श्री शिवलीलामृत - अध्याय २ रा

जेथे सर्वदा शिवस्मरण । तेथे भुक्ति मुक्ति सर्वकल्याण ।
नाना संकटे विघ्ने दारुण । न बाधती कालत्रयी ॥ १ ॥

जिथे नेहमी शिवाचे स्मरण केले जाते, तिथे सर्व प्रकारचे उपभोग (भुक्ती), मोक्ष (मुक्ती) आणि सर्व कल्याण प्राप्त होते. तेथे भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळात कोणतीही संकटे किंवा भयानक विघ्ने बाधा पोहोचवत नाहीत.

संकेते अथवा हास्येकरून । भलत्या मिसे घडो शिवस्मरण ।
न कळता परिसासी लोह जाण । संघटता सुवर्ण करी की ॥ २ ॥

कोणत्याही निमित्ताने, सांकेतिक भाषेने किंवा अगदी टवाळी/हास्याने जरी शिवस्मरण घडले, तरी त्याचा फायदा होतोच. ज्याप्रमाणे लोखंडाला नकळत जरी परिसाचा स्पर्श झाला, तरी परिस त्याचे सोने करतोच.

न कळता प्राशिले अमृत । परी अमर करी की यथार्थ ।
औषधी नेणता भक्षीत । परी रोग सत्य हरी की ॥ ३ ॥

ज्याप्रमाणे नकळत प्यालेले अमृत माणसाला अमर करते आणि गुणधर्म माहीत नसताना घेतलेले औषधसुद्धा शरीरातील रोग पूर्णपणे नष्ट करते.

शुष्कतृणपर्वत अद्भुत । नेणता बाळक अकस्मात ।
अग्निस्फुलिंग टाकीत । परी भस्म यथार्थ करी की ॥ ४ ॥

ज्याप्रमाणे वाळलेल्या गवताच्या मोठ्या डोंगरावर एखाद्या लहान मुलाने नकळत आगीची ठिणगी टाकली, तरी ती ठिणगी त्या संपूर्ण डोंगराला जाळून भस्म करते.

तैसे न कळता घडे शिवस्मरण । परी सकळ दोषा होय दहन ।
अथवा विनोदेकरोन । शिवस्मरण घडो का ॥ ५ ॥

त्याप्रमाणेच नकळत किंवा अगदी मजेत/विनोदाने जरी शिवस्मरण घडले, तरी ते मनुष्याच्या सर्व पापांचा व दोषांचा नाश करते.

हे का व्यर्थ हाका फोडिती । शिव शिव नामे आरडती ।
अरे का हे उगे न राहती । हरहर ध्या गर्जती वेळोवेळा ॥ ६ ॥

जर कोणी निंदा करतानाही म्हणाली, "हे लोक व्यर्थ का ओरडतात? शिव शिव असे नाव घेऊन का ओरडतात? शांत का बसत नाहीत? 'हर हर' अशी गर्जना का करतात?"

शिवनामाचा करिती कोल्हाळ । माझे उठविले कपाळ ।
शिव शिव म्हणता वेळोवेळ । काय येते यांच्या हाता ॥ ७ ॥

"शिवनामाचा इतका गिल्ला करून माझे डोके उठवले आहे! वेळोवेळी 'शिव शिव' म्हटल्याने यांच्या हाती काय पडणार आहे?"

ऐसी हेळणा करी क्षणोक्षणी । परी उमावल्लभनाम ये वदनी ।
पुत्रकन्यानामेकरूनी । शिवस्मरण घडो का ॥ ८ ॥

अशी क्षणोक्षणी निंदा किंवा टवाळी करतानाही तिच्या तोंडून पार्वतीपती शंकराचे (उमावल्लभ) नाव येते; अथवा मुला-मुलींच्या नावाच्या निमित्ताने का होईना, शिवस्मरण घडते.

महाप्रीतीने करिता शिवस्मरण । आदरे करिता शिवध्यान ।
शिवस्वरूप मानूनि ब्राह्मण । संतर्पण करी सदा ॥ ९ ॥

जो अत्यंत प्रेमाने शिवस्मरण करतो, आदराने शिवाचे ध्यान करतो आणि ब्राह्मणांना शिवस्वरूप मानून त्यांचे नेहमी आदरातिथ्य/भोजन देऊन समाधान करतो.

ऐसी शिवी आवडी धरी । त्याहीमाजी आली शिवरात्री ।
उपवास जागरण करी । होय बोहरी महत्पापा ॥ १० ॥

ज्याला शिवाबद्दल अशी आवड आहे, त्याच्या आयुष्यात शिवरात्रीचा सण आला आणि त्याने उपवास व जागरण केले, तर त्याच्या सर्व महापापांचा पूर्णपणे नाश होतो.

ते दिवशी बिल्वदळे घेऊन । यथासांग घडले शिवार्चन ।
तरी सहस्रजन्मींचे पाप संपूर्ण । भस्म होऊनी जाईल ॥ ११ ॥

त्या दिवशी बेलपत्रे वाहून जर विधीवत शिवपूजा घडली, तर हजारो जन्मांची सर्व पापे जळून भस्म होतात.

नित्य बिल्वदळे शिवासी वाहत । त्याएवढा नाही पुण्यवंत ।
तो तरेल हे नवल नव्हे सत्य । त्याच्या दर्शने बहुत तरती ॥ १२ ॥

जो रोज शिवाला बेलपत्र वाहतो, त्याच्याएवढा पुण्यवान दुसरा कोणी नाही. तो स्वतः तरून जाईल यात नवल नाहीच, पण त्याच्या दर्शनाने इतर अनेक लोकही तरून जातात.

प्रातःकाळी घेता शिवदर्शन । यामिनीचे पाप जाय जळोन ।
पूर्वजन्मीचे दोष गहन । माध्यान्ही दर्शन घेता नुरती ॥ १३ ॥

सकाळी शिवाचे दर्शन घेतल्याने रात्री घडलेली पापे जळून जातात आणि दुपारी दर्शन घेतल्याने पूर्वजन्माचे गंभीर दोष नष्ट होतात.

सायंकाळी शिव पाहता सप्रेम । सप्तजन्मीचे पाप होय भस्म ।
शिवरात्रीचा महिमा परम । शेषही वर्णू शकेना ॥ १४ ॥

सायंकाळी प्रेमाने शिवाचे दर्शन घेतल्यास सात जन्मांची पापे भस्म होतात. शिवरात्रीचा हा महान महिमा साक्षात शेषनागसुद्धा पूर्णपणे वर्णू शकत नाही.

कपिलाषष्ठी अर्धोदय संक्रमण । महोदय गजच्छाया ग्रहण ।
इतुकेही पर्वकाळ ओवाळून । शिवरात्रीवरूनि टाकावे ॥ १५ ॥

कपिलाषष्ठी, अर्धोदय, संक्रमण, महोदय, गजच्छाया किंवा सूर्य-चंद्रग्रहण यांसारखे सर्व श्रेष्ठ पर्वकाळ शिवरात्रीच्या महिमापुढे ओवाळून टाकण्याजोगे आहेत.

शिवरात्रि आधीच पुण्यदिवस । त्याहीवरी पूजन जागरण विशेष ।
त्रिकाळपूजा आणि रुद्रघोष । त्याच्या पुण्यासी पार नाही ॥ १६ ॥

शिवरात्री हा आधीच अत्यंत पवित्र दिवस, त्यात जर विशेष पूजा, जागरण, तिन्ही काळांची पूजा आणि रुद्राचा जयघोष घडला, तर त्या पुण्याला कोणतीही सीमा राहत नाही.

वसिष्ठ विश्वामित्रादि मुनीश्वर । सुरगण गंधर्व किन्नर ।
सिद्ध चारण विद्याधर । शिवरात्रिव्रत करिताती ॥ १७ ॥

वसिष्ठ, विश्वामित्र यांसारखे ऋषी, देव, गंधर्व, किन्नर, सिद्ध, चारण आणि विद्याधर हे सर्व शिवरात्रीचे व्रत आचरतात.

यदर्थी सुरस कथा बहुत । शौनकादिका सांगे सूत ।
ती श्रोती ऐकावी सावचित्त । अत्यादरेकरोनिया ॥ १८ ॥

या संदर्भात सूतजींनी शौनकादी ऋषींना सांगितलेली अत्यंत रसाळ कथा श्रोत्यांनी एकाग्रचित्ताने व आदराने ऐकावी.

तरी मासामाजी माघमास । ज्याचा व्यास महिमा वर्णी विशेष ।
त्याहीमाजी कृष्णचतुर्दशीस । मुख्य शिवरात्र जाणिजे ॥ १९ ॥

महर्षी व्यासांनी ज्याचा महिमा गायला आहे असा माघ महिना, आणि त्यातील कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी (वद्य १४) ही मुख्य 'महाशिवरात्री' म्हणून ओळखली जाते.

विंध्याद्रिवासी एक व्याध । मृगपक्षिघातक परमनिषिद्ध ।
महानिर्दय हिंसक निषाद । केले । अपराध बहु तेणे ॥ २० ॥

विंध्याचल पर्वतावर राहणारा एक शिकारी (व्याध) होता. तो पशुपक्ष्यांची हत्या करणारा, अत्यंत निषिद्ध आणि निर्दयी हिंसक मनुष्य होता; त्याने अनेक पापे केली होती.

धनुष्यबाण घेऊनि करी । पारधीस चालिला दुराचारी ।
पाश वागुरा कक्षेसी धरी । कवच लेत हरितवर्ण ॥ २१ ॥

तो दुराचारी शिकारी हातात धनुष्यबाण घेऊन, जाळी व फासे खांद्याला लावून आणि अंगावर हिरव्या रंगाचे वस्त्र/कवच परिधान करून शिकारीसाठी निघाला.

