संत तुकाराम आणि उसाची मोळी कथा

महाराष्ट्रातील भागवत धर्माचा भव्य कळस म्हणून ज्यांचा अखंड गौरव केला जातो, ते देहूचे जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज हे केवळ गोड शब्दांत अभंग रचना करणारे कवी नव्हते, तर ते स्वतःच्या प्रत्येक कृतीतून धर्म आणि परमार्थ जिवंतपणे जगणारे एक महान युगपुरुष होते. तुकोबांचे संपूर्ण आयुष्य हे मानवी मनातील विकार, स्वार्थीपणा आणि राग यांवर केवळ निस्सीम भक्तीने आणि अथांग शांततेने कसा विजय मिळवावा, याचे एक अप्रतिम उदाहरण आहे. संतांचे लक्षण हे केवळ त्यांच्या बाह्य पोशाखात नसते, तर त्यांच्या दैनंदिन व्यवहारातील सहिष्णुतेत असते, हे नाथांच्या ऐतिहासिक प्रसंगांप्रमाणेच तुकोबांच्या जीवनातूनही वारंवार सिद्ध झाले आहे, जसे की आपण संत एकनाथ महाराज क्षमाशीलता प्रसंग यामध्ये सविस्तर अभ्यासत असतो.

संत तुकाराम महाराजांच्या जीवनातील अशाच अनेक छोट्या पण अंतर्मनाला स्पर्श करणाऱ्या आणि अंतर्मुख करणाऱ्या बोधकथांपैकी एक अत्यंत रसाळ आणि प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे— **"उसाची मोळी"**! ही कथा वरवर पाहता अतिशय साधी वाटते, परंतु तिच्यामध्ये लपलेला कौटुंबिक समन्वयाचा, निरपेक्ष दानाचा, समतेचा आणि असहिष्णुतेवर सहिष्णुतेच्या विजयाचा जो महान संदेश आहे, तो आजच्या काळातील विस्कळीत होत चाललेल्या मानवी नात्यांना जोडण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. या लेखात आपण हा दिव्य प्रसंग आणि त्यामागील सखोल आध्यात्मिक दृष्टिकोन अतिशय सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.

"संतपण म्हणजे केवळ स्वतःच्या सुखाचा किंवा कुटुंबाचा विचार करणे नव्हे, तर अवघ्या जगाला आपले मानून स्वतःजवळील आनंदाचे आणि वस्तूंचे सर्वांमध्ये मुक्तहस्ताने वाटप करणे होय."

🌾 उसाची मोळी आणि तुकोबांचे मुक्तहस्ताने केलेले वाटप

देहू गावामध्ये तुकाराम महाराजांचा प्रपंच हा अत्यंत गरिबीचा आणि कष्टाचा होता. एकदा तुकोबांनी गावाबाहेर असलेल्या एका मोठ्या उसाच्या मळ्यामध्ये शेतकऱ्याला मदत म्हणून काही दिवस प्रामाणिकपणे राखण केली. त्यांच्या या अथांग प्रामाणिकपणावर आणि निस्सीम सेवेवर प्रसन्न होऊन, मळ्याच्या मालकाने समाधानाने तुकोबांना मजुरी म्हणून **एक पंचवीस-तीस चांगल्या, गोड उसांची मोठी मोळी** भेट दिली. घरी लहान मुले उसाचा गोडवा चाखतील आणि प्रपंचात चार सुखाचे दिवस येतील, या अपेक्षेने तुकाराम महाराज ती उसाची मोळी आपल्या खांद्यावर ठेवून विठ्ठल नामाचा गजर करत घराच्या दिशेने निघाले.

देहूच्या गल्ल्यांमधून जात असताना, वाटेत काही लहान मुले धूळीत खेळत होती. खांद्यावर एवढी मोठी उसाची मोळी घेऊन जाणाऱ्या तुकोबांना पाहून मुलांचे डोळे चमकले. ती निष्पाप मुले धावत तुकोबांजवळ आली आणि त्यांनी निरागसपणे विचारले, “तुकोबा, तुकोबा... एवढे सगळे गोड ऊस तुम्ही कोणासाठी घेऊन चालला आहात?” मुलांच्या तोंडावरील ती गोड आणि आशेची भावना पाहून तुकोबांचे अंतःकरण प्रेमाने भरून आले. ते मंद हसले आणि अत्यंत वात्सल्याने म्हणाले, “अरे माझ्या लाडक्या बाळांनो, हे ऊस कोणासाठी काय? हे तुमच्यासाठीच तर आहेत!” आणि मग काय, तुकोबांनी तिथेच खांद्यावरून मोळी खाली उतरवली आणि रस्त्यात भेटणाऱ्या प्रत्येक गरीब, अनाथ आणि लहान मुलाला एक-एक ऊस वाटत-वाटत ते घराच्या दिशेने पुढे चालू लागले.

🏡 रिकामी मोळी आणि आवलीबाईंचा सात्त्विक संताप

तुकोबांचा स्वभावच असा होता की त्यांच्या दारात आलेला कोणीही उपाशी किंवा रिकाम्या हाताने परत जात नसे. मुलांमध्ये साक्षात विठ्ठल पाहणाऱ्या तुकोबांना याचे भानच राहिले नाही की आपण घरातल्या मुलांसाठी काय नेत आहोत, जसा दिव्य अनुभव आपण आधीच्या चरित्रातही पाहिला आहे, ज्याचा गोडवा आपण पुंडलिक चरित्र व विठोबा प्रकट कथा यामध्ये अनुभवतो. वाटत-वाटत शेवटी जेव्हा तुकाराम महाराज स्वतःच्या घराच्या दारात पोहोचले, तेव्हा त्यांच्या खांद्यावर ३० उसांच्या मोळीऐवजी **फक्त एकच ऊस आणि त्याभोवती बांधलेला दोर** शिल्लक राहिला होता!

