पापमोचनी एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, चैत्र महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'पापमोचनी एकादशी' (Papmochani Ekadashi) असे म्हटले जाते. नावातच स्पष्ट असल्याप्रमाणे ही एकादशी मानवाच्या सर्व ज्ञात आणि अज्ञात पापांचे मोचन (विनाशन) करणारी मानली गेली आहे.

धार्मिक ग्रंथानुसार, या एकादशीचे व्रत केल्याने ब्रह्महत्या, सुवर्णचोरी किंवा घोर पापांतूनही मानवाला मुक्ती मिळते. केवळ या एकादशीची पावन कथा श्रवण केल्याने हजार गाई दान (सहस्र गोदान) केल्याचे अलौकिक पुण्य लाभते. हे व्रत करणारी साधक व्यक्ती आयुष्याच्या शेवटी स्वर्गलोकास प्राप्त होते.

प्राचीन काळी 'चैत्ररथ' नावाच्या एका घनदाट व सुंदर जंगलात महर्षी मेधावी नावाचे ऋषी घोर तपश्चर्या करत होते. तेथे अप्सरांचे येणे-जाणे असायचे. एके दिवशी 'मंजुघोषा' नावाची एक अत्यंत सुंदर अप्सरा तेथे आली आणि तिने महर्षी मेधावींना आपल्या रूप आणि सौंदर्याच्या मोहात पाडले. महर्षी मेधावीसुद्धा तिच्या लावण्यावर मोहित झाले आणि स्वतःचा भक्तीमार्ग विसरून तिच्यासोबत रममाण झाले.

अशा प्रकारे मंजुघोषा आणि महर्षी मेधावी यांना एकत्र राहून तब्बल ५७ वर्षे निघून गेली. जेव्हा महर्षींना आपल्या तपोभंगाची आणि चुकीची जाणीव झाली, तेव्हा त्यांनी तीव्र रागाने मंजुघोषाला 'पिशाचिनी' बनण्याचा शाप दिला. शापामुळे मंजुघोषा पिशाचिनी बनली आणि तिने अत्यंत पश्चात्तापाने महर्षींच्या चरणी गहाणे मांडून शापमुक्तीचा उपाय विचारला. तेव्हा ऋषींनी तिला चैत्र कृष्ण पक्षातील 'पापमोचनी एकादशी' चे व्रत करण्याचा मार्ग दाखवला.

च्यवन ऋषींचा उपदेश आणि पापमुक्ती:

त्यानंतर महर्षी मेधावी स्वतःही तपोभंग आणि कामवासनेच्या पापातून मुक्त होण्यासाठी आपले पिता च्यवन ऋषींकडे गेले. च्यवन ऋषींनी आपल्या पुत्रालाही पापमोचनी एकादशीचे विधीवत व्रत करण्याचा सल्ला दिला.

महर्षी मेधावी आणि अप्सरा मंजुघोषा या दोघांनीही अतिशय निष्ठेने आणि विधीवत पापमोचनी एकादशीचे व्रत केले. या महाव्रताच्या अलौकिक प्रभावाने दोघेही पूर्णपणे पापमुक्त झाले. मंजुघोषा पिशाच्चयोनीतून मुक्त होऊन पुन्हा स्वर्गात गेली आणि महर्षी मेधावींना त्यांचे तपोबल पूर्ववत प्राप्त झाले.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्र परिधान करून सर्व पापांच्या क्षालनासाठी श्रीविष्णूंचे ध्यान करत संकल्प करावा.
2. श्रीविष्णु पूजन: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून भगवान श्रीविष्णूंची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करावी. देवाला पंचामृत व गंगाजलाने स्नान घालावे.
3. अलंकार व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, पिवळे चंदन, अक्षता, रोळी, धूप आणि दीप अर्पण करावा. नैवेद्यामध्ये तुळशीपत्र अनिवार्यपणे ठेवावे.
4. कथा व आरती: पूजा पूर्ण झाल्यानंतर पापमोचनी एकादशीची कथा अवश्य वाचावी किंवा श्रवण करावी. त्यानंतर श्रीविष्णूची आरती करून प्रसादाचे वाटप करावे.
5. अहोरात्र जागरण: एकादशीच्या रात्री श्रीविष्णूच्या नामाचा जप, भजन किंवा विष्णु सहस्रनामाचे पठण करत जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पूजा करून ब्राह्मणांना/गरजूंना अन्न-दक्षिणा दिल्यानंतरच सात्त्विक अन्नाने उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ विष्णुवे नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