श्री शिवलीलामृत - अध्याय ४ था

धराधरेंद्रनंदिनीमानससरोवर । मराळ उदार कर्पूरगौर ।
अगम्य गुण अपार । तुझे वर्णिती सर्वदा ॥ 1 ॥

पर्वतराजाची कन्या पार्वती हिच्या मानससरोवरातील उदारांत उदार हंसासारख्या असणाऱ्या, कापुरासारख्या शुभ्र कांती असणाऱ्या हे महादेवा! तुझ्या अगम्य आणि अपार गुणांचे वर्णन संत-सज्जन नेहमी करत असतात.

न कळे जयाचे मूळ मध्य अवसान । आपणचि सर्व कर्ता कारण ।
कोठे प्रगटेल ज्याचे आगमन । ठायीं न पडे ब्रह्मादिका ॥ 2 ॥

ज्याचे मूळ (शुरुवात), मध्य आणि अवसान (शेवट) कोणालाही कळत नाही, जो स्वतःच सर्व सृष्टीचा कर्ता आणि कारण आहे, आणि त्याचे आगमन कोठे होईल हे ब्रह्मादिकांनाही समजत नाही;

जाणोनि भक्तांचे मानस । तेथेच प्रगटे जगन्निवास ।
येचविषयी सूते इतिहास । शौनकादिकांप्रती सांगितला ॥ 3 ॥

तो जगन्निवास परमात्मा भक्तांच्या मनातील भाव ओळखून तिथेच प्रकट होतो. याविषयीचा इतिहास सूतमुनींनी शौनकादी ऋषींना सांगितला.

किरातदेशीचा राजा विमर्शन । परम प्रतापी शत्रुभंजन ।
मृगया करीत हिंसक दारुण । मद्यमांसी रत सदा ॥ 4 ॥

किरात देशाचा राजा विमर्शन नावाचा होता. तो अत्यंत प्रतापी आणि शत्रूंचा नाश करणारा होता; परंतु तो भयंकर शिकार करणारा, हिंसक आणि नेहेमी दारू-मांसात मग्न असणारा होता.

चतुर्वर्णांच्या स्त्रिया भोगीत । निर्दय अधर्मेचि वर्तत ।
परी शिवभजनी असे रत । विधीने पूजित नित्य शिवासी ॥ 5 ॥

सर्व वर्णांतील स्त्रियांचा उपभोग घेणारा, निर्दयी आणि अधर्माने वागणारा असा तो राजा होता. परंतु तरीही तो शिवभक्तीत मग्न असे व रोज शास्त्राप्रमाणे शिवाची पूजा करत असे.

त्याचे स्त्रियेचे नाम कुमुद्वती । परम चतुर गुणवती ।
पतीप्रति पुसे एकांती । कापट्यरीति टाकोनिया ॥ 6 ॥

त्याच्या राणीचे नाव कुमुद्वती होते. ती अत्यंत चतुर आणि गुणवान होती. तिने एकदा निष्कपटी भावाने एकांतात आपल्या पतीला विचारले:

म्हणे शिवव्रत आचरता बहुवस । शिवरात्रि सोमवार प्रदोष ।
गीतनृत्य स्वये करिता विशेष । शिवलीलामृत वर्णिता ॥ 7 ॥

राणी म्हणाली, "तुम्ही महाशिवरात्री, सोमवार, प्रदोष यांसारखी शिवव्रते मोठ्या उत्साहाने करता, स्वतः गाणी-नृत्य करता आणि शिवलीलेचे वर्णन करता;"

दोषही घडती तुम्हांपासून । इकडे शिवभजनी सावधान ।
मग तो राजा विमर्शन । वर्तमान सांगे पुरातन पै ॥ 8 ॥

"दुसऱ्या बाजूला तुमच्याकडून अनेक दोष-पापे घडतात, तरीही शिवभक्तीत तुम्ही इतके तत्पर कसे?" तेव्हा विमर्शन राजाने आपला पूर्वजन्माचा इतिहास सांगितला.

मी पूर्वी पंपा नाम नगरी । सारमेय होतो सुंदरी ।
तो माघ वद्य चतुर्दशी शिवरात्री । शिवमंदिरासमोर आलो ॥ 9 ॥

राजा म्हणाला, "हे सुंदरी! मी पूर्वी पंपा नावाच्या नगरीत एक कुत्रा (सारमेय) होतो. माघ वद्य चतुर्दशीला म्हणजेच महाशिवरात्रीच्या दिवशी मी एका शिवमंदिरासमोर आलो."

शिवपूजा पाहिली समस्त । द्वारी उभे होते राजदूत ।
तिही दंड मारिता त्वरित । सव्य पळत प्रदक्षिणा करी ॥ 10 ॥

"तिथे सर्व जण शिवपूजा करत होते. द्वारावर उभे असलेल्या राजाच्या दूतांनी मला काठीने मारले, म्हणून मी वेदनेने उजव्या बाजूने पळत मंदिराला प्रदक्षिणा घातली."

आणीक आलो परतोनी । बलिपिंड प्राप्त होईल म्हणोनी ।
मागुती दटाविता त्यांनी । प्रदक्षिणा केल्या शिवसदना ॥ 11 ॥

"खाण्यासाठी काही बळीचा भाग किंवा अन्न मिळेल या आशेने मी पुन्हा तिथे आलो. दूतांनी मला पुन्हा हुसकावून मारले, ज्यामुळे मी घाबरून पुन्हा शिवमंदिराला प्रदक्षिणा घातल्या."

मागुती बैसलो येऊन । तव तिही क्रोधे मारिला बाण ।
म्या शिवलिंग पुढे लक्षून । तेथेच प्राण सोडिला ॥ 12 ॥

"मी पुन्हा येऊन बसलो, तेव्हा त्यांनी रागाने मला बाण मारला. समोर शिवलिंगाचे दर्शन करत मी तिथेच प्राण सोडले."

त्या पुण्यकर्मेकरून । आता राजदेह पावलो जाण ।
परी श्वानाचे दुष्ट गुण । नाना दोष आचरे ॥ 13 ॥

"त्या शिवमंदिराच्या प्रदक्षिणा आणि शिवलिंगासमोर प्राण सोडण्याच्या पुण्यामुळे मला हा राजाचा जन्म मिळाला. परंतु कुत्र्याचे पूर्वसंस्कार असल्याने माझ्याकडून दुष्ट कृत्ये व दोष घडतात."

