श्री शिवलीलामृत - अध्याय ३ रा

जय जय शिव मंगलधामा । निजजनहृदयआरामा ।
चराचरफलांकितद्रुमा । नामाअनामातीत तू ॥ १ ॥

सर्व मंगलांचे निवासस्थान, भक्तांच्या हृदयाला विश्रांती देणाऱ्या आणि सर्व चराचर विश्वाला फळ देणाऱ्या वृक्षासमान असणाऱ्या हे शिवा, तुझा जयजयकार असो! तू नाम आणि नामातीत (सर्व नावांच्या पलीकडचा) आहेस.

इंदिरावरभगिनीनीमनरंजना । षडास्यजनका शफरीध्वजदहना ।
ब्रह्मानंद भाललोचना । भवभंजना त्रिपुरांतका ॥ २ ॥

हे विष्णूची बहीण असलेल्या पार्वतीच्या मनाला आनंद देणाऱ्या, कार्तिकेयाचे पिता, मदन (कामादेव) दहन करणाऱ्या, ब्रह्मानंदस्वरूप, कपाळावर तिसरा डोळा असणाऱ्या, संसारदुःखाचा नाश करणाऱ्या आणि त्रिपुरासुराचा अंत करणाऱ्या शिवा, तुला नमस्कार!

हे शिवसद्योजात वामघोरा । तत्पुरुषा ईशान ईश्वरा।
अर्धनारीनटेश्वरा । गिरिजारंगा गिरीशा ॥ ३ ॥

सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष आणि ईशान या पाच मुखांनी युक्त असलेल्या हे ईश्वरा, अर्धनारीनटेश्वरा, पार्वतीच्या प्रियकरा आणि गिरीशा (पार्वतीच्या पती), तुला प्रनाम!

गंगाधरा भोगिभूषणा । सर्वव्यापका अंधकमर्दना ।
परमातेता निरंजना । गुणत्रयविरहित तू ॥ ४ ॥

गंगेला जटेत धारण करणाऱ्या, नागांचे अलंकार घालणाऱ्या, सर्वव्यापी, अंधकासुराचा नाश करणाऱ्या, अत्यंत पवित्र, निरंजन आणि तिन्ही गुणांच्या (सत्व, रज, तम) पलीकडे असणाऱ्या हे शिवा, तुझा जयजयकार असो!

हे पयःफेनधवल जगज्जीवन । द्वितीयाध्यायीं कृपाकरून ।
अगाध सुरस आख्यान । शिवरात्रीमहिमा वर्णविला ॥ ५ ॥

दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र कांती असलेल्या आणि जगाचे जीवन असणाऱ्या हे शिवा, आपल्या कृपेने या दुसऱ्या अध्यायात शिवरात्रीच्या अगाध आणि सुरस महिमायुक्त कथेचे वर्णन केले आहे.

यावरी कैसी कथेची रचना । वदवीं पंचमुकुट पंचानना ।
शौनकादिकां मुनिजनां । सूत सांगे नैमिष्यारण्यीं ॥ ६ ॥

पुढे कथेची रचना कशी आहे, हे हे पंचमुखी शिवा, माझ्याकडून वदवून घे. नैमिष्यारण्यात सूतमुनी शौनकादी ऋषींना ही कथा सांगू लागले.

इक्ष्वाकुवंशी महाराज । मित्रसहनामें भूभुज ।
वेदशास्त्रसण्पन्न सतेज । दुसरा बिडौजा पृथ्वीवरी ॥ ७ ॥

इक्ष्वाकु वंशात मित्रसह नावाचा एक तेजस्वी आणि वेदशास्त्रसंपन्न राजा होऊन गेला. तो पृथ्वीवर दुसरा इंद्रासारखाच प्रभावशाली होता.

पृतनावसनेंकरून । घातलें उर्वीस पालाण ।
प्रतापसूर्य उगवला पूर्ण । शत्रुभणें मावळलीं ॥ ८ ॥

आपल्या सैन्याच्या बळाने त्याने पृथ्वीवर आपले वर्चस्व स्थापन केले होते. त्याचा प्रतापरूपी सूर्य इतका तळपत होता की, त्याला पाहून शत्रूरूपी तारे मावळून जात असत.

तो एकदा मृगयाव्याजेंकरून । निघाला धुरंधर चमू घेऊन ।
फ़्होरांदर प्रवेश्ला विपिन । तों सावजें चहूकडून उठलीं ॥ ९ ॥

एकदा तो पराक्रमी राजा सैन्यासह शिकारीच्या निमित्ताने घोर जंगलात गेला. तिथे चहूबाजूने जंगली प्राण्यांची शिकार सुरू झाली.

व्याघ्र वृक रीस वनकेसरी । मृग मृगी वनगौ वानर वानरी ।
शशकजंबुकांच्या हारी । संहारीत नृपवर ॥ १० ॥

राजाने जंगलातील वाघ, लांडगे, अस्वले, सिंह, हरणे, रानगवे, माकडे, ससे आणि कोल्हे यांची मोठ्या प्रमाणावर शिकार केली.

चातक मयूर बदक । कस्तुरीकुरंग जवादिबिडालक ।
नकुल राजहंस चक्रवाक । पक्षी श्वापदे धावती ॥ ११ ॥

चातक, मोर, बदके, कस्तुरीमृग, साळिंदर, मुंगूस, राजहंस आणि चक्रवाक पक्षी यांसारखे अनेक पक्षी व प्राणी तेथे धावपळ करू लागले.

नृपे मारिले जीव बहुवस । त्यात एक मारिला राक्षस ।
महाभयानक तामस । गतप्राण होऊनि पडियेला ॥ १२ ॥

राजाने पुष्कळ प्राण्यांना मारले. त्यातच त्याने एका महाभयानक आणि अत्यंत तामसी राक्षसाला मारले, जो जागीच प्राण सोडून पडला.

त्याचा बंधु परम दारुण । तो लक्षिता झाला दुरोन ।
मनी कापट्य कल्पून । म्हणे सूड घेईन बंधूचा ॥ १३ ॥

त्या राक्षसाचा भाऊ जो फार भयंकर होता, तो लांबून हे पाहत होता. त्याने मनात कपट योजून ठरवले की, मी माझ्या भावाच्या हत्येचा सूड नक्की घेईन.

मित्रसह पातला स्वनगरास । असुरे धरिला मानववेष ।
कृष्णवसनवेष्टित विशेष । दर्वी स्कंधी घेऊनिया ॥ १४ ॥

राजा मित्रसह आपल्या नगरात परतला. तिकडे त्या राक्षसाने माणसाचे रूप घेतले, काळे कपडे परिधान केले आणि खांद्यावर पळी (स्वयंपाकाचे साधन) घेऊन तो राजाकडे आला.

नृपासी भेटला येऊन । म्हणे मी सूपशास्त्री परम निपुण ।
अन्न शाका सुवास करीन । देखोन सुर नर भूलती ॥ १५ ॥

तो राजाला भेटून म्हणाला, "मी स्वयंपाक करण्यात अत्यंत निपुण आहे. मी असा सुवासिक आणि चविष्ट स्वयंपाक करीन की देव आणि माणसेही मोहित होतील."

राये ठेविला पाकसदनी । त्यावरी पितृतीथी लक्षुनी ।
गुरु वसिष्ठ घरालागुनी । नृपश्रेष्ठे आणिला ॥ १६ ॥

राजाने त्याला स्वयंपाकघरात आचारी म्हणून ठेवले. पुढे पितृश्राद्धाचा दिवस आला असता, राजाने आपले गुरू वसिष्ठ ऋषींना भोजनासाठी घरी सन्मानाने बोलावले.

भोजना आला अब्जजनंदन । तो राक्षसे कापट्य स्मरून ।
शाकांत नरमांस शिजवून । ऋषीस आणून वाढिले ॥ १७ ॥

ब्रह्माचे पुत्र वसिष्ठ ऋषी भोजनास बसले. तेव्हा त्या राक्षसाने कपट करून भाजीमध्ये माणसाचे मांस शिजवले आणि ते ऋषींना वाढले.

त्रिकाळज्ञानी वसिष्ठमुनी । सकळ ऋषींमाजी शिरोमणी ।
कापट्य सकळ जाणुनी । मित्रसह शापिला ॥ १८ ॥

त्रिकाळज्ञानी आणि ऋषींमध्ये शिरोमणी असलेल्या वसिष्ठ ऋषींनी हे कपट अंतर्ज्ञानाने ओळखले आणि त्यांनी रागाने राजा मित्रसह याला शाप दिला.

म्हणे तू वनी होई राक्षस । जेथे आहार न मिळे निःशेष ।
मी ब्राह्मण मज नरमांस । वाढिले कैसे पापिया ॥ १९ ॥

ऋषी म्हणाले, "हे पापी राजा! तू मला ब्राह्मणाला माणसाचे मांस वाढलेस, म्हणून तू जंगलात राक्षस होऊन भटकशील आणि तुला तिथे पुरेसा आहारही मिळणार नाही."

राव म्हणे मी नेणे सर्वथा । बोलावा सूपशास्त्री जाणता ।
तव तो पळाला क्षण न लागता । गुप्तरूपे वना आपुल्या ॥ २० ॥

राजा म्हणाला, "मला याबद्दल काहीच माहिती नाही, आपण त्या आचाऱ्याला बोलवा." पण तो राक्षस क्षणाचाही विलंब न करता गुप्तरूपाने जंगलात पळून गेला होता.

राव कोपला दारुण । मज शापिले काय कारण ।
मीही तुज शापीन म्हणोन । उदक करी घेतले ॥ २१ ॥

राजा अत्यंत क्रोधित झाला आणि म्हणाला, "माझा काहीही दोष नसताना मला शाप का दिला? मीसुद्धा तुम्हाला शाप देतो," असे म्हणून त्याने हातात पाणी घेतले.