घराच्या दारात उभ्या असलेल्या नाथांच्या पत्नी म्हणजेच **आवळीबाई (जीजाबाई)** यांनी जेव्हा तुकोबांच्या खांद्यावरील ती रिकामी झालेली मोळी आणि अवघा एकच ऊस पाहिला, तेव्हा त्यांचा सात्त्विक संताप अनावर झाला. आधीच घरात धान्याचा कण नव्हता, मुले भुकेने व्याकुळ झाली होती. आवळीबाई अत्यंत संतापून आणि रागाने लाल होऊन म्हणाल्या, “अहो माणसा, तुम्हाला स्वतःच्या प्रपंचाची आणि मुलाबाळांची काही काळजी आहे की नाही? घरची पोरं उपाशीपोटी देवाचा धावा करत आहेत आणि तुम्ही बाहेरच्या जगाला दानशूर बनून ऊस वाटत सुटला आहात! काय करायचे आम्ही या एका उसाचे?”

🧘 तीव्र अंतःकरणशुद्धी आणि असहिष्णुतेवर सहिष्णुतेचा विजय

तुकोबांच्या त्या अत्यंत शांत, रसाळ आणि विनोदी वाणीमागे त्यांची तीव्र अंतःकरणशुद्धी, समता आणि अथांग करुणा लपलेली होती. त्यांच्या चेहऱ्यावरील तो निस्सीम आनंद आणि निरपेक्ष शांती पाहून आवळीबाईंच्या डोळ्यांतील रागाचे पाणी पश्चात्तापाच्या अश्रूंमध्ये वितळून गेले. त्यांना समजले की आपल्या पतीचे संतत्व हे जगातील कोणत्याही भौतिक वादाच्या पलीकडचे आहे.

हा प्रसंग आपल्याला शिकवतो की जेव्हा समोरून क्रोधाचा किंवा रागाचा डोंगर उभा राहतो, तेव्हा त्याला शांततेच्या आणि समजुतीचा हात देऊन कसे क्षणात विरघळवून टाकता येते. हाच व्यापक दृष्टिकोन वारकरी संप्रदाय रोज विठ्ठल चरणी लीन होऊन अनुभवत असतो, ज्याची सुंदर प्रचिती आपण रोज पहाटे संतांचे साहित्य वाचताना आणि हरिपाठ ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या ओव्या गाताना घेत असतो.

🚩 वारी आणि संतांच्या अखंड साहित्याची प्रेरणा

संत तुकाराम महाराजांची ही कथा उसाची असली, तरी ती आपल्या संपूर्ण मानवी जीवनाला गोडवा आणि शांततेची दीक्षा देणारी आहे. तुकोबांचे संतत्व हे केवळ मंचावर उभे राहून गोड बोलण्यात नव्हते, तर ते संकट आणि अपमानाच्या प्रसंगी शांत राहून, करुणामयी कृती करण्यात दडलेले होते. त्यांनी दिलेला तो भौतिक ऊस जरी त्या दिवशी संपला असला, तरी त्यांनी संपूर्ण जगाला दिलेली ही समतेची आणि त्यागाची शिकवण आज शेकडो वर्षांनंतरही वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातून जिवंत आहे. हाच विचार वारकरी संप्रदायातील लक्षावधी वैष्णव दरवर्षी वारीच्या प्रवासात अनुभवतात, ज्याचा इतिहास आपण पंढरपूरची वारी परंपरा यामध्ये पाहतो.

तुकोबांनी आपल्या गाथेतून आणि अभंगांतून नेहमी हाच संदेश दिला की, स्वतःसाठी तर प्रत्येक श्वापद जगतो, पण खरा देवत्व तोच मिळवतो जो इतरांसाठी स्वतःचा स्वार्थ त्यागून मुक्तहस्ताने सर्व काही वाटत सुटतो. हाच दिव्य विचार आपण पुढे संतांच्या साहित्यातून आणि विचारांतून हरिपाठ तुकारาม महाराज यामध्ये अत्यंत सखोलपणे शिकत असतो.

✨ समारोप

थोडक्यात सांगायचे तर, जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे हे चरित्र आणि उसाची मोळी हा प्रसंग आपल्याला मानवतेची खरीखुरी गोडी आणि संतत्वाचा जिवंत मंत्र देणारा आहे. संतपण म्हणजे स्वतःचा स्वार्थ गोळा करणे नव्हे, तर स्वतःजवळील सुख, शांती आणि ज्ञान सर्वांसाठी वाटणे होय, हाच वारकरी संप्रदायाचा मुख्य आत्मा आहे. हा संपूर्ण दिव्य इतिहास आणि संतांची परंपरा अधिक सखोलपणे समजून घेण्यासाठी आमचे इतर विशेष विभाग जसे की, संतांची गुरु परंपरा आणि भक्तीचा सुवर्ण इतिहास नक्की अभ्यासा.