कुमुद्वती म्हणे तुम्हांसी पूर्वज्ञान । तरी मी कोण होते सांगा मजलागून ।
मग तो बोले विमर्शन । कपोती होतीस पूर्वी तू ॥ 14 ॥

कुमुद्वती म्हणाली, "तुम्हाला जर पूर्वजन्माचे ज्ञान आहे, तर मी पूर्वजन्मी कोण होते हे सांगा." तेव्हा विमर्शन राजा म्हणाला, "तू पूर्वजन्मी एक होले (कपोती - पक्षी) होतीस."

मांसपिंड नेता मुखी धरून । पाठी लागला पक्षी श्येन ।
शिवालयास प्रदक्षिणा तीन । करूनि बैसलीस शिखरी ॥ 15 ॥

"तू तोंडावर मांसाचा तुकडा धरून चालली असता तुझ्या मागे ससाणा (श्येन पक्षी) लागला. त्याला घाबरून तू शिवमंदिराला तीन प्रदक्षिणा मारून मंदिराच्या शिखरावर जाऊन बसलीस."

तू श्रमलीस अत्यंत । तुज श्येन पक्षी मारीत ।
शिवसदनासमोर शरीर पडत । ती राणी सत्य झालीस तू ॥ 16 ॥

"तू खूप थकली होतीस, तिथे ससाण्याने तुझ्यावर हल्ला करून तुला मारले. तुझे शरीर मंदिरासमोर पडले, म्हणून त्या पुण्याने तू आज माझी राणी झालीस."

मग कुमुद्वती म्हणे रायास । तुम्ही त्रिकाळज्ञानी पुण्यपुरुष ।
तुम्हीआम्ही आऊ जाऊ कोण्या जन्मास । सांगा समस्त वृत्तांत हा ॥ 17 ॥

मग कुमुद्वती म्हणाली, "तुम्ही त्रिकाळज्ञानी आहात. आता आपण पुढे कोणकोणत्या जन्मात जाऊ, तो सर्व वृत्तांत मला सांगा."

यावरी तो राव म्हणे । ऐके मृगनेत्रे इभगमने ।
सिंधुदेशीचा नृप इंदुवदने । होईन पुढिलिये जन्मी मी ॥ 18 ॥

त्यावर राजा म्हणाला, "हे मृगनयने, गजागमिनी राणी! ऐक, पुढील जन्मी मी सिंधू देशाचा राजा होईन."

तू जयानामे राजकन्या होसी । मजलागी राजसे वरिसी ।
तिसरे जन्मी सौराष्ट्रराव नेमेसी । होईन सत्य गुणसरिते ॥ 19 ॥

"तू 'जया' नावाची राजकन्या होशील व मला वरशील. तिसऱ्या जन्मी मी सौराष्ट्र देशाचा राजा होईन."

तू कलिंगकन्या होऊन । मज वरिसी सत्य जाण ।
चौथे जन्मी गांधारराव होऊन । तू मागधकन्या होऊन वरिसी मज ॥ 20 ॥

"तू कलिंग देशाची कन्या होऊन मला वरशील. चौथ्या जन्मी मी गांधारचा राजा होईन आणि तू मगधाची कन्या होऊन माझ्याशी विवाह करशील."

पाचवे जन्मी अवंतीराज । दाशार्ह कन्या तू पावसी मज ।
सहावे जन्मी आनर्तपति सहज । तू ययातिकन्या गुणवती ॥ 21 ॥

"पाचव्या जन्मी मी अवंतीचा (उज्जैन) राजा होईन व तू दाशार्हाची कन्या असशील. सहाव्या जन्मी मी आनर्त देशाचा राजा आणि तू ययाती राजाची गुणवान मुलगी असशील."

सातवे जन्मी पांड्यराजा होऊन । तू पद्मराजकन्या वसुमती पूर्ण ।
तेथे मी बहुत ख्याति करून । शत्रु दंडीन शिवप्रतापे ॥ 22 ॥

"सातव्या जन्मी मी पांड्य देशाचा राजा होईन आणि तू पद्मराजाची मुलगी वसुमती असशील. तिथे मी शिवाच्या प्रतापाने खूप कीर्ती मिळवेन व शत्रूंचा पराभव करीन."

महाधर्म वाढवीन । जन्मोजन्मी शिवभजन करीन ।
मग त्या जन्मी पुत्रास राज्य देऊन । तपास जाईन महावना ॥ 23 ॥

"मी मोठ्या प्रमाणावर धर्म वाढवीन, जन्मोजन्मी शिवभक्ती करीन आणि त्या सातव्या जन्मी मुलाला राज्य देऊन तपश्चर्येसाठी मोठ्या जंगलात जाईन."

शरण रिघेन अगस्तीस । शैवदीक्षा घेऊन निर्दोष ।
शुभवदने तुजसमवेत कैलास- । पद पावेन निर्धारे ॥ 24 ॥

"तिथे मी अगस्ती ऋषींना शरण जाईन, त्यांच्याकडून निष्पाप अशी शैवदीक्षा घेईन आणि तुझ्या उपचारांसह शेवटी निश्चितपणे कैलासपद प्राप्त करीन."

सूत म्हणे शौनकादिकांप्रती । तितुकेही जन्म घेवोनि तो भूपती ।
ब्रह्मवेत्ता होऊनि अंती । अक्षय शिवपद पावला ॥ 25 ॥

सूतमुनी शौनकादी ऋषींना म्हणाले, "त्याप्रमाणे ते सातही जन्म घेऊन तो राजा शेवटी ब्रह्मज्ञानी झाला व त्याला अक्षय शिवपद मिळाले."

ऐसा शिवभजनाचा महिमा । वर्णू न शके द्रुहिण सुत्रामा ।
वेदशास्त्रांसी सीमा । न कळे ज्याची वर्णावया ॥ 26 ॥

असा हा शिवभक्तीचा महिमा आहे, ज्याचे वर्णन ब्रह्मा (द्रुहिण) आणि इंद्र (सुत्रामा) ही करू शकत नाहीत व वेदशास्त्रेही थकून जातात.

