात, मला या राजकुमाराचा पूर्वजन्मीचा वृत्तांत सांगा."

याची मातापिता कोण । आहेत की पावली मरण ।
यावरी शांडिल्य सांगे बर्तमान । याचा पिता जाण सत्यरथ ॥ ४० ॥

"याचे आई-वडील कोण आहेत, ते जिवंत आहेत की मेले?" तेव्हा शांडिल्य ऋषींनी सांगितले, "याचा पिता सत्यरथ राजा होता."

तो पूर्वी होता नृप जाण । प्रदोषसमयी करी शिवार्चन ।
तो शत्रु आले चहूकडोन । नगर त्याचे बेढिले ॥ ४१ ॥

"पूर्वीच्या जन्मी तो राजा प्रदोष काळात शंकराची पूजा करत होता. तितक्यात शत्रूंनी येऊन त्याच्या नगरीला वेढा घातला."

शत्रूची गजबज ऐकून । उठिला तैसीच पूजा सांडोन ।
तव प्रधान आला पुढे धावोन । शत्रू धरोनि आणिले ॥ ४२ ॥

"शत्रूंचा गोंधळ ऐकून तो अर्धवट पूजा सोडून उठला. प्रधानाने शत्रूंना पकडून राजासमोर आणले."

त्यांचा शिरच्छेद करून । पूजा पूर्ण न करिता उन्मत्तपणे ।
तैसाच जाऊनि करी भोजन । नाही स्मरण विषयांधा ॥ ४३ ॥

"राजाने त्या शत्रूंचा शिरच्छेद केला आणि गर्वाने ती अर्धवट पूजा पूर्ण न करताच तो जेवायला निघून गेला! पूजेचे स्मरणही ठेवले नाही."

त्याकरिता या जन्मी जाण । सत्यरथ अल्पायुषी होऊन ।
अल्पवयात गेला मरोन । म्हणोनि पूजन न सोडावे ॥ ४४ ॥

"त्याच पापामुळे या जन्मी सत्यरथ राजा अल्पायुषी होऊन लहान वयातच मारला गेला. म्हणूनच सुरू केलेली शिवपूजा कधीही अर्धवट सोडू नये."

याच्या मातेने सवत मारिली । ती जळी विवशी झाली ।
पूर्व वैरे वोढोनि नेली । क्रोधे भक्षिली विदारुनी ॥ ४५ ॥

"या राजकुमाराच्या आईने पूर्वजन्मी आपल्या सवतीला मारले होते. तीच सवत या जन्मी जळात विवशी (सुसर) बनली आणि पूर्ववैराने तिने याच्या आईला ओढून खाऊन टाकले."

हा राजपुत्र धर्मगुप्त । याणे काहीच केले नाही शिवव्रत ।
म्हणोनि मातापितारहित । अरण्यात पडियेला ॥ ४६ ॥

"हा राजकुमार धर्मगुप्त याने पूर्वजन्मी कोणतेही शिवव्रत केले नव्हते, म्हणूनच हा आई-वडिलांशिवाय जंगलात अनाथ पडला."

याकरिता प्रदोषकाळी । अव्यग्र पूजावा इंदुमौळी ।
पूजन सांडूनि कदाकाळी । सर्वथाही न उठावे ॥ ४७ ॥

"म्हणून प्रदोष काळात एकाग्रचित्ताने शंकराची पूजा करावी आणि पूजा चालू असताना कधीही मध्येच उठू नये."

भवानीस बैसवूनि कैलासनाथ । प्रदोषकाळी पुढे नृत्य करीत ।
वाग्देवी वीणा वाजवीत । वेणु पुरुहूत वाजवीतसे ॥ ४८ ॥

"प्रदोष काळात कैलासपती शंकर पार्वतीला समोर बसवून नृत्य करतात. सरस्वती वीणा वाजवते आणि इंद्र बासरी वाजवतो."

अंबुजसंभव ताल सावरी । भार्गवी गातसे मधुरस्वरी ।
मृदंग वाजवी मधुकैटभारी । नृत्यगती पाहूनिया ॥ ४९ ॥

"ब्रह्मदेव ताल धरतात, लक्ष्मी मधुर स्वरात गाते आणि भगवान विष्णू शंकराच्या नृत्याच्या तालावर मृदंग वाजवतात."

