पौष पुत्रदा एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, पौष महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'पौष पुत्रदा एकादशी' (Paush Putrada Ekadashi) असे म्हटले जाते. वर्षभरात दोनदा 'पुत्रदा एकादशी' येते—पहिली श्रावण महिन्यात आणि दुसरी पौष महिन्यात. उत्तर भारतात आणि वारकरी संप्रदायात या पौष पुत्रदा एकादशीला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले गेले आहे.

धार्मिक श्रद्धेनुसार, ज्या दांपत्यांना लग्नानंतर बराच काळ अपत्यसुख लाभलेले नाही किंवा ज्यांना संततीची आस आहे, त्यांनी या दिवशी भगवान श्रीविष्णूची आणि बालमुकुंदाची विधीवत पूजा करून उपवास केल्यास त्यांना उत्तम व तेजस्वी अपत्याचे वरदान मिळते. तसेच, ज्यांना आधीच मुले आहेत, त्यांच्या मुलांना दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि बुद्धिमत्ता प्राप्त व्हावी म्हणूनही हे व्रत केले जाते.

पद्मपुराणात वर्णिलेल्या कथेनुसार, प्राचीन काळी भद्रावती नगरीत 'सुकेतुमान' नावाचा एक अत्यंत धार्मिक, न्यायी आणि प्रजापालक राजा राज्य करत होता. त्याच्या राणीचे नाव 'शैभ्या' होते. राजाकडे सर्व धन-धान्य आणि वैभव होते; परंतु त्याला एकही मूल नव्हते. यामुळे राजा आणि राणी दोघेही सदैव दुःखात असत. आपल्यानंतर पूर्वजांना पिंड तर्पण कोण करणार, या चिंतेने राजा सुकेतुमान रात्री शांतपणे झोपू शकत नव्हता.

एक दिवस अत्यंत उद्विग्न होऊन राजा कोणालाही न सांगता जंगलाकडे निघून गेला. जंगलात फिरत असताना त्याला तहान लागली आणि तो एका विशाल सरोवराकाठी पोहोचला. तेथे अनेक ऋषीमुनी वेदपठण आणि ध्यान करत होते. राजाने नम्रपणे सर्व ऋषींना प्रणाम केला आणि सरोवराकाठी जमण्याचे कारण विचारले.

ऋषीमुनींचा उपदेश आणि पुत्राचा जन्म:

ऋषीमुनी म्हणाले, *"हे राजा! आम्ही विश्वेदेव आहोत. आज पौष महिन्यातील 'पुत्रदा एकादशी' आहे आणि आम्ही या सरोवरावर स्नानासाठी आलो आहोत."* राजाने आपली निपुत्रिकतेची व्यथा ऋषींसमोर मांडली.

तेव्हा ऋषींनी राजाला पौष पुत्रदा एकादशीचा कडक उपवास करून श्रीविष्णूची पूजा करण्याचा सल्ला दिला. राजा सुकेतुमानने ऋषींच्या सांगण्यानुसार सरोवराकाठीच भक्तिभावाने पौष पुत्रदा एकादशीचे व्रत केले आणि दुसऱ्या दिवशी पारणे करून आपल्या राज्यात परतला. या व्रताच्या पुण्यामुळे काही दिवसांतच राणी शैभ्या गरोदर राहिली आणि तिने एका सुंदर, नीतिमान व पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला, जो पुढे या राज्याचा योग्य वारस बनला.

१. दशमी नियमावली:

एकादशी व्रताचे नियम दशमी तिथीच्या रात्रीपासूनच लागू होतात. दशमीच्या दिवशी कांदा, लसूण आणि तामसिक अन्नाचे सेवन पूर्णपणे वर्ज्य करावे. सूर्यास्तापूर्वीच सात्त्विक भोजन करावे आणि रात्री ब्रह्मचर्याचे पालन करावे.

२. एकादशी पूजा विधी:

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सूर्योदयापूर्वी उठून गंगाजलमिश्रित पाण्याने स्नान करावे आणि स्वच्छ पिवळे वस्त्र परिधान करून अपत्यप्राप्तीचा संकल्प करावा.
2. पंचोपचार विधी पूजन: भगवान श्रीविष्णूची मूर्ती किंवा बालमुकुंदाची प्रतिमा चौरंगावर स्थापन करून त्यांना गंध, अक्षता, रोली, पिवळी फुले, धूप आणि दीप अर्पण करावा.
3. नैवेद्य व तुळशीपत्र: देवाला ताजे लोणी, खडीसाखर आणि ऋतुफळांचा नैवेद्य दाखवावा. नैवेद्यात तुळशीपत्र अनिवार्य ठेवावे.
4. कथा पठण व जागरण: पूजेनंतर पुत्रदा एकादशीची कथा वाचून अहोरात्र विष्णू नामाचा जप किंवा कीर्तन करत जागरण करावे.
5. द्वादशी पारणे: द्वादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून ब्राह्मणांना फलाहार किंवा अन्न-दक्षिणा दिल्यानंतरच स्वतः उपवासाचे पारणे सोडावे.

३. वर्ज्य करायच्या गोष्टी:

या दिवशी मांस, मद्य, वांगी, सुपारी, काशाच्या भांड्यात जेवणे आणि दुसऱ्यांची निंदा करणे पूर्णपणे टाळावे. राग, लोभ आणि असत्य भाषणापासून दूर राहावे.

"ॐ क्लीं देवकीसुत गोविंद वासुदेव जगत्पते ।
देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः ॥"