ऐकून शिवगुणकीर्तन । सद्‍गद न होय जयाचे मन ।
अश्रुधारा नयन । जयाचे कदा न वाहती ॥ 27 ॥

शिवगुणांचे कीर्तन ऐकून ज्याचे मन गद्गद होत नाही आणि ज्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहत नाहीत,

धिक् त्याचे जिणे धिक् कर्म । धिक् विद्या धिक् धर्म ।
तो वाचोनि काय अधम । दुरात्मा व्यर्थ संसारी ॥ 28 ॥

त्याच्या जगण्याला, कर्माला, विद्येला आणि धर्माला धिक्कार असो! तो दुरात्मा जिवंत राहून या संसारात व्यर्थ भार आहे.

ऐक शिवभजनाची थोरी । उज्जयिनी नामे महानगरी ।
राव चंद्रसेन राज्य करी । न्यायनीतीकरूनिया ॥ 29 ॥

आता शिवभक्तीचे थोर महत्त्व ऐक. उज्जयिनी नावाच्या महान नगरीत चंद्रसेन नावाचा राजा न्याय-नीतीने राज्य करत होता.

ज्योतिर्लिंग महाकाळेश्वर । त्याचे भजनी रत नृपवर ।
मित्र एक नाम मणिभद्र । प्राणसखा रायाचा ॥ 30 ॥

तिथले प्रसिद्ध ज्योतिर्लिंग 'महाकाळेश्वर' याच्या भक्तीत तो राजा रमलेला असे. मणीभद्र नावाचा त्याचा एक जीवलग मित्र (प्राणसखा) होता.

मित्र चतुर आणि पवित्र । देशिक सर्वज्ञ दयासागर ।
शिष्य भाविक आणि उदार । पूर्वसुकृते प्राप्त होय ॥ 31 ॥

चतुर व पवित्र मित्र, सर्वज्ञ व दयाळू गुरू, आणि भाविक व उदार शिष्य हे पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळेच प्राप्त होतात.

गृहिणी सुंदर आणि पतिव्रता । पुत्र भक्त आणि सभाग्यता ।
व्युत्पन्न आणि सुरस वक्ता । होय विशेष सुकृते ॥ 32 ॥

सुंदर व पतिव्रता राणी, भक्त व भाग्यवान मुलगा, आणि विद्वान व सुश्राव्य बोलणारा वक्ता हे सर्व मोठ्या पुण्याच्या बळावरच मिळतात.

दिव्य हिरा आणि परीस । मुक्ताफळ सुढाळ सुरस ।
पिता ज्ञानी गुरू तोचि विशेष । हे अपूर्व त्रिभुवनी ॥ 33 ॥

उत्कृष्ट हिरा, परीस, सुंदर मोती आणि ज्ञानी पिता जो स्वतःच गुरू बनतो, या गोष्टी तिन्ही लोकांत दुर्मिळ आहेत.

ऐसा तो राव चंद्रसेन । मित्र मणिभद्र अति सुजाण ।
तेणे एक मणि दिधला आणोन । चंडकिरण दूसरा ॥ 34 ॥

त्या चंद्रसेन राजाला त्याचा मित्र मणीभद्र याने अत्यंत तेजस्वी असा एक मणी आणून दिला, जो दुसऱ्या सूर्यासारखा (चंडकिरण) चमकत होता.

अष्टधातूंचा होता स्पर्श । होय चामीकर बावनकस ।
सर्पव्याघ्रतस्करवास । राष्ट्रात नसे त्याकरिता ॥ 35 ॥

त्या मण्याचा स्पर्श अष्टधातूंना झाला की त्यांचे ५२ कस (शुद्ध) सोने होई! त्या मण्याच्या प्रभावाने राज्यात साप, वाघ आणि चोरांची भीती उरली नाही.

त्या मण्याचे होता दर्शन । सर्व रोग जाती भस्म होऊन ।
दुर्भिक्ष शोक अवर्षण । दारिद्रय नाही नगरात ॥ 36 ॥

त्या मण्याच्या दर्शनाने सर्व रोग नष्ट होत असत. राज्यात दुष्काळ, शोक, अवर्षण (पाऊस न पडणे) आणि दारिद्र्य उरले नाही.

तो कंठी बांधिता प्रकाशवंत । राव दिसे जैसा पुरुहूत ।
समरांगणी जय अद्भुत । न येत अपयश कालत्रयी ॥ 37 ॥

तो मणी गळ्यात धारण केल्यावर राजा इंद्रासारखा तेजस्वी दिसे. युद्धाच्या मैदानात त्याला अद्भुत विजय मिळे व कधीही अपयश येत नसे.

जे करावया येती वैर । ते आपणचि होती प्राणमित्र ।
आयुरारोग्य ऐश्वर्य अपार । चढत चालिले नृपाचे ॥ 38 ॥

जे शत्रू वैर करायला येत, ते स्वतःहून प्राणसखे बनत. राजाचे आयुष्य, आरोग्य आणि ऐश्वर्य दिवसेंदिवस वाढत गेले.

भूप तो सर्वगुणी वरिष्ठ । की शिवभजनी गंगेचा लोट ।
की विवेकभावरत्नांचा मुकुट । समुद्र सुभट चातुर्याचा ॥ 39 ॥

तो राजा सर्व गुणांनी श्रेष्ठ होता. शिवभक्तीत तो गंगेच्या प्रवाहासारखा, विवेकाच्या रत्नांचा मुकुट आणि चातुर्याचा अथांग समुद्र होता.

की वैराग्यसरोवरीचा मराळ । की शांतिउद्यानीचा तपस्वी निर्मळ ।
की ज्ञानामृताचा विशाळ । कूपचि काय उचंबळला ॥ 40 ॥

तो वैराग्यरूपी सरोवरातील हंस, शांततेच्या बागेतील निर्मळ तपस्वी आणि ज्ञानामृताचा उचंबळणारा विहीरच होता.

ऐश्वर्य वाढता प्रबळ । द्वेष करिती पृथ्वीचे भूपाळ ।
मणि मागो पाठविती सकळ । स्पर्धा बळे वाढविती ॥ 41 ॥

राजाचे ऐश्वर्य प्रचंड वाढल्यामुळे पृथ्वीवरील इतर राजे त्याचा मत्सर करू लागले. त्यांनी तो मणी मागण्यासाठी दूत पाठवले आणि स्पर्धा वाढवली.

