ॐ नमोजी शिवा अपरिमिता । आदि अनादि मायातीता ।
पूर्णब्रह्मानंदा शाश्वता । हेरंबताता जगद्गुरो ॥ १ ॥
हे अथांग, अमर्याद, सर्व जगाचे गुरू, गणपतीचे पिता, अनादी, मायातीत, नित्य आणि पूर्ण ब्रह्मानंदस्वरूप असणाऱ्या श्रीशिवा, मी तुला नम्रपणे नमस्कार करतो.
ज्योतिर्मयस्वरूपा पुराणपुरुषा । अनादिसिद्धा आनंदवनविलासा ।
मायाचक्रचालका अविनाशा । अनंतवेषा जगत्पते ॥ २ ॥
हे प्रकाशमय रूपाच्या, पुरातन पुरुषा, अनादी सिद्धा, आनंदवनात (काशीत) विलास करणाऱ्या, मायाचक्राला चालवणाऱ्या, अविनाशी, अनंत रूपे घेणाऱ्या आणि जगाच्या मालका श्रीशिवा, तुला नमस्कार असो.
जय जय विरूपाक्षा पंचवदना । कर्माध्यक्षा शुद्धचैतन्या ।
विश्वंभरा कर्ममोचकगहना । मनोजदहना मनमोहन जो ॥ ३ ॥
विचित्र/विशाळ डोळे असणाऱ्या, पाच मुखे असणाऱ्या, सर्व कर्मांचे साक्षीदार, शुद्ध चैतन्यस्वरूप, जगाचे भरण-पोषण करणाऱ्या, कर्माच्या बंधनातून मुक्त करणाऱ्या, मदनाचा दाह करणाऱ्या आणि सर्वांचे मन मोहून घेणाऱ्या श्रीशिवाचा विजय असो.
भक्तवल्लभ तू हिमनगजामात । भाललोचन नीलग्रीव उमानाथ ।
मस्तकी स्वर्धुनी विराजित । जातिसुमनहारवत जी ॥ ४ ॥
तू भक्तांचा आवडता आहेस, हिमालयाचा जावई, कपाळावर तिसरा डोळा असलेला, निळा गळा असलेला (नीलकंठ) आणि उमेचा (पार्वतीचा) पती आहेस. तुझ्या मस्तकावर गंगा नदी जाईच्या फुलांच्या हाराप्रमाणे शोभून दिसते.
पक्षिरथप्रिय त्रिपुरांतक । यक्षपतिमित्र प्रतापार्क ।
दक्षमखविध्वंसक मृगांक । निष्कलंक तव मस्तकीं ॥ ५ ॥
गरुडवाहन विष्णूचा प्रिय, त्रिपुरासुराचा नाश करणारा, कुबेराचा मित्र, सूर्यासारखा तेजस्वी, दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस करणारा आणि मस्तकावर निष्कलंक चंद्र धारण करणारा असा तू आहेस.
विशाळभाळ कर्पूरगौरवर्ण । काकोलभक्षक निजभक्तरक्षणा ।
विश्चसाक्षी भस्मलेपन । भयमोचन भवहारक जो ॥ ६ ॥
ज्याचे कपाळ विशाल आहे, ज्याचा वर्ण कापरासारखा पांढरा-शुभ्र आहे, भक्तांच्या रक्षणासाठी ज्याने हलाहल विष प्राशन केले, जो जगाचा साक्षीदार आहे, अंगाला भस्म लावणारा, भीती घालवणारा आणि संसारदुःखांचा नाश करणारा आहे.
जो सर्गस्थित्यंतकारण । त्रिशूलपाणी शार्दूलचर्मवसन ।
स्कंदतात सुहास्यवदन । मायाविपिनदहन जो ॥ ७ ॥
जो जगाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लयाचे कारण आहे; हातामध्ये त्रिशूळ धारण करणारा, वाघाचे चामडे नेसणारा, कार्तिकेयाचा पिता, प्रसन्न व हसरा चेहरा असलेला आणि मायेच्या अरण्याला जाळून टाकणारा (ज्ञानरूपी अग्नी) आहे.
जो सच्चिदानंद निर्मळ । शिवशांत ज्ञानघन अचळ ।
जो भानुकोटितेज अढळ । सर्वकाळ व्यापक जो ॥ ८ ॥
जो सत-चित-आनंद स्वरूप, अत्यंत निर्मळ, शांत, ज्ञानाचा घन, अढळ, करोडो सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि सर्व काळात व सर्व ठिकाणी व्यापक आहे.
सकलकलिमलदहन कल्मषमोचन । अनंतब्रह्मांडनायक जगरक्षण ।
पद्यजतातमनरंजन । जननमरणनाशक जो ॥ ९ ॥
जो कलियुगातील सर्व पापांचा नाश करणारा, अनंत ब्रह्मांडांचा स्वामी, जगाचे रक्षण करणारा, ब्रह्माच्या (कमलोद्भव) मनाला आनंद देणारा आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त करणारा आहे.
कमलोद्धव कमलावर । दशशतमुरव दशशतकर ।
दशशतनेत्र सुर भूसुर । अहोरात्र ध्याती जया ॥ १० ॥
ब्रह्मा, विष्णू, सहस्र मुखे असलेला शेषाग, सहस्र हात असलेला (कार्तवीर्यार्जुन), सहस्र डोळे असलेला इंद्र तसेच सर्व देव आणि ब्राह्मण रात्रंदिवस ज्याचे ध्यान करतात.
भव भवांतक भवानीवर । श्मशानवासी गिरां अगोचर ।
जो स्वर्धुनीतीरविहार । विश्वेश्वर काशीराज जो ॥ ११ ॥
जो संसाराचा आणि संसारातील दुःखांचा नाश करणारा, भवानीचा पती, श्मशानात राहणारा, वाणीच्या आणि बुद्धीच्या पलीकडचा, गंगेच्या तीरावर विहार करणारा, काशीचा राजा आणि विश्वेश्वर आहे.
व्योमहरण व्यालभूषण । जो गजदमन अंधकमर्दन ।
ॐकार महाबलेश्वर आनंदघन । मदगर्वभंजन अज्ञ अजित जो ॥ १२ ॥
जो आकाशालाही व्यापणारा, सर्पांचे अलंकार घालणारा, गजासुराचे दमन करणारा, अंधकासुराचा नाश करणारा, ॐकारस्वरूप, महाबलेश्वर, आनंदाचा घन, अहंकार आणि अज्ञान नष्ट करणारा आणि कोणाकडूनही जिंकला न जाणारा आहे.
अमितगर्भ निगमागमनुत । जो दिगंबर अवयवरहित ।
उज्जयिनीमहाकाळ काळातीत । स्मरणे कृतांतभय नाशी ॥ १३ ॥
ज्याच्या पोटी अथांग ब्रह्मांड आहे, ज्याची स्तुती वेद-शास्त्रे करतात, जो दिशा हेच वस्त्र परिधान करणारा (दिगंबर), उज्जयिनीचा महाकाळ, काळाच्याही पलीकडचा आणि ज्याच्या केवळ स्मरणाने मृत्यूची (यमाची) भीती नष्ट होते.
दुरितकाननवैश्वानर । जो निजजनचित्तचकोरचंद्र ।
वेणुनृपवरमहत्पापहर । घृष्णेश्वर सनातन जो ॥ १४ ॥
जो भक्तांच्या पापमुक्तीसाठी वणव्यासारखा आहे, भक्तांच्या चित्तरूपी चकोरासाठी चंद्रासारखा आहे, वेणू राजाचे महापाप हरण करणारा, घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग आणि सनातन परमेश्वर आहे.
जो उमाहृदयपंजरकीर । जो निजजनहदयाब्जभ्रमर ।
जो सोमनाथ शशिशेखर । सौराष्ट्रदेशविहारी जो ॥ १५ ॥
जो उमा (पार्वती) देवीच्या हृदयपिंजऱ्यातील पोपट आहे, भक्तांच्या हृदयरूपी कमलातील भुंगा आहे, सोमनाथ ज्योतिर्लिंग, डोक्यावर चंद्र धारण करणारा आणि सौराष्ट्र देशात विहार करणारा आहे.