करी गोधांगुलित्राण । आणिकही हाती शस्त्रसामग्री घेऊन ।
काननी जाता शिवस्थान । शोभायमान देखिले ॥ २२ ॥

हाताच्या बोटांत चामड्याचे रक्षण (गोधांगुलित्राण) घालून आणि शस्त्रांची सामग्री घेऊन जंगलात जात असताना त्याने एक अत्यंत सुंदर शिवस्थान पाहिले.

तव तो शिवरात्रीचा दिन । यात्रा आली चहूकडून ।
शिवमंदिर शृंगारून । शोभा आणिली कैलासींची ॥ २३ ॥

तो दिवस शिवरात्रीचा होता, त्यामुळे चारही बाजूंनी भाविकांची यात्रा आली होती. शिवमंदिर असे सजवले होते की ते साक्षात कैलास पर्वतासारखे शोभत होते.

शुद्धरजततगटवर्ण । देवालय झळके शोभायमान ।
गगनचुंबित ध्वज पूर्ण । रत्नजडित कळस तळपताती ॥ २४ ॥

शुद्ध चांदीसारखे चमकणारे ते मंदिर अप्रतिम दिसत होते. मंदिरावर आकाशाला भिडणारा ध्वज फडकवत होता आणि रत्नजडित कळस तळपत होते.

मध्ये मणिमय शिवलिंग । भक्त पूजा करिती सांग ।
अभिषेकधारा अभंग । विप्र धरिती रुद्रघोषे ॥ २५ ॥

मंदिराच्या मध्यभागी मण्यांचे शिवलिंग होते, ज्याची भाविक विधीवत पूजा करत होते. ब्राह्मण रुद्रपठणाच्या घोषात अखंड अभिषेकाची धारा धरत होते.

एक टाळ मृदुंग घेऊन । सप्रेम करिती शिवकीर्तन ।
श्रोते करटाळी वाजवून । हरहर शब्दे घोष करिती ॥ २६ ॥

काही लोक टाळ-मृदुंग घेऊन प्रेमाने शिवकीर्तन करत होते, तर श्रोते टाळ्या वाजवून 'हर हर' असा जयघोष करत होते.

नाना परिमळद्रव्यसुवास । तेणे दशदिशा दुमदुमल्या विशेष ।
लक्ष दीपांचे प्रकाश । जलजघोष घंटारव ॥ २७ ॥

निरनिराळ्या सुगंधी द्रव्यांच्या वासाने दहाही दिशा दुमदुमल्या होत्या. लाखां दिव्यांचा प्रकाश, शंखांचा नाद आणि घंटांचा ध्वनी गुंजत होता.

शशिमुखा गर्जती भेरी । त्यांचा नाद न माये अंबरी ।
एवं चतुर्विध वाद्ये नानापरी । भक्त वाजविती आनंदे ॥ २८ ॥

अनेक प्रकारच्या नगाड्यांचा (भेरी) नाद आकाशात मावत नव्हता. अशा प्रकारे भक्तजन आनंदाने चारही प्रकारची वाद्ये वाजवत होते.

तो तेथे व्याध पातला । समोर विलोकी सर्व सोहळा ।
एक मुहूर्त उभा ठाकला । हासत बोलिला विनोदे ॥ २९ ॥

तिथे तो शिकारी आला आणि समोरचा सर्व सोहळा पाहू लागला. तो काही वेळ उभा राहिला आणि उपहासाने हसत म्हणाला:

हे मूर्ख अवघे जन । येथे द्रव्य काय व्यर्थ नासोन ।
आत दगड बाहेर पाषाण । देवपण येथे कैचे ॥ ३० ॥

"हे सर्व लोक वेडे आहेत. इथे व्यर्थ पैसा का वाया घालवत आहेत? आत दगड आणि बाहेर पाषाण आहे, यात देवपण कुठून आले?"

उत्तम अन्न सांडून । व्यर्थ का करिती उपोषण ।
ऐसिया चेष्टा करीत तेथून । काननाप्रती जातसे ॥ ३१ ॥

"उत्तम अन्न सोडून देऊन हे लोक व्यर्थ उपवास का करत आहेत?" अशा उपहासात्मक चेष्टा करत तो तेथून जंगलाकडे निघून गेला.

लोक नामे गर्जती वारंवार । आपणही विनोदे म्हणे शिव हरहर ।
सहज सव्य घालोनि शिवमंदिर । घोर कांतार प्रवेशला ॥ ३२ ॥

लोक वारंवार शिवनामाचा जप करत होते, म्हणून त्यानेही मजेत 'शिव हर हर' असे म्हटले. मंदिराला सहज प्रदक्षिणा घालून (सव्य घालोनि) तो भयानक जंगलात शिरला.

वाचेसी लागला तोचि बेध । विनोदे बोले शिव शिव शब्द ।
नामप्रतापे दोष अगाध । झडत सर्व चालिले ॥ ३३ ॥

पण त्याच्या जिभेला शिवनामाची सवय लागली. मजेत का होईना, तो 'शिव शिव' म्हणू लागला; आणि त्या नामप्रभावाने त्याची अथांग पापे गळू लागली.

घोरांदर सेवता वन । नाढळतीच जीव लघुदारुण ।
तो वरुणदिग्वधूचे सदन । वासरमणि प्रवेशला ॥ ३४ ॥

त्या भयानक जंगलात भटकताना त्याला कोणताही लहान-मोठा प्राणी आढळला नाही. पाहता पाहता सूर्य पश्चिमेकडे (वरुणदिशेला) मावळला.

निशा प्रवर्तली सबळ । की ब्रह्मांडकरंडा भरले काजळ ।
की विशाळ कृष्णकंबळ । मंडप काय उभारिला ॥ ३५ ॥

इतक्यात गाढ रात्र झाली; जणू काही पूर्ण ब्रह्मांडात काजळ भरले होते किंवा काळ्या घोंगडीचा विशाल मंडप उभारला होता.

विगतधवा जेवी कामिनी । तेवी न शोभे कदा यामिनी ।
जरी मंडित दिसे उडुगणी । परी पतिहीन रजनी ते ॥ ३६ ॥

पती नसलेली स्त्री जशी शोभत नाही, तशी ही रात्र नक्षत्रांनी भरलेली असूनही चंद्राशिवाय शोभत नव्हती.

जैसा पंडित गेलिया सभेतून । मूर्ख जल्पती पाखंडज्ञान ।
जेवी अस्ता जाता सहस्रकिरण । उडुगणे मागे झळकती ॥ ३७ ॥

सभेतून विद्वान निघून गेल्यावर मूर्ख लोक जसे बडबडतात, तसा सूर्य अस्ताला गेल्यावर मागे नक्षत्रे चमकू लागली होती.

असो ऐशी निशा दाटली सुबुद्ध । अवघा वेळ उपवासी निषाद ।
तो एक सरोवर अगाध । दृष्टी देखिले शोधिता ॥ ३८ ॥

अशी गाढ रात्र झाली. तो शिकारी दिवसभर उपवासी होता. शिकार शोधता शोधता त्याला एक मोठे सरोवर दिसले.

अनेक संपत्ति सभाग्यसदनी । तेवी सरोवरी शोभती कुमुदिनी ।
तटी बिल्ववृक्ष गगनी । शोभायमान पसरला ॥ ३९ ॥

श्रीमंताच्या घरी संपत्ती शोभावी तशी सरोवरात कमळे शोभत होती. त्याच्या काठावर एक विशाल बेलाचे झाड आकाशात पसरले होते.

योगभ्रष्ट कर्मभूमीस पावती जनन । तेवी बिल्वडहाळिया गगनींहून ।
भूमीस लागल्या येऊन । माजी रविशशिकिरण न दिसे ॥ ४० ॥

योगभ्रष्ट पुरुष जसे पृथ्वीवर जन्म घेतात, तशा त्या बेलाच्या फांद्या खाली जमिनीपर्यंत आल्या होत्या; त्यात सूर्य-चंद्राचे किरणही शिरू शकत नव्हते.

त्यात तम दाटले दारुण । माजी बैसला व्याध जाऊन ।
शरासनी शर लावून । कानाडी ओढोनि सावज लक्षी ॥ ४१ ॥

त्या अतिशय काळ्या अंधारात तो शिकारी झाडावर जाऊन बसला. धनुष्याला बाण लावून, कानडीपर्यंत ओढून तो प्राण्याची वाट पाहू लागला.

दृष्टी बिल्वदळे दाटली बहुत । ती दक्षिण हस्ते खुडोनि टाकीत ।
तो तेथे पद्मजहस्ते स्थापित । शिवलिंग दिव्य होते ॥ ४२ ॥

समोर बेलाची पाने आड येत असल्याने तो उजव्या हाताने ती खुडून खाली टाकू लागला. त्या झाडाखाली ब्रह्मदेवाने (पद्मज) स्थापन केलेले एक दिव्य शिवलिंग होते.

त्यावरी बिल्वदळे पडत । तेणे संतोषला अपर्णानाथ ।
व्याधास उपवास जागरण घडत । सायास न करिता अनायासे ॥ ४३ ॥

त्या शिवलिंगावर ती बेलपत्रे पडू लागली, ज्यामुळे महादेव प्रसन्न झाले. अशा प्रकारे शिकार्याला नकळत उपवास, जागरण आणि शिवपूजा घडली.