बहुतांसी असह्य झाले । अवनीचे भूभुज एकवटले ।
अपार दळ घेवोनि आले । वेढिले नगर रायाचे ॥ 42 ॥

इतरांना हे ऐश्वर्य असह्य झाले. सर्व राजे एकत्र आले आणि प्रचंड सैन्य घेऊन त्यांनी चंद्रसेन राजाच्या नगरीला वेढा घातला.

इंदिरावर कमलदलनयन । त्याचे कंठी कौस्तुभ जाण ।
की मृडानीवरमौळी रोहिणीरमण । प्रकाशधन मणि तैसा ॥ 43 ॥

विष्णूच्या गळ्यात कौस्तुभ मणी किंवा शंकराच्या जटेत चंद्र शोभावा, तसा तो प्रकाशमान मणी राजाजवळ होता.

तो मणि आम्हासी दे त्वरित । म्हणोनि नृपांनी पाठविले दूत ।
मग राव विचारी मनात । कैसा अनर्थ ओढवला ॥ 44 ॥

"तो मणी आम्हाला लगेच देऊन टाक," असा संदेश इतर राजांनी दूतांकरवी पाठवला. तेव्हा राजा चंद्रसेन मनात विचार करू लागला की हा कसा अनर्थ ओढवला!

थोर वस्तूंचे संग्रहण । तेचि अनर्थासी कारण ।
ज्याकारणे जे भूषण । तेचि विदूषणरूप होय ॥ 45 ॥

अत्यंत मौल्यवान गोष्टींचा संग्रह करणे हेच अनर्थाचे मूळ असते. ज्या गोष्टींमुळे शोभा मिळते, तीच कधीकधी विटंबनेचे कारण बनते.

अतिरूप अतिधन । अतिविद्या अतिप्रीति पूर्ण ।
अतिभोग अतिभूषण । विघ्नासी कारण तेचि होय ॥ 46 ॥

अति सुंदर रूप, अति संपत्ती, अति विद्या, अति प्रेम, अति उपभोग आणि अति दागिने—या सर्व अति गोष्टी संकटांचेच कारण बनतात.

बोले राव चंद्रसेन । मणि जरी द्यावा यालागून ।
तरी जाईल क्षात्रपण । युद्ध दारुण न करवे ॥ 47 ॥

राजा चंद्रसेन म्हणाला, "जर मी भयापोटी हा मणी देऊन टाकला, तर माझे क्षात्रतेज (क्षत्रियधर्म) नष्ट होईल आणि युद्ध न करता शरण गेल्यासारखे होईल."

आता स्वामी महाकाळेश्वर । करुणासिंधु कर्पूरगौर ।
जो दीनरक्षण जगदुद्धार । बज्रपंजर भक्तांसी ॥ 48 ॥

"आता मला महाकाळेश्वरच शरण आहे, जो दयासागर, कापुरासारखा शुभ्र, दीनांचे रक्षण करणारा आणि भक्तांचे वज्रकवच आहे."

त्यासी शरण जाऊ ये अवसरी । जो भक्तकाजकैवारी ।
जो त्रिपुरांतक हिमनग-कुमारी – । प्राणवल्लभ जगदात्मा ॥ 49 ॥

"भक्तांच्या कार्यासाठी धावून येणाऱ्या, त्रिपुरासुराचा अंत करणाऱ्या आणि पार्वतीच्या प्राणप्रिय जगदात्म्या शिवालाच मी शरण जातो."

पूजासामग्री सिद्ध करून । शिवमंदिरी बैसला जाऊन ।
सकळ चिंता सोडून । विधियुक्त पूजन आरंभिले ॥ 50 ॥

राजाने पूजेचे सर्व साहित्य तयार केले, शिवमंदिरात जाऊन बसला आणि सर्व चिंता सोडून शास्त्राप्रमाणे शिवाची पूजा सुरू केली.

बाहेर सेना घेऊन प्रधान । युद्ध करीत शिव स्मरून ।
महायंत्रांचे नगरावरून । मार होती निवार ॥ 51 ॥

बाहेर राजाचा प्रधान सैन्यासह महादेवाचे स्मरण करत युद्ध करत होता. नगराच्या तटबंदीवरून मोठ्या तोफा व अस्त्रांचा वर्षाव होत होता.

सर्व चिंता सोडूनि चंद्रसेन । चंद्रचूड आराधी प्रीतीकरून ।
करी श्रौतमिश्रित त्र्यंबकपूजन । मानसध्यान यथाविधी ॥ 52 ॥

राजा चंद्रसेन सर्व चिंता विसरून महादेवाची प्रीतीने आराधना करू लागला. तो वेदांमधील मंत्रांनी आणि मानसध्यानाने शिवाची पूजा करत होता.

बाहेर झुंजती पृथ्वीचे भूपाळ । परी चिंतारहित भूपति प्रेमळ ।
देवद्वारी वाद्यांचा कल्लोळ । चतुर्विध वाद्ये वाजताती ॥ 53 ॥

बाहेर सर्व राजे युद्ध करत होते, परंतु राजा चंद्रसेन पूर्णपणे चिंतामुक्त होऊन भक्तीत लीन होता. मंदिराच्या द्वारावर चार प्रकारची मंगल वाद्ये वाजत होती.

राव करीत महापूजन । पौरजन विलोकिती मिळोन ।
त्यात एक गोपगृहिणी पतिहीन । कुमार कडिये घेऊन पातली ॥ 54 ॥

राजा ही महापूजा करत असताना नगरवासी लोक ते पाहत होते. त्यात एक विधवा गवळण (पतिहीन गोपगृहिणी) आपल्या ६ वर्षांच्या मुलाला कडेवर घेऊन तिथे आली.

सहा वर्षांचा बाळ । राजा पूजा करिता पाहे सकळ ।
निरखोनिया वाढवेळ । गोपगृहिणी आली घरा ॥ 55 ॥

तो मुलगा राजाची पूजा एकाग्रतेने पाहत राहिला. खूप वेळ झाला हे पाहून ती गवळण मुलाला घेऊन घरी परतली.

कुमार कडेखालता उतरोन । आपण करी गृहीचे कारण ।
शेजारी उद्वस तृणसदन । बाळ जाऊनि बैसला तेथे ॥ 56 ॥

आईने मुलाला कडेवरून खाली उतरवले आणि ती घरच्या कामात व्यस्त झाली. तो मुलगा शेजारच्या एका पडक्या गवताच्या झोपडीत जाऊन बसला.