यक्षपति शिवप्राणमित्र । हस्त जोडोनि उभा समोर ।
यक्षगण गंधर्व किन्नर । सुरासुर उभे असती ॥ ५० ॥

"शंकाचा मित्र कुबेर हात जोडून उभा असतो, तसेच गंधर्व, किन्नर, देव व दानव सर्व सेवेत उभे असतात."

ऐसा प्रदोषकाळीचा महिमा । अगोचर निगमांगमां ।
मग काय बोले उमा । मम पुत्र दरिद्री का झाला ॥ ५१ ॥

"असा प्रदोष काळाचा महिमा वेदांनाही न कळणारा आहे." मग उमाने विचारले, "माझा स्वतःचा मुलगा (शुचिव्रत) दरिद्री का झाला?"

तुझ्या पुत्रे प्रतिग्रह बहुत । पूर्वी घेतले दुष्ट अमित ।
दान केले नाही किंचित । शिवार्चन न करी कदा ॥ ५२ ॥

शांडिल्य ऋषी म्हणाले, "तुझ्या मुलाने पूर्वजन्मी अयोग्य लोकांकडून खूप दाने (प्रतिग्रह) घेतली, पण स्वतः कधी थोडेही दान केले नाही किंवा शिवपूजा केली नाही."

परान्ने जिव्हा दग्ध यथार्थ । दुष्ट प्रतिग्रहे दग्ध हस्त ।
स्त्रीअभिलाषे नेत्र दग्ध होत । मंत्रासी सामर्थ्य मग कैचे ॥ ५३ ॥

"दुसऱ्याच्या अन्नाने जीभ, अयोग्य दानाने हात आणि परस्त्रीच्या अभिलाषेने डोळे दग्ध (पापी) होतात; मग मंत्राची शक्ती कशी मिळणार?"

मग उमेने पुत्र दोन्ही । घातले ऋषीचे चरणी ।
तेणे पंचाक्षर मंत्र उपदेशुनी । प्रदोषव्रत उपदेशिले ॥ ५४ ॥

मग उमाने दोन्ही मुलांना ऋषींच्या चरणी घातले. ऋषींनी त्यांना 'ॐ नमः शिवाय' हा पंचाक्षरी मंत्र आणि प्रदोष व्रताचा विधी उपदेशिला.

पक्षप्रदोष शनिप्रदोष । महिमा वर्णिला अतिविशेष ।
निराहार असावे त्रयोदशीस । दिवसा सत्कर्म आचरावे ॥ ५५ ॥

ऋषींनी पक्षप्रदोष आणि शनिप्रदोषाचा मोठा महिमा सांगितला. त्रयोदशीला दिवसभर उपवास करून सत्कर्मे करावीत;

तीन घटिका झालिया रजनी । प्रदोषपूजा आरंभावी प्रीतीकरूनी ।
गोमये भूमि सारवूनी । दिव्य मंडप उभारिजे ॥ ५६ ॥

आणि संध्याकाळी (सूर्यास्तानंतर १ तास १२ मिनिटांनी) शेणाने जमीन सारवून सुंदर मंडप उभारून प्रदोषपूजा सुरू करावी.

चित्रविचित्र वितान । कर्दळीस्तंभ इक्षुदंडेकरून ।
मंडप कीजे शोभायमान । रंगमाळा नानापरी ॥ ५७ ॥

केळीचे खांब, ऊस आणि विविध रंगांच्या रांगोळ्यांनी मंडप शोभिवंत करावा.

शुभ वस्त्र नेसावे आपण । शुभ्र गंधं सुवाससुमन ।
मग शिवलिंग स्थापून । पूजा करावी विधियुक्त ॥ ५८ ॥

स्वतः स्वच्छ शुभ्र वस्त्रे नेसावीत, पांढरे चंदन व सुवासिक फुले वापरून शिवलिंगाची शास्त्राप्रमाणे पूजा करावी.

प्राणायाम करून देखा । अंतर्बाह्य न्यास मातृका ।
दक्षिणभागी पूजावे मुरांतका । सव्यभागी अग्नि तो ॥ ५९ ॥

प्राणायाम करून अंतर्बाह्य न्यास करावेत. उजव्या बाजूला विष्णूची आणि डाव्या बाजूला अग्नीची पूजा करावी.