तव रायाची पट्टराणी । मदयंती नामे पुण्यखाणी ।
रूपे केवळ लावण्यहरिणी । चातुर्य उपमे जेवी शारदा ॥ २२ ॥

तेव्हा राजाची पट्टराणी मदयंती—जी अत्यंत पुण्यवान, सुंदर आणि सरस्वतीसारखी चतुर होती—ती पुढे आली.

मदयंती म्हणे राया । दूरदृष्टी पाहे विचारूनिया ।
शिष्ये गुरूसी शापावया । अधिकार नाही सर्वथा ॥ २३ ॥

मदयंती म्हणाली, "हे राजा, विचारपूर्वक दूरदृष्टीने पाहा. शिष्याला आपल्या गुरूंना शाप देण्याचा मुळीच अधिकार नाही."

गुरूसी शाप देता निर्धारी । आपण नरक भोगावे कल्पवरी ।
राव म्हणे चतुर सुंदरी । बोललीस साच ते ॥ २४ ॥

"गुरूंना शाप दिल्यास माणसाला कल्पभर नरकभोगावे लागतात." हे ऐकून राजा म्हणाला, "हे चतुर सुंदरी, तू अगदी सत्य बोललीस."

म्हणे हे उदक खाली टाकू जरी । तरी पीक न पिके दग्ध होय धरित्री ।
मग आपुल्याच प्रपदांवरी । जल टाकी मित्रसह ॥ २५ ॥

राजा म्हणाला, "शापाचे हे पाणी जर जमिनीवर टाकले तर पृथ्वी दग्ध होईल आणि पीक पिकणार नाही." म्हणून मित्रराजाने ते पाणी स्वतःच्याच पायांवर टाकले.

तो जानूपर्यंत चरण । दग्ध झाले कृष्णवर्ण ।
कुष्ठ भरला मग तेथून । कल्माषपाद नाम त्याचे ॥ २६ ॥

त्यामुळे त्याचे दोन्ही पाय गुडघ्यापर्यंत जळून काळे पडले आणि त्यांना कुष्ठरोग झाला. तेव्हापासून त्याचे नाव 'कल्माषपाद' असे पडले.

वसिष्ठे जाणोनि वृत्तान्त । रायासी उ:शाप देत ।
म्हणे द्वादशवर्षी होशील मुक्त । येसी स्वस्थाना आपुल्या ॥ २७ ॥

वसिष्ठ ऋषींनी सर्व वस्तुस्थिती जाणल्यावर राजाला अनुग्रह (उःशाप) दिला की, "बारा वर्षांनंतर तू या शापातून मुक्त होशील आणि आपल्या राज्यात परत येशील."

गुरू पावला अंतर्धान । मग कल्माषपाद राक्षस होऊन ।
क्षुधाक्रांत निशिदिन । वनी भक्षी जीव सर्व ॥ २८ ॥

गुरू वसिष्ठ अदृश्य झाले. त्यानंतर कल्माषपाद राजा राक्षस बनून घोर जंगलात गेला आणि भुकेने व्याकुळ होऊन रात्रंदिवस प्राण्यांना मारून खाऊ लागला.

परम भयानक असुर । विशाळ देह कपाळी शेंदुर ।
विक्राळ वदन बाहेर शुभ्र । दंतदाढा वाढलिया ॥ २९ ॥

तो अत्यंत भयंकर दिसू लागला—प्रचंड शरीर, कपाळावर शेंदूर, विक्राळ तोंड आणि बाहेर आलेले मोठे पांढरे सुळे (दात).

जीव भक्षिले आसमास । वनी हिंडता तो राक्षस ।
एक ब्राह्मणकुमर डोळस । द्वादशवर्षी देखिला ॥ ३० ॥

आसपासच्या सर्व जीवांना खात तो राक्षस जंगलात भटकत असताना, एका १२ वर्षांच्या विद्वान ब्राह्मणकुमाराला त्याने पाहिले.

सवे त्याची ललना चिमणी । दोघे क्रीडती कौतुके वनी ।
तव तो ब्राह्मणपुत्र राक्षसे धरूनी । भक्षावया सिद्ध झाला ॥ ३१ ॥

त्या ब्राह्मणपुत्रासोबत त्याची लहानशी पत्नी होती आणि ते दोघे जंगलात आनंदाने फिरत होते. त्या राक्षसाने त्या ब्राह्मणपुत्राला पकडले आणि खाण्यासाठी तयार झाला.

तव त्याची वधू काकुळती येत । अरे तू मित्रसह राजा पुण्यवंत ।
गोब्राह्मणप्रतिपाळक सत्य । माझा कांत मारू नको ॥ ३२ ॥

तेव्हा त्याची पत्नी काकुळतीने विनंती करू लागली, "अरे राजा मित्रसह, तू तर पुण्यवान आणि गो-ब्राह्मणांचे प्रतिपालन करणारा राजा आहेस, माझ्या पतीला मारू नकोस!"

गडबडा लोळे सुंदरी । करुणा भाकी पदर पसरी ।
सवेचि जाऊनि चरण धरी । सोडी झडकरी पति माझा ॥ ३३ ॥

ती सुंदरी जमिनीवर लोळत, पदर पसरून आक्रोशाने गयावया करू लागली. तिने राक्षसाचे पाय धरून विनंती केली की, "माझ्या पतीला तत्काळ सोडून दे."

पतीस भक्षू नको राजेंद्रा । महत्पाप घेऊ नको एकसरा ।
स्वर्गमार्ग तरी चतुरा । कैसा पावसी अंतकाळी ॥ ३४ ॥

"हे राजा, माझ्या पतीला खाऊ नकोस. हे महापाप शिरावर घेऊ नकोस, नाहीतर शेवटी तुला स्वर्गाचा मार्ग कसा मिळेल?"

ऐसी करुणा भाकिता कामिनी । निर्दये भक्षिला तेच क्षणी ।
अस्थिपंजर टाकुनी । तियेपुढे दीधला ॥ ३५ ॥

ती स्त्री अशी करुणा भाकत असतानाच त्या निर्दयी राक्षसाने त्या ब्राह्मणाला त्याच क्षणी खाऊन टाकले आणि त्याच्या हाडांचांगाचा सांगाडा तिच्यासमोर फेकून दिला.

तव ती दुःखेकरोनी । आक्रोशे कपाळ पिटी धरणी ।
मृत्तिका घेवोनि घाली वदनी । कोण वनी सावरी तीते ॥ ३६ ॥

अत्यंत दुःखाने ती स्त्री आपले कपाळ जमिनीवर आपटून आक्रोश करू लागली, तोंडावर माती मारून घेऊ लागली. त्या अथांग जंगलात तिला सावरणारे कोणीही नव्हते.

मग तिने शाप दिधला रायाते । जो अलोट विधिहरिहरांते ।
म्हणे मदयंतीसंगसुरते । प्राण जाईल तेचि क्षणी ॥ ३७ ॥

मग तिने राजाला असा तीव्र शाप दिला, जो ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशही टाळू शकत नव्हते—"तू जेव्हा जेव्हा तुझी पत्नी मदयंती हिच्याशी समागम करशील, त्याच क्षणी तुझा मृत्यू होईल!"

कोणे एके स्त्रीचा संगसोहळा । तुज न घडो रे चांडाळा ।
ऐसा शाप वदोनि ते वेळा । केल्या गोळा अस्थी पतीच्या ॥ ३८ ॥

"अरे चांडाळा, तुला कोणत्याही स्त्रीचा संगसुख लाभणार नाही!" असा शाप देऊन तिने आपल्या पतीची हाडे गोळा केली.

तत्काळ प्रवेशली अग्नी । इकडे द्वादशवर्षी शापमुक्त होऊनि ।
राव स्वनगरा येऊनी । वर्तमान सांगे स्त्रियेसी । ॥ ३९ ॥

ती तत्काळ चितेवर बसून सती गेली. इकडे १२ वर्षे पूर्ण झाल्यावर शापमुक्त होऊन राजा मित्रसह आपल्या नगरात आला आणि त्याने सर्व वृत्तांत आपल्या राणीला सांगितला.

येरी कपाळ पिटी आक्रोशेकरोन । म्हणे झाले वंशखंडन ।
पतीस म्हणे ब्रह्मचर्य धरून । प्राण आपुला रक्षी का ॥ ४० ॥

हे ऐकून राणी आक्रोशाने कपाळ पिटू लागली आणि म्हणाली, "आपला वंश संपुष्टात आला." ती पतीला म्हणाली, "आता ब्रह्मचर्याचे पालन करून स्वतःचे प्राण वाचवा."

अनिवार अत्यंत मन । न करी कोणे स्त्रियेसी संभाषण ।
खदिरांगाराची सेज आजपासून । झाली तुजलागी जाण पा ॥ ४१ ॥

राजाने मनावर संयम ठेवला. तो कोणत्याही स्त्रीशी संवाद साधेनासा झाला. त्याच्यासाठी स्त्रीसंग हा जळत्या कोळशांच्या शेजेसारखा भयानक झाला.

परम तळमळी राजेंद्र । जैसा सापळा कोंडिला व्याघ्र ।
की त महाभुजंगाचे दंत समग्र । पाडोनि गारुडी दीन करी ॥ ४२ ॥

पिंजऱ्यात कोंडलेला वाघ किंवा गारुड्याने दात पाडलेला महासर्प जसा लाचार होतो, तसा तो राजा अत्यंत तळमळत दुःखी जीवन जगू लागला.

की नासिकी वेसण घालून । महावृषभ करिती दीन ।
की बनी निरंकुश वारण । धरून क्षीण करिती मग ॥ ४३ ॥

किंवा नाकात वेसण घालून बैलाला जसे अधीन केले जाते, अथवा जंगलातील उन्मत्त हत्तीला पकडून असहाय केले जाते,

तैसा कल्माषपाद भूप । होऊनि राहिला दीनरूप ।
पुढे प्रकाशावया कुळदीप । आपण धर्मशास्त्र पाहातसे ॥ ४४ ॥

तद्वत कल्माषपाद राजा लाचार व दीन होऊन राहिला. पुढे कुळाचा दिवा (वंश) कसा चालवावा, यासाठी तो धर्मशास्त्र पाहू लागला.