लिंगाकृति पाषाण पाहून । मृत्तिकेची वेदिका करून ।
दिव्य शिवप्रतिमा मांडून । करी स्थापन प्रीतीने ॥ 57 ॥

तिथे शिवलिंगासारखा दिसणारा एक दगड पाहून त्याने मातीचा ओटा (वेदिका) बनवला आणि त्यावर तो दगड मांडून महादेवाची स्थापना केली.

कोणी दुजे नाही तेथ । लघुपाषाण आणोनि त्वरित ।
पद्मासनी पूजा यथार्थ । पाषाणचि वाहे प्रीतीने ॥ 58 ॥

तिथे दुसरं काहीही नव्हते, म्हणून त्याने छोटे-छोटे दगड आणले आणि पद्मासनात बसून त्या दगडांनाच फुले-फळे मानून वाहाण्यास सुरुवात केली.

राजपूजा मनात आठवून । पदार्थमात्राविषयी वाहे पाषाण ।
धूप दीप नैवेद्य पूर्ण । तेणेचिकरून करीतसे ॥ 59 ॥

राजाने केलेली पूजा मनात आठवून तो सर्व उपचारांसाठी दगड, माती व गवतच वाहात होता. त्यातच त्याने धूप, दीप, नैवेद्य मानले.

आर्द्र तृण पुष्पध्या सुवासहीन । तेचि वाहे आवडीकरून ।
नाही ठाऊके मंत्र ध्यान आसन । प्रेमभावे पूजीतसे ॥ 60 ॥

ओले गवत आणि वास नसलेली साधी फुले तो आवडीने वाहात होता. त्याला कोणतेही मंत्र, ध्यान किंवा आसन माहीत नव्हते; तो केवळ निष्पाप प्रेमाने पूजा करत होता.

परीमळद्रव्ये कैचि जवळी । शिवावरी मृत्तिका उधळी ।
मृत्तिकाच घेवोनि करकमळी । पुष्पांजुळी समर्पित ॥ 61 ॥

सुवासिक द्रव्ये कुठे असणार? त्याने शिवलिंगावर माती उधळली आणि हातात माती घेऊनच पुष्पांजली म्हणून वाहिली.

एवं रायाऐसे केले पूजन । मग मानसपूजा कर जोडून ।
ध्यान करी नेत्र झाकून । शंकरी मन दृढ जडले ॥ 62 ॥

अशा प्रकारे त्याने राजासारखी पूजा केली व डोळे मिटून हात जोडले. त्याचे मन महादेवाच्या चरणी दृढ जडले.

मातेने स्वयंपाक करून । ये बा पुत्रा करी भोजन ।
बहु वेळा हाक फोडोन । पाचारिता नेदी प्रत्युत्तर ॥ 63 ॥

आईने स्वयंपाक बनवून "बाळा, जेवायला ये" म्हणून अनेकदा हाका मारल्या, पण ध्यानस्थ असणाऱ्या मुलाने काहीच उत्तर दिले नाही.

म्हणोनि बाहेर येवोनि पाहे । तव शून्यगृही बैसला आहे ।
म्हणे अर्भका मांडिले काये । चाल भोजना झडकरी ॥ 64 ॥

त्यामुळे आई बाहेर येऊन पाहते तर तो मुलगा त्या उध्वस्त झोपडीत बसला होता. ती म्हणाली, "मुला, हे काय मांडले आहेस? चल लवकर जेवायला!"

परी नेदी प्रत्युत्तर । मातेने क्रोधेकरूनि सत्वर ।
त्याचे लिंग आणि पूजा समग्र । निरखूनिया झुगारिली ॥ 65 ॥

मुलाने उत्तर न दिल्यामुळे आईने रागाच्या भरात त्याचे ते मातीचे शिवलिंग आणि पूजा सर्व फेकून धुळीस मिळवली!

चाल भोजना त्वरित । म्हणोनि हस्तकी धरूनि ओढीत ।
बाळ नेत्र उघडोनि पाहत । तव शिवपूजा विदारिली ॥ 66 ॥

"चल लवकर जेवायला!" असे म्हणून तिने त्याचा हात धरून ओढले. मुलाने डोळे उघडून पाहिले, तर आपली शिवपूजा विस्कटलेली दिसली.

अहा शिव शिव म्हणोन । घेत वक्षःस्थळ बडवून ।
दुःखे पडला मूर्च्छा येऊन । म्हणे प्राण देईन मी आता ॥ 67 ॥

"अरेरे! शिव, शिव!" असे म्हणत तो छाती बडवून घेऊ लागला. दुःखाच्या वेगाने तो मूर्च्छित (बेशुद्ध) पडला आणि म्हणाला, "मी आता प्राण देईन."

गालिप्रदाने देऊन । माता जाऊनि करी भोजन ।
जीर्ण वस्त्र पांघरून । तृणसेजे पहुडली ॥ 68 ॥

मुलाला शिव्या देऊन आई निघून गेली, तिने जेवण केले आणि जुने वस्त्र पांघरून गवताच्या अंथरुणावर झोपून गेली.

इकडे पूजा भंगली म्हणून । बाळ रडे शिवनाम घेऊन ।
तंव तो दयाळ उमारमण । अद्भुत नवल पै केले ॥ 69 ॥

इकडा पूजा भंगली म्हणून तो लहान मुलगा 'शिव! शिव!' करत रडत होता. तितक्यात त्या दयाळू महादेवाने एक अद्भुत चमत्कार केला!

तृणगृह होते जे जर्जर । झाले रत्नखचित शिवमंदिर ।
हिर्‍यांचे स्तंभ वरी शिखर । नाना रत्नांचे कळस झळकती ॥ 70 ॥

ती गवताची पडकी झोपडी होती, तिचे रूपांतर रत्नांनी मढवलेल्या भव्य शिवमंदिरात झाले! हिऱ्यांचे खांब, अप्रतिम शिखर आणि रत्नांचे कळस चमकू लागले.

चारी द्वारे रत्नखचित । मध्ये मणिमय दिव्य लिंग विराजित ।
चंद्रप्रभेहूनि अमित । प्रभा ज्योतिर्लिंगाची ॥ 71 ॥

चारही दारे रत्नांनी जडवलेली होती आणि मध्यभागी मण्यांनी बनवलेले दिव्य शिवलिंग विराजमान झाले, ज्याचे तेज चंद्राच्या प्रकाशापेक्षाही अथांग होते.