वीरभद्र गजानन । अष्ट महासिद्धि अष्ट भैरव पूर्ण ।
अष्ट दिक्पालपूजन । सप्तावरणी शिवपूजा ॥ ६० ॥

वीरभद्र, गणेश, आठ सिद्धी, आठ भैरव, आठ दिक्पाल यांची पूजा करून सात आवरणांनी शिवाची पूजा करावी.

यथासांग शिवध्यान । मग करावे पूजन ।
राजोपचारे सर्व समर्पून । करावे स्तवन शिवाचे ॥ ६१ ॥

महादेवाचे ध्यान करून सर्व राजोपचारांनी पूजा अर्पण करावी आणि शंकराची स्तुती करावी:

जय जय गौरीनाथ निर्मळ । जय जय कोटिचंद्र सुशीतळ ।
सच्चिदानंदघन अढळ । पूर्णब्रह्म सनातन ॥ ६२ ॥

"निर्मळ गौरिनाथ, कोटी चंद्रांप्रमाणे शीतल, अढळ सच्चिदानंद आणि सनातन पूर्णब्रह्म शंकरा, तुझा जयजयकार असो!"

ऐसे प्रदोषव्रत ऐकवून । बाळ उपदेशिले दोघेजण ।
मग ते एकमनेकरून । राहते झाले एकचक्री ॥ ६३ ॥

असा उपदेश देऊन ऋषींनी दोन्ही मुलांना दीक्षित केले. मग ते तिघे एकाग्रचित्ताने एकचक्र नगरीत राहू लागले.

चार महिनेपर्यंत । दोघेही आचरती प्रदोषव्रत ।
गुरुवचने यथार्थ । शिवपूजन करिती पै ॥ ६४ ॥

सलग चार महिने ते दोघे राजकुमार व ब्राह्मणपुत्र गुरूंच्या आज्ञेने नियमाने प्रदोष व्रत व शिवपूजा करू लागले.

शिवपूजा न द्यावी सर्वथा । न द्यावे प्रसादतीर्था ।
शत ब्रह्महत्यांचे पाप माथा । होय सांगता शांडिल्य ॥ ६५ ॥

"कोणाची शिवपूजा किंवा प्रसाद-तीर्थ कधीही हिसकावून घेऊ नये, तसे केल्यास १०० ब्रह्महत्यांचे पाप लागते," असे शांडिल्य ऋषींनी सांगितले होते.

सर्व पापाहून पाप थोर । शिवपूजेचा अपहार ।
असो ते दोघे किशोर । सदा सादर शिवभजनी ॥ ६६ ॥

दुसऱ्याच्या शिवपूजेचा अपहार करणे हे सर्व पापांत मोठे पाप आहे. ते दोघे मुलगे सदा आदराने शिवभक्तीत रमले.

ब्रह्मपुत्र शुचिव्रत । एकला नदीतीरी क्रीडत ।
दरडी ढासळता अकस्मात । द्रव्यघट सापडला ॥ ६७ ॥

एकदा तो ब्राह्मणपुत्र शुचिव्रत नदीकाठी एकटा खेळत असताना अचानक नदीची दरड ढासळली आणि त्याला द्रव्याने (धनाने) भरलेला हंडा सापडला!

घरासी आला घेऊन । माता संतोषली देखोन ।
म्हणे प्रदोषव्रताचा महिमा जाण । ऐश्वर्य चढत चालिले ॥ ६८ ॥

तो तो हंडा घेऊन घरी आला. आई आनंदित झाली व म्हणाली, "हा प्रदोष व्रताचाच महिमा आहे, ज्यामुळे आपले ऐश्वर्य वाढू लागले आहे."

राजपुत्रास म्हणे ते समयी । अर्ध द्रव्यविभाग घेई ।
येरू म्हणे सहसाही । विभाग न घेई अग्रजा ॥ ६९ ॥

उमा राजपुत्राला (धर्मगुप्ताला) म्हणाली, "तू यातला अर्धा वाटा घे." पण धर्मगुप्त म्हणाला, "हा मोठ्या भावाचा धनलाभ आहे, मी यातील वाटा घेणार नाही."