वाचेसी शिवनामाचा चाळा । हर हर म्हणे वेळोवेळा ।
पापक्षय होत चाळिला । पूजन स्मरण सर्व घडले ॥ ४४ ॥

जिभेला शिवनामाची सवय लागल्याने तो वेळोवेळी 'हर हर' म्हणत होता. त्यामुळे त्याची पापे नष्ट होऊन पूजा व नामस्मरण सर्वकाही घडले.

एक याम झालिया रजनी । तो जलपानालागी एक हरिणी ।
आली तेथे ते गर्भिणी । परम सुकुमार तेजस्वी ॥ ४५ ॥

रात्रीचा एक प्रहर (तीन तास) उलटल्यावर तिथे पाणी पिण्यासाठी एक गरोदर, अत्यंत सुंदर व सुकुमार हरिणी आली.

व्याध तिने लक्षिला दुरून । कृतान्तवत परम दारुण ।
आकर्ण ओढिला बाण । देखोनिया हरिणी बोलतसे ॥ ४६ ॥

तिने यमासारख्या भयानक शिकार्याला लांबून पाहिले. शिकारी बाण कानापर्यंत ओढत असताना ते पाहून हरिणी बोलू लागली:

म्हणे महापुरुषा अन्यायाविण । का मजवरी लाविला बाण ।
मी तव हरिणी आहे गर्भिण । वध तुवा न करावा ॥ ४७ ॥

"हे महापुरुषा, मी कोणताही अपराध केला नसताना माझ्यावर बाण का रोखतोस? मी गरोदर हरिणी आहे, तू माझा वध करू नकोस."

उदरात गर्भ सूक्ष्म अज्ञान । वधिता दोष तुज दारुण ।
एक रथभरी जीव वधिता सान । तरी एक बस्त वधियेला ॥ ४८ ॥

"माझ्या पोटात निष्पाप गर्भ आहे, मला मारल्यास तुला घोर पाप लागेल. एका रथाएवढे लहान प्राणी मारणे म्हणजे एक बोकड (बस्त) मारण्यासारखे आहे."

शत बस्त वधिता एक । वृषभहत्येचे पातक ।
शत वृषभ तै गोहत्या देख । घडली शास्त्र वदतसे ॥ ४९ ॥

"शंभर बोकड मारल्याने एक बैल मारल्याचे पाप लागते आणि शंभर बैल मारल्याने एका गाईच्या हत्येचे पाप लागते, असे शास्त्र सांगते."

शत गोहत्यांचे पातक पूर्ण । एक वधिता होय ब्राह्मण ।
शत ब्रह्महत्यांचे पातक जाण । एक स्त्री वधिलिया ॥ ५० ॥

"शंभर गोहत्यांचे पाप एका ब्राह्मणाच्या हत्येने लागते, आणि शंभर ब्रह्महत्यांचे पाप एका स्त्रीच्या हत्येने लागते."

शत स्त्रियांहून अधिक । एक गुरुहत्येचे पातक ।
त्याहूनि शतगुणी देख । एक गर्भिण वधिलिया ॥ ५१ ॥

"शंभर स्त्रियांच्या हत्येपेक्षा एका गुरूच्या हत्येचे पाप मोठे असते, आणि त्याहून शंभर पट जास्त पाप एका गरोदर स्त्रीला/प्राण्याला मारल्याने लागते."

तरी अन्याय नसता ये अवसरी । मज मारिसी का वनांतरी ।
व्याध म्हणे कुटुंब घरी । उपवासी वाट पहात ॥ ५२ ॥

"म्हणून निरपराध असताना मला का मारतोस?" शिकारी म्हणाला, "माझे कुटुंब घरी उपाशी असून माझी वाट पाहत आहे."

मीही आजि निराहार । अन्न नाहीच अणुमात्र ।
परी मृगी होऊनि सुंदर । गोष्टी वदसी शास्त्रींच्या ॥ ५३ ॥

"मीसुद्धा आज उपवासी आहे, घरात अन्न नाही. पण तू हरिणी असूनही शास्त्राच्या गोष्टी सांगत आहेस!"

मज आश्चर्य वाटते पोटी । नराऐशा सांगसी गोष्टी ।
तुज देखोनिया दृष्टी । दया हृदयी उपजतसे ॥ ५४ ॥

"मला मनात आश्चर्य वाटत आहे, तू माणसांसारख्या गोष्टी सांगत आहेस. तुला पाहून माझ्या मनात दया उत्पन्न होत आहे."

पूर्वी तू होतीस कोण । तुज एवढे ज्ञान कोठून ।
तू विशाळनेत्री रूपलावण्य । सर्व वर्तमान मज सांगे ॥ ५५ ॥

"पूर्वजन्मी तू कोण होतीस? तुला एवढे ज्ञान कुठून मिळाले? हे सुंदर डोळ्यांच्या हरिणी, तुझी सर्व हकीकत मला सांग."

मृगी म्हणे ते अवसरी । पूर्वी मंथन करिता क्षीरसागरी ।
चतुर्दश रत्ने काढिली सुरासुरी । महाप्रयत्ने करूनिया ॥ ५६ ॥

हरिणी म्हणाली, "पूर्वी जेव्हा देव व दानवांनी समुद्रमंथन करून १४ रत्ने काढली..."

त्यामाजी मी रंभा चतुर । मज देखोनि भुलती सुरवर ।
नाना तपे आचरोनि अपार । तपस्वी पावती आम्हाते ॥ ५७ ॥

"...त्यात मी 'रंभा' नावाची अप्सरा होते. मला पाहून देव मोहित होत असत व ऋषीमुनी तपाच्या जोरावर आम्हाला प्राप्त करत असत."

म्या नयनकटाक्षजाळे पसरून । बांधिले निर्जरांचे मनमीन ।
माझिया अंगसुवासा वेधून । मुनिभ्रमर धावती ॥ ५८ ॥

"माझ्या कटाक्षाच्या जाळ्यात देवांचे मन अडकत असे आणि माझ्या शरीराच्या सुवासिक सुगंधाने मुनी भुंग्यासारखे मागे धावत असत."

माझे गायन ऐकावया सुरंग । सुधापानी धावती कुरंग ।
मी भोगी स्वर्गींचे दिव्य भोग । स्वरूपे न मानी कोणासी ॥ ५९ ॥

"माझे गाणे ऐकायला स्वर्गातील जीव धावत येत. मी स्वर्गातील दिव्य भोग भोगत होते आणि गर्वाने कोणालाही जुमानत नव्हते."

मद अंगी चढला बहुत । शिवभजन टाकिले समस्त ।
शिवरात्रा सोमवार प्रदोषव्रत । शिवार्चन सांडिले म्या ॥ ६० ॥

"माझ्या अंगात प्रचंड गर्व भिनला, मी शिवभक्ती सोडून दिली. शिवरात्री, सोमवार, प्रदोषव्रत आणि शिवपूजा मी पूर्णपणे बंद केली."

सोडोनिया सुधापान । करू लागले मद्यप्राशन ।
हिरण्यनामा दैत्य दारुण । सुर सोडोनि रतले त्यासी ॥ ६१ ॥

"अमृत सोडून मी दारू पिऊ लागले आणि देवांना सोडून 'हिरण्य' नावाच्या दैत्याशी रममाण झाले."

ऐसा लोटला काळ अपार । मृगयेस गेला तो असुर ।
त्या दुष्टासंगे अपर्णावर- । भजनपूजनविसरले ॥ ६२ ॥

"असा खूप काळ गेला. तो असुर शिकारीला गेला असताना त्या दुष्टाच्या संगतीने मी शंकराची पूजा पार विसरून गेले."

मनास ऐसे वाटले पूर्ण । असुर गेला मृगयेलागोन ।
इतक्यात घ्यावे शिवदर्शन । म्हणोनि गेले कैलासा ॥ ६३ ॥

"मग मला वाटले की असुर शिकारीला गेला आहे, तोवर आपण कैलासावर जाऊन शिवाचे दर्शन घ्यावे; म्हणून मी कैलासावर गेले."

मज देखता हिमनगजामात । परम क्षोभोनि शाप देत ।
तू परम पापिणी यथार्थ । मृगी होई मृत्युलोकी ॥ ६४ ॥

"मला पाहताच पार्वतीपती शिव अत्यंत रागावले आणि शाप दिला की, 'तू महापापी आहेस, म्हणून पृथ्वीवर हरिणी होऊन जन्म घेशील!'"

तुझ्या सख्या दोघीजणी । त्या होतील तुजसवे हरिणी ।
हिरण्य असुर माझिये भजनी । असावध सर्वदा ॥ ६५ ॥

"'तुझ्या दोन्ही मैत्रिणीही तुझ्यासोबत हरिणी होतील; आणि माझ्या भक्तीत असावध असलेला तो हिरण्य दैत्यसुद्धा..."

तोही मृग होऊनि सत्य । तुम्हासीच होईल रत ।
ऐक व्याधा सावचित्त । मग म्या शिव प्रार्थिला ॥ ६६ ॥

"...सुरासारखा (हरणासारखा) जन्म घेऊन तुमच्यातच रमेल.' हे शिकारी, हे ऐकल्यावर मी शिवाची प्रार्थना केली."

हे पंचवदना विरूपाक्षा । सच्चिदानंदा कर्माध्यक्षा ।
दक्षमखदळणा सर्वसाक्षा । उःशाप देई आम्हाते ॥ ६७ ॥

"हे पंचवदना, सच्चिदानंदा, कर्माध्यक्षा, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करणाऱ्या श्रीशिवा, आम्हाला उःशाप (शापावर उपाय) दे!"

भोळा चक्रवर्ती दयाळ । उःशाप वदला पयःफेनधवल ।
द्वादश वर्षे भरतां तात्काळ । पावाल माझिया पदाते ॥ ६८ ॥

"तेव्हा तो दयाळू भोळानाथ म्हणाला, 'बारा वर्षे पूर्ण होताच तुम्ही शापमुक्त होऊन पुन्हा माझ्या धामाला प्राप्त व्हाल.'"