नेत्र उघडोनि बाळ पहात । तव राजोपचारे पूजा दिसत ।
सिद्ध करोनि ठेविली समस्त । बाळ नाचत ब्रह्मानंदे ॥ 72 ॥

त्या मुलाने डोळे उघडून पाहिले, तर तिथे राजेशाही उपचारांनी सिद्ध केलेली पूजा दिसत होती. ते पाहून तो मुलगा आनंदाने नाचू लागला!

यथासांग महापूजन । बाळें केले प्रीतीकरून ।
षोडशोपचारे पूजा समर्पून । पुष्पांजुळी वाहतसे ॥ 73 ॥

त्या बालकाने अतिशय प्रेमाने सोळा उपचारांनी ती महापूजा केली आणि पुष्पांजली अर्पण केली.

शिवनामावळी उच्चारीत । बाळ कीर्तनरंगी नाचत ।
शिव म्हणे माग त्वरित । प्रसन्न झालो बाळका रे ॥ 74 ॥

तो शिवनामस्मरण करत कीर्तनाच्या आनंदात नाचू लागला. तेव्हा महादेव प्रकट होऊन म्हणाले, "बाळा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, लगेच वर माग!"

बाळक म्हणे ते वेळी । मम मातेने तुझी पूजा भंगिली ।
तो अन्याय पोटात घाली । चंद्रमौळी अवश्य म्हणे ॥ 75 ॥

तो मुलगा म्हणाला, "माझ्या आईने तुझी पूजा मोडली होती, तिचा तो अपराध तू पोटात घाल (क्षमा कर)." महादेवाने 'तथास्तु' (अवश्य) म्हटले.

मातेसी दर्शना आणितो येथ । म्हणोनि गेला आपुले गृहात ।
तव ते देखिले रत्नखचित । माता निद्रिस्त दिव्यमंचकी ॥ 76 ॥

"आईला तुझे दर्शन घडवतो" असे सांगून तो घराकडे गेला. पाहतो तर जुन्या झोपडीऐवजी रत्नांचा महाल झाला होता व आई दिव्य पलंगावर झोपली होती!

पहिले स्वरूप पालटून । झाली ते नारी पद्मीण ।
सर्वालंकारेकरोन । शोभायमान पहुडली ॥ 77 ॥

तिचे जुने रूप बदलून ती एक सुंदर राणी (पद्मिणी स्त्री) बनली होती आणि दागिन्यांनी मढवून शोभून दिसत होती.

तीस बाळके जागे करून । म्हणे चाल घेई शिवदर्शन ।
तव ती पाहे चहूकडे विलोकून । अद्भुत करणी शिवाची ॥ 78 ॥

मुलाने आईला जागे करून म्हटले, "चल, महादेवाचे दर्शन घे." तिने सभोवताली पाहिले, तर महादेवाची ही अद्भुत लीला पाहून ती थक्क झाली.

हृदयी धरूनि दृढ बाळ । शिवालया आली तात्काळ ।
म्हणे धन्य तू शिव दयाळ । धन्य बाळ भक्त हा ॥ 79 ॥

तिने मुलाला हृदयाशी घट्ट धरले आणि लगेच मंदिराकडे आली. ती म्हणाली, "हे दयाळू शिवा, तू धन्य आहेस आणि हा तुझा बालभक्तही धन्य आहे!"

गोपदारा गेली राजगृहा धावून । चंद्रसेना सांगे वर्तमान ।
चंद्रसेन वेगे आला प्रीतीकरून । धरी चरण बाळकाचे ॥ 80 ॥

ती गवळण धावत राजवाड्यात गेली आणि राजा चंद्रसेनाला हा वृत्तांत सांगितला. राजा चंद्रसेन लगेच तिथे आला आणि त्याने त्या लहान बालकाचे पाय धरले!

शंकराची अद्भुत करणी । राव आश्चर्य करून पाहे नयनी ।
नागरिक जनांच्या श्रेणी । धावती बाळ पहावया ॥ 81 ॥

शंकराची ही अद्भूत करणी पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला. त्या बालकाला पाहण्यासाठी संपूर्ण उज्जैनचे नगरवासी तिथे धावले.

दिगंतरी गांजली हाक बहुत । बाळकासी पावला उमानाथ ।
अवंतीनगरा येती धावत । जन अपार पहावया ॥ 82 ॥

"एका गवळ्याच्या पोराला महादेव प्रत्यक्ष प्रसन्न झाले!" ही बातमी सर्वत्र पसरली व अवंती नगरीत (उज्जैन) लोकांचे लोंढे जमा झाले.

चंद्रसेन रायाप्रती । नृप अवनीचे सांगोनि पाठविती ।
धन्य धन्य तुझी भक्ती । गिरिजावर प्रसन्न तूते ॥ 83 ॥

बाहेर वेढा घालून बसलेले राजे चंद्रसेनाला निरोप पाठवू लागले, "तुझी भक्ती धन्य आहे, ज्याच्यावर महादेव असा प्रसन्न झाला आहे!"

आम्ही टाकूनि द्वेष दुर्वासना । तुझ्या भेटीस येऊ चंद्रसेना ।
तो बाळ पाहू नयना । कैलासराणा प्रसन्न ज्यासी ॥ 84 ॥

"आम्ही आमचा द्वेष व वाईट विचार सोडून तुझ्या भेटीस येतो, चंद्रसेना! आम्हाला त्या बालकाला पाहायचे आहे, ज्याच्यावर कैलासपती प्रसन्न झाला."

ऐसे ऐकता चंद्रसेन । प्रधानासमेत बाहेर येऊन ।
सकळ रायांस भेटून । आला मिरवत घेऊनी ॥ 85 ॥

हे ऐकून चंद्रसेन प्रधानाला सोबत घेऊन बाहेर आला, सर्व राजांची गळाभेट घेतली व त्यांना सन्मानाने मंदिरात घेऊन आला.

अवंतीनगरीची रचना । पाहता आश्चर्य वाटे मना ।
सप्तपुरींत श्रेष्ठ जाणा । उज्जयिनी नाम तियेचे ॥ 86 ॥

उज्जैन नगरीची रचना पाहून सर्वांना नवल वाटले. सात मोक्षदायी पुऱ्यांमध्ये 'उज्जयिनी' ही अत्यंत श्रेष्ठ मानली जाते.