या अवनीतील धन । आमुचेच आहे संपूर्ण ।
असो ते दोघे शिवध्यान शिवस्मरण । न विसरती कदाही ॥ ७० ॥

"या पृथ्वीवरील सर्व धन आमचेच आहे." असो, ते दोघेही महादेवाचे ध्यान आणि स्मरण कधीही विसरत नसत.

यावरी एकदा दोघे जण । गेले वनविहारालागून ।
तो गंधर्वकन्या येऊन । क्रीडता दृष्टी देखिल्या ॥ ७१ ॥

एकदा ते दोघे जंगलात फिरत असताना त्यांना काही गंधर्वकन्या बागेत खेळताना दिसल्या.

दोघे पाहती दुरूनी । परम सुंदर लावण्यखाणी ।
शुचिव्रत म्हणे राजपुत्रालागोनी । परदारा नयनी न पहाव्या ॥ ७२ ॥

त्या अतिशय सुंदर होत्या. शुचिव्रत राजपुत्राला म्हणाला, "परस्त्रीकडे कधीही दृष्टी टाकून पाहू नये."

दर्शने हरती चित्त । स्पर्शने बळ वीर्य हरीत ।
कौटिल्यदंभसंयुक्त । महाअनर्थकारिणी ॥ ७३ ॥

"परस्त्री दर्शनाने चित्त हरण करते, स्पर्शाने शक्ती व वीर्य हरण करते; ती कपट व दंभाने भरलेली अनर्थ घडवणारी असते."

ब्रह्मसुतास तेथे ठेवून । राजपुत्र चालिला सुलक्षण ।
स्वरूप सुंदर मन्मथाहून । आकर्णनयन कोमलांग ॥ ७४ ॥

त्या ब्राह्मणपुत्राला तिथेच थांबवून सुंदर, मदनासारखा देखणा व कोमल अंगाचा असा तो राजकुमार पुढे गेला.

जवळी येवोनि पाहात । तव मुख्य नायिका विराजित ।
अंशुमती नामे विख्यात । गंधर्वकन्या पद्मिनी ॥ ७५ ॥

जवळ जाऊन पाहतो तर तिथे गंधर्वांची मुख्य मुलगी 'अंशुमती' नावाची पद्मिणी कन्या बसली होती.

कोद्रविणनामा गंधर्वपति । त्याची कन्या अंशुमती ।
पिता पुसे महेशाप्रती । हे कन्या अर्पू कोणाते ॥ ७६ ॥

कोद्रविण नावाच्या गंधर्वराजाने शंकराला विचारले होते की, "ही माझी मुलगी मी कोणाला देऊ?"

मग बोले हिमनगजामात । धर्मगुप्त सत्यरथाचा सुत ।
तो माझा परम भक्त । त्यासी देई अंशुमती ॥ ७७ ॥

तेव्हा शंकराने सांगितले होते, "सत्यरथाचा मुलगा धर्मगुप्त हा माझा परम भक्त आहे, त्याला आपली मुलगी अंशुमती दे."

हे पूर्वीचे शिववचन । असो यावरी अंशुमती पाहे दुरोन ।
न्याहाळीत राजनंदन । वाटे पंचबाण दुसरा ॥ ७८ ॥

ते शंकराचे पूर्वीचे वचन होते. इकडे अंशुमतीने लांबून त्या राजकुमाराला पाहिले, तो तिला दुसऱ्या मदनासारखा सुंदर वाटला.

क्षीरसिंधूत रोहिणीरमण । काय आला कलंक धुवोन ।
तैसे राजपुत्राचे वदन । अंशुमती न्याहाळी ॥ ७९ ॥

क्षीरसागरात चंद्राने स्वतःचा कलंक धुवून यावा, तसे त्या राजकुमाराचे निष्कलंक मुख अंशुमती न्याहाळू लागली.

बत्तीसलक्षणसंयुक्त । आजानुबाहू चापशरमंडित ।
विशाळ वक्षःस्थळ चालत । करिनायक ज्यापरी ॥ ८० ॥

३२ लक्षणांनी युक्त, अजानुबाहु आणि हत्तीसारख्या रुबाबदार चालीचा तो राजकुमार तिने पाहिला.