तेथींचे पाहोनि प्रमाण । वसिष्ठे मदयंतीस भोग देऊन ।
अमोघ वीर्य पडता पूर्ण । दिव्य पुत्र जाहला ॥ ४५ ॥

धर्मशास्त्रातील 'नियोग पद्धतीचे' प्रमाण पाहून, गुरू वसिष्ठ ऋषींच्या द्वारे राणी मदयंतीला गर्भधारणा झाली आणि एक तेजस्वी दिव्य पुत्र जन्माला आला.

तेणे पुढे वंश चालिला । असो तो राव मृगयेस निघाला ।
यथारण्य तथा गृह वाटे नृपाला । भोग त्यजिले सर्वही ॥ ४६ ॥

त्यामुळे पुढे राजाचा वंश चालला. पुढे राजा शिकारीला निघाला, पण आता त्याला घर आणि जंगल दोन्ही सारखेच वाटत होते, कारण त्याने सर्व विषयभोग त्यागले होते.

मनात मनोजविकार उठत । विवेकांकुशे कामइभ आवरीत ।
म्हणे स्त्रीस वैधव्य मज मृत्य । ते कर्म सहसा न करावे ॥ ४७ ॥

मनात कामाचे विकार उठताच तो विवेकबुद्धीने त्यांना आवरे. तो म्हणे, "स्त्रीसंगाने राणीला वैधव्य येईल व मला मृत्यू येईल, म्हणून मी ते कर्म कधीही करणार नाही."

आपुली कर्मगति गहन । प्राक्तन विचित्र दारुण ।
देवावरी काय बोल ठेवून । भोगिल्यावीण न सुटेचि ॥ ४८ ॥

"कर्माची गती गहन आहे आणि संचित प्रारब्ध भयंकर आहे. देवावर दोष ठेवून काय उपयोग? कर्माचे फळ भोगल्याशिवाय सुटत नाही."

ऐसा राव उदासयुक्त । वनी हिंडता मागे पहात ।
तो पिशाच भयानक अत्यंत । रायापाठी उभे सदा ॥ ४९ ॥

असा उदास राजा जंगलात फिरत असताना मागे वळून पाहे, तर एक अतिभयानक पिशाच (ब्रह्महत्या) त्याच्या पाठीमागे नेहमी उभे असे.

दंपत्ये पूर्वी मारिली । ती ब्रह्महत्या पाठीसी लागली ।
राजा तीर्थे हिंडता सकळी । परी कदाकाळी न सोडी ॥ ५० ॥

जंगलात मारलेल्या त्या ब्राह्मण दंपतीची 'ब्रह्महत्या' त्याच्या पाठीमागे लागली होती. राजाने सर्व तीर्थयात्रा केल्या, पण ती त्याला कधीही सोडत नव्हती.

न सोडी स्वप्नी जागृतीत । महाविक्राळ दात करकरा खात ।
राये व्रते केली त बहुत । दान देत बहुसाल ॥ ५१ ॥

स्वप्नात असो वा जागेपणी, ती विक्राळ ब्रह्महत्या दात करकसत त्याच्या मागे उभी असे. राजाने अनेक व्रते केली, खूप दाने दिली, पण पाप सुटत नव्हते.

ऐसा हिंडता राव भागला । मिथुलानगरासमीप आला ।
वनश्री देखता आनंदला । परी ब्रह्महत्या पाठीसी उभी ॥ ५२ ॥

असा फिरता फिरता राजा थकून मिथिला नगरीच्या जवळ आला. तिथली निसर्गशोभा पाहून तो सुखावला, परंतु ब्रह्महत्या पाठीशी तशीच होती.

वृक्ष लागले बहुत । आम्रवृक्ष फळभारे डोलत ।
पोफळी रातांजन विराजित । केळी नारळी खर्जुरिया ॥ ५३ ॥

तेथे आंबे, सुपार्‍या, केळी, नारळ आणि खजूर यांसारखे अनेक वृक्ष फळांनी बहरलेले होते.

चंपक जाई जुई मालती । मोगरे पुन्नागराज शेवंती ।
मलयागर कृष्णागर जाती । जपा करवीर कोविदार ॥ ५४ ॥

चाफा, जाई, जुई, मालती, मोगरा, शेवंती, चंदन, जास्वंद यांसारख्या विविध प्रकारच्या वेली आणि सुवासिक फुले फुलली होती.

वड पिंपळ औदुंबर । पारिजातक बकुल देवदार ।
कपित्थ बिल्व अंजिर । अर्जुन पिचुमंद कदंब ते ॥ ५५ ॥

वड, पिंपळ, औदुंबर, पारिजातक, बकुळ, देवदार, कवट, बेल, अंजीर, कदंब यांसारखे मोठमोठे वृक्ष तिथे होते.

ऐसिया वनामाजी नृपती । क्षण एक पावला विश्रांती ।
परी ते पाठीसी पापमती । ब्रह्महत्या उभी असे ॥ ५६ ॥

अशा सुंदर जंगलात राजाला क्षणभर विश्रांती मिळाली, परंतु ती पापिणी ब्रह्महत्या अजूनही पाठीशी उभीच होती.

तो उगवला भाग्यवासरमणी । की निधान जोडे रंकालागुनी ।
की क्षुधितापुढे उचंबळोनी । क्षीराब्धि जैसा पातला ॥ ५७ ॥

तितक्यात राजाच्या भाग्याचा सूर्य उगवला—जसे एखाद्या गरीबाला खजिना मिळावा, भुकेल्या माणसासमोर क्षीरसागर प्रकट व्हावा,

की मरतियाच्या मुखात । अकस्मात घातले अमृत ।
की चिंताग्रस्तासी प्राप्त । चिंतामणी जाहला ॥ ५८ ॥

मरणाऱ्याच्या मुखात अचानक अमृत पडावे किंवा चिंताक्रांत माणसाला चिंतामणी रत्न मिळावे,

तैसा तापसियांमाजी मुकुटमणी । शिष्यमांदी सवें घेऊनी ।
महाराज तपस्वी गौतममुनी । तये स्थानी पातला ॥ ५९ ॥

तद्वत तपस्वींमध्ये मुकुटमणी असलेले महाराज गौतम ऋषी आपल्या शिष्यसमुदायाला सोबत घेऊन त्या ठिकाणी आले.

राये घातले लोटांगण । दाटला अष्टभावेकरून ।
उभा ठाकला कर जोडून । करी स्तवन प्रीतीने ॥ ६० ॥

राजाने ऋषींना पाहताच साष्टांग नमस्कार घातला. त्याचा कंठ प्रेमाने भरून आला आणि त्याने हात जोडून ऋषींची स्तुती केली.

सहज होता संतदर्शन । पापे संहारती संपूर्ण ।
तू विलोकिसी जरी कृपा करून । तरी रंक सहस्रनयन होय ॥ ६१ ॥

"संतांच्या सहज दर्शनाने सर्व पापांचा नाश होतो. आपण जर कृपाकटाक्षाने पाहिले, तर रंकही इंद्रासारखा वैभवशाली होतो."

यावरी तो महाराज गौतम । कल्माषपादा पुसे कुशलक्षेम ।
राज्य राष्ट्रज प्रजा अमात्य परम । सुखेकरून नांदती की ॥ ६२ ॥

यावर गौतम ऋषींनी राजा कल्माषपादाची विचारपूस केली, "तुझे राज्य, प्रजा, मंत्री सर्व सुखाने नांदत आहेत ना?"

ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र । स्वधर्म आचरती की समग्र ।
पशु सेवक पुत्र कलत्र । समस्त सुखरूप आहेत की ॥ ६३ ॥

"चारही वर्ण आपापल्या धर्माचे पालन करतात ना? तुझे सेवक, मुले, पत्नी आणि पशु सर्व सुखरूप आहेत ना?"

राव म्हणे आपुले कृपेकरून । समस्त आहेत क्षेमकल्याण ।
परंतु आलासी वाटते दुरून । आनंदघन दिसतोसी ॥ ६४ ॥

राजा म्हणाला, "आपल्या कृपेने सर्व काही ठीक आहे. परंतु आपण खूप दुरून आला आहात असे दिसते आणि अत्यंत आनंदी दिसत आहात."

तुझ्या दर्शने मज वाटे सत्वर । ब्रह्महत्या दूर होईल समग्र ।
मग पूर्वकर्म आपुले दुस्तर । ऋषीप्रती निवेदिले ॥ ६५ ॥

"आपल्या दर्शनाने माझी ब्रह्महत्या दूर होईल अशी आशा वाटते." असे सांगून राजाने आपले भयंकर पूर्वकर्म आणि शापाची कथा ऋषींना सांगितली.

गौतम म्हणे परम पवित्र । भूकैलास गोकर्णक्षेत्र ।
तेथूनि मी आलो अपार । महिमा तेथींचा न वर्णवे ॥ ६६ ॥

गौतम ऋषी म्हणाले, "मी पृथ्वीवरील कैलास मानल्या गेलेल्या अत्यंत पवित्र 'गोकर्णक्षेत्रा'वरून येत आहे. तिथला महिमा अगाध आहे."

ॐकाररूपे कैलासनाथ । भवानीसहित तेथे नांदत ।
सुर असुर किन्नर सेवीत । अर्धमात्रापीठ जे ॥ ६७ ॥

"तिथे ॐकारस्वरूप कैलासनाथ भवानीसह निवास करतात. देव, दानव आणि किन्नर त्या अर्धमात्रापीठाची सेवा करतात."

त्या गोकर्णींचे शिवदर्शन । ब्रह्मादिकां दुर्लभ जाण ।
तेथे इंदिरेसहित जनार्दन । तप गहन आचरत ॥ ६८ ॥

"गोकर्णातील शिवाचे दर्शन ब्रह्मादिकांसाठीही दुर्मिळ आहे. तिथे लक्ष्मीसह भगवान विष्णू उग्र तपश्चर्या करत असतात."