कैरवलोचन करुणासमुद्र । रुद्राक्षभूषण रुद्रावतार ।
भीम भयानक भीमाशंकर । तपा पार नाही ज्याच्या ॥ १६ ॥
ज्याचे डोळे कमलासारखे सुंदर आहेत, जो करुणेचा सागर आहे, रुद्राक्षाचे अलंकार परिधान करणारा, रुद्रावतार असलेला, भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग आणि ज्याच्या तपश्चर्येला सीमा नाही असा अत्यंत शक्तिशाली आहे.
नागदमन नागभूषण । नागेंद्रकुंडल नागचर्मपरिधान ।
ज्योतिर्लिंग नागनाथ नागरक्षण । नागाननजनक जो ॥ १७ ॥
ज्याने नागांचे दमन केले, नागांचे दागिने व कुंडले धारण केली, नागाचे चामडे परिधान केले, जो नागनाथ (नागेश्वर) ज्योतिर्लिंग, लोकांचे रक्षण करणारा आणि गजाननाचा (गणपतीचा) पिता आहे.
वृत्रारिशत्रुजनकवरदायक । बाणवलभ पंचबाणांतक ।
भवरोगवैद्य त्रिपुरहारक । वैजनाथ अत्यद्भुत जो ॥ १८ ॥
इंद्राच्या शत्रूचा (वृत्रासुराचा) नाश करणाऱ्याला वर देणारा, बाणासुराचा प्रिय, मदनाचा अंत करणारा, संसाररूपी रोगाचा वैद्य, त्रिपुरासुराचा संहारक आणि अत्यंत अद्भुत असा वैजनाथ (वैद्यनाथ) आहे.
त्रिनयन त्रिगुणातीत । त्रितापशमन त्रिविधभेदरहित ।
त्र्यंबकराज त्रिदोषानलशांत । करुणाकर बलाहक जो ॥ १९ ॥
जो तीन डोळे असलेला, तिन्ही गुणांच्या (सत्व, रज, तम) पलीकडचा, आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविक ताप शांत करणारा, त्र्यंबकेश्वर, वात-पित्त-कफ या दोषांना शांत करणारा आणि दयाळू ढगासारखा कृपा करणारा आहे.
कामसिंधुरविदारक कंठीरव । जगदानंदकंद कृपार्णव ।
हिमनगवासी हैमतीधव । हिमकेदार अभिनव जो ॥ २० ॥
जो कामदेवरूपी हत्तीचा नाश करणारा सिंह आहे, जगाला आनंद देणारा, कृपेचा सागर, हिमालयावर राहणारा, पार्वतीचा पती आणि नवनवीन वाटणारा केदारनाथ आहे.
पंचमुकुट मायामलहरण । निशिदिन गाती आम्नाय गुण ।
नाही जया आदि मध्य अवसान । मल्लिकार्जुन श्रीशैलवासी ॥ २१ ॥
ज्याला पाच मुखे/मुकुट आहेत, जो मायेचा मळ दूर करतो, ज्याचे गुणगान वेद रात्रंदिवस गातात, ज्याला जन्म, मध्य आणि अंत नाही असा श्रीशैल पर्वतावर राहणारा मल्लिकार्जुन आहे.
जो शक्रारिजनकांतकप्रियकर । भूजासंतापहरण जोडोनि कर ।
जेथे तिष्ठत अहोरात्र । रामेश्वर जगद्गुरू ॥ २२ ॥
जो भक्तांचा संताप हरण करणारा, रामेश्वराच्या रूपात जिथे श्रीराम हात जोडून रात्रंदिवस ज्याची सेवा-भक्ती करतात, असा तो जगद्गुरू शिव आहे.
ऐसिया शिवा सर्वोत्तमा । अजा अजित ब्रह्मानंदधामा ।
तुझा वर्णावया महिमा । निगमागमां अतर्क्य ॥ २३ ॥
अशा सर्वोत्तम, अजिंक्य आणि ब्रह्मानंदाचे धाम असणाऱ्या श्रीशिवा, तुझा महिमा वर्णन करणे वेद-शास्त्रांनाही अशक्य आहे.
ब्रह्मानंद म्हणे श्रीधर । तव गुणार्णव अगाध थोर ।
तेथे बुद्धि चित्त तर्क पोहणार । न पावती पार तत्त्वता ॥ २४ ॥
कवी श्रीधर म्हणतात, हे ब्रह्मानंदा श्रीशिवा, तुझा गुणसागर अत्यंत अथांग आहे. तिथे माझी बुद्धी, चित्त आणि तर्क पोहून पार जाऊ शकत नाहीत.
कनकाद्रिसहित मेदिनीचे वजन । करावया ताजवा आणू कोठून ।
व्योम साठवे संपूर्ण । ऐसे साठवण कोठून आणू ॥ २५ ॥
सुमेरू पर्वतासकट संपूर्ण पृथ्वीचे वजन करण्यासाठी तराजू कोठून आणणार? आणि संपूर्ण आकाशाला समावून घेईल असे भांडे कुठून आणणार? (तुझा महिमा मोजणे तितकेच अशक्य आहे).
मेदिनीवसनाचे जळ आणि सिकता । कोणत्या मापे मोजू आता ।
प्रकाशावया आदित्या । दीप सरता केवी होय ॥ २६ ॥
समुद्राचे पाणी आणि पृथ्वीवरील वाळूचे कण कोणत्या मापाने मोजावेत? आणि सूर्याला प्रकाश दाखवण्यासाठी दिव्याचा काय उपयोग होणार?
धरित्रीचे करूनि पत्र । कुधर कज्जल जलधि मषीपात्र ।
सुरद्रुम लेखणी विचित्र । करूनि लिहित कंजकन्या ॥ २७ ॥
पृथ्वीचा कागद करून, पर्वतांचे काजळ करून, समुद्राच्या पाण्याला शाई करून आणि कल्पवृक्षाची लेखणी करून खुद्द सरस्वती देवी जरी लिहायला बसली...
तेहि तेथे राहिली तटस्थ । तरी आता केवी करू ग्रंथ ।
जरी तू मनी धरिसी यथार्थ । तरी काय एक न होय ॥ २८ ॥
...तरी तीही स्तब्ध होऊन राहिली. मग मी हा ग्रंथ कसा लिहू शकेन? पण हे शिवा, जर तू मनामध्ये इच्छा धरलीस (कृपा केलीस), तर काय बरे अशक्य आहे?
द्वितीयेचा किशोर इंदु । त्यासी जीर्ण दशी वाहाती दीनबंधू ।
तैसे तुझे गुण करुणासिंधु । वर्णीतसे अल्पमती ॥ २९ ॥
द्वितीयेच्या लहान चंद्राला जसा तू डोक्यावर धारण करतोस (त्याचा सांभाळ करतोस), तसा हे करुणासागरा, माझ्यासारख्या मंदबुद्धीच्या माणसाच्या या स्तुतीचा तू स्वीकार करशील.
सत्यवतीहृदयरत्नमराळ । भेदीत गेला तव गुणनिराळ ।
अंत न कळेचि समूळ । तोही तटस्थ राहिला ॥ ३० ॥
सत्यवतीचा मुलगा व्यासमुनी तुझ्या गुणरूपी आकाशात शोध घेत गेले, पण त्यांनाही तुझ्या गुणांचा पार न लागल्याने तेही थक्क होऊन राहिले.
तेथे मी मंदमति किंकर । केवी क्रमू शके महिमांबर ।
परी आत्मसार्थक करावया साचार । तव गुणार्णवी मीन झालो ॥ ३१ ॥
तिथे मी मंदबुद्धी दास तुझ्या महिमारूपी आकाशाला कसा व्यापू शकेन? परंतु माझे जीवन सार्थक करण्यासाठी मी तुझ्या गुणसागरात मासा होऊन शिरलो आहे.
