मोक्षदा एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'मोक्षदा एकादशी' (Mokshada Ekadashi) म्हटले जाते. नावाप्रमाणेच ही एकादशी मानवाला सर्व प्रकारच्या पापांतून आणि संसारातील बंधनांतून मुक्त करून 'मोक्ष' प्रदान करणारी मानली गेली आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की, मोक्षदा एकादशी ही चिंतामणीप्रमाणे भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करते. या दिवशी व्रत करून त्याचे पुण्य आपल्या पूर्वजांना किंवा पितरांना अर्पण केल्यास, नरकात किंवा अधोयोनीत गेलेल्या पितरांचाही तात्काळ उद्धार होतो आणि ते स्वर्गात प्राप्त होतात. या एकादशीचे माहात्म्य वाचल्याने किंवा श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे पुण्य लाभते. याच पावन दिवशी कुरुक्षेत्रावर श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला गीतेचा उपदेश दिला होता, म्हणून या तिथीला 'गीता जयंती' म्हणूनही साजरी केली जाते.

ब्रह्मांड पुराणात वर्णिलेल्या कथेनुसार, प्राचीन काळी गोकुल नावाच्या अत्यंत समृद्ध नगरात वैखानस नावाचा राजा राज्य करत होता. तो आपल्या प्रजेचे पोटच्या मुलांप्रमाणे पालन करत असे. एका रात्री राजा वैखानसाला एक भयंकर स्वप्न पडले. स्वप्नात त्याने पाहिले की, त्याचे कैलासवासी पिता नरकात पडले आहेत आणि अत्यंत वेदनेने व्याकुळ होऊन राजाला हाक मारत आहेत: *"बाळा! मी या भयानक नरकात यातना भोगत आहे, माझी यातून सुटका कर!"*

सकाळी उठल्यापासून राजाचे मन अत्यंत अस्वस्थ झाले. त्याला राज्य, संपत्ती, हत्ती-घोडे, राजभोग काहीही सुहावेनासे झाले. राजाने विद्वानांना आणि ब्राह्मणांना बोलावून आपल्या या दुःखातून मार्ग काढण्याची विनंती केली. ब्राह्मणांच्या सल्ल्यानुसार राजा वैखानस त्रिकालज्ञ असणाऱ्या 'पर्वत ऋषीं'च्या आश्रमात गेला.

पर्वत ऋषींचा दृष्टांत आणि मोक्षदा एकादशीचे पुण्य:

राजाने पर्वत ऋषींच्या चरणी साष्टांग प्रणाम करून आपल्या स्वप्नाचा वृत्तांत सांगितला. पर्वत ऋषींनी ध्यान लावून राजाच्या वडिलांच्या पूर्वजन्माचा वृत्तांत पाहिला. ऋषी म्हणाले, *"हे राजा! तुझ्या पित्याने पूर्वजन्मी एका पत्नीच्या अधिकार आणि विनंतीची उपेक्षा करून दुसऱ्या स्त्रीवर कामासक्त होण्याचे पाप केले होते. त्याच कर्माच्या प्रभावाने ते आज नरकात यातना भोगत आहेत."*

व्यथित झालेल्या राजाने यावर उपाय विचारला. तेव्हा पर्वत ऋषींनी मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षातील 'मोक्षदा एकादशी' चे व्रत करून त्याचे पुण्य पित्याला अर्पण करण्याचा मार्ग दाखवला. राजा वैखानसाने आपल्या कुटुंबासह आणि अंतःपुरातील स्त्रियांसह मोक्षदा एकादशीचे अतिशय निष्ठेने व्रत केले आणि त्या व्रताचे संपूर्ण पुण्य आपल्या पित्याला संकल्प करून अर्पण केले.

त्याच क्षणी राजाचे पिता नरकातील यातनांतून मुक्त झाले. दिव्य रूप धारण करून आकाशातून स्वर्गाकडे जाताना त्यांनी आपल्या पुत्राला आशिर्वाद दिला: *"बाळा! तुझे निरंतर कल्याण असो!"* आणि देवांनी राजावर पुष्पवृष्टी केली.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि भगवान श्री दामोदर (श्रीविष्णु) व श्रीमद्भगवद्गीतेचे ध्यान करून उपवासाचा संकल्प करावा.
2. श्रीविष्णु व गीता पूजन: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून श्रीविष्णूची मूर्ती स्थापन करावी. या दिवशी 'श्रीमद्भगवद्गीता' ग्रंथाचीही गंध, अक्षता आणि ताजी पिवळी फुले वाहून पूजा करावी.
3. धूप-दीप व तुळशीपत्र: देवाला धूप, दीप दाखवून तुळशीपत्र अर्पण करावे. श्रीविष्णूच्या नैवेद्यात तुळशीचे पान अनिवार्य ठेवावे.
4. भक्तिगीते व नृत्य: या एकादशीच्या दिवशी भगवंतासमोर भक्तिगीते गाणे, कीर्तन करणे आणि भावपूर्ण नृत्य करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते.
5. गीता पठण: गीता जयंतीचा शुभयोग असल्याने या दिवशी भगवद्गीतेच्या अकराव्या किंवा अठराव्या अध्यायाचे पठण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा देऊन उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ दामोदराय नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