राजे सकळ कर जोडून । शिवमंदिरापुढे घालिती लोटांगण ।
त्या बाळकासी वंदून । आश्चर्य करिती सर्वही ॥ 87 ॥

सर्व राजांनी हात जोडून शिवमंदिरासमोर साष्टांग नमस्कार घातला, त्या लहान मुलाला वंदन केले आणि महादेवाच्या लीलेचे आश्चर्य मानले.

म्हणती जै शिव प्रसन्न । तै तृणकुटी होय सुवर्णसदन ।
शत्रू ते पूर्ण मित्र होऊन । वोळंगती सर्वस्वे ॥ 88 ॥

राजे म्हणाले, "शिव प्रसन्न झाला की गवताची झोपडी सोन्याचा महाल बनते आणि शत्रू सर्वस्व अर्पण करून मित्र बनतात!"

गृहीच्या दासी सिद्धि होऊन । न मागता पुरविती इच्छिले पूर्ण ।
आंगणीचे वृक्ष कल्पतरू होऊन । कल्पिले फळ देती ते ॥ 89 ॥

"घरातील दासी सिद्धी बनून न मागता सर्व इच्छा पूर्ण करतात आणि अंगणातील झाडे कल्पवृक्ष बनून मागितलेले फळ देतात."

मुका होईल पंडित । पांगुळ पवनापुढे धावत ।
जन्मांध रत्ने पारखीत । मूढ अत्यंत होय वक्ता ॥ 90 ॥

"शंकराच्या कृपेने मुका विद्वान बनतो, अपंग वाऱ्याच्या वेगाने धावतो, जन्मांध रत्नांची पारख करतो आणि मूर्ख माणूस महावक्ता बनतो!"

रंक-भणंगा भाग्य परम । तोचि होईल सार्वभौम ।
न करिता सायास दुर्गम । चिंतामणि येत हाता ॥ 91 ॥

"अत्यंत गरीब माणसाला महाभाग्य लाभून तो चक्रवर्ती राजा होतो आणि कोणतेही कठीण कष्ट न करता चिंतामणी हातात येतो."

त्रिभुवनभरी कीर्ति होय । राजे समग्र वंदिती पाय ।
जेथे जेथे खणू जाय । तेथे तेथे निधाने सापडती ॥ 92 ॥

"तिन्ही लोकांत कीर्ती पसरते, सर्व राजे पाय धरतात आणि जिथे जिथे जमिनीवर खणू जावे तिथे खजिने सापडतात!"

अभ्यास न करिता बहवस । सापडे वेदांचा सारांश ।
सकळ कळा येती हातास । उमाविलास भेटे जेव्हा ॥ 93 ॥

"जेव्हा महादेव प्रसन्न होतात, तेव्हा जास्त अभ्यास न करता वेदांचे सार समजते आणि सर्व ६४ कला हस्तगत होतात."

गोपति म्हणे गोरक्षबाळा । तुजसी गोवाहन प्रसन्न झाला ।
गो विप्र प्रतिपाळी स्नेहाळा । धन्य नृपराज चंद्रसेन ॥ 94 ॥

राजे त्या मुलाला म्हणाले, "हे गाई राखणाऱ्या बाळा, तुझ्यावर नंदीवर बसणारा महादेव प्रसन्न झाला आहे! तू गायी व ब्राह्मणांचे रक्षण कर. राजा चंद्रसेनही धन्य आहे."

यात्रा दाटली बहुत । सर्व राजे आश्चर्य करीत ।
तो तेथे प्रकटला हनुमंत । वायुसुत अंजनीप्रिय जो ॥ 95 ॥

तिथे मोठी यात्रा भरली होती व सर्व राजे नवल करत होते. तितक्यात तिथे प्रत्यक्ष श्री मारुतीराय (हनुमंत) प्रकट झाले!

जो राघवचरणारविंदभ्रमर । भूगर्भरत्नमानससंतापहर ।
वृत्रारिशत्रुजनकनगर । दहन मदनदमन जो ॥ 96 ॥

जे श्रीरामांच्या चरणकमळांचे भुंगे आहेत, रावणाची लंका नगरी दहन करणारे आणि कामावर विजय मिळवणारे आहेत;

द्रोणाचळउत्पाटण । उर्मिलाजीवनप्राणरक्षण ।
ध्वजस्तंभी बैसोन । पाळी तृतीयनंदन पृथेचा ॥ 97 ॥

ज्यांनी द्रोणागिरी पर्वत उपटून आणून लक्ष्मणाचे प्राण वाचवले आणि जे महाभारतात अर्जुनाच्या (पृथापुत्र) रथाच्या ध्वजस्तंभावर बसून रक्षण करत होते;

ऐसा प्रगटता मारुती । समस्त क्षोणीपाळ चरणी लागती ।
राघवप्रियकर बाळाप्रती । हृदयी धरोनि उपदेशी ॥ 98 ॥

असे मारुतीराय प्रकट झाल्यावर सर्व राजे त्यांच्या चरणी पडले. श्रीरामांचे प्रिय हनुमंतांनी त्या गवळ्याच्या बालकाला हृदयाशी धरले आणि उपदेश केला:

शिवपंचाक्षरी मंत्र । उपदेशीत साक्षात् रुद्र ।
न्यास मातृका ध्यानप्रकार । प्रदोष सोमवार व्रत सांगे ॥ 99 ॥

हनुमंतांनी (जे साक्षात रुद्रावतार आहेत) त्या बालकाला 'ॐ नमः शिवाय' या शिवपंचाक्षरी मंत्राचा उपदेश केला, तसेच ध्यानपद्धती, प्रदोष व सोमवार व्रताचे नियम सांगितले.

हनुमंते मस्तकी ठेविला हात । झाला चतुर्दशविद्यावंत ।
चतुःषष्टि कळा आकळीत । जैसा आमलक हस्तकी ॥ 100 ॥

हनुमंतांनी बालकाच्या डोक्यावर हात ठेवताच तो १४ विद्या आणि ६४ कलांमध्ये असा निपुण झाला, जणू हातावर आवळा ठेवावा!