ऐसे शब्द ऐकता साचार । तोषला दाक्षायणीवर ।
म्हणे शिवलीलामृत ग्रंथ परिकर । आरंभी रस भरीन मी ॥ ३२ ॥
कवीचे हे नम्र शब्द ऐकून पार्वतीपती शंकर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "या शिवलीलामृत ग्रंथाच्या आरंभी मी स्वतः रस भरेन."
जैसा धरूनि शिशूचा हात । अक्षरे लिहवी पंडित ।
तैसे तव मुखे मम गुण समस्त । सुरस अत्यंत बोलवीन मी ॥ ३३ ॥
ज्याप्रमाणे एखादा विद्वान लहान मुलाचा हात धरून अक्षरे लिहून घेतो, त्याप्रमाणे तुझ्या मुखातून माझे सर्व गुण मी अत्यंत सुरसपणे बोलवून घेईन.
श्रोती व्हावे सावधचित्त । स्कंदपुराणी बोलिला श्रीशुकतात ।
अगाध शिवलीलामृत ग्रंथ । ब्रह्मोत्तरखंड जे ॥ ३४ ॥
हे श्रोतेहो, सावधचित्त होऊन ऐका. स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडात व्यासमुनींनी सांगितलेला हा शिवलीलामृत ग्रंथ अत्यंत अथांग व श्रेष्ठ आहे.
नैमिषारण्यी शौनकादिक सुमती । सूताप्रती प्रश्न करिती ।
तू चिदाकाशींचा रोहिणीपती । करी तृप्ति श्रवणचकोरा ॥ ३५ ॥
नैमिषारण्यात शौनकादी ज्ञानी ऋषी सूतजींना प्रश्न विचारतात की, "तुम्ही ज्ञानरूपी आकाशातील चंद्र आहात, आमच्या कानरूपी चकोर पक्ष्यांना तृप्त करा."
तुवा बहुत पुराणे सुरस । श्रीविष्णुलीला वर्णिल्या विशेष ।
अगाध महिमा आसमास । दशावतार वर्णिले ॥ ३६ ॥
तुम्ही आम्हास अनेक रसाळ पुराणे आणि श्रीविष्णूच्या लीलांचे, दशावतारांचे वर्णन करून सांगितले.
भारत रामायण भागवत । ऐकता श्रवण झाले तृप्त ।
परी शिवलीलामृत अद्भुत । श्रवणद्वारे प्राशन करू ॥ ३७ ॥
महाभारत, रामायण आणि भागवत ऐकून आमचे कान तृप्त झाले आहेत. परंतु आता आम्हाला अद्भुत असे शिवलीलामृत कानांनी प्राशन करायचे आहे.
यावरी वेदव्यासशिष्य सूत । म्हणे ऐका आता देऊनि चित्त ।
शिवचरित्र परमाद्भुत । श्रवणे पातकपर्वत जळती ॥ ३८ ॥
यावर व्यासशिष्य सूतजी म्हणाले, "आता एकाग्रचित्ताने ऐका. हे शिवचरित्र अत्यंत अद्भुत आहे, ज्याच्या श्रवणाने पापांचे डोंगर जळून भस्म होतात."
आयुरारोग्य ऐश्वर्य अपार । संतति संपत्ति ज्ञानविचार ।
श्रवणमात्रे देणार । श्रीशंकर निजांगे ॥ ३९ ॥
याच्या केवळ श्रवणाने श्रीशंकर स्वतः भक्ताला दीर्घायुष्य, आरोग्य, अथांग ऐश्वर्य, संतती, संपत्ती आणि ज्ञानविचार प्रदान करतात.
सकळ तीर्थव्रतांचे फळ । महामखांचे श्रेय केवळ ।
देणार शिवचरित्र निर्मळ । श्रवणे कलिमल नासती ॥ ४० ॥
हे निर्मळ शिवचरित्र सर्व तीर्थयात्रांचे, व्रतांचे व मोठ्या यज्ञांचे पुण्य देणारे आहे आणि याच्या श्रवणाने कलियुगातील सर्व पाप नष्ट होते.
सकल यज्ञांमाजी जपयज्ञ थोर । म्हणाल जपावा कोणता मंत्र ।
तरी मंत्रराज शिवषडक्षर । बीजसहित जपावा ॥ ४१ ॥
सर्व यज्ञांमध्ये 'जपयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. कोणता मंत्र जपावा? तर 'ॐ नमः शिवाय' हा बीजमंत्रासहित शिवषडक्षर मंत्र जपावा.
दुजा मंत्र शिवपंचाक्षर । दोहींचे फळ एकचि साचार ।
उतरी संसारार्णव पार । ब्रह्माविसुरऋषी हाचि जपती ॥ ४२ ॥
दुसरा मंत्र 'नमः शिवाय' हा पंचाक्षरी मंत्र आहे. दोन्ही मंत्रांचे फळ एकच असून ते संसारातून पार पाडतात; ब्रह्मा, देव व ऋषी हाच जप करतात.
दारिद्र्य दु:ख भय शोक । काम क्रोध द्वंद्व पातक ।
इतुक्यांसही संहारक । शिवतारक मंत्र जो ॥ ४३ ॥
हा शिवतारक मंत्र दारिद्र्य, दुःख, भीती, शोक, काम, क्रोध, द्वंद्व आणि पापे या सर्वांचा नाश करणारा आहे.
तुष्टिपुष्टिधृतिकारण । मुनिनिर्जरांसी हाचि कल्याण ।
कर्ता मंत्रराज संपूर्ण । अगाध महिमा न वर्णवे ॥ ४४ ॥
हा मंत्र संतुष्टी, पुष्टी आणि धैर्याचे कारण आहे. मुनी व देवांचे कल्याण करणारा हा मंत्रराज आहे, ज्याचा महिमा गाता येत नाही.
नवग्रहांत वासरमणि थोर । तैसा मंत्रांत शिवपंचाक्षर ।
कमलोद्धव कमलावर । अहोरात्र हाचि जपती ॥ ४५ ॥
नवग्रहांमध्ये जसा सूर्य श्रेष्ठ, तसा मंत्रांमध्ये शिवपंचाक्षर मंत्र श्रेष्ठ आहे. ब्रह्मा व विष्णू अहोरात्र हाच मंत्र जपतात.
शास्त्रांमाजी वेदान्त । तीर्थांमाजी प्रयाग अद्भुत ।
महाश्मशान क्षेत्रांत । मंत्रराज तैसा हा ॥ ४६ ॥
शास्त्रांमध्ये वेदान्त, तीर्थांमध्ये प्रयाग आणि क्षेत्रांमध्ये महाश्मशान जसे श्रेष्ठ, तसा हा मंत्रराज श्रेष्ठ आहे.
शस्त्रांमाजी पाशुपत । देवांमाजी कैलासनाथ ।
कनकाद्रि जैसा पर्वतांत । मंत्र पंचाक्षरी तेवी हा ॥ ४७ ॥
शस्त्रांमध्ये पाशुपतास्त्र, देवांमध्ये कैलासनाथ शंकर आणि पर्वतांमध्ये सुमेरू पर्वत जसा श्रेष्ठ, तसा हा पंचाक्षरी मंत्र आहे.
केवळ परमतत्त्व चिन्मात्र । परब्रह्म हेचि तारक मंत्र ।
तीर्थव्रतांचे संभार । ओवाळूनि टाकावे ॥ ४८ ॥
हा तारक मंत्र म्हणजेच साक्षात परमतत्त्व व परब्रह्म आहे. याच्यापुढे इतर तीर्थ-व्रतांचे अवडंबर ओवाळून टाकण्याजोगे आहे.
हा मंत्र आत्मप्राप्तीची खाणी । कैवल्यमार्गींचा प्रकाशतरणी ।
अविद्याकाननदाहक ब्रह्माग्नी । सनकादिक ज्ञानी हाचि जपती ॥ ४९ ॥
हा मंत्र आत्मज्ञानाची खाण, मोक्षमागाचा सूर्य आणि अज्ञानाच्या अरण्याला जाळणारा अग्नी आहे. सनकादिक ज्ञानी पुरुष हाच मंत्र जपतात.