कोटिसूर्यांची प्रभा । मृडानीसहित शिव उभा ।
कैवल्यगर्भाचा पूर्ण गाभा । तेथींची शोभा ने वर्णवे ॥ ६९ ॥

"कोटी सूर्यांचे तेज असणारे भगवान शिव पार्वतीसह तिथे विराजमान आहेत. त्या क्षेत्राची शोभा शब्दांत सांगता येत नाही."

इंद्र सनकादिक ब्रह्मपुत्र । तेथेचि वसती अहोरात्र ।
जेथींचे पाषाण तरुवर । समग्र निर्जर अवतरले ॥ ७० ॥

"इंद्र आणि सनकादिक ऋषी तिथे रात्रंदिवस राहतात. तिथले दगड आणि वृक्षसुद्धा देवांचेच अवतार मानले जातात."

सत्यवतीहृदयरत्न । जेथे करी अनुष्ठान ।
वसिष्ठ भृगु जामदग्न्य । गोकर्णक्षेत्री सदा वसती ॥ ७१ ॥

"व्यासमुनी (सत्यवतीचे पुत्र), वसिष्ठ, भृगु आणि परशुराम हे महर्षी गोकर्णक्षेत्रात नित्य अनुष्ठान करतात."

पहावया मृडानीनायक । मंडपघसणी होतसे देख ।
नारद तुंबरु गायक । जेथे गाती शिवलीला ॥ ७२ ॥

"शिव-पार्वतीचे दर्शन घेण्यासाठी तिथे भक्तांची प्रचंड गर्दी होते. नारद आणि तुंबरू हे गायक तिथे शिवलीलेचे गायन करतात."

गोकर्णाभोवते समग्र । उभे अखंड देवांचे भार ।
मुखे गर्जती शिव हर हर । आनंद थोर होतसे ॥ ७३ ॥

"गोकर्णाभोवती देवांचे समुदाय अखंड उभे असतात आणि मुखाने 'हर हर महादेव' असा जयघोष करत आनंदात लीन असतात."

ऋषि करिती वेदघोष । अष्टनायिकांचे नृत्य विशेष ।
किन्नर गंधर्व गायक सुरस । तोषविती महेशाते ॥ ७४ ॥

"ऋषींचा वेदघोष, अष्टनायिकांचे नृत्य आणि गंधर्वांचे सुरेल गायन महादेवाला प्रसन्न करत असते."

ते अति उत्तम स्थान । तेजोमय प्रकाश गहन ।
नाना वृक्ष लागले सघन । कैलासभुवन प्रत्यक्ष ॥ ७५ ॥

"ते अतिशय उत्तम आणि तेजोमय स्थान आहे. दाट झाडीने वेढलेले ते स्थान प्रत्यक्ष कैलासभुवनच वाटणारे आहे."

शुभ्र सिंहासन लेखलखित । चारी द्वारे मणिमयखचित ।
ऐरावतारूढ अमरनाथ । पूर्वद्वारी तिष्ठतसे ॥ ७६ ॥

"तिथे तेजोमय सिंहासन असून चारही दारे रत्नांनी जडवलेली आहेत. पूर्व द्वारावर ऐरावतावर बसलेला इंद्र पहारा देतो."

दक्षिणेसी रक्षी सूर्यनंदन । पश्चिमेसी वारुणीरमण ।
उत्तरेसी वैश्रवण । प्राणमित्र शिवाचा ॥ ७७ ॥

"दक्षिण द्वाराचे रक्षण यमराज, पश्चिम द्वाराचे वरुणदेव आणि उत्तर द्वाराचे रक्षण शिवाचा परम मित्र कुबेर करतो."

कर्पूरगौर भवानीसहित । घवघवीत तेजे विराजित ।
भूकैलास साक्षात । माहेर संत-साधकांचे ॥ ७८ ॥

"कापुरासारखे शुभ्र असणारे महादेव पार्वतीसह तिथे विराजमान आहेत. हे भूकैलास संत-साधकांचे माहेरघरच आहे."

त्या मूर्तीचे करावे ध्यान । त्याभोवते महासिद्धीचे पूजन ।
त्याभोवते कात्यायनीआवरण । अष्टभैरव पूजिजे ॥ ७९ ॥

"त्या मूर्तीचे ध्यान करावे. त्यांच्याभोवती सिद्धी, कात्यायनी देवी आणि अष्टभैरवांची पूजा केली जाते."

द्वादश मित्र एकादश रुद्र । तेथेचि वसती अहोरात्र ।
अष्टवसु दिक्पाळ समग्र । जोडोनि कर उभे तेथे ॥ ८० ॥

"बारा सूर्य, अकरा रुद्र, आठ वसु आणि सर्व अष्टदिक्पाल तिथे हात जोडून शिवाच्या सेवेत उभे असतात."

अष्टसिद्धी नवनिधी कर जोडूनी । अखंड आराधिती पिनाकपाणी ।
रायासी म्हणे गौतममुनी । मीही वसतो सदा तेथे ॥ ८१ ॥

"आठ सिद्धी आणि नऊ निधी हात जोडून शिवाचे ध्यान करतात. हे राजा, मीसुद्धा तिथेच निवास करतो," असे गौतम ऋषी म्हणाले.

वरकड क्षेत्री लक्ष वरुषे जाण । तप आचरला निर्वाण ।
गोकर्णी एक दिन । होय प्रसन्न सदाशिव ॥ ८२ ॥

"इतर क्षेत्रांत लाखो वर्षे तपश्चर्या केल्यावर जे फळ मिळते, ते गोकर्ण क्षेत्रात एका दिवसाच्या उपासनेने मिळून सदाशिव प्रसन्न होतो."

अमावास्या संक्रांति सोमवार । प्रदोष पर्वकाळ शिववास ।
समुद्रस्नान करिता समग्र । फळ होय सकळ तीर्थांचे ॥ ८३ ॥

"अमावस्या, संक्रांत, सोमवार, प्रदोष या पर्वकाळी तेथे समुद्रस्नान केल्यास सर्व तीर्थांचे पुण्य प्राप्त होते."

रावण कुंभकर्ण बिभीषण । याही पूर्वी केले लेथे अनुष्ठान ।
ते निर्वाणलिंग दशानने जाण । कैलासाहूनि आणिले ॥ ८४ ॥

"राक्षस रावण, कुंभकर्ण आणि विभीषण यांनीही येथेच तपश्चर्या केली होती. ते प्रसिद्ध आत्मलिंग रावणाने कैलासाहून आणले होते."

गणेशे स्थापिले ते लिंग । ऋषी म्हणती सूताते कथा सांग ।
ऐकावया लीला सुरंग । श्रवण वाट पाहती ॥ ८५ ॥

"ते लिंग श्री गणेशाने गोकर्ण येथे स्थापन केले." (हे ऐकून शौनकादी ऋषी सूतांना म्हणाले, "ती कथा आम्हाला सविस्तर सांगा.")

यावरी सूत वक्ता निपुण । रावणमातेसी कैकसी अभिधान ।
ती नित्य लिंगपूजनाविण जाण । उदक प्राशन न करीच ॥ ८६ ॥

सूतमुनी म्हणाले, "रावणाची आई कैकसी ही शिवलिंगाची पूजा केल्याशिवाय पाणीही पीत नसे."

पंचधान्यांचे पिष्ट करून । लिंग करी कामना धरोन ।
व्हावे रावणाचे कल्याण । जय संपूर्ण प्राप्त व्हावा ॥ ८७ ॥

"ती पाच धान्यांच्या पिठाचे शिवलिंग बनवून रावणाच्या कल्याणासाठी व विजयासाठी नित्य पूजा करत असे."

शक्रे तिचे लिंग नेऊन । समुद्री टाकिले द्वेषे करून ।
त्यालागी रात्रंदिन । रावणमाता अन्न न घे ॥ ८८ ॥

"इंद्राने मत्सर धरून तिचे पिठाचे शिवलिंग समुद्रात फेकून दिले. त्यामुळे दुःखी होऊन रावणाच्या आईने अन्न-पाणी त्यागले."

रावण म्हणे मातेलागून । मी मुख्य आत्मलिंग आणितो जाऊन ।
कैलासाप्रती द्विपंचवदन । जाता झाला साक्षेपे ॥ ८९ ॥

"रावण आईला म्हणाला, 'मी स्वतः कैलासाहून महादेवाचे मूळ आत्मलिंग घेऊन येतो.' असे सांगून रावण कैलासाकडे गेला."

तप आचरला दारुण । जो चतुःषष्टिकलाप्रवीण ।
जेणे वेदांची खंडे करून । सारासार निवडिले ॥ ९० ॥

"६४ कलांमध्ये निपुण आणि वेदांचा गाढा अभ्यासक असलेल्या रावणाने महादेवाला प्रसन्न करण्यासाठी उग्र तपश्चर्या केली."

चतुर्दशविद्यापारंगत । शिवासी आवडे अत्यंत ।
दशमुखे गायन अद्भुत । केले त्याणे स्वामीपुढे ॥ ९१ ॥

"१४ विद्यांमध्ये पारंगत असलेल्या रावणाने आपल्या १० मुखांनी महादेवासमोर अद्भुत सामगायन केले."

आपुले शिर छेदून स्वहस्ते । शिरांच्या तंती करूनि स्वरयुक्त ।
दशमुख गात प्रेमभरित । उमानाथ संतोषे जेणे ॥ ९२ ॥

"ने स्वतःचे मस्तक कापून, मानवी शिरांच्या (नसांच्या) तारा बनवून वीणा वाजवत अत्यंत प्रेमाने गायन केले. याने महादेव अत्यंत संतोष पावले."

राग उपराग भार्यांसहित । मूर्च्छना शरीर कंपित ।
सप्तस्वर ताल संगीत । शास्त्रप्रमाण गातसे ॥ ९३ ॥

"त्याने शास्त्रीय संगीताच्या नियमांनुसार सप्तस्वर आणि तालात शिवलीलेचे अप्रतिम गायन केले."

