कार्तिकी एकादशी माहात्म्य

कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'कार्तिकी एकादशी' (Kartiki Ekadashi), 'प्रबोधिनी एकादशी' किंवा 'देवोत्थनी एकादशी' म्हटले जाते. वारकरी संप्रदायात आणि अखिल हिंदू परंपरेत या तिथीला अत्यंत 'मोठी एकादशी' मानले जाते.

आषाढ शुद्ध एकादशीला (देवशयनी एकादशी) चार महिन्यांच्या योगनिद्रेत गेलेले भगवान श्रीविष्णू या पावन तिथीला जागे होतात आणि पुन्हा या सृष्टीच्या पालनाचा कार्यभार स्वीकारतात. म्हणूनच या दिवसाला 'विष्णुप्रबोधोत्सव' किंवा 'देव उठी एकादशी' असे म्हटले जाते. आषाढी एकादशीपासून सुरू झालेल्या चार महिन्यांच्या चातुर्मास व्रताची सांगता याच कार्तिकी एकादशीला होते.

आषाढी एकादशीप्रमाणेच कार्तिकी एकादशीलासुद्धा लाखो वारकरी भाविक पंढरपूरच्या पावन भूमीत दाखल होतात. कार्तिकी यात्रेच्या निमित्ताने पंढरपुरात येणाऱ्या जास्तीत जास्त भाविकांना आपल्या लाडक्या विठुरायाचे चरणस्पर्श दर्शन घेता यावे, यासाठी या काळात देवाचा राजोपचार आणि पलंग काढून ठेवला जातो.

दर्शन रांग सुरळीत चालावी म्हणून विठ्ठल मंदिर भाविकांसाठी २४ तास अहोरात्र उघडे ठेवले जाते. चंद्रभागेच्या तीरावर टाळ-मृदुंगाच्या गजरात, विठ्ठल नामाच्या जयघोषात संपूर्ण पंढरी दुमदुमून जाते. वारकरी आणि वैष्णव पंथाचे भाविक या एकादशीला कडक उपवास करून विठुरायाची आराधना करतात.

कार्तिकी एकादशीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या दिवशी 'हरि आणि हर' (श्रीविष्णू आणि महादेव शिव) यांच्यातील अद्वैत अनुभवता येते. या पावन रात्री भगवान श्रीविष्णूला बेलाचे पान अर्पण केले जाते आणि भगवान शिवाला तुळशीपत्र वाहिले जाते. या परंपरेला 'हरिहर-भेट' किंवा 'हरिहर-अद्वैत' म्हटले जाते.

यामागील अध्यात्मशास्त्रीय व सामाजिक कारणे:

• सांप्रदायिक भेद मिटवणे: शैव (शंकराचे उपासक) आणि वैष्णव (विष्णूचे उपासक) यांच्यातील भेद संपवून दोघांनी ईश्वराचे एकच स्वरूप अनुभवावे, हा या व्रताचा मुख्य उद्देश आहे.
• कालमाहात्म्य व सूक्ष्म स्पंदने: या दिवशी नैसर्गिक कालचक्रानुसार बेलामध्ये श्रीविष्णूची पवित्रके (कण) आणि तुळशीमध्ये शिवाची पवित्रके आकर्षित करण्याची विलक्षण क्षमता निर्माण होते.
• सात्त्विकतेची वृद्धी: कार्तिकी एकादशीला ब्रह्मांडात सात्त्विकता सर्वाधिक वाढल्यामुळे हे व्रत करणाऱ्या भक्ताला आत्मिक शांती व ईश्वरप्राप्ती सहज सोपी होते.

कार्तिकी एकादशीच्या दुसऱ्या दिवसापासून म्हणजेच कार्तिक शुद्ध द्वादशीपासून ते कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत 'तुलसी विवाह' साजरा करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. या काळात तुळशी वृंदावनाला सजवून श्रीकृष्णाशी तिचा विवाह लावला जातो. पद्मपुराणानुसार, तुळशी विवाह लावल्याने कन्यादानाचे पुण्य मिळते आणि मोक्षप्राप्ती होते.

चातुर्मासात बंद असलेली सर्व शुभ व मंगल कार्ये (विवाह सोहळे, वास्तुशांती, मुंज इ.) तुलसी विवाहानंतर पुन्हा उत्साहाने सुरू होतात. तसेच चातुर्मासात घेतलेल्या सर्व नियमांचे व व्रतांचे उद्यापन कार्तिक पौर्णिमेला केले जाते.

"उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविंद त्यज निद्रां जगत्पते ।"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