उत्पत्ती एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, कार्तिकी एकादशीनंतर आणि मार्गशीर्ष महिन्याच्या सुरुवातीस येणाऱ्या कृष्ण पक्षातील तिथीला 'उत्पत्ती एकादशी' (Utpatti / Utpanna Ekadashi) असे म्हटले जाते. हिंदू धर्मग्रंथांनुसार, याच पावन तिथीला साक्षात 'एकादशी देवीचा' जन्म (उत्पत्ती) भगवान श्रीविष्णूंच्या शरीरातून झाला होता. म्हणूनच या एकादशीला सर्व एकादशी व्रतांची जननी मानले जाते.

ज्या भक्तांना वर्षभरातील २४ एकादशींचे उपवास सुरू करायचे असतात, ते प्रामुख्याने या 'उत्पत्ती एकादशी'पासूनच व्रताची सुरुवात करतात. या दिवशी भगवान श्रीविष्णू आणि एकादशी देवीची मनोभावे पूजा केल्यास मनुष्याचे सर्व पूर्वसंचित पाप भस्म होतात आणि अनंत पुण्याची प्राप्ती होऊन शेवटी वैकुंठलोकात स्थान मिळते.

सत्ययुगात 'मुर' नावाचा एक अतिशय भयानक आणि शक्तिशाली राक्षस जन्मला. तो नदीजंग राक्षसाचा मुलगा होता आणि चंद्रावती नगरीत राज्य करत होता. त्याने आपल्या अफाट शक्तीने देवराज इंद्र, सूर्य, चंद्र, अग्नी, वायू, यम अशा सर्व देवांना पराभूत करून स्वर्गावर ताबा मिळवला. भयाक्रांत झालेले देव कैलास पर्वतावर भगवान शंकरांकडे गेले.

भगवान शंकरांनी देवांना क्षीरसागरात भगवान श्रीविष्णूंच्या आश्रयाला जाण्याचा सल्ला दिला. देवाने इंद्राची करुण हाक ऐकून मुर दैत्याचा संहार करण्याचे वचन दिले. भगवान विष्णू सर्व देवांसह चंद्रावती नगरीकडे निघाले. तेथे देव आणि असुरांमध्ये भयंकर युद्ध पेटले. विष्णूंनी मारलेले तीक्ष्ण बाण मुर राक्षसाला फुलांसारखे भासत होते. हे युद्ध तब्बल १० हजार वर्षे अखंड चालले.

बद्रिकाश्रम गुहा आणि देवीचे प्रकटीकरण:

युद्धात थकलेले भगवान विष्णू विश्रांतीसाठी बद्रिकाश्रमातील 'हेमवती' नावाच्या १२ योजना लांब असलेल्या गुहेत गेले आणि तेथे योगनिद्रेत गेले. मुर राक्षस तेथे पाठलाग करत पोहोचला आणि झोपलेल्या भगवंतांवर वार करण्यासाठी तलवार उगारली.

त्याच क्षणी भगवान विष्णूंच्या तेजाने भरलेल्या शरीरातून एक अत्यंत सुंदर, अस्त्रशस्त्रधारी दिव्य शक्ती (देवी) प्रकट झाली! त्या देवीने युद्धात गर्जना करत मुर राक्षसाचा तात्काळ संहार केला. योगनिद्रेतून जागे झाल्यावर भगवंतांनी सर्व प्रकार जाणून घेतला. विष्णू प्रसन्न होऊन देवीला म्हणाले, *"तुझा जन्म एकादशीच्या दिवशी झाला आहे, म्हणून तू 'उत्पत्ती/उत्पन्ना एकादशी' नावाने त्रैलोक्यात पूजली जाशील. जे माझे भक्त असतील ते तुझेही भक्त असतील आणि या एकादशीच्या व्रताने सर्व पापांचा नाश होईल!"*

१. दशमी नियमावली:

उत्पत्ती एकादशीच्या व्रताची तयारी दशमी तिथीपासूनच केली जाते. दशमीच्या दिवशी संध्याकाळनंतर तांदूळ (भात) आणि मसूर डाळ खाणे पूर्णपणे निषिद्ध मानले जाते. सात्त्विक आहार घेऊन रात्री ब्रह्मचर्याचे पालन करावे.

२. एकादशी पूजा विधी:

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि भगवान विष्णू व एकादशी देवीचे ध्यान करून उपवासाचा संकल्प करावा.
2. पूजा व तुळशीपत्र: चौरंगावर श्रीविष्णूची आणि एकादशी देवीची प्रतिमा ठेवून पंचामृताने स्नान घालावे. पिवळी फुले, गंध, अक्षता आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
3. नैवेद्य व आरती: देवाला फळे व सात्त्विक पदार्थांचा नैवेद्य दाखवावा. तुपाचा दिवा लावून आरती करावी.
4. अहोरात्र जागरण: रात्री श्रीविष्णु सहस्रनाम पाठ किंवा 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' चा जप करत जागरण करावे.
5. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा देऊन उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ एकादशी देव्यै नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