स्त्री शूद्र आदिकरूनी । हाचि जप मुख्य वर्णी ।
गृहस्थ ब्रह्मचारी आदिकरूनी । दिवसरजनी जपावा ॥ ५० ॥
स्त्री, शूद्र, गृहस्थ, ब्रह्मचारी इत्यादी सर्वांनी रात्रंदिवस हाच मुख्य जप करावा.
जागृती स्वप्नी येता जाता । उभे असता निद्रा करिता ।
कार्या जाता बोलता भांडता । सर्वदाही जपावा ॥ ५१ ॥
जागे असताना, स्वप्नात, चालताना, उभे असताना, झोपताना, कामाला जाताना, बोलताना किंवा भांडताना सर्वदा हा जप करावा.
शिवमंत्रध्वनिपंचानन । कर्णी आकर्णिता दोषवारण ।
उभेचि सांडिती प्राण । न लागता क्षण भस्म होती ॥ ५२ ॥
शिवमंत्राचा ध्वनी हा सिंहासारखा आहे; कानावर पडताच सर्व दोष/पापे क्षणात भस्म होऊन नष्ट होतात.
न्यास मातृकाविधि आसन । नलगे जपावा प्रीतीकरून ।
शिव शिव उच्चारिता पूर्ण । शंकर येऊनि पुढे उभा ॥ ५३ ॥
यासाठी न्यास, मातृका किंवा ठराविक आसनाची गरज नाही. केवळ प्रेमाने 'शिव शिव' असे उच्चारताच शंकर पाठीशी उभा राहतो.
अखंड जपती जे हा मंत्र । त्यास निजांगे रक्षी त्रिनेत्र ।
आपुल्या अंगाची साउली करी पंचवक्त्र । अहोरात्र रक्षी तया ॥ ५४ ॥
जे अखंड या मंत्राचा जप करतात, त्यांचे रक्षण श्रीशंकर स्वतः करतात आणि आपल्या अंगाची सावली धरून अहोरात्र सांभाळतात.
मंत्रजपकांलागुनी । शिव म्हणे मी तुमचा ऋणी ।
परी तो मंत्र गुरुमुखेकरूनी । घेइंजे आधी विधीने ॥ ५५ ॥
मंत्रजपक भक्तांचा शिव स्वतःला ऋणी मानतो. परंतु तो मंत्र आधी विधीपूर्वक गुरूंच्या मुखातून घेतला पाहिजे.
गुरु करावा मुख्य वर्ण । भक्ति वैराग्य दिव्यज्ञान ।
सर्वज्ञ उदार दयाळू पूर्ण । या चिन्हेकरून मंडित जो ॥ ५६ ॥
जो श्रेष्ठ, भक्ती-वैराग्य-ज्ञान यांनी युक्त, सर्वज्ञ, उदार आणि पूर्ण दयाळू आहे अशा पुरुषाला गुरू करावे.
मितभाषणी शांत दांत । अंगी अमानित्व अदंभित्व ।
अहिंसक अतिविरक्त । तोचि गुरू करावा ॥ ५७ ॥
जो मोजके बोलणारा, शांत, इंद्रियनिग्रह करणारा, नम्र, दंभहीन, अहिंसक आणि अत्यंत विरक्त आहे, त्यालाच गुरू करावे.
वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । हा वेदवचने निर्धारू ।
हा त्यापासोनि मंत्रोच्चारू । करोनि घ्यावा प्रीतीने ॥ ५८ ॥
'वर्णांमध्ये ब्राह्मण हा गुरू आहे' या वेदोक्तीनुसार त्याच्याकडून प्रेमाने मंत्र अनुग्रह घ्यावा.
जरी आपणासी ठावुका मंत्र । तरी गुरुमुरखे घ्यावा निर्धार ।
उगाचि जपे तो अविचार । तरी निष्फळ जाणिजे ॥ ५९ ॥
मंत्र आधीच माहीत असला तरी तो गुरूंच्या मुखातूनच घ्यावा; मनात येईल तसा जप करणे निष्फळ ठरते.
कामक्रोधमदयुक्त । जे का प्राणी गुरूविरहित ।
त्यांनी ज्ञान कथिले बहुत । परी त्यांचे मुख न पहावे ॥ ६० ॥
जे गुरुहीन, काम-क्रोध-मदाने भरलेले आहेत, त्यांनी कितीही तत्त्वज्ञान सांगितले तरी त्यांचे तोंडही पाहू नये.
वेदशास्त्रे शोधून । जरी झाले अपरोक्षज्ञान ।
करी संतांशी चर्चा पूर्ण । तरी गुरुविण तरेना ॥ ६१ ॥
वेद-शास्त्रे अभ्यासून ज्ञान झाले किंवा संतांशी चर्चा केली, तरी गुरूशिवाय कोणाचाही उद्धार होत नाही.
एक म्हणती स्वप्नी आम्हांते । मंत्र सांगितला भगवंते ।
आदरे सांगे लोकांते । परी तो गुरुविण तरेना ॥ ६२ ॥
काही जण म्हणतात 'देवाने मला स्वप्नात मंत्र दिला', पण गुरूंच्या अनुग्रहाशिवाय तोही तरून जात नाही.
प्रत्यक्ष येऊनिया देव । सांगितला जरी गुह्यभाव ।
तरी तो न तरेचि स्वयमेव । गुरूसी शरण न रिघता ॥ ६३ ॥
प्रत्यक्ष देवाने येऊन गूढ ज्ञान सांगितले तरी गुरू शरण गेल्याशिवाय मानवाचा उद्धार होत नाही.
मौजीबंधनाविण गायत्रीमंत्र । जपे तो भ्रष्ट अपवित्र ।
वराविण वऱ्हाडी समग्र । काय व्यर्थ मिळोनी ॥ ६४ ॥
मुंजीशिवाय जसा गायत्री मंत्र जपणे भ्रष्टपणाचे आहे (किंवा नवरदेवाशिवाय वऱ्हाड व्यर्थ आहे), तसेच गुरूशिवाय ज्ञान व्यर्थ आहे.
तो वाचक झाला बहुवस । परी त्याचे न चुकती गर्भवास ।
म्हणोनि सांप्रदाययुक्त गुरूस । शरण जावे निधरि ॥ ६५ ॥
गुरूशिवाय माणूस केवळ वाचक बनेल पण त्याचा जन्म-मरणाचा फेरा चुकणार नाही; म्हणून परंपरेतील गुरूंना शरण जावे.
जरी गुरु केला भलता एक । परी पूर्वसांप्रदाय नसे ठाऊक ।
जैसे गर्भांधास सम्यक । वर्णव्यक्त स्वरूप न कळेचि ॥ ६६ ॥
पूर्वपरंपरा न जाणणाऱ्या भलत्याच कोणाला गुरु केले, तर जन्मांधाला जसे रंगांचे ज्ञान होत नाही, तसे आत्मज्ञान होत नाही.
असो त्या मंत्राचे पुरश्चरण । उत्तम क्षेत्री करावे पूर्ण ।
काशी कुरुक्षेत्र नैमिषारण्य । गोकर्णक्षेत्र आदिकरूनी ॥ ६७ ॥
त्या पंचाक्षरी मंत्राचे पुरश्चरण काशी, कुरुक्षेत्र, नैमिषारण्य, गोकर्ण यांसारख्या पवित्र तीर्थक्षेत्री करावे.
शिवविष्णुक्षेत्र सुगम । पवित्र स्थळी जपावा सप्रेम ।
तरी येचिविषयी पुरातन उत्तम। कथा सांगेन ते ऐका ॥ ६८ ॥
शिव किंवा विष्णूच्या पवित्र क्षेत्री हा मंत्र प्रेमाने जपावा. आता या संदर्भातील एक जुनी कथा सांगतो, ती ऐका.
