सफला एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, मार्गशीर्ष महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'सफला एकादशी' (Safala Ekadashi) असे म्हटले जाते. 'सफला' या नावाचा अर्थच 'सर्व कार्ये सफळ (यशस्वी) करणारी' असा होतो. या एकादशीला भगवान श्री नारायणाची अतिशय भक्तिभावाने पूजा केली जाते.

पद्मपुराणात या एकादशीचे अतिशय अलौकिक वर्णन आढळते. भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की, मोठमोठी अनुष्ठाने आणि हजारो सुवर्णमुद्रांची श्रेष्ठ दक्षिणा देऊन केलेल्या यज्ञानेही मी तेवढा प्रसन्न होत नाही, जेवढा सफला एकादशीचे निष्ठेने व्रत करणाऱ्या भक्तावर होतो. ज्याप्रमाणे पक्षांमध्ये गरुड, ग्रहांमध्ये चंद्र, नागांमध्ये शेषनाग आणि देवांमध्ये श्रीविष्णू श्रेष्ठ आहेत, त्याचप्रमाणे सर्व व्रतांमध्ये सफला एकादशीचे व्रत श्रेष्ठ मानले गेले आहे. या एकादशीची कथा ऐकल्याने किंवा वाचल्याने अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य प्राप्त होते.

पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी चंपावती नगरीत महिष्मान नावाचा एक न्यायी राजा राज्य करत होता. त्याला चार मुले होती. त्यापैकी 'लुम्पक' नावाचा सर्वात मोठा मुलगा अत्यंत पापी, दुराचारी आणि उधळ्या स्वभावाचा होता. तो दररोज वेश्यागमन, जुगार आणि गैरकृत्यांमध्ये पित्याचे धन उधळत असे. तसेच देव, ब्राह्मण आणि वैष्णवांची निंदा करत असे. त्याच्या या वाढत्या कुकृत्यांना कंटाळून राजा महिष्मानने त्याला आपल्या राज्यातून हाकलून दिले.

राज्यातून बाहेर काढल्यानंतर लुम्पक जंगलात राहू लागला आणि रात्री स्वतःच्याच वडिलांच्या नगरीत चोरी करू लागला. तो प्राण्यांची शिकार करून पोट भरू लागला. ज्या जंगलात तो राहत होता, तेथे एक अतिशय प्राचीन आणि भव्य पिंपळाचे झाड होते. ती प्रजाजनांची पूजनीय देवभूमी मानली जात असे. लुम्पक त्याच पिंपळाच्या वृक्षाखाली राहू लागला.

कडाक्याची थंडी, अजाणतेपणी झालेला उपवास आणि आत्मोद्धार:

मार्गशीर्ष कृष्ण पक्षातील दशमीच्या रात्री जंगलात भयंकर कडाक्याची थंडी पडली. कपडे विरघळल्यामुळे लुम्पक थंडीने कडकडला आणि रात्रभर मूच्छित पडून राहिला. दुसऱ्या दिवशी (एकादशीला) दुपारी सूर्याच्या उष्णतेने त्याला जाग आली; परंतु शिकार करण्याची किंवा चालण्याची शक्ती त्याच्या अंगात उरली नव्हती. भुकेने व्याकुळ झालेल्या लुम्पकाने जमिनीवर गळून पडलेली फळे गोळा केली आणि सूर्यास्ताच्या वेळी ती फळे पिंपळाच्या झाडाच्या मुळाशी ठेवून व्याकुळतेने म्हणाला: *"हे भगवंता! ही फळे मी तुला अर्पण करत आहे, माझे रक्षण कर!"*

नकळतपणे लुम्पकाकडून रात्रीचा कडक उपवास आणि अहोरात्र जागरण घडले! पिंपळवृक्षाच्या सानिध्यात घडलेल्या या अजाणतेपणाच्या व्रताने भगवान श्री नारायण अत्यंत प्रसन्न झाले आणि लुम्पकाची सर्व महापापे भस्म झाली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी एका अलौकिक रथासह आकाशवाणी झाली: *"हे राजपुत्रा! श्री नारायणाच्या कृपेने तुझी सर्व पापे नष्ट झाली आहेत. आता तू पित्याकडे जा आणि राज्य प्राप्त कर!"*

दिव्य वस्त्रे परिधान करून लुम्पक पित्याकडे गेला. राजा महिष्मानने आनंदdistराजाने त्याला संपूर्ण राजपाट सोपवला. पुढे लुम्पक राजाने अतिशय धार्मिक वृत्तीने राज्य केले आणि अंतसमयी तपश्चर्या करून वैकुंठलोकास प्राप्त झाला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि भगवान श्री नारायणाचे ध्यान करून एकादशी व्रताचा संकल्प करावा.
2. स्थापना व पूजन: घरातील मंदिरात किंवा चौरंगावर श्रीविष्णूची मूर्ती स्थापन करावी. देवाला गंगेचे पाणी व पंचामृताने स्नान घालावे.
3. ऋतुफळे व तुळशीपत्र अर्पण: सफला एकादशीला देवाला ऋतुफळे (सफरचंद, डाळिंब, पेरू, खजूर इ.), धूप, दीप आणि तुळशीपत्र अर्पण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
4. अहोरात्र जागरण व दीपदान: रात्रीच्या वेळी विष्णू मंदिरात किंवा पिंपळाच्या झाडाखाली दिवा लावून नामसंकीर्तन करत जागरण करावे.
5. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पूजा-आरती करून ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा दिल्यानंतरच सात्त्विक भोजनाने उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नारायणाय नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