मग आम्ही मृगयोनी । जन्मलो ये कर्मअवनी ।
तरी मी गर्भिणी आहे हरिणी । प्रसूतकाळ समीप असे ॥ ६९ ॥

"त्यानुसार आम्ही पशूयोनीत जन्म घेतला. आता मी गरोदर असून माझी प्रसूतीची वेळ जवळ आली आहे."

तरी मी आपुल्या स्वस्थळी जावोन । सत्वर येते गर्भ ठेऊन
मग तू सुखे घेई प्राण । सत्य वचन हे माझे ॥ ७० ॥

"म्हणून मी माझ्या जागी जाऊन बाळाला जन्म देऊन लगेच परत येते, मग तू मला खुशाल मार. हे माझे सत्य वचन आहे."

ऐसी मृगी बोलली सावचित्त । त्यावरी तो व्याध काय बोलत ।
तू गोड बोलसी यथार्थ । परी विश्वास मज न वाटे ॥ ७१ ॥

हरिणीने असे सांगितल्यावर शिकारी म्हणाला, "तू गोड बोलतेस हे खरे, पण मला तुझ्यावर विश्वास बसत नाही."

नानापरी असत्य बोलोन । करावे शरीराचे संरक्षण ।
हे प्राणिमात्रास आहे ज्ञान । तरी तू शपथ वदे आता ॥ ७२ ॥

"आपले प्राण वाचवण्यासाठी खोटे बोलणे हे सर्व प्राण्यांना ठाऊक असते; म्हणून तू आता शपथ घे."

महत्पापे उच्चारून । शपथ वदे यथार्थ पूर्ण ।
यावरी ते हरिणी दीनवदन । वाहात आण ऐका ते ॥ ७३ ॥

"मोठमोठ्या पापांचे उच्चार करून तू शपथ घे." त्यावर ती हरिणी जी शपथ वाहू लागली, ती ऐका:

ब्राह्मणकुळी उपजोन । जो न करी वेदशास्त्राध्ययन ।
सत्यशौचवर्जित संध्याहीन । माझे शिरी पातक ते ॥ ७४ ॥

हरिणी म्हणाली, "ब्राह्मणकुळात जन्म घेऊन जो वेदशास्त्राचा अभ्यास करत नाही, जो असत्य, अशौच आणि संध्याहीनासारखा राहतो, त्याचे पाप मला लागो!"

एक वेदविक्रय करिती पूर्ण । कृतघ्न परपीडक नावडे भजन ।
एक दानासी करिती । विघ्न । गुरुनिंदाश्रवण एक करिती ॥ ७५ ॥

"जे वेदांची विक्री करतात, कृतघ्न आहेत, दुसऱ्याला त्रास देतात, भक्ती आवडत नाही, दानात विघ्न आणतात किंवा गुरूंची निंदा ऐकतात..."

रमावर-उमावरांची निंदा । त्या पापाची मज होय आपदा ।
दान दिधले जे ब्रह्मवृंदा । हिरोनि घेती माघारे ॥ ७६ ॥

"...विष्णू आणि शिवाची निंदा करतात, किंवा ब्राह्मणांना दिलेले दान परत हिरावून घेतात, त्यांचे पाप मला लागो!"

एक यतिनिंदा करिती । एक शास्त्रे पहाती द्वैत निर्मिती ।
नाना भ्रष्टमार्ग आचरती । स्वधर्म आपला सांडूनिया ॥ ७७ ॥

"जे संन्याशांची निंदा करतात, द्वेष पसरवणारी शास्त्रे अभ्यासतात आणि आपला स्वधर्म सोडून भ्रष्ट मार्गाने चालतात..."

देवालयामाजी जाउनी । हरिकथापुराणश्रवणी ।
जै बैसती विडा घेउनी । ते कोडी होती पापिये ॥ ७८ ॥

"...जे मंदिरात हरिकथा किंवा पुराण ऐकायला तोंडात तांबूल (विडा) धरून बसतात, ते पापी कोड्याने ग्रस्त होतात; तसे पाप मला लागो!"

जे देवळात करिती स्त्रीसंभोग । की स्त्री-भ्रतारांसी करिती वियोग ।
ते नपुंसक होवोनि अभाग्य । उपजती या जन्मी ॥ ७९ ॥

"जे मंदिरात व्यभिचार करतात किंवा पती-पत्नीला विभक्त करतात, ते पुढील जन्मी अभागी नपुंसक म्हणून जन्म घेतात."

वर्मकर्मे निंदा करीत । तो जगपुरीषभक्षक काग होत ।
शिष्यांसी विद्या असोनि न सांगत । तो पिंगळा होत निर्धार ॥ ८० ॥

"दुसऱ्याच्या मर्मावर बोट ठेवून निंदा करणारा पुढील जन्मी विष्ठा खाणारा कावळा होतो, आणि विद्या असून शिष्याला न शिकवणारा पिंगळा पक्षी होतो."

अनुचित प्रतिग्रह ब्राह्मण घेती । त्यानिमित्ते गंडमाळा होती ।
परक्षेत्रीच्या गाई वळोनि आणिती । ते अल्पायुषी होती या जन्मी ॥ ८१ ॥

"योग्य नसताना दान घेणाऱ्या ब्राह्मणाला गंडमाळा होतात, आणि दुसऱ्याच्या शेतातील गाई पळवून आणणारे अल्पायुषी होतात."

जो राजा करी प्रजापीडण । तो या जन्मी व्याघ्र का सर्प होय दारुण ।
वृथा करी साधुछळण । निर्वंश पूर्ण होय त्याचा ॥ ८२ ॥

"प्रजेला त्रास देणारा राजा पुढील जन्मी वाघ किंवा विषारी साप होतो, आणि साधूंना विनाकारण छळणाऱ्याचा वंश नष्ट होतो."

स्त्रिया व्रतनेम करीत । भ्रतारासी अव्हेरित ।
धनधान्य असोनि वंचित । त्या वाघुळा होती या जन्मी ॥ ८३ ॥

"ज्या स्त्रिया व्रते करतात पण पतीचा अनादर करतात, त्या पुढील जन्मी वटवाघूळ होतात."

पुरुष कुरूप म्हणोनिया त्यागिती । त्या या जन्मी बालविधवा होती ।
तेथेही जारकर्म करिती । मग त्या होती वारांगना ॥ ८४ ॥

"पती कुरूप आहे म्हणून त्याला सोडणाऱ्या स्त्रिया बालविधवा होतात, आणि तिथेही व्यभिचार केल्यास वारांगना (वेश्या) होतात."

ज्या भ्रतारासी निर्भर्सिती । त्या दासी किंवा कुलटा होती ।
सेवक स्वामीचा द्रोह करिती । ते जन्मा येती श्वानाच्या ॥ ८५ ॥

"पतीला शिवीगाळ करणाऱ्या स्त्रिया दासी होतात, आणि मालकाशी द्रोह करणारे सेवक पुढील जन्मी कुत्रे म्हणून जन्माला येतात."

सेवकापासून सेवा घेऊन । त्याचे न दे जो वेतन ।
तो अत्यंत भिकारी होऊन । दारोदारी हिंडतसे ॥ ८६ ॥

"सेवकाकडून काम करून घेऊन त्याचा पगार न देणारा माणूस अत्यंत दरिद्र होऊन दारोदारी भीक मागत हिंडतो."

स्त्री-पुरुष गुज बोलता । जो जाऊनि ऐके तत्त्वता ।
त्याची स्त्री दुरावे हिंडता । अन्न न मिळे तयाते ॥ ८७ ॥

"पती-पत्नीचे गुप्त बोलणे जो लपून ऐकतो, त्याची पत्नी त्याच्यापासून दूर होते व त्याला अन्नही मिळत नाही."

जे जारण मारण करिती । ते भूत प्रेत पिशाच्च होती ।
यती उपवासे पीडिती । त्यांते दुष्काळ जन्मवरी ॥ ८८ ॥

"करणी-जादूटोणा करणारे भूत-पिशाच होतात, आणि संन्याशांना उपाशी ठेवणारे आयुष्यभर दुष्काळाचा सामना करतात."

स्त्री रजस्वला होऊनी । गृही वावरे जे पापिणी ।
पूर्वज रुधिरी पडती पतनी । त्या गृही देव-पितृगण न येती ॥ ८९ ॥

"विटाळशी असताना जी स्त्री घरात वावरते, तिचे पूर्वज नरकात पडतात व तिच्या घरी देव किंवा पितर येत नाहीत."

जे देवाच्या दीपाचे तेल नेती । ते या जन्मी निपुत्रिक होती ।
ज्या रांधिता अन्न चोरोनि भक्षिती । त्या मार्जारी होती या जन्मी ॥ ९० ॥

"देवाच्या दिव्याचे तेल चोरणारे निपुत्रिक होतात, आणि स्वयंपाक करताना अन्न चोरून खाणाऱ्या स्त्रिया मांजरी होतात."

ब्राह्मणांस कदन्न घालून । आपण भक्षिती षड्रस पक्वान्न ।
त्यांचे गर्भ पडती गळोन । आपुलिया कर्मवशे ॥ ९१ ॥

"ब्राह्मणांना वाईट अन्न देऊन स्वतः पक्वान्ने खाणाऱ्या स्त्रियांचे गर्भ स्वतःच्या कर्माने गळून पडतात."