श्रवणी पठणी निदिध्यास । आदरे धरावा दिवसेंदिवस ।
अनुमोदन देता कथेस । सर्व पापास क्षय होय ॥ ६९ ॥
या कथेचे श्रवण, पठण व ध्यान आदरपूर्वक रोज करावे. कथेला संमती (अनुमोदन) देणाऱ्याच्याही सर्व पापांचा नाश होतो.
श्रवण मनन निजध्यास । धरिता साक्षात्कार पापास क्षय होय सरस ।
ब्रह्मघ्न मार्गघ्न तामस । श्रवणे पावन सर्व होती ॥ ७० ॥
श्रवण, मनन आणि ध्यानाने ईश्वराचा साक्षात्कार होतो आणि महापापी, वाटमारी करणारे व तामसी लोकही या कथेच्या श्रवणाने पावन होतात.
तरी मथुरानाम नगर । यादववंशी परम पवित्र ।
दाशार्हनामे राजेंद्र । अति उदार सुलक्षणी ॥ ७१ ॥
मथुरा नावाच्या नगरात यादव वंशातील दाशार्ह नावाचा परम पवित्र, उदार व सुलक्षण राजा राज्य करत होता.
सर्व राजे देती करभार । कर जोडोनि नमिती वारंवार ।
त्यांच्या मुकुटरत्नकिरणें साचार । प्रपदे ज्याची उजळली ॥ ७२ ॥
सर्व राजे त्याला कर (टॅक्स) देत असत व नम्रपणे पाया पडत असत. त्यांच्या मुकुटातील रत्नांच्या किरणांनी राजाची पावले उजळून निघत.
मुकुटघर्षणे करूनी । किरणे पडली दिसती चरणी ।
जेणे सत्तावसन पसरूनी । पालाणिली कुंभिनी हे ॥ ७३ ॥
राजांच्या मुकुटाच्या घर्षणाने त्याच्या चरणांवर किरणे पडत. ज्याने आपल्या सत्तेचे वस्त्र पसरवून संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य केले.
उभारिला यशोध्यज । जेवीं शरत्काळींचा द्विजराज ।
सकल प्रजा आणि द्विज । चिंतिती कल्याण जयाचे ॥ ७४ ॥
शरदाच्या चंद्राप्रमाणे ज्याने आपल्या यशाची गुढी उभारली होती आणि सर्व प्रजा व ब्राह्मण ज्याच्या कल्याणाची चिंता/प्रार्थना करत असत.
जैसा शुद्धद्वितीयेचा हिमांश । तेवी ऐश्वर्य चढे विशेष ।
जो दुर्बुद्धिदासीस । स्पर्श न करी कालत्रयी ॥ ७५ ॥
द्वितीयेच्या चंद्राप्रमाणे ज्याचे ऐश्वर्य विशेष प्रकारे वाढत होते आणि जो दुर्मती किंवा वाईट विचारांना (दुर्बुद्धीला) तिन्ही काळात कधीही स्पर्शही करत नव्हता.
सद्बुद्धिधर्मपत्नीसी रत । स्वरूपाशी तुळिजे रमानाथ ।
दानशस्त्रे समस्त । याचकांचे दारिद्र्य निवटिले ॥ ७६ ॥
जो सद्बुद्धीरूपी पत्नीमध्ये रमणारा, रूपाने विष्णूसारखा (रमानाथ) आणि दानरूपी शस्त्राने सर्व याचकांचे दारिद्र्य नष्ट करणारा होता.
भूभुजांवरी जामदग्न्य । समरांगणी जेवी प्रळयाग्न ।
ठाण न चळे रणीहून । कुठारघाये भूरुह जैसा ॥ ७७ ॥
जो वाईट राजांवर परशुरामासारखा आणि युद्धाच्या मैदानात प्रलयाग्नीसारखा धावून जाणारा होता. कुऱ्हाडीचा घाव घातला तरी झाड जसे जागेवरून हलत नाही, तसा तो रणांगणातून मागे हटत नसे.
चतुर्दश विद्या चौसष्टी कळा । आकळी जेवी करतळीचा आंवळा ।
जेणे दानमेघें निवटिला । दारिद्र्यधुरोळा याचकांचा ॥ ७८ ॥
१४ विद्या आणि ६४ कला ज्याला तळहातावरील आवळ्याप्रमाणे आत्मसात होत्या, ज्याच्या दानरूपी मेघाने याचकांच्या गरिबीची धूळ उडवून लावली.
बोलणे अति मधुर । मेघ गर्जे जेवी गंभीर ।
प्रजाजनांचे चित्तमयूर । नृत्य करिती स्वानंदे ॥ ७९ ॥
ज्याचे बोलणे अत्यंत गोड पण मेघासारखे गंभीर होते. त्याला पाहून प्रजारूपी मोर आनंदाने स्वतःच्याच मस्तीत नृत्य करत असत.
ज्याचा सेनासिंधू देखोनि अद्भुत । जलसिंधु होय भयभीत ।
निश्चळ अंबरींचा ध्रुव सत्य । वचन तेवी न चळेचि ॥ ८० ॥
ज्याचा अथांग सैन्यसागर पाहून प्रत्यक्ष समुद्रही भयभीत होई आणि ज्याचे वचन आकाशातील ध्रुवताऱ्यासारखे निश्चल व अढळ असे.
त्याची कांता रूपवती सती । काशीराजकुमारी नाम कलावती ।
जिचे स्वरूप वर्णी सरस्वती । विश्ववदनेकरूनिया ॥ ८१ ॥
त्याची पत्नी काशीराजाची मुलगी 'कलावती' ही अत्यंत सुंदर व पतिव्रता होती; जिच्या सौंदर्याचे वर्णन साक्षात सरस्वतीही करत असे.
जे लावण्यसागरीची लहरी । खंजनाक्षी बिंबाधरी ।
खभाषिणी पिकस्वरी । हंसगमना हरिमध्या ॥ ८२ ॥
ती सौंदर्याच्या सागरातील लाट, खंजन पक्ष्यासारखे डोळे असणारी, बिंबासारखे ओठ असणारी, कोकिळेसारखा गोड आवाज असणारी आणि हंसासारखी चालणारी होती.
शशिवदना भुजंगवेणी । अलंकारा शोभा जिची तनु आणी ।
दशन झळकती जेवी हिरेखाणी । बोलता सदनी प्रकाश पडे ॥ ८३ ॥
चंद्रासारखा चेहरा, नागासारखी वेणी आणि जिच्या दातांची चमक हिऱ्यांच्या खाणीसारखी होती; ती बोलताना घरात जणू प्रकाश पडत असे.
सकलकलानिपुण । यालागी कलावती नाम पूर्ण ।
जे सौंदर्यवैरागरींचे रत्न । जे निधान चातुर्यभूमीचे ॥ ८४ ॥
सर्व कलांमध्ये निपुण असल्यामुळे तिचे नाव 'कलावती' पडले. ती सौंदर्य आणि चातुर्याची खाण होती.
आंगींचा सुवास न माये सदनात । जिचे मुखाब्ज देखता नृपनाथ ।
नेत्रमिलिंद रुंजी घालित । धणी पाहता न पुरेचि ॥ ८५ ॥
तिच्या शरीराचा सुगंध घरात मावत नसे; तिचा कमळासारखा चेहरा पाहून राजाचे डोळे भुंग्यासारखे तिच्याभोवती फिरत असत आणि पाहताना समाधान होत नसे.
नूतन आणिली पर्णून । मनसिजे आकर्षिले रायाचे मन ।
बोलावू पाठविले प्रीतीकरून । परी ते न याचि प्रार्थिता ॥ ८६ ॥
नवीन विवाह करून आणल्यावर कामदेवाने राजाचे मन आकर्षित केले. राजाने तिला प्रेमाने बोलावले, पण ती विनंती करूनही आली नाही.
स्वरूपशृंगारजाळे पसरोन । आकर्षिला नृपमानसमीन ।
यालागी दाशार्हराजा उठोन । आपणचि गेला तिजपाशी ॥ ८७ ॥
राणीच्या सौंदर्याच्या जाळ्यात राजाचे मन अडकले होते, म्हणून दाशार्ह राजा स्वतः उठून तिच्या महालात गेला.