ऐसा तो गुणाढ्य देखूनि त्वरित । अंशुमती सखयांप्रती सांगत ।
तुम्ही दुज्या वनाप्रती जाऊनि समस्त । सुमने आणावी सुवासे ॥ ८१ ॥

त्याला पाहून अंशुमतीने आपल्या मैत्रिणींना सांगितले, "तुम्ही दुसऱ्या बागेत जाऊन सुवासिक फुले घेऊन या."

अवश्य म्हणोनि त्या ललना । जात्या झाल्या आणिका वना ।
अंशुमती एकली जाणा । राजपुत्रा खुणावीत ॥ ८२ ॥

मैत्रिणी निघून गेल्यावर अंशुमतीने एकटीने राजकुमाराला जवळ येण्याचा इशारा केला.

भूरुहपल्लव पसरून । एकांती घातले आसन ।
वरी वृक्षडाहाळिया भेदून । भूमीवरी पसरल्या ॥ 83 ॥

तिने झाडांची पाने व फुले पसरून एकांतात सुंदर आसन तयार केले.

असो तेथे बैसला येऊन । राजपुत्र सुहास्यवदन ।
विशाळभाळ आकर्णनयन । आरक्त ओष्ठ सुकुमार ॥ ८४ ॥

तिथे तो हसरा, मोठ्या कपाळाचा आणि सुंदर ओठांचा राजकुमार येऊन बसला.

मंजुळभाषिणी नेत्रकटाक्षबाणी । विंधिली ते लावण्यहरिणी ।
मनोज मूर्च्छना सांवरूनी । वर्तमान पुसे तयाते ॥ ८५ ॥

त्या सुंदर गंधर्वकन्येने आपल्या कटाक्षाने राजकुमाराला मोहित केले आणि प्रेमाने विचारपूस केली.

श्रृंगारसरोवरा तुजपासी । मी वास करीन राजहंसी ।
देखता तव वदन दिव्यशशी । मम मानसचकोर नृत्य करी ॥ ८६ ॥

ती म्हणाली, "हे श्रृंगारसरोवरा, तुझ्या पाशी मी राजहंसीसारखी राहीन! तुझे चंद्रासारखे मुख पाहून माझे मन-चकोर नाचू लागले आहे."

तब मुखाब्ज़ देखता आनंद । झेपावती मम नेत्रमिलिंद ।
की तब वचन गर्जता अंबुद । मम चित्तशिखी नृत्य करी ॥ ८७ ॥

"तुझे कमलमुख पाहून माझे डोळे-भुंगे झेप घेत आहेत आणि तुझा आवाज ऐकून माझा चित्त-मोर नाचत आहे."

कविगुरूहूनी तेज विशाळ । आत्मकंठीची काढिली मुक्ताफळमाळ ।
कंठी सूदली तत्काळ । चरणी भाळ ठेवीत ॥ ८८ ॥

असे सांगून तिने आपल्या गळ्यातील मोत्यांची माळ काढून राजकुमाराच्या गळ्यात घातली आणि त्याच्या चरणी डोके ठेवले.

म्हणे मी कायावाचामनेकरून । तुझी ललना झाले पूर्ण ।
यावरी धर्मगुप्त वचन । काय बोलता जाहला ॥ ८९ ॥

ती म्हणाली, "मी काया-वाचा-मनाने तुमची पत्नी झाले आहे." त्यावर धर्मगुप्त म्हणाला:

मी जनकजननीविरहित । राज्यभ्रष्ट दरिद्री अत्यंत ।
तव पित्यासी कळता मात । घडे कैसे वरानने ॥ ९० ॥

"हे सुंदरी, मी आई-वडिलांशिवाय अनाथ, राज्य गमावलेला अत्यंत गरीब आहे. तुझ्या वडिलांना हे कळले तर हा विवाह कसा शक्य होईल?"

यावरी म्हणे अंशुमती । तीन दिवसा येईन या स्थळाप्रती ।
तुम्ही यावे शीघ्रगती । लग्नसिद्धि साधावया ॥ ९१ ॥

त्यावर अंशुमती म्हणाली, "तुम्ही तीन दिवसांनी पुन्हा याच ठिकाणी या, मी विवाह पार पाडण्यासाठी तयारी करून येईन."