जो माता-पित्यांसी शिणवीत । तो ये जन्मी मर्कट होत ।
सासू-श्वशुरा स्नुषा गांजीत । तरी बालक न वांचे तियेचे ॥ ९२ ॥

"आई-वडिलांना त्रास देणारा पुढील जन्मी माकड होतो, आणि सासू-सासऱ्यांना छळणाऱ्या सुनांचे बाळ वाचत नाही."

मृगी म्हणे व्याधालागून । जरी मी न या परतोन ।
तरी ही महत्पापे संपूर्ण । माझ्या माथा बैसोत ॥ ९३ ॥

हरिणी म्हणाली, "हे शिकारी, जर मी परत आले नाही, तर ही सर्व महापापे माझ्या माथ्यावर बसोत!"

हे मिथ्या गोष्ट होय साचार । तरी घडो शिवपूजेचा अपहार ।
ऐसी शपथ ऐकता निर्धार । व्याध शंकला मानसी ॥ ९४ ॥

"मी खोटे बोलत असेन तर माझ्या हातून शिवपूजेचा द्रोह घडो!" अशी भयानक शपथ ऐकून शिकारी मनात मनापासून चकित व भयभीत झाला.

म्हणे पतिव्रते जाई आता । सत्वर येई निशा सरता ।
हरिणी म्हणे शिवपदासी तत्त्वता । पुण्यवंता जाशील ॥ ९५ ॥

शिकारी म्हणाला, "हे पतिव्रते, तू आता जा आणि रात्र संपायच्या आत परत ये." हरिणी म्हणाली, "हे पुण्यवंता, तू शिवपदाला प्राप्त होशील!"

उदकपान करोनि वेगी । निजाश्रमा गेली ते कुरंगी ।
इकडे व्याध दक्षिणभागी । टाकी बिल्वदळे खुडोनिया ॥ ९६ ॥

पाणी पिऊन ती हरिणी वेगाने आपल्या आश्रमात गेली. इकडे शिकारी झाडाच्या उजव्या बाजूची बेलाची पाने तोडून खाली फेकत राहिला.

दोन प्रहर झाली यामिनी । द्वितीय पूजा शिवे मानूनी ।
अर्धपाप जळाले मुळीहूनी । सप्तजन्मीचे तेधवा ॥ ९७ ॥

रात्रीचे दोन प्रहर (मध्यरात्र) झाले. शिवाने ती दुसरी पूजा मानून घेतली आणि त्या शिकार्याची सात जन्मांची निम्मी पापे मुळापासून जळून भस्म झाली.

नामी आवड जडली पूर्ण । व्याध करी शिवस्मरण ।
मृगीमुखे ऐकिले निरूपण । सहज जागरण घडले तया ॥ ९८ ॥

शिकार्याला शिवनामाची आवड निर्माण झाली. हरिणीच्या मुखातून धर्मोपदेश ऐकल्याने त्याचे नकळत जागरण घडले.

तो दुसरी हरिणी अकस्मात । पातली तेथे तृषाकांत ।
व्याधे बाण ओढिता त्वरित । करुणा भाकी हरिणी ते ॥ ९९ ॥

इतक्यात दुसरी तहानलेली हरिणी तिथे आली. शिकार्याने बाण ताणताच ती दया याचना करू लागली.

म्हणे व्याधा ऐक ये समयी । मज कामानळे पीडिले पाही ।
पतीस भोग देवोनि लवलाही । परतोनि येते सत्वर ॥ १०० ॥

ती म्हणाली, "हे शिकारी, मी कामवासनेने पीडित आहे. माझ्या पतीला सुख देऊन मी लगेच परत येते."

व्याध आश्चर्य करी मनात । म्हणे शपथ बोलोनी जाई त्वरित ।
धन्य तुमचे जीवित्व । सर्व शास्त्रार्थ ठाऊका ॥ १०१ ॥

शिकार्याला आश्चर्य वाटले. तो म्हणाला, "तूही शपथ घेऊन मगच जा. तुमचे जीवन धन्य आहे, तुम्हा प्राण्यांनाही सर्व शास्त्र माहीत आहे!"

वापी तडाग सरोवर । जो पतित मोडी देवागार ।
गुरुनिंदक मद्यपानी दुराचार । ती पापे समग्र मस्तकी माझ्या ॥ १०२ ॥

दुसरी हरिणी शपथ वाहू लागली, "विहीर, तलाव, सरोवर किंवा मंदिर मोडणाऱ्याचे, गुरुनिंदकाचे व मद्यप्याचे पाप मला लागो!"

महाक्षत्रिय आपण म्हणवीत । समरांगणी मागे पळत ।
वृत्तिहरी सीमा लोटीत । ग्रंथ निंदीत महापुरुषांचे ॥ १०३ ॥

"स्वतःला क्षत्रिय म्हणवून युद्धाच्या मैदानातून पळून जाणाऱ्याचे, दुसऱ्याची जमीन/वृत्ती हिरावणाऱ्याचे व महापुरुषांच्या ग्रंथांची निंदा करणाऱ्याचे पाप मला लागो!"

वेदशास्त्रांची निंदा करी । संतभक्तांसी द्वेष धरी ।
हरि-हर चरित्रे अव्हेरी । माझे शिरी ती पापे ॥ १०४ ॥

"वेदशास्त्रांची निंदा करणाऱ्याचे, संतांचा द्वेष करणाऱ्याचे व हरी-हराच्या चरित्राचा अनादर करणाऱ्याचे पाप माझ्या माथ्यावर बसो!"

धन धान्य असोनि पाही । पतीलागी शिणवी म्हणे नाही ।
पति सांडोनि निजे परगृही । ती पापे माझिया माथा ॥ १०५ ॥

"घरात धनधान्य असताना पतीला 'काही नाही' म्हणून छळणाऱ्या आणि पतीला सोडून परपुरुषाकडे जाणाऱ्या स्त्रीचे पाप मला लागो!"

पुत्र स्नुषा सन्मार्ग वर्तता । त्यासी व्यर्थचि गांजिती जे न पाहता ।
ते कुरूप होती तत्त्वता । हिंडता भिक्षा न मिळेचि ॥ १०६ ॥

"मुलगा व सून चांगल्या मार्गाने वागत असताना त्यांना विनाकारण छळणारे लोक कुरूप होतात व त्यांना भीकही मिळत नाही."

बंधु-बंधु जे वैर करिती । ते या जन्मी मत्स्य होती ।
गुरुचे उणे जे पाहती । उनकी संपत्ति दग्ध होय ॥ १०७ ॥

"भावा-भावात वैर करणारे पुढील जन्मी मासे होतात, आणि गुरूंचे दोष पाहणाऱ्यांची संपत्ती नष्ट होते."

जे मार्गस्थांची वस्त्र हरिती । ते अतिशूद्र प्रेतवस्त्रे पांघरती ।
आम्ही तपस्वी म्हणोनिया अनाचार करिती । ते घुले होती मोकाट ॥ १०८ ॥

"वाटसरूंचे कपडे चोरणारे प्रेताची वस्त्रे पांघरतात, आणि तपस्वी म्हणवून अनाचार करणारे मोकाट कुत्रे होतात."

दासी स्वामीची सेवा न करी । ती ये जन्मी होय मगरी ।
जो कन्याविक्रय करी । हिंसकयोनी निपजे तो ॥ १०९ ॥

"मालकाची सेवा न करणारी दासी मगरीच्या योनीत जाते, आणि मुलीची विक्री करणारा हिंसक पशू होतो."

स्त्री भ्रताराची सेवा करीत । तीस जो व्यर्थचि गांजीत ।
त्याचा गृहभंग होत । जन्मजन्मांतरी न सुटे ॥ ११० ॥

"सेवा करणाऱ्या पत्नीला जो विनाकारण त्रास देतो, त्याचा संसार उद्ध्वस्त होतो."

ब्राह्मण करी रसविक्रय । घेता देता मद्यपी होय ।
जो ब्रह्मवृंदा श्री अपमानिताहे । तो होय ब्रह्मराक्षस ॥ १११ ॥

"मद्यविक्री करणारा किंवा ब्राह्मणांचा अपमान करणारा मनुष्य ब्रह्मराक्षस होतो."

एके उपकार केला । जो नष्ट नाठवी त्याला ।
तो कृतघ्न जंत झाला । पूर्वकर्मे जाणिजे ॥ ११२ ॥

"दुसऱ्याचे उपकार विसरणारा कृतघ्न माणूस कीडा बनून जन्माला येतो."

विप्र श्राद्धी जेवुनी । स्त्रीभोग करी ते दिनी ।
तो श्वानसूकरयोनी । उपजेल निःसंशये ॥ ११३ ॥

"श्राद्धाचे अन्न जेवून त्याच दिवशी स्त्रीभोग घेणारा ब्राह्मण कुत्रा किंवा डुकराच्या योनीत जन्माला येतो."

व्यवहारी दहांत बैसोन । खोटी साक्ष देई गर्जोन ।
पूर्वज नरकी पावती पतन । असत्य साक्ष देताचि ॥ ११४ ॥

"सभेत बसून खोटी साक्ष देणाऱ्याचे पूर्वज नरकात पडतात."

दोघी स्त्रिया करोन । एकीचेच राखी जो मन ।
तो गोचिड होय जाण । सारमेयशरीरी ॥ ११५ ॥

"दोन बायका असून एकाचाच पक्ष घेणारा माणूस कुत्र्याच्या अंगावरील 'गोचिड' बनतो."

पूर्वजन्मी कोंडी उदक । त्याचा मळमूत्रनिरोधदेख ।
करिता साधुनिंदा आवश्यक । सत्वरदंत भग्न होती ॥ ११६ ॥

"पाणी अडवणाऱ्याला मूत्रावरोधाचा रोग होतो, आणि साधूंची निंदा करणाऱ्याचे दात तुटतात."

