रमा एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मामध्ये आनंदाचा आणि प्रकाशाचा उत्सव मानल्या जाणाऱ्या दिवाळी सणाच्या अवघ्या काही दिवसांपूर्वी अश्विन महिन्याच्या वद्य पक्षात (कृष्ण पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'रमा एकादशी' (Rama Ekadashi) असे म्हटले जाते. 'रमा' हे साक्षात माता लक्ष्मीचे एक नाव आहे. चातुर्मासाची सांगता होण्यापूर्वीची ही शेवटची कृष्ण पक्षातील एकादशी असल्याने वारकरी आणि वैष्णव संप्रदायात याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

सामान्यतः सर्व एकादशींना श्रीविष्णूची पूजा केली जाते; परंतु रमा एकादशीला श्रीविष्णूंचा आठवा अवतार मानल्या गेलेल्या भगवान श्रीकृष्णाची आणि माता लक्ष्मीची संयुक्त विधिवत पूजा केली जाते. या दिवशी श्रीकृष्णाची निष्ठेने पूजा केल्यास वैवाहिक जीवनात अखंड सौभाग्य, घरातील सुख-शांती आणि धन-धान्याची समृद्धी प्राप्त होते. हे व्रत केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळून शेवटी मोक्षप्राप्ती होते.

प्राचीन काळी मुचुकंद नावाचा एक महाप्रतापी आणि धर्माचरणी राजा राज्य करत होता. त्याची कन्या चंद्रभागा हिचा विवाह राजा चंद्रसेनाचा मुलगा शोभन याच्याशी झाला. शोभन हा शारीरिकदृष्ट्या अत्यंत दुर्बल होता आणि त्याला अजिबात भूक सहन होत नसे. एकदा दोघेही राजा मुचुकंदाच्या राज्यात आले असताना तो दिवस रमा एकादशीचा होता.

राजा मुचुकंदाच्या राज्यात एकादशीच्या दिवशी कोणीही अन्नग्रहण करत नसे. चंद्रभागाने शोभनला सांगितले की, या राज्यात पशु-पक्ष्यांनाही एकादशीला अन्न दिले जात नाही. शोभनने भीतीपोटी कडक उपवास केला; परंतु तीव्र भुकेमुळे रात्री त्याचा मृत्यू झाला. दुःखी झालेल्या चंद्रभागाने पतीच्या मृत्यूनंतर वडिलांच्या घरीच राहून अत्यंत निष्ठेने एकादशीचे व्रत सुरू ठेवले.

देवपूर राज्याची प्राप्ती आणि चंद्रभागेचे समर्पण:

दुसरीकडे, शोभनला एकादशी व्रताच्या पुण्यामुळे मृत्यूतून जीवनदान मिळाले आणि मंदराचल पर्वतावर अलौकिक असे 'देवपूर' नावाचे समृद्ध राज्य प्राप्त झाले. एकदा मुचुकंद राजाच्या राज्यातील 'सोम शर्मा' नावाच्या ब्राह्मणाने शोभनला ओळखले आणि तेथील ऐश्वर्याबद्दल विचारले. शोभन म्हणाला, *"हे राज्य मला रमा एकादशीच्या अजाणतेपणी केलेल्या व्रतामुळे मिळाले आहे; परंतु ते अस्थिर आहे."*

सोम शर्माने ही सर्व हकीकत चंद्रभागेला सांगितली. चंद्रभागा आनंदाने शोभनला भेटावयास गेली आणि म्हणाली, *"मी गेल्या ८ वर्षांपासून नियमितपणे केलेल्या रमा एकादशीच्या व्रताचे सर्व पुण्य तुम्हाला अर्पण करते!"* चंद्रभागेच्या व्रताच्या अखंड पुण्यामुळे देवपूरचे ऐश्वर्य आणि शोभनचे आयुष्य कायमस्वरूपी स्थिर झाले. दोघेही आनंदाने आणि वैभवाने तेथे राज्य करू लागले.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून नित्यकर्म आटोपल्यानंतर एकादशी व्रत आणि श्रीकृष्णाच्या पूजनाचा संकल्प करावा.
2. स्थापना व पंचामृत अभिषेक: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून श्रीकृष्णाच्या मूर्तीची स्थापना करावी. देवाला पंचामृताने (दूध, दही, तूप, मध, साखर) अभिषेक घालावा.
3. अलंकार व तुळशीपत्र: श्रीकृष्णाला पिवळे वस्त्र, गंध, अक्षता, ऋतूप्रमाणे ताजी फुले आणि तुळशीची पाने आवर्जून अर्पण करावीत.
4. विशेष नैवेद्य: श्रीकृष्णाला लोणी, खडीसाखर (मिश्री), मिठाई, दुधाची खीर किंवा पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवावा. त्यात तुळशीपत्र अनिवार्यपणे ठेवावे.
5. आरती व गीता पठण: धूप, दीप लावून देवाची आरती करावी. या दिवशी श्रीमद्भगवद्गीतेचे पठण करणे किंवा एकादशीची कथा ऐकणे अत्यंत शुभ मानले जाते.

"हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण हरे हरे ।
हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे ॥"