ऐसे बोलून ते चातुर्यराशी । वेगे आली पितयापाशी ।
झाले वर्तमान सांगे त्यासी । तो परम मानसी संतोषला ॥ ९२ ॥

असे सांगून ती आपल्या वडिलांकडे (गंधर्वराजाकडे) गेली आणि सर्व प्रकार सांगितला. गंधर्वराज मनात अत्यंत आनंदित झाला.

राजपुत्र गेला परतोन । बंधूप्रती सांगे सर्व वर्तमान ।
शांडिल्यगुरूचे वचन स्मरून । म्हणती प्रसाद पूर्ण त्याचा हा ॥ ९३ ॥

राजकुमार परत आला आणि त्याने भावाला सर्व सांगितले. शांडिल्य ऋषींचे स्मरण करून ते दोघे म्हणाले, "हा केवळ शांडिल्य गुरूंचाच पूर्ण प्रसाद आहे!"

गुरुचरणी ज्याचे मन । त्यासी ऐश्वर्यासी काय न्यून ।
काळमृत्यूभयापासून । सर्वदा रक्षी देशिक तो ॥ ९४ ॥

ज्याचे मन गुरूंच्या चरणी जडले आहे, त्याला ऐश्वर्याची काय कमी? गुरू त्याला काळ आणि मृत्यूच्या भयापासून नेहमी वाचवतो.

यावरी ते दोघे बंधु येऊन । मातेसी सांगती वर्तमान ।
येरी म्हणे धन्य धन्य शिवभजन । फळ देत चालिले ॥ ९५ ॥

दोघा भावांनी आईला सर्व सांगितले. ती म्हणाली, "धन्य ती शिवभक्ती! जिचे फळ आता मिळायला सुरुवात झाली आहे."

यावरी तिसरे दिवशी । दोघेही गेले त्या वनासी ।
गंधर्वराज सहपरिवारेसी । सर्व सामग्री घेऊन आला ॥ ९६ ॥

तिसऱ्या दिवशी दोघेही जंगलात गेले. तिथे गंधर्वराज आपल्या परिवारासह लग्नाची सर्व सामग्री घेऊन आला होता.

दृष्टी देखता जामात । गंधर्व आनंदसमुद्री पोहत ।
छत्र सेना सुखासन त्वरित । धाडूनि उमा आणविली ॥ ९७ ॥

जावयाला पाहताच गंधर्वराज आनंदाने फुलून गेला. त्याने रथ आणि पालखी पाठवून उमाला (आईला) सन्मानाने बोलावून घेतले.

यावरी यथासांग लग्न । चारी दिवस झाले पूर्ण ।
काही एक पदार्थ न्यून । पडिला नाही तेधवा ॥ ९८ ॥

चार दिवस शास्त्राप्रमाणे विवाहाचा मोठा उत्सव झाला, कशाचीही कमतरता भासली नाही.

स्वर्गीच्या दिव्य वस्तु अमोलिक सतेज । विहिणीस देत गंधर्वराज ।
लक्ष रथ दहा सहस्र गज । तेजःपुंज एक लक्ष वाजी ॥ ९९ ॥

गंधर्वराजाने आपल्या विहिणीला (उमाला) स्वर्गातील अमूल्य वस्तू, १ लाख रथ, १० हजार हत्ती आणि १ लाख उत्तम घोडे हुंडा म्हणून दिले.

एक लक्ष दासदासी । अक्षय कोश रत्नराशी ।
अक्षय भाते देत शक्तीसी । दिव्य चाप बहुसाल ॥ १०० ॥

१ लाख दासी, अथांग खजिना, कधीही न संपणारे बाणांचे भाते, दिव्य धनुष्ये आणि शस्त्रे अर्पण केली.

अपार सेना संगे देत । एक सेनापति गंधर्व बळिवंत ।
उमा दोघा पुत्रांसमवेत । मान देवोनि बोळविली ॥ १०१ ॥

सोबत अफाट गंधर्व सैन्य व पराक्रमी सेनापती देऊन उमा आणि दोन्ही मुलांचा मोठा सन्मान करून निरोप दिला.