देवालयी करी भोजन । तरी ये जन्मी होय क्षीण ।
पृथ्वीपतीची निंदा करिता जाण । उदरी मंदाग्नि होय पै ॥ ११७ ॥

"मंदिरात अन्न शिजवून खाणारा क्षयरोगी होतो, आणि राजाची निंदा करणाऱ्याचे पचन बिघडते."

ग्रहणसमयी करी भोजन । त्यासी पित्तरोग होय दारुण ।
परबाळे विकी परदेशी नेऊन । तरी सर्वांगी कुष्ठ भरे ॥ ११८ ॥

"ग्रहणाच्या वेळी जेवणाऱ्याला पित्तरोग होतो, आणि दुसऱ्यांची मुले चोरून विकणाऱ्याच्या अंगाला कोड (कुष्ठरोग) फुटते."

जी स्त्री करीगर्भपात । ती उपजे वंध्या होऊन ।
देवालय टाकी पाडोन । तरी अंगभंग होय त्याचा ॥ ११९ ॥

"गर्भपात करणारी स्त्री पुढील जन्मी वांझ होते, आणि देवाचे मंदिर पाडणाऱ्याचे अवयव अपंग होतात."

अपराधाविण स्त्रीसी गांजिता हे । त्याचे ये जन्मी एक अंग जाये ।
ब्राह्मणाचे अन्न हरिती पापिये । त्यांचा वंश न वाढे कधी ॥ १२० ॥

"निरपराध स्त्रीला छळणाऱ्याचा एक हात/पाय निकामी होतो, आणि ब्राह्मणाचे अन्न हिरावणाऱ्याचा वंश वाढत नाही."

गुरु संत माता पिता । त्यांसी जो होय निर्भत्सिता ।
तरी वाचा जाय तत्त्वता । अडखळे बोलता क्षणाक्षणा ॥ १२१ ॥

"गुरू, संत आणि आई-वडिलांचा अपमान करणाऱ्याची जीभ अडखळते किंवा तो मुका होतो."

जो ब्राह्मणांसी दंड मारी । त्यासी व्याधितिडका लागती शरीरी ।
जो संतांसी वादविवाद करी । दीर्घ दंत होती त्याचे ॥ १२२ ॥

"ब्राह्मणाला मारणाऱ्याच्या शरीरात तीव्र वेदना होतात, आणि संतांशी व्यर्थ वाद घालणाऱ्याचे दात बाहेर येतात."

देवद्वारीचे तरुवर । अश्वत्थादि वृक्ष साचार ।
तोडिता पांगुळ होय निर्धार । भिक्षा न मिळे हिंडता ॥ १२३ ॥

"मंदिराच्या परिसरातील पिंपळ इत्यादी पवित्र झाडे तोडणारा पांगळा होतो."

जो सूतकअन्न भक्षित । त्याचे उदरी नाना रोग होत ।
आपणचि परिमळद्रव्य भोगी समस्त । तरी दुर्गंधी सत्य सर्वांगी ॥ १२४ ॥

"सुतकाचे अन्न खाणाऱ्याच्या पोटात रोग होतात, आणि एकट्याने सुगंधी द्रव्ये भोगणाऱ्याच्या शरीराला दुर्गंधी येते."

ब्राह्मणाचे ऋण न देता । तरी बाळपणी मृत्यु पावे पिता ।
जलवृक्षछाया मोडिता । तरी एकही स्थळ न मिळे त्याते ॥ १२५ ॥

"ब्राह्मणाचे कर्ज न फेडणाऱ्याचा बाप बालपणातच मरतो, आणि झाडांची सावली/पाणी नष्ट करणाऱ्याला कुठेही निवारा मिळत नाही."

ब्राह्मणासी आशा लावून चाळवी नेदी कदा दान ।
तो ये जन्मी अन्न अन्न । करीत हिंडे घरोघरी ॥ १२६ ॥

"दान देण्याचे आश्वासन देऊन ऐनवेळी हुलकावणी देणारा भिकारी बनून घरोघरी हिंडतो."

जो पुत्रद्वेष करीत । आणि दरिद्रयाचे लग्न मोडीत ।
तरी स्त्रीस सल राहे पोटात । वंध्या निश्चित संसारी ॥ १२७ ॥

"मुलाचा द्वेष करणारा किंवा गरिबाचे लग्न मोडणाऱ्याची पत्नी वांझ राहते."

जेणे ब्राह्मण बांधिले निग्रहून । त्यासी सांडसे तोडी सूर्यनंदन ।
जो नायके कथाग्रंथ पावन । बधिर होय जन्मोजन्मी ॥ १२८ ॥

"ब्राह्मणाला बंधनात टाकणाऱ्याला यमयातना भोगाव्या लागतात, आणि पवित्र कथा न ऐकणारा जन्मोजन्मी बहिरा होतो."

जो पीडी माता-पितयांस । त्याचा सर्वदा होई कार्यनाश ।
एकास भजे निंदी सर्व देवां । तरी एकचि पुत्र होय त्यासी ॥ १२९ ॥

"आई-वडिलांना त्रास देणाऱ्याचे कोणतेही काम यशस्वी होत नाही."

जो चांडाळ गोवध करी । त्यासी मिळे कर्कशा नारी ।
वृषभ श्री वधिता निर्धारी । शतमूर्ख पुत्र होंय त्यासी ॥ १३० ॥

"गोवध करणाऱ्याला कर्कश बायको मिळते, आणि बैल मारणाऱ्याला महामूर्ख मुले होतात."

उदकतृणेविण पशु मारीत । तरी मुक्याच प्रजा होती समस्त ।
जो प्रतिव्रतेसी भोगू इच्छित । तरी कुरूप नारी कर्कशा मिळे ॥ १३३ ॥

"प्राण्यांना अन्न-पाण्याविना मारणाऱ्याची मुले मुकी होतात, आणि पतिव्रतेवर वाईट नजर ठेवणाऱ्याला अत्यंत कुरूप बायको मिळते."

जो पारधी बहुं जीव संहारी । तो फेपरा होय संसारी ।
गुरूचा त्याग जो चांडाळ करी । तो उपजताचि मृत्यु पावे ॥ १३२ ॥

"अनेक जीवांची हत्या करणारा पुढील जन्मी मिरगीचा (फेफरे) रोगी होतो, आणि गुरूचा त्याग करणारा जन्माला येताच मरतो."

नित्य अथवा रविवारी मुते रवीसमोर । त्याचे बाळपणी दंत भग्न केश शुभ्र ।
जे मृत बाळासाठी रुदती निर्धार । त्यास हासता निपुत्रिक होय ॥ १३३ ॥

"सूर्यासमोर मूत्रविसर्जन करणाऱ्याचे केस व दात बालपणातच खराब होतात, आणि मूल गमावलेल्या दुःखी आई-वडिलांवर हसणारा निपुत्रिक होतो."

हरिणी म्हणे व्याधालागून । मी सत्वरी येते पतीस भोग देऊन ।
न ये तरी ही पापे संपूर्ण । माझ्या माथा बैसोत पै ॥ १३४ ॥

दुसरी हरिणी म्हणाली, "मी पतीला सुख देऊन लगेच परत येते. न आले तर ही सर्व पापे माझ्या माथ्यावर बसोत!"

व्याध मनात शंकोन । म्हणे धन्य धन्य तुमचे ज्ञान ।
सत्वर येई गृहास जाऊन । सत्य संपूर्ण सांभाळी ॥ १३५ ॥

शिकारी मनात थक्क झाला व म्हणाला, "तुमचे ज्ञान धन्य आहे! तू घरी जाऊन लगेच परत ये."

जलपान करोनि वेगी । आश्रमा गेली ते कुरंगी ।
तो मृगराज तेच प्रसंगी । जलपानार्थ पातला ॥ १३६ ॥

पाणी पिऊन ती हरिणी निघून गेली. इतक्यात तो नर-मृग (त्या हरणींचा पती) पाणी पिण्यासाठी तिथे आला.

व्याधे ओढिला बाण । तो मृग बोले दीनवदन ।
म्हणे माझ्या स्त्रिया पतिव्रता सगुण । त्यासी पुसोन येतो मी ॥ १३७ ॥

शिकार्याने बाण ओढताच तो हरीण म्हणाला, "माझ्या पत्नी अत्यंत पतिव्रता आहेत, मी त्यांना भेटून निरोप घेऊन येतो."

शपथ ऐके त्वरित । कीर्तन करिती प्रेमळ भक्त ।
तो कथारंग मोडिता निर्वंश होत । ते पाप सत्य मम माथा ॥ १३८ ॥

तो हरीण शपथ वाहू लागला, "शिवभक्तांचे कीर्तन चालू असताना जो तो रंग/प्रसंग मोडतो, त्याचा वंश नष्ट होतो; ते पाप मला लागो!"

ब्रह्मकर्म वेदोक्त । शूद्र निजांगे आचरत ।
तो अधम नरकी पडत । परधर्म आचरता ॥ १३९ ॥

"आपला स्वधर्म सोडून भलतेच आचरण करणाऱ्याला नरकप्राप्ती होते."

तीर्थयात्रेसी विघ्ने करी । वाटपाडी वस्त्र द्रव्य हरी ।
तरी सर्वांगी व्रण अघोरी । नरकी पडे कल्पपर्यंत ॥ १४० ॥

"तीर्थयात्रेत विघ्न आणणाऱ्याचे किंवा वाटमारी करणाऱ्याच्या सर्वांगावर कुष्ठरोग/व्रण होतात."

