आमलकी एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, फाल्गुन महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'आमलाकी एकादशी' (Amalaki Ekadashi) किंवा 'आवळा एकादशी' असे म्हटले जाते. हा पावन दिवस मुख्यत्वे आवळ्याच्या वृक्षाला (Phyllanthus Emblica) समर्पित आहे. हिंदू धर्मात वृक्षपूजेला अनन्यसाधारण स्थान असून ब्रह्म हे सर्व चराचरात वास करते, हीच यामागील मूळ धारणा आहे.

धार्मिक श्रद्धेनुसार, आमलाकी एकादशीच्या दिवशी स्वयं भगवान श्रीविष्णू, माता लक्ष्मी, तसेच राधा-कृष्ण आवळ्याच्या झाडात व त्याच्या सानिध्यात वास करतात. त्यामुळे या दिवशी आवळ्याच्या झाडाची विधीवत पूजा केल्याने भगवंताची असीम कृपा लाभते. तसेच, आवळ्यामध्ये मुबलक प्रमाणात व्हिटॅमिन सी आणि औषधी गुणधर्म असल्याने आयुर्वेदात याला अमृतासमान मानले गेले आहे. या एकादशीपासूनच रंगोत्सवाच्या (होळीच्या) मुख्य पर्वाला सुरुवात होते.

ब्रह्मांड पुराणात महर्षी वसिष्ठांनी राजा चैत्ररथाला आमलाकी एकादशीची कथा सांगितली आहे. वैदिश नगरीचा राजा चैत्ररथ आणि त्याची प्रजा अत्यंत विष्णुभक्त होती. एकदा आमलाकी एकादशीच्या दिवशी राजा आणि त्याच्या संपूर्ण प्रजेने नदीकाठावरील विष्णू मंदिराजवळ असलेल्या आवळ्याच्या झाडाची, भगवान विष्णूची आणि त्यांचे अवतार असलेल्या परशुरामाची पूजा केली. रात्री भजने गात सर्वांनी अहोरात्र जागरण केले.

त्याच वेळी एक भुकेलेला आणि तहानलेला शिकारी तेथे आला. त्याने काहीही न खाता शांतपणे विष्णूची भजने ऐकली आणि आवळ्याच्या झाडाजवळ रात्र घालवली. अजाणतेपणी घडलेल्या या आमलाकी एकादशीच्या व्रताच्या पुण्यामुळे त्या शिकाऱ्याचा पुढील जन्मात 'राजा वसुरथ' म्हणून जन्म झाला.

शरीरातून प्रकट झालेली दिव्य शक्ती:

राजा वसुरथ (किंवा राजा चित्रसेन) एकदा जंगलात शिकारीसाठी गेला असताना वाट चुकला आणि राक्षसांच्या तावडीत सापडला. राक्षसांनी त्याच्यावर शस्त्रांनी भयंकर हल्ला केला; परंतु राजा बेशुद्ध पडला तरी त्याला काहीही दुखापत झाली नाही. अचानक राजाच्या शरीरातून एक दिव्य तेज आणि शक्ती प्रकट झाली, जिने सर्व राक्षसांचा संहार केला.

राजा शुद्धीवर आल्यावर थक्क झाला, तेव्हा आकाशवाणी झाली: *"हे राजा! हे सर्व तुझ्या मागील जन्मी अजाणतेपणी केलेल्या आमलाकी एकादशी व्रताचे फळ आहे!"* निष्काम भक्तीने केलेल्या या एकादशीमुळे जन्मोजन्मी भगवंताचे रक्षण प्राप्त होते.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि भगवान विष्णू व आवळा वृक्षाचे ध्यान करून व्रताचा संकल्प करावा.
2. आवळा वृक्ष पूजन: आवळ्याच्या झाडाजवळ जाऊन तेथील जमीन स्वच्छ करावी. झाडाला जल अर्पण करून गंध, अक्षता, रोळी, पिवळी फुले, धूप आणि दीप लावून विधीवत पूजा करावी.
3. परशुराम व विष्णु पूजन: भगवान विष्णू आणि त्यांचे ६ वे अवतार असलेल्या भगवान परशुरामाची पूजा करावी.
4. दानधर्म: या दिवशी ब्राह्मणांना आवळा फळ, वस्त्र, अन्न आणि दक्षिणा दान करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या दानाचे पुण्य 'वाजपेय यज्ञा'च्या (सोम यज्ञाच्या) बरोबरीचे मानले जाते.
5. होळी उत्सवाचा प्रारंभ: आमलाकी एकादशीच्या दिवशी आवळ्याची पूजा करून लोक एकमेकांना गुलाल लावून होळीच्या मुख्य उत्सवाला सुरुवात करतात.

"ॐ धात्र्यै नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