गद्यपद्यरचना नाना कळा । गीत प्रबंध अखंड नाममाळा ।
गाता प्रीतीने शिवलीला । शंभु तोषला अद्भुत ॥ ९४ ॥

"विविध गद्य-पद्य रचना आणि नाममाळा आळवल्याने भोळा सांब अत्यंत प्रसन्न झाला."

म्हणे प्रसन्न झालो दशमुखा । इच्छित माग तुज प्रिय जे का ।
दशकद्वयनयन म्हणे कामांतका । आत्मलिंग मज देई ॥ ९५ ॥

"शिव म्हणाले, 'हे दशमुखा, मी प्रसन्न आहे, वर माग.' रावण म्हणाला, 'हे कामांतका, मला तुमचे आत्मलिंग द्या.'"

या त्रिभुवनात जे सुंदर । ऐसी ललना देई सुकुमार ।
ऐकून संतोषला कर्पूरगौर । भोळा उदार चक्रवर्ती ॥ ९६ ॥

"'आणि त्रिभुवनात जी सर्वात सुंदर स्त्री असेल, ती मला दे.' हे ऐकून औदार्याचे सागर असणारे महादेव प्रसन्न झाले."

कोटि चंद्रसूर्याची प्रभा पूर्ण । ऐसे लिंग काढिले हृदयातून ।
की ब्रह्मानंदरस मुरोन । दिव्य लिंग ओतिलें ॥ ९७ ॥

"कोट्यवधी सूर्य-चंद्रांचे तेज असणारे दिव्य आत्मलिंग महादेवाने आपल्या हृदयातून काढून रावणाला दिले."

सहस्र बालसूर्य न पावती सरी । ऐसी प्रभा पडली दशदिशांतरी ।
दिधले रावणाचे करी । जे अतर्क्य ब्रह्मादिका ॥ ९८ ॥

"हजारो उदित सूर्यांचे तेज फिके पडेल अशी त्याची प्रभा होती. ब्रह्मादिकांनाही दुर्मिळ असलेले ते लिंग शंकराने रावणाच्या हाती दिले."

जे मुनिजनांचे ध्येय ध्यान । जे सनकादिकांचे देवतार्चन ।
वेद शास्त्र पुराण । दिव्य लिंग वर्णिती ॥ ९९ ॥

"जे मुनींचे ध्यान आणि वेदांचे सार आहे, ते परब्रह्मस्वरूप लिंग रावणाला मिळाले."

जे त्रिगुणातीत परब्रह्म । जे अज अजित अनाम ।
सच्चिदानंद निर्वाणधाम । योगी आराम पावती जेथे ॥ १०० ॥

"जे त्रिगुणातीत, अनादी, अजिंक्य, सच्चिदानंद आणि योग्यांचे विश्रांतीस्थान आहे, ते सनातन लिंग शिवाने दिले."

अनंत ब्रह्मांडे विचित्रे । जेणे रचिली इच्छामात्रे ।
ज्याकारणे भांडती वेदशास्त्रे । ते दिव्य लिंग पुरातन ॥ १०१ ॥

"ज्याच्या केवळ इच्छेने अनंत ब्रह्मांडे निर्माण होतात, तेच हे पुरातन दिव्य लिंग होते."

ते लिंग रावणे हाती घेऊन । म्हणे हे त्रिलोचन त्रिदोषशमन ।
लावण्यसागरींचे निधान । त्रिभुवनसुंदर ललना दे ॥ १०२ ॥

"ते लिंग हातात घेऊन रावण पुन्हा म्हणाला, 'हे त्रिनेत्रा, मला आता त्रिभुवनातील सर्वात सुंदर स्त्री दे.'"

जी अपर्णेची अपर प्रतिमा । ऐसी देई मज सर्वोत्तमा ।
सच्चिदानंद पूर्णब्रह्मा । नामाअनामातीत तू ॥ १०३ ॥

"'जी हुबेहूब पार्वतीसारखी दिसेल, अशी सुंदर स्त्री मला प्रदान कर.'"

शिव म्हणे इची प्रतिमा विशेष । निर्मू न शके विधीश ।
भोळा चक्रवर्ती महेश । म्हणे हेचि नेई अपर्णा तू ॥ १०४ ॥

"शंकराने विचार केला की पार्वतीसारखी दुसरी स्त्री ब्रह्मासुद्धा निर्माण करू शकत नाही. मग भोळ्या शिवाने 'ही प्रत्यक्ष माझी पार्वतीच तू घेऊन जा' असे सांगितले."

रावणे श्री अवश्य म्हणोनी । स्कंधी घेतली स्कंदजननी ।
दिव्यलिंग हाती घेऊनी । लंकानाथ चालिला ॥ १०५ ॥

"रावणाने 'तथास्तु' म्हणून प्रत्यक्ष पार्वतीला खांद्यावर बसवले आणि हातात आत्मलिंग घेऊन लंकेकडे निघाला."

दक्षिणपंथे जाता सत्वर । गजबजिले सकळ सुरवर ।
गजानन स्कंद वीरभद्र । नंदिकेश्वर तळमळती ॥ १०६ ॥

"रावण दक्षिणेकडे जात असताना सर्व देव, गणेश, कार्तिकेय, वीरभद्र आणि नंदी अत्यंत घाबरले व तळमळू लागले."

म्हणती हे सदाशिव त्रिनयन । हे कैसे तुझे उदारपण ।
भवानी बैसलासी देऊन । पंचवदन हासतसे ॥ १०७ ॥

"ते म्हणाले, 'हे शिवा, हे कसले तुमचे औदार्य? तुम्ही प्रत्यक्ष जगदंबेलाच राक्षसाला देऊन बसलात!' पण महादेव शांत हसत राहिले."

म्हणे तियेचा कैवारी वैकुंठनाथ । तो धावेल आता स्नेहभरित ।
इकडे भवानी स्तवन करीत । हे पद्मजतात धाव वेगी ॥ १०८ ॥

"शिव म्हणाले, 'तिचा रक्षक विष्णू आहे, तो नक्की धावून येईल.' इकडे पार्वती देवी विष्णूचा धावा करू लागली."

वारिजनयना इंदिरावरा । निगमागमवंद्या सुहास्यवक्त्रा ।
हे नीलपयोधरगात्रा । धाव वेगी सोडवी मज ॥ १०९ ॥

"'हे कमलाक्षा, लक्ष्मीपते, विष्णू, धाव आणि मला या राक्षसाच्या तावडीतून सोडव!'"

हे मधुकैटभनरकमुरभंजना । हे दशावतारधरा पीतवसना ।
हे मदनांतकमानसरंजना । हे जनार्दना जगद्गुरू ॥ ११० ॥

"'हे दैत्यमर्दन करणाऱ्या, जगद्गुरू विष्णू, माझी सुटका कर!'"

हे कोटिमनोजतात श्रीधर । असुरमर्दन परम उदार ।
ऐसे स्तवन ऐकता सर्वेश्वर । विप्ररूपे आडवा आला ॥ १११ ॥

"असे स्तवन ऐकून भगवान विष्णू एका ब्राह्मणाचे रूप घेऊन रावणाच्या वाटेत आडवे आले."

म्हणे धन्य धन्य द्विपंचवदना । कोठे मिळविली ऐसी ललना ।
दशमुख म्हणे हे अपर्णा । सदाशिवे दीधली ॥ ११२ ॥

"ब्राह्मणवेशी विष्णू म्हणाला, 'वा रावण राजा! ही एवढी सुंदर स्त्री कुठे मिळालीस?' रावण म्हणाला, 'ही प्रत्यक्ष पार्वती शिवाने मला दिली आहे.'"

विप्र म्हणे खाली उतरून । न्याहाळूनि पाहे इचे वदन ।
रावण पाहे तव ते कुलक्षण । अत्यंत कुरूप देखिली ॥ ११३ ॥

"ब्राह्मण म्हणाला, 'तिला खाली उतरवून तिचे तोंड तर पाहा.' रावणाने खाली उतरवून पाहिले, तर विष्णूच्या मायेने ती अत्यंत कुरूप आणि अमंगळ दिसू लागली."

भुवयास आंठी अमंगळ पूर्ण । वृद्ध गाल बैसले दंतहीन ।
गदगदा विप्र हासे देखून । टाकोनि रावण चालिला ॥ ११४ ॥

"तिचे गाल बसलेले, दात पडलेले आणि रूप भयंकर दिसू लागले. ते पाहून ब्राह्मण मोठ्याने हसला. रावण वैतागून तिला तिथेच सोडून पुढे निघाला."

मग रमाधवे तये स्थळी । स्थापिली माता भद्रकाळी ।
इकडे असुर शिवाजवळी । म्हणे स्त्री अमंगळ कैसी दीधली ॥ ११५ ॥

"मग विष्णूने त्या देवीला तिथे 'भद्रकाली' म्हणून स्थापन केले. रावण माघारी शि his कडे गेला व म्हणाला, 'मला अशी कुरूप स्त्री का दिलीस?'"

शिव म्हणे सत्य वचन । ते तुज नाटोपे कौटाळीण ।
अनंत ब्रह्मांडे दावून । सवेचि लपवील तत्त्वता ॥ ११६ ॥

"शिव म्हणाले, 'मी सत्य सांगतो, ती आदिशक्ती आहे. ती तुला पेलवणारी नाही. ती क्षणार्धात ब्रह्मांडे दाखवून लपवू शकते.'"

मग श्रीधरे आंगीची मळी काढून । स्वहस्ते निर्मिली रूपसंपन्न ।
मयासुराचे उदरी जाण । उत्पन्न झाली तेच पै ॥ ११७ ॥

"त्यानंतर विष्णूने स्वतःच्या अंगाच्या मळापासून अत्यंत रूपवान कन्या निर्माण केली, जी मयासूर राक्षसाच्या पोटी उत्पन्न झाली."