शास्त्रकोशी नाही प्रमाण । कूटकविता करी क्षुद्र लक्षून ।
हरिती ब्राह्मणांचा मान । तरी संतान तयांचे न वादे ॥ १४१ ॥

"शास्त्राचा आधार नसताना खोट्या कविता रचणाऱ्याची व ब्राह्मणांचा मान हिरावणाऱ्याची संतती वाढत नाही."

हरिदिनी शिवदिनी उपोषण । विधियुक्त न करी द्वादशी पूर्ण ।
तरी हस्तपाद क्षीण । होती त्याचे निर्धारि ॥ १४२ ॥

"एकादशी व शिवरात्रीचे व्रत करून द्वादशीचे पारणे योग्य रीतीने न करणाऱ्याचे हात-पाय अपंग होतात."

एक शिवहरिप्रतिमा फोडिती । एक भगवद्भक्ता विघ्ने करिती ।
एक शिवमहिमा उच्छेदिती । नरकी होती कीटक ते ॥ १४३ ॥

"देवमूर्ती फोडणारे, भक्तांना त्रास देणारे व शिवनामाची निंदा करणारे नरकात कीटक बनतात."

मातृद्रोही त्यासी व्याधी भरे । पितृद्रोही पिशाच विचरे ।
गुरुद्रोही तत्काळ मरे । भूतप्रेतगणी विचरे तो ॥ १४४ ॥

"आईचा द्रोह करणारा रोगी होतो, बापाचा द्रोह करणारा पिशाच होतो आणि गुरूचा द्रोह करणारा तात्काळ मरून भूत होतो."

विप्र आहार बहुत जेविती । त्यांस जो हासे दुर्मती ।
त्याचे मुखी अरोचकरोग निश्चिती । न सोडिती जन्मवरी ॥ १४५ ॥

"अन्न ग्रहण करणाऱ्या ब्राह्मणांवर हसणाऱ्याच्या तोंडाची चव आयुष्यभरासाठी जाते."

एक गोविक्रय करिती । एक कन्याविक्रय अर्जिती ।
ते नर मार्जार मस्त होती । बाळे भक्षिती । आपुली ॥ १४६ ॥

"गाई व मुलींची विक्री करणारे पुढील जन्मी रानमांजर होऊन स्वतःचीच पिल्ले खातात!"

जो कन्या भगिनी अभिलाषी । कामदृष्टी न्याहाळी पतिव्रतेसी।
प्रमेहेरोग होय त्यासी। की खडा गुह्यात दाटत ॥ १४७॥

"बहीण किंवा मुलगी यांच्यावर अथवा पतिव्रतेवर वाईट नजर ठेवणाऱ्याला लघवीचे गंभीर विकार होतात."

प्रासादभंग लिंगभंग करी। देवांची उपकरणे अलंकार चोरी ।
देवप्रतिष्ठा अव्हेरी। पंडुरोग होय तेथे ॥ १४८॥

"मंदिर किंवा शिवलिंग मोडणाऱ्याला व देवाचे दागिने चोरणाऱ्याला कावीळ/पांडुरोग होतो."

एक मित्रद्रोह विश्वासघात करिती । मातृपितृहत्या गुरूसी संकटी पाडिती।
ब्रह्मवध गोवध न वारिती। अंगी सामर्थ्य असोनिया ॥ १४९॥

"सामर्थ्य असूनही गोहत्या किंवा ब्रह्महत्या न थांबवणारे, मित्राचा विश्वासघात करणारे महापापी असतात."

ब्राह्मण बैसवोनि बाहेरी। उत्तमान्न जेविती गृहांतरी।
सोयर्‍यांची प्रार्थना करी। संग्रहणी पोटशूळ होती तया ॥ १५० ॥

"ब्राह्मणाला बाहेर बसवून स्वतः आत गुपचूप पक्वान्ने खाणाऱ्याच्या पोटात तीव्र कळा येतात."

एक कर्मभ्रष्ट पंचयज्ञ न करिती। एक ब्राह्मणांची सदने जाळिती।
एक दीनासी मार्गी नागविती। एक संतांचा करिती अपमान ॥ १५१ ॥

"पंचयज्ञ न करणारे, घर जाळणारे किंवा दीनांना लुटणारे संतांचा अपमान करतात."

एक करिती गुरुछळण। एक म्हणती पाहो याचे लक्षण ।
नाना दोष आरोपिती अज्ञान। त्यांचे संतान न वाढे ॥ १५२ ॥

"गुरूंचा छळ करणाऱ्यांचे व त्यांच्यावर खोटे दोषारोप ठेवणाऱ्यांचे वंश नष्ट होतात."

जो सदा पितृद्वेष करी। जो ब्रह्मवृंदासी अव्हेरी।
शिवकीर्तन ऐकता ध्या त्रासे अंतरी। तरी पितृवीर्य नव्हे तो ॥ १५३ ॥

"पितरांचा द्वेष करणारा व शिवकीर्तन ऐकून संतापणारा मनुष्य सत्पुत्र असू शकत नाही."

शिवकीर्तनी नव्हे सादर। तरी कर्णमूळरोग निर्धार ।
नसत्याच गोष्टी जल्पे अपार। तो दर्दुर होय निर्धारे ॥ १५४ ॥

"शिवकीर्तनात न बसणारा कानाचा रोगी होतो, आणि व्यर्थ बडबड करणारा बेडक (दर्दुर) होतो."

शिवकीर्तन किंवा पुराणश्रवण । तेथे शयन करिता सर्प होय दारुण ।
एक अतिवादक छळक जाण । ते पिशाचयोनी पावती ॥ १५५ ॥

"कीर्तनात किंवा पुराणात झोपा काढणारा पुढील जन्मी साप होतो."

एका देवार्चनी वीट येत। ब्राह्मण पूजावया कंटाळत।
तीर्थप्रसाद अव्हेरीत। त्याच्या आखुडती अंगशिरा ॥ १५६ ॥

"देवपूजा व तीर्थप्रसादाचा कंटाळा करणाऱ्याचे हात-पाय आकडतात."

मृग म्हणे ऐसी पापे अपार। मम मस्तकी होईल परम भार।
मग पारधी म्हणे सत्वर। जाई स्वस्थाना मृगवर्या ॥ १५७ ॥

हरीण म्हणाला, "मी परत न आल्यास ही पापे मला लागोत!" हे ऐकून शिकार्याने त्यालाही घरी जाऊन परत येण्याची परवानगी दिली.

व्याध शिवनामे गर्जे ते क्षणी। कंठ सद्‌गदित अश्रू नयनी।
मागुती बिल्वदळे खुडोनी। शिवावरी टाकीतसे ॥ १५८ ॥

शिकारी प्रेमाने 'शिव शिव' असा जयघोष करू लागला. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि तो उरलेली बेलाची पाने तोडून शिवलिंगावर टाकू लागला.

चौप्रहरांच्या पूजा चारी। संपूर्ण झाल्या शिवजागरी।
सप्तजन्मीची पापे निर्धारी। मुळीहूनी भस्म झाली ॥ १५९ ॥

अशा प्रकारे चारही प्रहरांची पूजा आणि शिवरात्रीचे जागरण पूर्ण झाले, ज्यामुळे त्याच्या सात जन्मांची पापे जळून भस्म झाली!

तो पूर्वदिशा मुख प्रक्षाळीत। सुपर्णाग्रज उदय पावत।
आरक्तवर्ण शोभा दिसत। तेचि कुंकुम प्राचीचे ॥ १६० ॥

इतक्यात पहाट झाली आणि पूर्व दिशेला लाल चुटुक सूर्य (सुपर्णाग्रज - अरुणाचा भाऊ) उगवला.

तो तिसरी मृगी आली अकस्मात। व्याध देखिला कृतान्तवत।
म्हणे मारू नको मज यथार्थ। बाळासी स्तन देऊन येते मी ॥ १६१ ॥

इतक्यात तिथे तिसरी हरिणी आली. शिकार्याला पाहून ती म्हणाली, "मला मारू नकोस, मी बाळाला दूध पाजून येते."

व्याध अत्यंत हर्षभरित। म्हणे ही काय बोलेल शास्त्रार्थ ।
तो ऐकावया म्हणत। शपथ करूनि जाय तू ॥ १६२ ॥

शिकारी आनंदाने म्हणाला, "तूही शपथ घेऊन जा, मला तुझा शास्त्रार्थ ऐकायचा आहे!"

यावरी मृगी म्हणे व्याधा ऐक। जो तृणदाहक ग्रामदाहक।
गोब्राह्मणांचे कोंडी उदक। क्षयरोग त्यासी न सोडी ॥ १६३ ॥

ती हरिणी म्हणाली, "शेते किंवा गावे जाळणाऱ्याला आणि पशूंचे पाणी अडवणाऱ्याला क्षयरोग होतो."

ब्राह्मणांची सदने हरिती देख। त्यांचे पूर्वज रौरवी पडती निःशंक।
मातृ-पुत्रा विघडती एक। स्त्रीपुरुषा विघड पाडिती ॥ १६४ ॥

"ब्राह्मणांचे घर बळकावणाऱ्यांचे पूर्वज रौरव नरकात पडतात; आई-मुलात किंवा पती-पत्नीमध्ये फूट पाडणारे महापापी असतात."

देवब्राह्मण देखोन । खालती न करिती कदा मान ।
निंदिती बोलती कठोर वचन । यम करचरण छेदी तयांचे ॥ १६५ ॥

"देव किंवा ब्राह्मणांना पाहून मान न झुकवणाऱ्यांचे आणि कठोर बोलणाऱ्यांचे यम हात-पाय तोडतो."