म्हणे शृंगारवल्ली शुभांगी । मम तनुवृक्षासी आलिंगी ।
उत्तम पुत्रफळ प्रसवसी जगी । अल्यानंदे सर्वांदेखता ॥ ८८ ॥
राजा म्हणाला, "हे सुंदर शृंगारवेली, माझ्या शरीराला आलिंगन दे, जेणेकरून आपल्याला उत्तम पुत्रप्राप्ती होईल आणि जगासमोर मोठा आनंद होईल."
तव ते शृंगारसरोवरमराळी । बोले सुहास्यवदना वेल्हाळी ।
म्हणे म्या उपासिला शशिमौळी । सर्वकाळ व्रतस्थ असे ॥ ८९ ॥
तेव्हा ती सुहासिनी कलावती म्हणाली, "मी महादेवाची (शशिमौळी) उपासना केली असून मी नेहमी व्रतस्थ असते."
जे स्त्री रोगिष्ठ अत्यंत । गर्भिणी किंवा ऋतुस्नात ।
अमुक्त अथवा व्रतस्थ । वृद्ध अशक्त न भोगावी ॥ ९० ॥
"अत्यंत आजारी, गरोदर, नुकतीच विटाळशी झालेली, व्रतस्थ, वृद्ध किंवा अशक्त स्त्रीचा उपभोग पुरुषाने घेऊ नये."
स्त्रीपुरुषे हर्षयुक्त । असावी तरुण रूपवंत ।
अष्टभोगेकरोनि युक्त । चिंताग्रस्त नसावी ॥ ९१ ॥
"स्त्री आणि पुरुष दोघेही आनंदी, तरुण, रूपवान असावेत आणि कोणतीही चिंता नसलेले असावेत."
पर्वकाळ व्रतदिन निरसून । उत्तमकाळी षडूस अन्न भक्षून ।
मग ललना भोगावी प्रीतीकरून । राजलक्षण सत्य हे ॥ ९२ ॥
"पर्वकाळ आणि व्रताचे दिवस सोडून, चांगल्या वेळी सात्विक अन्न ग्रहण करून मगच स्त्रीचा उपभोग घ्यावा, हेच खरे राजलक्षण आहे."
राव काममदे मत्त प्रचंड । रतिभरे पसरोनि दोर्दंड ।
आलिंगन देता बळे प्रचंड । शरीर त्याचे पोळले ॥ ९३ ॥
पण कामवासनेने मत्त झालेल्या राजाने जेव्हा बळजबरीने तिला आलिंगन दिले, तेव्हा राजाचे शरीर प्रचंड पोळले व भाजले गेले.
लोहार्गला तप्त अत्यंत । तैसी कलावतीची तनु पोळत ।
तूप वेगळा होऊनि पुसत । कैसा वृत्तान्त सांग हा ॥ ९४ ॥
तापलेल्या लोखंडाच्या दांड्यासारखी कलावतीची कांती तापल्यामुळे राजा लांब झाला आणि विचारू लागला, "हा काय प्रकार आहे, मला सांग?"
शृंगारसदनविलासिनी । मम हृदयानंदवर्धिनी ।
सकळ संशय टाकुनी । मुळींहुनि गोष्टी सांग ॥ ९५ ॥
"हे माझ्या हृदयाला आनंद देणाऱ्या कलावती, सर्व संशय दूर करून मला सुरुवातीपासून खरी गोष्ट सांग."
म्हणे हे राजचक्रमुकुटावतंस । क्रोधे भरो नेदी मानस ।
माझा गुरु स्वामी दुर्वास । अनुसूयात्मज महाराज ॥ ९६ ॥
राणी म्हणाली, "हे राजा, रागवू नकोस. अनुसूयेचे पुत्र महर्षी दुर्वास हे माझे गुरू आहेत."
त्या गुरूने परम पवित्र । मज दिधला शिवपंचाक्षरी मंत्र ।
तो जपता अहोरात्र । परम पावन पुनीत मी ॥ ९७ ॥
"माझ्या गुरूंनी मला पवित्र शिवपंचाक्षरी मंत्र दिला आहे, ज्याच्या अहोरात्र जपाने माझे शरीर परम पवित्र झाले आहे."
ममांग शीतळ अत्यंत । तव कलेवर पापसंयुक्त ।
अगम्यागमन केले विचाररहित । अभक्ष्य तितुके भक्षिले ॥ ९८ ॥
"माझे अंग शिवमंत्राने अत्यंत शीतल आहे आणि तुझे शरीर पापांनी भरलेले आहे. तू पूर्वजन्मी अगम्यागमन आणि अभक्ष्य भक्षण केले आहेस."
मज श्रीगुरुदयेकरोन । राजेंद्रा आहे त्रिकाळज्ञान ।
तुज जप तप शिवार्चन । घडले नाही सर्वथा ॥ ९९ ॥
"गुरुकृपेने मला भूत, वर्तमान व भविष्याचे ज्ञान आहे. तुझ्या हातून पूर्वजन्मी कोणताही जप, तप किंवा शिवपूजा झालेली नाही."
घडले नाही गुरुसेवन । पुढे राज्यांती नरक दारुण ।
ऐकता राव अनुतापेकरून । सद्गदित जाहला ॥ १०० ॥
"तुझ्या हातून गुरुसेवा न झाल्यामुळे या राज्या भोगल्यानंतर तुला घोर नरक प्राप्त होणार आहे." हे ऐकून राजा पश्चात्तापाने गद्गद झाला.
म्हणे कलावती गुणगंभीरे । तो शिवमंत्र मज देई आदरे ।
ज्याचेनि जपे सर्वत्रे । महत्पापे भस्म होती ॥ १०१ ॥
राजा म्हणाला, "हे गुणवान कलावती, ज्याच्या जपाने सर्व महापापे भस्म होतात, तो शिवमंत्र मला दे."
ती म्हणे हे भूभुजेंद्र । मज सांगावया नाही अधिकार ।
मी वल्लभा तू प्राणेश्वर । गुरु निर्धारा तू माझा ॥ १०२ ॥
राणी म्हणाली, "हे राजा, मला तुला मंत्र देण्याचा अधिकार नाही. मी तुझी पत्नी आहे आणि तू माझा पती व गुरू आहेस."
तरी यादवकुळी गुरु वरिष्ठ । गर्गमुनि महाराज श्रेष्ठ ।
जो ज्ञानियांमाजी दिव्यमुकुट । विद्या वरिष्ठ तयाची ॥ १०३ ॥
"आपल्या यादव कुळात गर्गमुनी हे श्रेष्ठ गुरू आहेत; ज्ञानी पुरुषांमध्ये ते सर्वोत्कृष्ट आहेत."
जैसे वसिष्ठ वामदेव ज्ञानी । तैसाच महाराज गर्गमुनी ।
त्यासी नृपश्रेष्ठा शरण जाऊनी । शिवदीक्षा घेइंजे ॥ १०४ ॥
"वसिष्ठ आणि वामदेवांसारखे गर्गमुनी ज्ञानी आहेत; त्यांना शरण जाऊन तू शिवदीक्षा घे."
मग कलावतीसहित भूपाळ । गर्गाश्रमी पातला तत्काळ ।
साष्टांग नमूनि करकमळ । जोडोनि उभा ठाकला ॥ १०५ ॥
मग राजा दाशार्ह कलावतीसह तात्काळ गर्गमुनींच्या आश्रमात गेला व त्यांना साष्टांग नमस्कार करून हात जोडून उभा राहिला.
अष्टभावे दाटूनि हृदयी । म्हणे शिवदीक्षा मज देई ।
म्हणूनि पुढती लागे पायी । मिती नाही भावार्थ ॥ १०६ ॥
अत्यंत भावुक होऊन राजा म्हणाला, "मला शिवदीक्षा द्या" आणि पुनश्च मुनींच्या पाया पडला.
