षटतिला एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, माघ महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'षट्तिला एकादशी' (Shattila Ekadashi) असे म्हटले जाते. 'षट्' म्हणजे सहा आणि 'तिला' म्हणजे तीळ; म्हणजेच या पावन दिवशी तिळाचा सहा वेगवेगळ्या प्रकारे उपयोग करण्याचा शास्त्रात नियम आहे.

धार्मिक मान्यतेनुसार, षट्तिला एकादशीच्या दिवशी भगवान श्रीविष्णूची मनोभावे पूजा करून तिळाचे दान केल्याने मनुष्याचे सर्व दुर्दैव, दारिद्र्य आणि शारीरिक आजार दूर होतात. जो मनुष्य या एकादशीला निष्ठेने उपवास करतो आणि तिळाचे दान करतो, त्याला जीवनातील सर्व भौतिक सुखे प्राप्त होऊन शेवटी विष्णुलोकात (वैकुंठात) परम स्थान मिळते.

या एकादशीला तिळाचा सहा प्रकारे वापर केल्याने जन्मोजन्माचे पाप भस्म होतात असे पद्मपुराणात म्हटले आहे:

एकदा देवर्षी नारदांनी भगवान श्रीविष्णूंना षट्तिला एकादशीच्या माहात्म्याबद्दल विचारले. तेव्हा श्रीहरी विष्णूंनी नारदांना मृत्युलोकातील एक सत्य कथा सांगितली. प्राचीन काळी एक वृद्ध ब्राह्मणी राहत होती. ती अत्यंत धार्मिक वृत्तीची असून नेहमी कठोर उपवास व व्रते करत असे. तिने एक महिन्याचा कडक उपवास करून आपले शरीर पूर्णपणे शुद्ध केले होते; परंतु तिने कधीही कोणत्याही गरिबाला, ब्राह्मणाला किंवा देवाला अन्न किंवा धन दान केले नव्हते.

भगवान विष्णूंनी विचार केला की, ही ब्राह्मणी उपवासाच्या पुण्याने विष्णुलोकात तर येईल; परंतु तिने कधीही अन्नदान केले नसल्यामुळे तिला स्वर्गात तृप्ती मिळणार नाही. म्हणून श्रीविष्णूंनी स्वतः एका भिक्षुकाचे रूप धारण केले आणि मृत्युलोकात ब्राह्मणीकडे भिक्षा मागितली. ब्राह्मणीने रागाने एका मातीचा गोळा भिक्षापात्रात टाकला. विष्णू तो मातीचा गोळा घेऊन वैकुंठात परतले.

मातीचे दान, रिकामे घर आणि षट्तिला एकादशीचे पुण्य:

काही काळानंतर ब्राह्मणीने देह त्यागला आणि ती स्वर्गात आली. मातीच्या दानाच्या पुण्यामुळे तिला स्वर्गात एक सुंदर महाल (घर) मिळाला खरा; परंतु घरात धान्याचा एकही कण नव्हता. घाबरून ती भगवान विष्णूंकडे गेली आणि म्हणाली, *"हे भगवंता! मी आयुष्यभर एवढी व्रते केली, तरी माझ्या घरात अन्न का नाही?"*

श्रीविष्णू म्हणाले, *"तू तुझ्या घरी जा. जेव्हा देवस्त्रिया तुला भेटायला येतील, तेव्हा आधी त्यांच्याकडून 'षट्तिला एकादशी'चे माहात्म्य व विधी जाणून घे आणि मगच दाराची कडी उघड."* ब्राह्मणीने अगदी तसेच केले. देवस्त्रीकडून षट्तिला एकादशीची कथा व विधी ऐकल्यानंतर तिने अतिशय श्रद्धेने हे व्रत केले आणि तिळाचे दान केले. या व्रताच्या पुण्यामुळे तिचे घर अपार धन-धान्याने व समृद्धीने भरले. म्हणूनच मनुष्याने लोभाचा त्याग करून या दिवशी तिळाचे व अन्नाचे दान अवश्य करावे.

1. दशमी संध्याकाळ: एकादशीच्या आदल्या दिवशी (दशमीला) सूर्यास्तापूर्वी साधे व सात्त्विक भोजन करावे. त्यानंतर रात्री अन्न ग्रहण करू नये.
2. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सकाळी लवकर उठून पाण्यात तीळ टाकून स्नान करावे. श्रीविष्णूचे ध्यान करून व्रताचा संकल्प करावा.
3. विष्णु पूजन: पूजास्थान स्वच्छ करून तुपाचा दिवा लावावा. चौरंगावर श्रीविष्णूची मूर्ती स्थापन करून त्यांना चंदन, अक्षता, रोळी, ताजी फुले, धूप, दीप आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
4. तिळाचा नैवेद्य: भगवान विष्णूंना तिळाचे लाडू, तिळाची हलवा किंवा तिळापासून बनवलेले सात्त्विक पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करावेत.
5. कथा व आरती: षट्तिला एकादशीची कथा वाचावी किंवा श्रवण करावी आणि श्रीविष्णूची आरती करून सर्वांना प्रसादाचे वाटप करावे.
6. दान व पारणे: द्वादशीच्या दिवशी सकाळी ब्राह्मणांना तिळाचे भांडे, अन्न आणि वस्त्र दान करून स्वतः सात्त्विक अन्नाने उपवासाचे पारणे सोडावे.