त्याचे नाम श्रीकर । ठेविता झाला वायुकुमर ।
सकळ राव करिती जयजयकार । पुष्पे सुरवर वर्षती ॥ 101 ॥

मारुतीरायांनी त्या मुलाचे नाव 'श्रीकर' असे ठेवले. सर्व राजांनी जयजयकार केला व देवांनी आकाशातून फुलांचा वर्षाव केला.

यावरी अंजनीहृदयाब्ज़मिलिंद । श्रीकरास म्हणे तुज हो आनंद ।
तुझे आठवे पिढीस नंद । जन्मेल गोपराज गोकुळी ॥ 102 ॥

नंतर हनुमंत श्रीकराला म्हणाले, "तुझा सदैव आनंद असो! तुझ्या आठव्या पिढीत गोकुळात 'नंद' नावाचा गोपराज जन्माला येईल."

त्याचा पुत्र पीतवसन । होईल श्रीकृष्ण कंसदमन ।
शिशुपालांतक कौरवमर्दन । पांडवपाळक गोविंद ॥ 103 ॥

"त्या नंदाचा मुलगा म्हणून पिवळे वस्त्र परिधान करणारा, कंसाचा नाश करणारा, कौरवांचा मद उतरवणारा आणि पांडवांचे रक्षण करणारा भगवान श्रीकृष्ण जन्माला येईल!"

श्रीहरीच्या अनंत अवतारपंक्ती । मागे झाल्या पुढेही होती ।
जेवी जपमाळेचे मणी परतोन येती । अवतार स्थिति तैसीच ॥ 104 ॥

"श्रीहरीच्या अवतारांच्या अनंत मालिका मागे झाल्या व पुढेही होतील. जपमाळेचे मणी जसे फिरून परत येतात, तशीच अवतारांची स्थिती आहे."

की संवत्सर मास तिथि वार । तेचि परतती वारंवार ।
तैसा अवतार धरी श्रीधर । श्रीकरा सत्य जाण पा ॥ 105 ॥

"वर्ष, महिने, तिथी आणि वार जसे पुन्हा पुन्हा येतात, तसाच भगवान विष्णू अवतार धारण करतो, हे श्रीकरा, तू सत्य मान."

ऐसे हरिकुळभूषण बोलून । पावला तेथेचि अंतर्धान ।
सर्व भूभुज म्हणती धन्य धन्य । सभाग्यपण श्रीकराचे ॥ 106 ॥

असे सांगून हनुमंत तिथेच अदृश्य झाले. सर्व राजे श्रीकराचे महाभाग्य पाहून "धन्य! धन्य!" असे उद्गार काढू लागले.

ज्याचा श्रीगुरु हनुमंत । त्यासी काय न्यून पदार्थ ।
श्रीकर चंद्रसेन नृपनाथ । बोळवीत सर्व भूपांते ॥ 107 ॥

ज्याचा श्रीगुरू स्वतः हनुमंत आहे, त्याला जगात कशाची कमी असणार? नंतर श्रीकर व राजा चंद्रसेन यांनी सर्व राजांना आदराने निरोप दिला.

वस्त्रे भूषणे देऊनी । बोळविले पावले स्वस्थानी ।
मग सोमवार प्रदोष प्रीतीकरूनी । श्रीकर चंद्रसेन आचरती ॥ 108 ॥

त्यांना कपडे व दागिने देऊन निरोप दिला व राजे आपापल्या राज्यात गेले. पुढे श्रीकर आणि चंद्रसेन प्रेमाने सोमवार व प्रदोषाचे व्रत करू लागले.

शिवरात्रि उत्साह करिती । याचकांचे आर्त पुरविती ।
शिवलीलामृत श्रवण करिती । अंती शिवपदाप्रती पावले ॥ 109 ॥

ते महाशिवरात्रीचा उत्सव करत, गरीबांना दान देत आणि शिवलीलामृताचे श्रवण करत शेवटी शिवलोकास गेले.

हा अध्याय करिता पठण । संततिसंपत्तिआयुष्यवर्धन ।
शिवार्चनी रत ज्याचे मन । विघ्ने भीति तयासी ॥ 110 ॥

या अध्यायाचे पठण केल्यास मुलेबाळे, संपत्ती आणि आयुष्य वाढते. ज्याचे मन शिवपूजेत मग्न असते, त्याला संकटेही घाबरतात!

शिवलीलामृत ग्रंथ वासरमणी । देखोनि विकासती सज्जनकमळिणी ।
जीव शिव चक्रवाके दोनी । ऐक्या या ती प्रीतीने ॥ 111 ॥

हा शिवलीलामृत ग्रंथ म्हणजे सूर्य आहे, ज्याला पाहून सज्जनांची कमळे उमलतात आणि जीव व शिव हे दोघे चक्रवाक पक्षी प्रेमाने एकरूप होतात.

निंदक दुर्जन अभक्त । ते अंधारी लपती दिवाभीत ।
शिवनिंदकासी वैकुंठनाथ । महानरकात नेऊनि घाली ॥ 112 ॥

निंदक आणि दुर्जन हे घुबडाप्रमाणे अंधारात लपतात. शिवाची निंदा करणाऱ्याला प्रत्यक्ष विष्णू घोर नरकात टाकतात.

विष्णुनिंदक जे अपवित्र । त्यासी कुंभीपाकी घाली त्रिनेत्र ।
एवं हरिहरनिंदकासी सूर्यपुत्र । नानाप्रकारे जाच करी ॥ 113 ॥

विष्णूची निंदा करणाऱ्या अपवित्र माणसाला महादेव कुंभीपाक नरकात टाकतात. हरि आणि हराचा भेद/निंदा करणाऱ्याला यमराज भयंकर यातना देतात.

ब्रह्मानंदा यतिवर्या । श्रीभक्तकैलासाचळनिवासिया ।
श्रीधरवरदा मृडानीप्रिया । तुझी लीला वदवी तू ॥ 114 ॥

हे ब्रह्मानंदस्वरूप, यतींमध्ये श्रेष्ठ, कैलासवासी, कवी श्रीधराला वर देणाऱ्या आणि पार्वतीच्या प्रियकरा, तुझी ही लीला तूच माझ्याकडून वदवून घे.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । चतुर्थाध्याय गोड हा ॥ 115 ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा भव्य 'श्रीशिवलीलामृत' ग्रंथ असो. सज्जनांनी यापुढील गोड असा चौथा अध्याय अखंड एकाग्रतेने ऐकावा.