यावरी तो गर्गमुनी । कृतान्तभगिनीतीरा येऊनी ।
पुण्यवृक्षातळी बैसोनी । स्नान करवी यमुनेचे ॥ १०७ ॥
यावर गर्गमुनींनी यमुनेच्या तीरावर एका पवित्र झाडाखाली बसून राजाला यमुनेत स्नान करायला लावले.
उभयतांनी करूनी स्नान । यथासांग केले शिवपूजन ।
यावरी दिव्य रत्ने आणून । अभिषेक केला गुरूसी ॥ १०८ ॥
दोघांनी स्नान करून यथासांग शिवपूजा केली व दिव्याभरणांनी गुरूंचा अभिषेक-सत्कार केला.
दिव्याभरणे दिव्य वस्त्रे । गुरु पूजिला नृपे आदरे ।
गुरुदक्षिणेसी भांडारे । दाशार्हराये समर्पिली ॥ १०९ ॥
राजाने उत्तम वस्त्रे व दागिन्यांनी गुरूंची पूजा केली आणि गुरुदक्षिणा म्हणून आपले खजिने अर्पण केले.
तनुमनधनेंसी उदार । गर्गचरणी लागे नृपवर ।
असोनि गुरूसी वंचिती जे पामर । ते दारुण निरय भोगिती ॥ ११० ॥
तन-मन-धनाने राजा गर्गमुनींच्या चरणी लीन झाला. जे मूर्ख गुरूंना फसवतात ते घोर नरकात जातात.
श्रीगुरूचे घरी आपदा । आपण भोगी सर्व संपदा ।
कैचे ज्ञान त्या मतिमंदा । गुरु ब्रह्मानंदा न भजे जो ॥ १११ ॥
गुरूच्या घरी संकट आणि स्वतः मात्र ऐश्वर्य भोगणाऱ्या मूर्खाला ज्ञान कसे मिळणार?
एक म्हणती तनु मन धन । नाशिवंत गुरूसी काय अर्पून ।
परम चांडाळ त्याचे शठज्ञान । कदा बदन न पहावे ॥ ११२ ॥
काही म्हणतात 'तन-मन-धन नाशिवंत आहे, ते गुरूंना काय अर्पण करायचे?' अशा चांडाळाचे तोंडही पाहू नये.
धिक् विद्या धिक् ज्ञान । धिक् वैराग्य धिक् साधन ।
चतुर्वेद शास्त्रे आला पढून । धिक् पठण तयाचे ॥ ११३ ॥
गुरूभक्ती नसणाऱ्याचे ज्ञान, विद्या, वैराग्य, साधने आणि चार वेदांचे पठण धिक्कारण्याजोगे आहे.
जैसा खरपृष्ठीवरी चंदन । षड्रसी दर्वी व्यर्थ फिरून ।
जेवी मापे तंदुल मोजून । इकडून तिकडे टाकिती ॥ ११४ ॥
गाढवाच्या पाठीवर चंदनाची लाकडे असणे, पळीने सहा रसांच्या अन्नात फिरणे किंवा मापाने तांदूळ मोजणे जितके व्यर्थ, तितकेच गुरुविना ज्ञान व्यर्थ आहे.
घाणा इक्षुरस गाळी । इतर सेविती रस नव्हाळी ।
की पात्रात शर्करा साठविली । परी गोडी न कळे तया ॥ ११५ ॥
ऊसाचा घाणा रस गाळतो पण रस इतर पितात, पात्रात साखर असते पण पात्राला गोडी कळत नाही; तसे गुरूविना ज्ञानी व्यक्तीची अवस्था असते.
असो ते अभाविक खळ । तैसा नव्हे तो दाशार्हनृपाळ ।
षोडशोपचारे निर्मळ । केले पूजन गुरूचे ॥ ११६ ॥
ते दुर्जन लोक तसे असोत, पण दाशार्ह राजा तसा नव्हता. उसने सोळा उपचारांनी गुरूंची निर्मळ पूजा केली.
उभा ठाकला कर जोडून । मग तो गर्गे हृदयी धरून ।
मस्तकी हस्त ठेवून । शिवपंचाक्षर मंत्र सांगे ॥ ११७ ॥
राजा हात जोडून उभा राहिल्यावर गर्गमुनींनी त्याला हृदयाशी धरले आणि डोक्यावर हात ठेवून शिवपंचाक्षरी मंत्र दिला.
हृदयआकाश भुवनी । उगवला निजबोधतरणी ।
अज्ञानतम तेचि क्षणी । निरसूनि नवल जाहले ॥ ११८ ॥
राजाच्या हृदयरूपी आकाशात आत्मज्ञानाचा सूर्य उगवला आणि अज्ञानाचा अंधार तात्काळ नष्ट झाला.
अडत मंत्राचे महिमान । रायाचिया शरीरामधून ।
कोट्यवधि काक निघोन । पळते झाले तेधवा ॥ ११९ ॥
शिवमंत्राच्या अथांग महिमामुळे राजाच्या शरीरातून करोडो कावळे (पापरूप) बाहेर निघून पळून गेले.
कितीएकांचे पक्ष जळाले । चरफडतचि बाहेर आले ।
अवघेचि भस्म होऊनी गेले । संख्या नाही तयांते ॥ १२० ॥
कित्येक पापरूपी कावळ्यांचे पंख जळाले, ते बाहेर येऊन तडफडत भस्म झाले.
जैसा किंचित पडता कृशान । दग्ध होय कंटकवन ।
तैसे काक गेले जळोन । देखोनि राव नवल करी ॥ १२१ ॥
आगीची ठिणगी पडताच जसे काट्याचे जंगल जळून जाते, तसे ते कावळे जळालेले पाहून राजाला नवल वाटले.
गुरूसी नमोनि पुसे नृप । काक कैचे निघाले अमूप ।
माझे झाले दिव्य रूप । निर्जरांहूनि आगळे ॥ १२२ ॥
राजाने गुरूंना विचारले, "हे कावळे कोठून आले? आणि माझे शरीर देवांपेक्षाही तेजस्वी कसे झाले?"
गुरु म्हणे ऐक साक्षेपे । अनंत जन्मींची महापापे ।
बाहेर निघाली काकरूपे । शिवमंत्रप्रतापे भस्म झाली ॥ १२३ ॥
गुरू म्हणाले, "तुझ्या अनंत जन्मांची महापापे कावळ्यांच्या रूपाने बाहेर पडली आणि शिवमंत्राच्या प्रतापाने जळून भस्म झाली."
निष्पाप झाला नृपवर । गुरूस्तवन करी वारंवार ।
धन्य पंचाक्षरी मंत्र । तू धन्य गुरु पंचाक्षरी ॥ १२४ ॥
राजा पूर्ण निष्पाप झाला व गुरूंची स्तुती करू लागला, "धन्य तो पंचाक्षरी मंत्र आणि धन्य माझे गुरू!"
पंचभूतांची झाडणी करून । सावध केले मजलागून ।
चारी देह निरसून । केले पावन गुरुराया ॥ १२५ ॥
"पंचाक्षरी मंत्राने माझे पाच महाभूत शुद्ध करून मला चारही देहांच्या पलीकडे नेऊन पावन केले."
पंचवीस तत्त्वांचा मेळ । त्यांत सापडलो बहुत काळ ।
क्रोधमहिषासुर सबळ । कामवेताळ घुसधुसी ॥ १२६ ॥
"पंचवीस तत्त्वे, क्रोधरूपी महिषासुर आणि कामरूपी वेताळ यांच्या जाळ्यात मी अडकलो होतो."
आशा मनशा तृष्णा कल्पना । भ्रांति भूली इच्छा वासना ।
या जखिणी यक्षिणी नाना । विटंबीत मज होत्या ॥ १२७ ॥
"आशा, तृष्णा, कल्पना, भ्रांती आणि वासना या यक्षिणी मला छळत होत्या."