सुखासनारूढ अंशुमती । पतीसवे चालिली शीघ्रगती ।
कनकवेत्रपाणी पुढे धावती । वाहनासवे जियेच्या ॥ १०२ ॥

पालखीत बसलेली अंशुमती पती धर्मगुप्तासोबत निघाली. तिच्या वाहनापुढे सोनेरी काठ्या घेतलेले सेवक धावत होते.

चतुर्विध वाद्यांचे गजर । चतुरंग चालिला दळभार ।
येऊन वेढिले विदर्भनगर । सत्यरथपितयाचे ॥ १०३ ॥

चार प्रकारच्या वाद्यांच्या गजरात चतुरंग सैन्य घेऊन धर्मगुप्ताने आपल्या पित्याचे 'विदर्भनगर' येऊन वेढले.

नगरदुर्गावरून अपार । उल्हाटयंत्रांचा होत भडिमार ।
परी गंधर्वांचे बळ फार । घेतले नगर क्षणार्धे ॥ १०४ ॥

किल्ल्यावरून तोफांचा भडिमार झाला, परंतु गंधर्व सैन्याच्या प्रचंड बळापुढे शत्रू टिकला नाही आणि धर्मगुप्ताने क्षणार्धात नगर जिंकले!

जेणे पूर्वी पिता मारिला जाण । त्याचे नाम दुर्मर्षण ।
तो जिताचि धरूनि जाण । आपला करून सोडिला ॥ १०५ ॥

ज्या 'दुर्मर्षण' राजाने पूर्वी धर्मगुप्ताच्या पित्याला मारले होते, त्याला जिवंत पकडून क्षमा करून सोडून दिले.

देशोदेशीचे प्रजाजन । धावती करभार घेऊन ।
उत्तम मुहूर्त पाहून । सिंहासनारूढ जाहला ॥ १०६ ॥

देशोदेशीचे लोक नजराणे घेऊन धावले आणि उत्तम मुहूर्त पाहून धर्मगुप्त राजा राजसिंहासनारूढ झाला!

माता उमा बंधु शुचिव्रत । त्यासमवेत राज्य करीत ।
दहा सहस्र वर्षेपर्यंत । यशवंत राज्य केले ॥ १०७ ॥

आई उमा आणि भाऊ शुचिव्रत यांच्यासह धर्मगुप्ताने सलग १० हजार वर्षे अत्यंत यशाने राज्य केले.

शांडिल्य गुरु आणून । शतपद्म अर्पिले धन ।
रत्नाभिषेक करून । अलंकार वस्त्र दीधली ॥ १०८ ॥

त्याने शांडिल्य गुरूंना आदराने बोलावून अथांग धन अर्पण केले, रत्नाभिषेक केला आणि वस्त्र-अलंकार देऊन पूजन केले.

दौर्भिक्ष जळशोष अवर्षण । आधि व्याधि वैधव्य मरण ।
दुःख शोक कलह विघ्न । राज्यातून पळाली ॥ १०९ ॥

त्याच्या राज्यातून दुष्काळ, रोग, अवेळी मृत्यू, दुःख, भांडणे आणि संकटे पूर्णपणे पळून गेली.

प्रजा भूदेव दायाद । देती रायासी आशीर्वाद ।
कोणासही नाही खेद । सदा आनंद घरोघरी ॥ ११० ॥

प्रजा आणि ब्राह्मण राजाला आशीर्वाद देत असत. राज्यात कोणालाही दुःख नव्हते, घरोघरी आनंद पसरला होता.

ऐसा अंशुमतीसमवेत । धर्मगुप्त राज्य करीत ।
यौवराज्य शुचिव्रताते देत । पारिपत्य सर्व करी ॥ १११ ॥

अशा प्रकारे अंशुमतीसह धर्मगुप्त राज्य करत होता. त्याने भाऊ शुचिव्रताला युवराजपद दिले.

ऐसे दहा सहस्र वर्षे राज्य करून । सुदत्तपुत्रासी राज्य देऊन ।
चिंतिता मनी उमाधवचरण । दिव्य विमान धाडिले ॥ ११२ ॥

१० हजार वर्षे राज्य केल्यानंतर आपल्या 'सुदत्त' नावाच्या मुलाला राज्य देऊन धर्मगुप्ताने शंकराचे ध्यान केले, तेव्हा शंकराने दिव्य विमान पाठवले.