तिच्या स्वरूपाची प्रति । नाही नाही त्रिजगती ।
आंगीच्या सुवासे धावती । काद्रवेयचक्रे प्रीतीने ॥ ११८ ॥

"तिच्या सौंदर्याची तुलना तिन्ही लोकांत कशाशीच होऊ शकत नव्हती. तिच्या अंगाच्या सुवासाने भुजंगही तिच्याकडे आकर्षित होत असत."

तिचे नाम मंदोदरी । तिची प्रतिमा नाही उर्वीवरी ।
विंशतिनेत्राचे चत्वरी । पट्टमहिषी पतिव्रता ॥ ११९ ॥

"तिचे नाव 'मंदोदरी' ठेवले गेले. ती रावणाची (वीस डोळे असणाऱ्याची) मुख्य राणी व परम पतिव्रता झाली."

मयासुर करील कन्यादान । वरी एक शक्ति देईल आंदण ।
सप्तकोटी मंत्रांचे गहन । सामर्थ्य असे जियेमाजी ॥ १२० ॥

"शिव म्हणाले, 'मयासूर तुला तिचे कन्यादान करेल आणि सोबत सात कोटी मंत्रांचे सामर्थ्य असणारी एक अमोघ शक्ती (बाण/अस्त्र) भेट देईल.'"

ते निर्वाणसांगातीण शक्ती । तुज प्राप्त होईल लंकापती ।
महाशत्रूवरी निर्वाणी ती । प्रेरावी त्वा सत्य पै ॥ १२१ ॥

"'ती अंतिम समयी कामी येणारी शक्ती तुला मिळेल, जी तू संकटसमयी तुझ्या महाशत्रूवर वापरू शकशील.'"

ऐसे ऐकताचि रावण । परतला लिंग घेऊन ।
पूर्वस्थळासी आला जाण । तो गजानन गाई राखी ॥ १२२ ॥

"हे ऐकून रावण समाधान पावून आत्मलिंग घेऊन परत निघाला. तो गोकर्ण क्षेत्राजवळ आला असता, तिथे श्रीगणेश गुराख्याच्या रूपात गाई राखत होता."

गजाननाचे स्तवन । देव करिती कर जोडून ।
म्हणती दिव्य लिंग सोडवून । स्थापी अक्षयी गणपती ॥ १२३ ॥

"सर्व देवांनी गणपतीची प्रार्थना केली की, 'कसेही करून हे दिव्य आत्मलिंग रावणाच्या हातातून सोडवून येथेच स्थापन कर.'"

ऐसा देवी प्रार्थिला एकदंत । तव रावणासी मूत्र लागले बहुत ।
पुढे पाऊल न घालवत । चरफडीत मूत्रभरे ॥ १२४ ॥

"देवांनी विनंती केल्यावर गणपतीने असा चमत्कार केला की रावणाला तीव्र लघवीची (लघुशंका) इच्छा झाली, त्याला पुढे पाऊल टाकणेही कठीण झाले."

भूमीवरी लिंग न ठेवावे । ऐसे पूर्वी सांगितले उमाधवे ।
हाती घेऊनि लघुशंकेस बैसावे । हेही कर्म अनुचित ॥ १२५ ॥

"'लिंग जमिनीवर ठेवू नकोस' अशी शिवाची आज्ञा होती आणि हातात लिंग धरून लघुशंकेला बसणे अयोग्य होते."

तव तो सिद्धीबुद्धींचा दाता । विप्रवेषे गाई राखिता ।
त्यासी लंकानाथ म्हणे तत्त्वता । लिंग हाती धरी हे ॥ १२६ ॥

"तितक्यात तिथे विप्रवेषात गाई राखणाऱ्या गणपतीला पाहून रावण म्हणाला, 'हे ब्राह्मणा, तोपर्यंत हे लिंग हातात धर.'"

विप्र म्हणे लंकापती । माझ्या गाई रानोरानी पळती ।
तुझ्या मूत्रशंकेस वेळ किती । लागेल हे न कळे मज ॥ १२७ ॥

"गणपती (ब्राह्मण) म्हणाला, 'माझ्या गाई रानात पळून जातील. तुझ्या लघवीला किती वेळ लागेल हे मला काय ठाऊक?'"

रावण म्हणे न लगता क्षण । येतो मूत्रशंका करून ।
विप्र म्हणे तीन वेळा बाहीन । न येसी तरी लिंग टाकीन भूमीवरी ॥ १२८ ॥

"रावण म्हणाला, 'मी एका क्षणात येतो.' ब्राह्मण म्हणाला, 'मी तुला तीन वेळा हाक मारीन, तू आला नाहीस तर हे लिंग जमिनीवर ठेवून देईन.'"

अवश्य म्हणे लंकापती । लिंग देत विप्राच्या हाती ।
दूर जाऊन एकांतक्षिती । लघुशंकेस बैसला ॥ १२९ ॥

"रावणाने 'ठीक आहे' म्हणून लिंग त्याच्या हातात दिले आणि दूर एकांतात जाऊन बसला."

अगाध गजमुखाचे चरित्र । जो साक्षात् अवतरला इंदिरावर ।
शिवउपासना करावया पवित्र । झाला पुत्र शंभूचा ॥ १३० ॥

"श्रीगणेशाची लीला अगाध आहे. तो शिवोपासनेचे महत्त्व वाढवण्यासाठी शंभूचा पुत्र म्हणून अवतरला आहे."

असो रावणासी मूत्राचे पूर । लोटले न सांवरती अनिवार ।
एक घटिका लोटता इभवक्त्र । हाक फोडी गर्जोनी ॥ १३१ ॥

"रावणाची लघवीची धार थांबतच नव्हती. एक घटिका (२४ मिनिटे) होताच गणपतीने मोठ्याने पहिली हाक मारली."

माझ्या गाई गेल्या दूरी । हे आपुले लिंग घेई करी ।
रावण न बोलेचि निर्धारी । हस्तसंकेते थांब म्हणे ॥ १३२ ॥

"'माझ्या गाई लांब गेल्या आहेत, हे लिंग सांभाळ!' रावण बोलू शकत नव्हता, त्याने हाताच्या इशाराने 'थांब' असे सांगितले."

दुसरी घटिका झाली पूर्ण । हाक फोडी गजानन ।
एवं घटिका झाल्या तीन । कदापि रावण न उठेचि ॥ १३३ ॥

"दुसरी आणि तिसरी घटिका पूर्ण झाल्यावर गणपतीने पुन्हा हाका मारल्या, पण रावण उठू शकत नव्हता."

जैसे पाखंडियाचे कुमत । न सरेचि वारिता पंडित ।
तैसे रावणाचे मूत्र न सरे सत्य । पुनः एकदंत हाक फोडी ॥ १३४ ॥

"दुर्जनाची कुबुद्धी जशी उपदेशाने संपत नाही, तशी रावणाची लघवी संपत नव्हती. तेव्हा गणपतीने पुन्हा हाक मारली."

राक्षसा आपुले लिंग सांभाळी । म्हणोनि ठेविले भूमंडळी ।
अक्षय स्थापिले कदाकाळी । ब्रह्मादिका उपटेना ॥ १३५ ॥

"'अरे राक्षसा, तुझे लिंग सांभाळ!' असे सांगून गणपतीने ते लिंग जमिनीवर ठेवले. ते तिथे कायमचे असे रुजले की ब्रह्मादिकांनाही ते उपटता येईना."

पृथ्वीसहित अभंग । एकचि झाले दिव्य लिंग ।
रावण धावे सवेग । अशौच अपवित्र क्रोधभरे ॥ १३६ ॥

"ते लिंग पृथ्वीशी एकरूप झाले. रावण अपवित्र आणि क्रोधाने धावतच तिथे आला."

लिंग उपटता डळमळी कुंभिनी । महाबळे दशमुख पाहे उपटोनी ।
परी न उपटे तयालागुनी । अखंड अभंग जाहले ॥ १३७ ॥

"रावण पूर्ण ताकदीने ते लिंग उपटू लागला, ज्यामुळे पृथ्वी हादरली, परंतु ते लिंग तसूभरही हलले नाही."

गुप्त जाहला गजानन । गाई पृथ्वीत जाती लपोन ।
रावणे एक गाईचा कर्ण । धांवोनिया धरियेला ॥ १३८ ॥

"गणपती अदृश्य झाला व गाई जमिनीत गाडल्या जाऊ लागल्या. धावत जाऊन रावणाने एका गाईचा कान (कर्ण) पकडला."

तोही न उपटे तयालागून । मग तेथेच केले लिंगपूजन ।
गोकर्ण-महाबळेश्वर तेथून । नाम जाण पडियेले ॥ १३९ ॥

"तो कानही उपटता आला नाही (त्याचा आकार गाईच्या कानासारखा झाला). म्हणून त्या क्षेत्राला 'गोकर्ण' आणि लिंगाला 'महाबळेश्वर' असे नाव पडले."

रावणमाता तेथे येऊन । ते नित्य करी शिवपूजन ।
आदिलिंग हे जाणोन । करिती अर्चन सुरऋषी ॥ १४० ॥

"रावणाची आई कैकसी तिथे आली आणि नित्य त्या आदिलिंगाची पूजा करू लागली. देव आणि ऋषीही तिथे अर्चन करतात."

रावण कुंभकर्ण बिभीषण । तेथेच करिती अनुष्ठान ।
त्याच्या बळेकरून । देव जिंकले रावणे ॥ १४१ ॥

"रावण, कुंभकर्ण आणि विभीषण यांनी तिथेच अनुष्ठान केले आणि त्याच्याच बळावर देवांना जिंकले."

मयासुर मंदोदरी आणि शक्ती । देता झाला रावणाप्रती ।
लक्ष पुत्र नातू गणती । सवा लक्ष जयाचे ॥ १४२ ॥

"मयासुराने मंदोदरी आणि अमोघ शक्ती रावणाला दिली. त्याला १ लाख मुलगे आणि सव्वा लाख नातू झाले."