परवस्तु चोरावया देख । अखंड लाविला असे रोख ।
साधुसन्मानाने मानी दु:ख । त्यास नेत्ररोगतिडका न सोडिती ॥ १६६ ॥

"दुसऱ्याची वस्तू चोरण्यावर डोळा ठेवणाऱ्याला आणि साधूंच्या सन्मानाने दुःखी होणाऱ्याला डोळ्यांचे आजार होतात."

पुस्तकचोर ते मुके होती । रत्नचोरांचे नेत्र जाती ।
अत्यंत गर्वी ते महिष होती । पारधी निश्चित श्येनपक्षी ॥ १६७ ॥

"पुस्तके चोरणारे मुके होतात, रत्ने चोरणारे आंधळे होतात आणि अतिशय गर्विष्ठ लोक रेडा (महिष) बनतात."

भक्तांची जो निंदा करीत । त्याचे मुखी दुर्गंधी घाणित ।
जो माता-पितयांसी ताडित । लुला होत यालागी ॥ १६८ ॥

"भक्तांची निंदा करणाऱ्याच्या तोंडातून दुर्गंधी येते, आणि आई-वडिलांना मारणारा अपंग होतो."

जो अत्यंत कृपण । धन न वेची अणुप्रमाण ।
तो महाभुजंग होऊन । धुसधुसीत बैसे तेथे ॥ १६९ ॥

"अत्यंत कंजूष माणूस मेल्यावर आपल्या पैशांवर महासर्प (साप) बनून बसतो."

भिक्षेसी यतीश्वर आला । तो जेणे रिता दवडिला ।
शिव त्यावरी जाण कोपला । संतति संपत्ति दग्ध होय ॥ १७० ॥

"दारात आलेल्या संन्याशाला रिकाम्या हाताने घालवून देणाऱ्याचा वंश व संपत्ती नष्ट होते."

ब्राह्मण बैसला पात्रावरी । उठवूनि घातला बाहेरी ।
त्याहूनिया दुराचारी । दुसरा कोणी नसेचि ॥ १७१ ॥

"जेवायला बसलेल्या ब्राह्मणाला ताटावरून उठवणारा सर्वात मोठा दुराचारी होय."

ऐसा धर्माधर्म ऐकोन । पारधी सद्‌गद बोले वचन ।
स्वस्थळा जाई जलपान करोन । बाळांसी स्तन देऊन येई ॥ १७२ ॥

हा धर्म-अधर्म ऐकून शिकारी गद्गद झाला आणि म्हणाला, "तू पाडसाला दूध पाजून सत्वर परत ये."

ऐसे ऐकोनि मृगी लवलाह्या । गेली जलप्राशन करूनिया ।
बाळे स्तनी लावूनिया । तृप्त केली तियेने ॥ १७३ ॥

ती हरिणी वेगाने जाऊन पाणी प्याली आणि आपल्या पाडसांना दूध पाजून तृप्त केले.

वडील झाली प्रसूत । दुसरी पतीची कामना पुरवित ।
मृगराज म्हणे आता त्वरित । जाऊ चला व्याधापासी ॥ १७४ ॥

पहिली हरिणी प्रसूत झाली होती, दुसरीने पतीची इच्छा पूर्ण केली होती. मग तो नर-मृग म्हणाला, "चला, आता सर्वजण शिकार्याकडे जाऊया."

मृग पाडसांसहित सर्वही । व्याधापासी आली लवलाही ।
मृग म्हणे ते समयी । आधी मज वधी पारधिया ॥ १७५ ॥

ते सर्व प्राणी पाडसांसह शिकार्यासमोर आले. हरीण म्हणाला, "शिकारीदादा, आधी मला मार!"

मृगी म्हणे हा नव्हे विधी । आम्ही जाऊ पतीच्या आधी ।
पाडसे म्हणती त्रिशुद्धी । आम्हासी वधी पारधिया ॥ १७६ ॥

हरिणी म्हणाली, "नाही, पतीच्या आधी आम्ही मरू!" आणि पाडसे म्हणाली, "आधी आम्हाला मार!"

त्यांची वचने ऐकता ते क्षणी । व्याध सद्गद झाला मनी ।
अश्रुधारा लोटल्या ला नयनी । लागे चरणी तयांच्या ॥ १७७ ॥

त्यांचे ते निष्पाप प्रेम आणि दिलेले वचन पाळण्याची वृत्ती पाहून शिकारी गद्गद झाला. त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि तो त्यांच्या पाया पडला!

म्हणे धन्य जिणे माझे झाले । तुमचेनि मुखे निरूपण ऐकिले ।
बहुता जन्मींचे पाप जळाले । पावन केले शरीर ॥ १७८ ॥

शिकारी म्हणाला, "माझे जीवन धन्य झाले! तुमच्या मुखातून धर्मोपदेश ऐकून माझी जन्मोजन्मांची पापे जळून मी पवित्र झालो."

माता पिता गुरु देव । तुम्हीच आता माझे सर्व ।
कैचा संसार मिथ्या वाव । पुत्रकलत्र सर्व लटके ॥ १७९ ॥

"तुम्हीच माझे आई-वडील, गुरू आणि देव आहात. हा संसार, बायको-मुले सर्व व्यर्थ व खोटे आहे."

व्याध बोले प्रेमेकरून । आतां कधी मी शिवपद पावेन ।
तो अकस्मात आले विमान । शिवगण बैसले त्यावरी ॥ १८० ॥

शिकारी प्रेमाने 'मी शिवपदाला कधी प्राप्त होईन?' असे म्हणत असतानाच आकाशातून एक दिव्य विमान आले, ज्यावर शिवगण बसले होते!

पंचवदन दशभुज । व्याघ्रांबर नेसले महाराज ।
अद्भुत तयांचे तेज । दिक्‌चक्रामाजी न समाये ॥ १८१ ॥

पाच मुखे, दहा हात आणि वाघाचे चामडे नेसलेल्या त्या शिवगणांचे तेज संपूर्ण आकाशात मावत नव्हते.

दिव्य वाद्ये वाजविती किन्नर । आलाप करिती विद्याधर ।
दिव्य सुमनांचे संभार । सुरगण स्वये वर्षती ॥ १८२ ॥

गंधर्व-किन्नर दिव्य वाद्ये वाजवत होते आणि देव आकाशातून फुलांचा वर्षाव करत होते.

मृगे पावली दिव्य शरीर । व्याध करी साष्टांग नमस्कार ।
मुखे म्हणे जय जय शिव हर हर । तो शरीरभाव पालटला ॥ १८३ ॥

त्या सर्व हरणांना दिव्य रूप प्राप्त झाले. शिकार्याने साष्टांग नमस्कार करून 'जय जय शिव हर हर' असा जयघोष केला; त्याबरोबर त्याचे मानवी शरीर बदलले.

परिसी झगडता लोह होय सुवर्ण । तैसा व्याध झाला दशभुज पंचवदन ।
शिवगणी बहुत प्रार्थुन । दिव्य विमानी बैसविला ॥ १८४ ॥

परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने व्हावे, तसा शिकारी स्वतः पाच मुखे आणि दहा हात असलेला शिवगण बनला! शिवगणांनी त्याला आदराने विमानात बसवले.

मृगे पावली दिव्य शरीर । तीही विमानी आरूढली समग्र ।
व्याधाची स्तुती वारंवार । करिती सुरगण सर्वही ॥ १८५ ॥

ती हरणेही दिव्य रूप धारण करून विमानात बसली. सर्व देव त्या शिकार्याची वारंवार स्तुती करू लागले.

व्याध नेला शिवपदाप्रती । तारामंडळी मृगे राहती ।
अद्यापि गगनी झळकती । जन पाहतीला सर्व डोळा ॥ १८६ ॥

शिकार्याला थेट कैलासात शिवपदी नेण्यात आले, आणि ती हरणे आकाशात 'मृग नक्षत्र' (तारामंडळ) बनून राहिली, जी आजही आकाशात चमकताना दिसतात.

सत्यवतीहृदयरत्नखाणी । रसभरित बोलिला लिंगपुराणी ।
ते सज्जन ऐकोत दिनरजनी । ब्रह्मानंदेकरूनिया ॥ १८७ ॥

महर्षी व्यासांनी लिंगपुराणात सांगितलेली ही रसपूर्ण कथा सज्जनांनी रात्रंदिवस आनंदाने ऐकावी.

धन्य ते शिवरात्रिव्रत । श्रवणे पातक दग्ध होत ।
जे हे पठण करिती सावचित । धन्य पुण्यवंत नर तेचि ॥ १८८ ॥

शिवरात्रीचे हे व्रत धन्य आहे, ज्याच्या श्रवणाने पापे जळतात. जे याचे एकाग्रतेने पठण करतात ते लोक खरोखर पुण्यवान आहेत.

सज्जन श्रोते निर्जर सत्य । प्राशन करोत अ शिवलीलामृत ।
निंदक असुर कुतर्की बहुत । त्यास प्राप्त कैचे हे ॥ १८९ ॥

सज्जन श्रोत्यांनी हे शिवलीलामृत रूपी अमृत प्राशन करावे; निंदक व कुतर्की लोकांना हे सुख कुठे मिळणार?

कैलासनाथ ब्रह्मानंद । तयाचे पदकल्हार सुगंध ।
तेथे श्रीधर अभंग षट्पद । रुंजी घालीत शिवनामे ॥ १९० ॥

कैलासनाथ शंकराच्या सुगंधी चरणकमलांवर कवी श्रीधर भुंग्यासारखे शिवनामाचा जप करत रुंजी घालत आहेत.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । द्वितीयाध्याय गोड हा ॥ १९१ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेल्या या महान शिवलीलामृत ग्रंथाचा हा गोड असा दुसरा अध्याय समाप्त झाला.