ऐसा हा अवघा मायामेळ । तुवा निरसिला तात्काळ ।
धन्य पंचाक्षरी मंत्र निर्मळ । गुरु दयाळ धन्य तू ॥ १२८ ॥
"हा सर्व मायेचा पसारा आपण तात्काळ नष्ट केलात. तो पंचाक्षरी मंत्र आणि दयाळू गुरू दोन्ही धन्य आहेत!"
सहस्रजन्मपर्यंत । मज ज्ञान झाले समस्त ।
पापे जळाली असंख्यात । काकरूपे देखिली म्या ॥ १२९ ॥
"हजारो जन्मांची माझी पापे जी मी कावळ्यांच्या रूपात पाहिली, ती सर्व जळून गेली."
सुबर्णस्तेय अभक्ष्यभक्षक । सुरापान गुरुतल्पक ।
परदारागमन गुरुनिंदक । ऐसी नाना महत्पापे ॥ १३० ॥
"सुवर्णचोरी, अभक्ष्य भक्षण, मद्यपान, गुरुपत्नीशी गमन, परस्त्रीगमन आणि गुरुनिंदा अशी महापापे जळाली."
गोहत्या ब्रह्महत्या धर्मलोपक । स्त्रीहत्या गुरुहत्या ब्रह्मछळक ।
परनिंदा पशुहिंसक । वृत्तिहारक अगम्यस्त्रीगमन ॥ १३१ ॥
"गोहत्या, ब्रह्महत्या, धर्मलोप, स्त्रीहत्या, गुरुहत्या, परनिंदा, पशूंची हिंसा आणि वृत्ती हिरावून घेणे ही पापे जळाली."
मित्रद्रोही गुरुद्रोही । विश्वद्रोही वेदद्रोही ।
प्रासादभेद लिंगभेद पाही । पंक्तीभेद हरिहरभेद ॥ १३२ ॥
"मित्रद्रोह, गुरुद्रोह, विश्वद्रोह, वेदद्रोह आणि भेदाभेद करण्याची पापे नष्ट झाली."
ज्ञानचोर पुस्तकचोर पक्षिघातक । पाखांडमति मिथ्यावादक ।
भेदबुद्धि भष्टमार्गस्थापक । स्त्रीलंपट दुराचारी ॥ १३३ ॥
"ज्ञानचोरी, पुस्तकचोरी, पक्ष्यांची हिंसा, पाखंडीपणा, दुराचार आणि स्त्रीलंपटपणाची पापे भस्म झाली."
कृतघ्न परद्रव्यापहारक । कर्मश्रष्ट तीर्थमहिमाउच्छेदक ।
बकध्यानी गुरुछळक । मातृहतक पितुहत्या ॥ १३४ ॥
"कृतघ्नपणा, दुसऱ्याचे धन चोरणे, तीर्थांची निंदा, कपटाचरण आणि आई-वडिलांची हत्या यांसारखी पापे नष्ट झाली."
दुर्बलघातुक कर्ममार्गघ्न । दीनहत्यारी पाहती पैशून्य ।
तृणदाहक पीडिती सज्जन । गोत्रवध भगिनीविध ॥ १३५ ॥
"दुर्बळांना त्रास देणे, सज्जनांना छळणे, गोत्रवध आणि बहिणीची हत्या ही सर्व पापे जळाली."
कन्याविक्रय गोविक्रय । हयविक्रय रसविक्रय ।
ग्रामदाहक आत्महत्या पाहे । भ्रूणहत्या महापापे ॥ १३६ ॥
"कन्याविक्री, गोविक्री, गाव जाळणे, आत्महत्या आणि भ्रूणहत्या ही सर्व महापापे जळून भस्म झाली."
ही महापापे सांगितली । क्षुद्रपापे नाही गणिली ।
इतुकी काकरूपे निघाली । भस्म झाली प्रत्यक्ष ॥ १३७ ॥
"ही सर्व महापापे आणि इतर अगणित लहान पापे कावळ्यांच्या रूपाने बाहेर पडून प्रत्यक्ष भस्म झाली."
काही गाठी पुण्य होते परम । म्हणोनि नरदेह पावलो उत्तम ।
गुरुप्रतापे तरलो निःसीम । काय महिमा बोलू आता ॥ १३८ ॥
"माझे काही पूर्वपुण्य शिल्लक होते म्हणून मला हा मानवी जन्म मिळाला आणि गुरु कृपेने मी पार पडलो."
गुरूस्तवन करूनि अपार । ग्रामासी आला दाशार्ह नृपवर ।
सवे कलावती परम चतुर । केला उद्धार रायाचा ॥ १३९ ॥
गुरूंची स्तुती करून राजा दाशार्ह चतुर कलावतीसह आपल्या नगरात परत आला, जिने राजाचा उद्धार केला होता.
जपता शिवमंत्र निर्मळ । राज्य वर्धमान झाले सकळ ।
अवर्षणदोष दुष्काळ । देशातूनि पळाले ॥ १४० ॥
निर्मळ शिवमंत्राच्या जपाने राज्य समृद्ध झाले; दुष्काळ आणि अवर्षण देशातून पळून गेले.
वैधव्य रोग आणि मृत्यु । नाहीच कोठे देशात ।
आलिंगिता कलावतीसी नृपनाथ । शशीऐसी शीतळ वाटे ॥ १४१ ॥
देशात वैधव्य, रोग आणि अकाली मृत्यू नाहीसा झाला; आणि आता कलावतीला आलिंगन देताच राजाला ती चंद्रासारखी शीतल वाटू लागली.
शिवभजनी लाविलें सकळ जन । घरोघरी होत शिवकीर्तन ।
रुद्राभिषेक शिवपूजन । ब्राह्मणभोजन यथविधि ॥ १४२ ॥
राजाने सर्व प्रजेला शिवभक्तीला लावले; घरोघरी शिवकीर्तन, रुद्राभिषेक, शिवपूजा व ब्राह्मणभोजन होऊ लागले.
दाशार्हरायाचे आख्यान । जे लिहिती ऐकती करिती पठण ।
प्रीतीकरूनि ग्रंथरक्षण । अनुमोदन देती जे ॥ १४३ ॥
दाशार्ह राजाची ही कथा जे लिहितात, ऐकतात, पठण करतात, ग्रंथाचे जतन करतात किंवा अनुमोदन देतात...
सुफळ त्यांचा संसार । त्यासी निजांगे रक्षी श्रीशंकर ।
धन्य धन्य तेचि नर । शिवमहिमा वर्णिती जे ॥ १४४ ॥
...त्यांचा संसार सुफळ होतो आणि श्रीशंकर स्वतः त्यांचे रक्षण करतात. जे शिवाचा महिमा गातात ते मनुष्य धन्य आहेत.
पुढे कथा सुरस सार । अमृताहूनि रसिक फार ।
ऐकोत पंडित चतुर । गुरुभक्त प्रेमळ ज्ञानी जे ॥ १४५ ॥
पुढील कथा अमृताहूनही रसाळ आहे; चतुर पंडित, गुरुभक्त आणि ज्ञानी लोकांनी ती ऐकावी.
पूर्ण ब्रह्मानंद शूळपाणी । श्रीधरमुख निमित्त करूनि ।
तोचि बोलवीत विचारोनी । पहावे मनी निधरि ॥ १४६ ॥
साक्षात पूर्णब्रह्म शंकर कवी श्रीधराच्या मुखाला निमित्त करून स्वतःच हा ग्रंथ बोलवून घेत आहेत.
श्रीधरवरद पांडुरंग । तेणे शिरी धरिले शिवलिंग ।
पूर्ण ब्रह्मानंद अभंग । नव्हे विरंग कालत्रयी ॥ १४७ ॥
कवी श्रीधरावर पांडुरंगाचा वरदहस्त असून त्यांनी मस्तकावर शिवलिंग धारण केले आहे; हा ब्रह्मानंद त्रिकालाबाधित आहे.
शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । प्रथमाध्याय गोड ॥ १४८ ॥
स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा भव्य शिवलीलामृत ग्रंथाचा गोड असा पहिला अध्याय सज्जनांनी अखंड परिसावा (ऐकावा).