विजया एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, फाल्गुन महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'विजया एकादशी' (Vijaya Ekadashi) असे म्हटले जाते. नावातच स्पष्ट असल्याप्रमाणे ही एकादशी साधकाला त्याच्या आयुष्यातील कठीण आव्हानांवर, शत्रूंवर आणि कार्यांतील सर्व अडथळ्यांवर 'विजय' मिळवून देते.

पौराणिक मान्यतेनुसार, त्रेतायुगात साक्षात प्रभू श्रीरामांनी लंकेवर चढाई करण्यापूर्वी आणि विशाल महासागर पार करण्यासाठी आपल्या वानरसेनेसह हे विजया एकादशीचे महाव्रत केले होते. या व्रताच्या अलौकिक प्रभावाने वानरसेनेला अथांग समुद्र पार करण्याचा मार्ग सापडला आणि प्रभू श्रीरामांनी रावणाचा पराभव करून माता सीतेची मुक्तता केली. हे व्रत केल्याने सर्व प्रकारच्या नकारात्मक शक्ती नष्ट होतात आणि मनात अपार आत्मविश्वास निर्माण होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीची कथा सांगताना ब्रह्माजी आणि नारद मुनींच्या संवादाचा संदर्भ दिला. त्रेतायुगात जेव्हा प्रभू श्रीराम, माता सीता आणि लक्ष्मण १४ वर्षांच्या वनवासात असताना रावणाने माता सीतेचे कपटाने अपहरण केले. सीतामातेच्या शोधात श्रीराम आणि लक्ष्मण जंगलात भटकत असताना त्यांची भेट जटायूशी झाली आणि नंतर त्यांनी कबंध राक्षसाचा वध केला.

त्यानंतर सुग्रीवाशी मैत्री होऊन वानरसेना एकत्र झाली. हनुमानजींनी महासागर पार करून लंकेतील अशोक वाटिकेत सीतामातेचे दर्शन घेतले आणि लंकादहन करून परत आले. परंतु, संपूर्ण वानरसेनेला आणि श्रीरामांना लंकेत पोहोचण्यासाठी विशाल महासागर पार करणे ही सर्वात मोठी अडचण बनली होती.

वकदलाभ्य ऋषींचा उपदेश आणि विजयाची प्राप्ती:

लक्ष्मणजींच्या सूचनेनुसार प्रभू श्रीराम जवळच आश्रम असलेल्या वकदलाभ्य ऋषींकडे गेले आणि त्यांना महासागर पार करण्याचा उपाय विचारला. तेव्हा वकदलाभ्य ऋषी म्हणाले, *"हे रामा! फाल्गुन महिन्यातील कृष्ण पक्षातील 'विजया एकादशी' चे व्रत तू तुझ्या भावासह, सेनापतींसोबत आणि वानरसेनेसोबत विधीवत पाळ. या एकादशीच्या प्रभावाने तुला समुद्रावर विजय मिळेल आणि रावणाचा पराभव होईल."*

प्रभू श्रीरामांनी ऋषींच्या आज्ञेनुसार फाल्गुन कृष्ण एकादशीला वानरसेनेसह विजया एकादशीचे कडक व्रत केले आणि भगवान विष्णूची पूजा केली. या व्रताच्या पुण्यामुळे नल आणि नीलाच्या नेतृत्वात वानरसेनेने समुद्रावर सेतू बांधला, सागर पार केला आणि रावणाचा वध करून विजय मिळवला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ पिवळे वस्त्र परिधान करून विष्णू व श्रीरामांचे ध्यान करत विजयाचा संकल्प करावा.
2. स्थापना व अभिषेक: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून भगवान विष्णूची व प्रभू श्रीरामांची मूर्ती स्थापन करावी. त्यांना गंगाजलाने स्नान घालावे.
3. पूजन व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, तुळशीची पाने, ऋतूप्रमाणे ताजी फळे आणि गोड मिठाई अर्पण करावी. धूप-दीप लावून आरती करावी.
4. विष्णु सहस्रनाम पाठ: या दिवशी 'विष्णु सहस्रनाम' किंवा श्रीराम स्तोत्राचे पठण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
5. उपवास व जागरण: हे व्रत निर्जल किंवा फलाहार करून केले जाते. रात्री भगवंताच्या नामाचा जप करत जागरण करावे.
6. दशमी व एकादशी नियम: या काळात कांदा, लसूण, मांसाहार असे तामसिक अन्न पूर्णपणे टाळावे. ब्रह्मचर्याचे पालन करावे, कोणाबद्दलही वाईट बोलू नये वा असत्य बोलू नये.
7. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना भोजन व दक्षिणा दिल्यानंतर सात्त्विक अन्नाने पारणे सोडावे.

"श्री राम जय राम जय जय राम"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