दिव्य देह पावोनि नृपती । माता-बंधूंसमवेत अंशुमती ।
शिवविमानी बैसती । करीत स्तुति शिवाची ॥ ११३ ॥

दिव्य शरीर धारण करून राजा धर्मगुप्त, आई उमा, भाऊ शुचिव्रत आणि पत्नी अंशुमती हे सर्व शिवविमानात बसून शिवाची स्तुती करू लागले.

कैलासपदासी जाऊन । जगदात्मा शिव विलोकून ।
जयजयकार करून । लोटांगणे घालिती ॥ ११४ ॥

कैलासलोकी पोहोचून त्यांनी जगदात्मा शिवाला पाहिले आणि जयजयकार करत साष्टांग नमस्कार घातला.

दीनबंधु जगन्नाथ । पतित पावन कृपावंत ।
हृदयी धरूनि समस्त । अक्षयपदी स्थापिली ॥ ११५ ॥

दीनबंधू, पतितपावन कृपाळू महादेवाने त्या सर्वांना हृदयाशी धरले व अक्षय शिवपदात स्थान दिले.

हे धर्मगुप्ताचे आख्यान । करिती जे श्रवण पठण ।
लेखन रक्षण अनुमोदन । तरी पंचवदन रक्षी तया ॥ ११६ ॥

धर्मगुप्ताची ही कथा जे ऐकतील, वाचतील, लिहून ठेवतील किंवा अनुमोदन देतील, त्यांचे रक्षण प्रत्यक्ष पंचमुखी शंकर करतो.

सकळ पापांचा होय क्षय । जेथे जाय तेथे विजय ।
धनधान्यवृद्धि होय । ऋण जाय निरसूनी ॥ ११७ ॥

त्यांच्या सर्व पापांचा नाश होतो, सर्वत्र विजय मिळतो, धनधान्य वाढते आणि कर्ज पूर्णपणे फिटते.

प्रदोषमहिमा अद्भुत । जे आचरती ऐकूनि ग्रंथ ।
तेथे कैचे दारिद्रय मृत्य । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥ ११८ ॥

हा ग्रंथ ऐकून जे लोक प्रदोष व्रत आचरतात, तिथे दारिद्र्य किंवा अवेळी मृत्यू कधीही येत नाही—हे त्रिवार सत्य आहे.

ज्याच्या घरी शिवलीलामृत ग्रंथ । त्याची शिव पाठी राखीत ।
सदा हिंडे उमाकांत । अंती शिवपद प्राप्त तया ॥ ११९ ॥

ज्याच्या घरी शिवलीलामृत ग्रंथ असतो, त्याच्या पाठीशी स्वतः शंकर उभे राहतात आणि त्याला शेवटी शिवपद प्राप्त होते.

हा ग्रंथ आम्रवृक्ष सुरस । पद्यरचनाफळे आली पाडास ।
कुतर्कवादी जे वायस । मुखरोग त्यास नावडे ॥ १२० ॥

हा शिवलीलामृत ग्रंथ म्हणजे रसाळ आंब्याचे झाड आहे आणि यातील ओव्या म्हणजे पिकलेली फळे आहेत. कुतर्क करणाऱ्या कावळ्यांना ही फळे आवडणार नाहीत.

जय जय ब्रह्मानंदा विरूपाक्षा । श्रीधरवरदा सर्वसाक्षा ।
दुष्टकर्ममोचका कर्माध्यक्षा । न येत लक्षा निगमागमां ॥ १२१ ॥

हे ब्रह्मानंद स्वरूप, विरूपाक्ष, कवी श्रीधराला वर देणाऱ्या, सर्वसाक्षी, वाईट कर्मांतून सोडवणाऱ्या महादेवा, तुझा जयजयकार असो!

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । पंचमाध्याय गोड हा ॥ १२२ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा भव्य 'श्रीशिवलीलामृत' ग्रंथ असो. सज्जनांनी यापुढील गोड असा पाचवा अध्याय अखंड एकाग्रतेने ऐकावा.