जया एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'जया एकादशी' (Jaya Ekadashi) असे म्हटले जाते. ही एकादशी मानवाच्या सर्व पापांचा नाश करणारी, अत्यंत पवित्र, मनातील इच्छा पूर्ण करणारी आणि मृत्यूनंतर मोक्ष मिळवून देणारी मानली गेली आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला पद्मापुराणातील कथेचा संदर्भ देऊन जया एकादशीचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे व्रत केल्याने मनुष्याला घोर अशा ब्रह्महत्येच्या पापातूनही मुक्ती मिळते. ज्या व्यक्तीच्या हातून हे व्रत केले जाते, तिला मृत्यूनंतर कधीही पिशाच्चयोनी किंवा प्रेतयोनीत भटकावे लागत नाही. या एकादशीची कथा ऐकल्याने किंवा वाचल्याने 'अग्निष्टोम यज्ञा'चे पुण्य लाभते आणि साधक कोट्यवधी वर्षे वैकुंठलोकात आनंदात राहतो.

पौराणिक कथेनुसार, एकदा नंदनवनात देवराज इंद्र अप्सरांच्या नृत्याचा आनंद घेत होता. त्या नृत्यसभेत 'माल्यवान' नावाचा गंधर्व आणि अतिशय रूपवती असलेली 'पुष्पवती' नावाची अप्सरा गायन करत होते. दोघेही एकमेकांच्या सौंदर्यावर मोहित झाले. कामातुरामुळे गायन करताना त्यांचा ताल व सूर चुकला आणि त्यांनी इंद्राच्या आज्ञेचे उल्लंघन केले. या अपमानामुळे संतप्त होऊन इंद्राने त्यांना शाप दिला: *"तुम्ही स्वर्गातून भ्रष्ट होऊन मृत्युलोकात जा आणि पिशाच्च (हडळ व राक्षस) बनून स्वतःच्या कर्माचे फळ भोगा!"*

इंद्राच्या शापाने माल्यवान आणि पुष्पवती पिशाच्च बनून हिमालयाच्या बर्फाच्छादित गुहेत राहू लागले. पिशाच्चयोनी मिळाल्यामुळे त्यांना तीव्र यातना, दाह, भूक आणि कडाक्याच्या थंडीचा त्रास सहन करावा लागला. ते रात्रभर थंडीने कापत एकमेकांना मिठी मारून पडून राहत असत. आपल्या दुष्कृत्याचा पश्चात्ताप करत ते तिथे दिवस कंठत होते.

पिंपळवृक्षाखाली कडक उपवास आणि शापमुक्ती:

त्यांच्या सुदैवाने माघ शुक्ल पक्षातील 'जया एकादशी'चा पावन दिवस आला. तीव्र दुःख आणि थंडीमुळे त्या दिवशी दोघांनीही काहीही खाल्ले नाही; पाण्याचा थेंबही घेतला नाही आणि कोणत्याही झाडाचे पान वा फळही तोडले नाही. एका पिंपळाच्या झाडाखाली भुकेने व थंडीने कापत त्यांनी रात्रभर अहोरात्र जागरण केले.

नकळतपणे त्यांच्याकडून जया एकादशीचा कडक उपवास आणि जागरण घडले! दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला भगवान वासुदेवांच्या कृपेने त्यांचे पिशाच्चत्व नाहीसे झाले. दोघांनाही पुन्हा त्यांचे अलौकिक दिव्य रूप प्राप्त झाले. विमानावर आरूढ होऊन ते स्वर्गात परतले. इंद्राने आश्चर्यचकित होऊन विचारले असता, माल्यवानाने सांगितले की, *"भगवान वासुदेवांच्या भक्तीने आणि जया एकादशी व्रताच्या प्रभावाने आमची पिशाच्चयोनीतून मुक्ती झाली आहे."* हे ऐकून प्रसन्न झालेल्या इंद्राने त्यांना आदराने स्वर्गात स्थान दिले.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि भगवान वासुदेवांचे ध्यान करून उपवासाचा संकल्प करावा.
2. श्रीविष्णु पूजन: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून भगवान विष्णूची किंवा कृष्णमूर्तीची स्थापना करावी. गंध, अक्षता, रोळी, पिवळी फुले आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
3. अहिंसा व संयम: या दिवशी कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नये, पाने-फुले तोडू नयेत आणि कोणाबद्दलही वाईट विचार करू नयेत.
4. धूप-दीप व नैवेद्य: देवासमोर शुद्ध तुपाचा दिवा लावून आरती करावी. फळे व खडीसाखरेचा नैवेद्य दाखवून त्यात तुळशीपत्र ठेवावे.
5. अहोरात्र जागरण: रात्री हरिनाम संकीर्तन किंवा विष्णु सहस्रनामाचा पाठ करत जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा दिल्यानंतरच सात्त्विक भोजनाने पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ श्री कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने ॥