इंद्रजिताऐसा पुत्र । अष्टादशाक्षौहिणी सेनाभार ।
जेथीच्या अनुष्ठाने अपार । रावण पावला संपत्ती ॥ १४३ ॥

"इंद्रजितासारखा पराक्रमी पुत्र आणि १८ अक्षौहिणी सैन्य मिळाले. गोकर्णातील पूजेमुळेच रावणाला अफाट समृद्धी मिळाली."

गौतम म्हणे राजोत्तमा । ऐसा गोकर्णीचा थोर महिमा ।
वर्णू न शके मघवा ब्रह्मा । येणे आम्हा तेथूनि जाहले ॥ १४४ ॥

गौतम ऋषी म्हणाले, "हे राजा, असा गोकर्णाचा थोर महिमा आहे, जो इंद्र आणि ब्रह्मासुद्धा वर्णन करू शकत नाहीत."

मिथुलेश्वराच्या यागाकारणे । आम्ही येत असता त्वरेने ।
अद्भुत एक वर्तले तुजकारणे । कथा तेचि सांगतो ॥ १४५ ॥

"आम्ही राजा जनकाच्या यज्ञासाठी येत असताना वाटेत एक अद्भूत घटना घडली, ती तुला सांगतो."

एक वृक्ष न्यग्रोध विशाळ । त्याखाली आम्ही बैसलो सकळ ।
तो एक चांडाळीण अमंगळ । अति अपवित्र देखिली ॥ १४६ ॥

"एका मोठ्या वडाच्या झाडाखाली आम्ही बसलो होतो. तिथे अत्यंत अपवित्र आणि कष्टाने ग्रस्त असलेली एक चांडाळीण दिसली."

सर्वरोगवेष्टित पूर्ण । जन्मांध गलितकुष्ठ भरले जाण ।
किडे पडले सर्वांगी व्रण । दुर्गंधी उठली चहूकडे ॥ १४७ ॥

"ती सर्व रोगांनी वेढलेली, जन्मांध, गलितकुष्ठ झालेली आणि अंगावर किडे पडलेली होती. तिच्यातून दुर्गंधी येत होती."

रक्तपिती भरोन । हस्तपाद बोटे गेली झडोन ।
परम कुश्चित कुलक्षण । कैचे अन्न उदक तियेते ॥ १४८ ॥

"तिची हाता-पायांची बोटे गळून पडली होती. खाण्या-पिण्याची सोय नसल्याने तिची दयनीय अवस्था झाली होती."

दंतहीन कर्णहीन । गर्भाच तियेचे गेले लोचन ।
कर्ण नासिक झडोन । किडे पडले बुचबुचित ॥ १४९ ॥

"ती दात नसलेली, कान-नाक झडलेली आणि अत्यंत दुःखी अवस्थेत जिवंत होती."

अंगींचे चर्म गेले झडोन । वस्त्र पडले गळोन ।
धुळीत लोळे चांडाळीण । पाप पूर्वीचे भोगीत ॥ १५० ॥

"अंगावर कपडे नव्हते, चामडी गळली होती. ती धुळीत लोळत आपले पूर्वकर्माचे पाप भोगत होती."

तिचा मरणकाळ जवळी आला जाण । वरते पाहिले आम्ही विलोकून ।
तो शिवे धाडिले दिव्य विमान । तियेलागी न्यावया ॥ १५१ ॥

"तिचा मरणकाळ जवळ आला असता, आम्ही पाहिले की प्रत्यक्ष महादेवाने तिला नेण्यासाठी एक दिव्य विमान पाठवले!"

दशभुज पंचवदन । शिवदूत बैसले चौघेजण ।
कोटिसूर्यतेज विराजमान । प्रभा शशीसमान एकाची ॥ १५२ ॥

"त्या विमानात पाच मुखे आणि दहा हात असणारे कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी चार शिवदूत बसले होते."

कोणी अग्नितेजे विराजत । भालचंद्र शोभिवंत ।
दिव्य विमान लखलखीत । वाद्ये वाजती चतुर्विध ॥ १५३ ॥

"ते विमान अत्यंत लखलखीत होते आणि चार प्रकारची मंगल वाद्ये वाजत होती."

अष्टनायिका नृत्य करिती । किन्नर से गंधर्व शिवलीला गाती ।
गौतम म्हणे ऐक नृपती । मग तयाप्रती पूसिले ॥ १५४ ॥

"अष्टनायिका नृत्य करत होत्या व गंधर्व शिवलीला गात होते. गौतम ऋषी म्हणाले, 'मी त्या शिवदूतांना विचारले:'"

हे दिव्य विमान घेऊन । कोणाचे करू जाता उद्धरण ।
ते म्हणती तिया चांडाळिणीलागून । शिवे आणू पाठविले निजपदा ॥ १५५ ॥

"'तुम्ही हे विमान घेऊन कोणाचा उद्धार करायला जात आहात?' शिवदूत म्हणाले, 'या चांडाळिणीला शिवलोकात नेण्यासाठी शंकराने आम्हाला पाठवले आहे.'"

मग म्या तयांसी पुसिले । इणे पूर्वी काय तप केले ।
मग ते शिवदूत बोलिले । पूर्वजन्मीचा वृत्तांत ॥ १५६ ॥

"मी विचारले, 'तिने पूर्वजन्मी कोणते तप केले होते?' तेव्हा शिवदूतांनी तिचा पूर्वजन्मीचा वृत्तांत सांगितला:"

पूर्वी केकयनामा ब्राह्मण । त्याची कन्या सुमित्रा जाण ।
आपुल्या सौंदर्य गर्वेकरून कोणासही मानीना ॥ १५७ ॥

"'पूर्वजन्मी केकय नावाच्या ब्राह्मणाची सुमित्रा नावाची ही मुलगी होती. ती सौंदर्याच्या गर्वामुळे कोणालाच मानत नसे.'"

ही बाळपणी विधवा झाली । तारुण्यमदे स्वधर्म विसरली ।
जारकर्म करू लागली । बापे शिकविल्या नायके ॥ १५८ ॥

"'ती बालविधवा झाली, पण तारुण्याच्या मदामुळे स्वधर्म विसरून कुमार्गाला लागली. वडिलांचे ऐकेनाशी झाली.'"

तो हे जाहली गरोदर । लोक निंदा करिती समग्र ।
मग बापे केश धरूनि सत्वर । बाहेर घातले इयेसी ॥ १५९ ॥

"'ती गरोदर राहिली तेव्हा लोकांनी निंदा केली, म्हणून वडिलांनी तिला घराबाहेर काढून दिले.'"

मग ही हिंडता देशांतर । कोणीएक सभाग्य शूद्र ।
त्याणे इते स्त्री करूनि सत्वर । समग्र द्रव्य ओपिले ॥ १६० ॥

"'भटकत असताना एका श्रीमंत शूद्राने तिला आपल्या घरी ठेवले आणि सर्व संपत्ती तिच्या स्वाधीन केली.'"

तेथे अपत्ये झाली बहुत । ही अत्यंत मद्यमांसी रत ।
पुष्ट जाहली बहुत । घूर्णित लोचन उघडीना ॥ १६१ ॥

"'तिथे तिला अनेक मुले झाली. ती मद्य आणि मांस भक्षण करण्यात गुंग राहू लागली.'"

शूद्र घेवोनि दासीदास । गेला क्षेत्री कृषिकर्मास ।
हे क्षुधित आठवूनि मांसास । शस्त्र घेवोनि चालिली ॥ १६२ ॥

"'एकदा सर्व जण शेतात गेले असता, तिला मांसाची तीव्र भूक लागली आणि ती हातात शस्त्र घेऊन निघाली.'"

मद्ये माजली नुघडी लोचन । हा बस्तचि आहे म्हणोन ।
गोवत्साचे कंठी जाण । पापिणी सुरी घालीतसे ॥ १६३ ॥

"'दारूच्या नशेत डोळे नीट उघडत नव्हते. बोकड समजून या पापिणीने एका गाईच्या वासराच्या गळ्यावर सुरी चालवली!'"

ते अट्टाहासे ओरडत । गाई त हंबरोनि अनर्थ करीत ।
इणे कंठ छेदोनि गृहात । वत्स नेले त्वरेने ॥ १६४ ॥

"'ते वासरू ओरडू लागले, गाई हंबरू लागल्या, पण तिने त्याचा गळा कापून मांस घरात नेले.'"

डोळे उघडूनि पाहे पापिणी । मग गोवत्स ओळखिले ते क्षणी ।
तेव्हा तिणे शिव अ शिव उच्चारूनी । म्हणे करणी न कळता केली ॥ १६५ ॥

"'नशा उतरल्यावर पाहिले तर ते गाईचे वासरू होते! अत्यंत भयाने तिच्या तोंडून अचानक "शिव! शिव!" असा उच्चार झाला.'"

मग अर्ध वत्समांस भक्षून । उरले टाकी बाहेर नेऊन ।
लोकांत उठविले पूर्ण । गोवत्स मारिले व्याघ्राने ॥ १६६ ॥

"'तिने थोडे मांस खाऊन उरलेले फेकून दिले आणि 'वासराला वाघाने मारले' असा खोटा बनाव केला.'"

त्यावरी ही काळे मृत्यु पावत । तो येऊनिया यमदूत ।
इयेस नेले मारीत । बहुत जाचिती निर्दयपणे ॥ १६७ ॥

"'पुढे मृत्यूनंतर यमदूतांनी तिला नेऊन नरकात अत्यंत भयंकर यातना दिल्या.'"

कुंभीपाकी घालिती । असिपत्रवनी हिंडविती ।
तप्तभूमीवरी लोळविती । स्तंभ कवटाळविती तप्त जे-का ॥ १६८ ॥

"'तिला कुंभीपाक नरकात टाकले, तापलेल्या जमिनीवर लोळवले आणि जळत्या स्तंभांना कवटाळायला लावले.'"

चित्रगुप्तासी पुसे सूर्यनंदन । इचे काही आहे की नाही पुण्य ।
ते म्हणती शिवनाम उच्चारून । गोवत्सवध इणे केला ॥ १६९ ॥

"'यमराजाने चित्रगुप्ताला विचारले की हिचे काही पुण्य आहे का? चित्रगुप्त म्हणाले, 'वासराला मारताना हिच्या तोंडून "शिव! शिव!" असा नामुच्चार झाला होता.'"

मग यमे दिधले लोटून । चांडाळयोनीत पावली जनन ।
गर्भांध कुश्चळ कुलक्षण । विष्ठामूत्रे भरली सदा ॥ १७० ॥

"'म्हणून यमराजाने तिला नरकातून ढकलून दिले आणि ती या जन्मी चांडाळीण म्हणून जन्माला आली.'"

श्वानाचे उच्छिष्ट भक्षी जाण । तव मायबापे गेली मरोन ।
मग ही हाती काठी घेऊन । गांवोगांवी हिंडतसे ॥ १७१ ॥

"'ती कुत्र्याचे उष्टे खात असे. आई-वडील मेल्यावर हातात काठी घेऊन भीक मागत भटकत होती.'"

तो शिवरात्र पर्वकाळ लक्षून । गोकर्णक्षेत्राप्रती संपूर्ण ।
यात्रा चालली घोष गहन । नानाविध वाद्यांचा होतसे ॥ १७२ ॥

"'शिवरात्रीच्या दिवशी गोकर्ण क्षेत्राकडे लोकांची मोठी यात्रा निघाली होती.'"

शिवनामाचा घोष अपार । शिवभक्त करिती वारंवार ।
त्यांच्यासंगे ही दुराचार । चांडाळीही चालिली ॥ १७३ ॥

"'भक्त शिवनामाचा जयघोष करत चालले होते, त्यांच्यामागे ही चांडाळीणसुद्धा चालत गोकर्णात पोहोचली.'"

गोकर्णक्षेत्रा गेली चांडाळी । पडली भद्रकाळीच्या देवळाजवळी ।
म्हणे मज अन्न द्यावे ये वेळी । बहुत पापिणी मी आहे ॥ १७४ ॥

"'गोकर्णात भद्रकालीच्या मंदिराबाहेर पडून ती 'मला अन्न द्या' म्हणून भीक मागू लागली.'"

हाका फोडीत हात पसरून । तो ध्या प्रदक्षिणा करिती भक्तजन ।
एके बिल्वपत्र नेऊन । तिचे हाती घातले ॥ १७५ ॥

"'लोक मंदिराला प्रदक्षिणा घालत होते. एका भक्ताने तिला खाण्याची वस्तू समजून तिच्या हातात एक बेलपत्र ठेवले.'"

ते त्रिदळ चांचपोन पाहत । मुखी घालावयाची नाही वस्त ।
म्हणोनि रागे भिरकावीत । ते पडत शिवलिंगावरी ॥ १७६ ॥

"'तिने हाताने चाचपडून पाहिले, खाण्याची वस्तू नाही म्हणून रागाने ते फेकून दिले. योगायोगाने ते बेलपत्र थेट शिवलिंगावर जाऊन पडले!'"

शिवरात्रीस उपोषण । बिल्वदळे घडले शिवपूजन ।
शिवभक्तांसवे जागरण । घडले संपूर्ण चांडाळीस ॥ १७७ ॥

"'शिवरात्रीच्या दिवशी अजाणतेपणी तिचे उपोषण झाले, शिवलिंगावर बेलपत्र वाहिले गेले आणि भक्तांसोबत तिचे रात्रभर जागरण घडले!'"

शिवनामे गर्जती जन । हेही करीत तसेचि स्मरण ।
ती ही वडाखाली येऊन । पडली आहे चांडाळी ॥ १७८ ॥

"'लोकांच्या जयघोषासोबत तिनेही शिवनाम ऐकले व स्मरण केले. तीच ही चांडाळीण आता वडाखाली मृत पावली आहे.'"

ऐसा तिचा पूर्ववृत्तांत । शिवगणी सांगितला समस्त ।
मग ती दिव्य देह पावोनि बैसत । शिवविमानी तेधवा ॥ १७९ ॥

"'असा तिचा वृत्तांत सांगून शिवदूतांनी तिला दिव्य देह प्रदान केला आणि सन्मानाने विमानात बसवले.'"

आपुले पूर्वकर्म आठवून । करू लागली शिवस्मरण ।
मग शिवगणी नेऊन । शिवपदी स्थापिली ॥ १८० ॥

"'ती आपले पूर्वकर्म आठवून शिवाचे आभार मानू लागली. शिवदूतांनी तिला नेऊन शिवलोकात अचल स्थान दिले.'"

गौतम म्हणे ऐक राया सादर । तू गोकर्णाप्रती जाई सत्वर ।
शिवरात्रीस पार्वतीपरमेश्वर । त्रिदळेकरूनि अर्ची का ॥ १८१ ॥

गौतम ऋषी म्हणाले, "हे राजा मित्रसह, तूही तत्काळ गोकर्ण क्षेत्राला जा आणि शिवरात्रीला बेलपत्रांनी शिव-पार्वतीची पूजा कर."

ऐसे बोलोनि गौतममुनी । गेला जनकाच्या यागालागुनी ।
कल्माषपाद तेच क्षणी । गोकर्णक्षेत्री पातला ॥ १८२ ॥

असे सांगून गौतम ऋषी जनकाच्या यज्ञाला निघून गेले आणि राजा कल्माषपाद तत्काळ गोकर्ण क्षेत्राला पोहोचला.

शिवरात्रीस दिव्य लिंग । मित्रसहराये पूजिले सांग ।
अंतरी सप्रेम अनुराग । उमारंग संतोषला ॥ १८३ ॥

राजा मित्रराजाने शिवरात्रीला अतिशय भक्तिभावाने गोकर्णातील दिव्य लिंगाची पूजा केली, ज्यामुळे महादेव अत्यंत प्रसन्न झाले.

ब्रह्महत्येचे पातक विशेष । जाऊनि राव झाला निर्दोष ।
तो कैलासाहूनि आदिपुरुष । पाठवीत दिव्य विमान ॥ १८४ ॥

राजाची ब्रह्महत्या पूर्णपणे नष्ट झाली व तो निष्पाप झाला. तेव्हा महादेवाने त्याला कैलासात आणण्यासाठी दिव्य विमान पाठवले.

विमानी बैसले शिवगण । परम तेजस्वी देदीप्यमान ।
अनंत विजांचे रस पिळोन । मूर्ति ओतिल्या वाटते ॥ १८५ ॥

त्या विमानात अतिशय तेजस्वी शिवगण बसले होते. जणू अनंत विजा एकत्र करून त्यांच्या मूर्ती घडवल्या होत्या.

अनंत वाद्ये गर्जती एक वेळा । तेणे रंगसुरंग दाटला ।
दिव्य सुमनांच्या माळा । वर्षती वरून वृंदारक ॥ १८६ ॥

अनेक प्रकारची मंगल वाद्ये वाजू लागली आणि देवांनी आकाशातून फुलांचा वर्षाव केला.

मित्रसह दिव्य देह पावोन । झाला दशभुज पंचानन ।
इंदचंद्रादिपदे ओलांडून । नेला मिरवत शिवपदा ॥ १८७ ॥

राजा मित्रसह दिव्य रूप धारण करून स्वतः पाच मुखे व दहा हात असणारा शिवस्वरूप झाला आणि त्याला मिरवत शिवलोकी नेले गेले.

सरूपता मुक्ति पावोन । शिवरूपी मिळाला आनंदघन ।
धन्य शिवरात्रिव्रत पावन । धन्य गोकर्ण शिवमंदिर ॥ १८८ ॥

राजाला 'सरूपता' मुक्ती मिळाली व तो शिवरूपात लीन झाला. शिवरात्रीचे पावन व्रत आणि गोकर्ण शिवमंदिर खरोखरच धन्य आहे!

गौतमऋषि परम धन्य । तेणे इतिहास सांगितला पावन ।
धन्य श्रोते तुम्ही सज्जन । श्रवणी सादर बैसला ॥ १८९ ॥

गौतम ऋषी धन्य आहेत, ज्यांनी हा पवित्र इतिहास सांगितला; आणि हे सज्जन श्रोतेहो, तुम्हीही धन्य आहात जे हे आदरपूर्वक ऐकत आहात.

मानससरोवरवेष्टित । मराळ जैसे विराजित ।
की निधानाभोवते समस्त । साधक जैसे बैसती ॥ १९० ॥

मानससरोवराभोवती जसे हंस शोभून दिसतात, किंवा खजिन्याभोवती साधक बसावेत, तसे तुम्ही श्रोते या कथेभोवती शोभत आहात.

तरी पंडित तुम्ही चतुर । तुमचे अवधान दिव्यालंकार ।
देवोनि गौरवा श्रीधर । ब्रह्मानंदेकरूनिया ॥ १९१ ॥

"हे चतुर पंडितांनो, तुमचे लक्ष हाच माझा अलंकार आहे. कवी श्रीधराला ब्रह्मानंदाचा अनुभव देऊन गौरवा."

श्रीमद्भीमातटविलासा । ब्रह्मानंदा आदिपुरुषा ।
श्रीधरवरदा कैलासविलासा । कथारस वदवी पुढे ॥ १९२ ॥

"भीमानदीच्या तीरावर निवास करणाऱ्या, ब्रह्मानंदस्वरूप, श्रीधराला वर देणाऱ्या हे कैलासवासी शिवा, असाच पुढेही या कथेचा रस माझ्याकडून वदवून घे."

श्रीशिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सजन अखंड । तृतीयाध्याय गोड हा ॥ १९३ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा प्रचंड 'श्रीशिवलीलामृत' ग्रंथ असो. सज्जनांनी यापुढील गोड असा तिसरा अध्याय अखंड एकाग्रतेने ऐकावा.