पाशांकुशा एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, अश्विन महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला 'पाशांकुशा एकादशी' (Pashankusha Ekadashi) म्हटले जाते. ही एकादशी भगवान श्रीविष्णूंच्या 'पद्मनाभ' स्वरूपाला समर्पित आहे. 'पाश' म्हणजे फास आणि 'अंकुश' म्हणजे नियंत्रण ठेवण्याचे साधन; म्हणजेच मानवाच्या मनातील पापवासनांवर अंकुश ठेवून त्याला मोक्षाच्या मार्गावर नेणारी ही एकादशी मानली जाते.

धर्मग्रंथानुसार, पाशांकुशा एकादशीचे व्रत केल्याने व्यक्तीचे सर्व जन्मोजन्मांचे पाप नष्ट होतात. हे व्रत मानवाला उत्तम आरोग्य, सुख-समृद्धी, धनधान्य, उत्तम जीवनसाथी आणि जिवलग मित्रांची प्राप्ती करून देते. शेवटी या व्रताच्या पुण्याने माणसाला वैकुंठलोकात स्थान प्राप्त होते.

प्राचीन काळी विंध्याचल पर्वतावर 'क्रोधन' नावाचा एक क्रूर शिकारी राहत होता. त्याचे संपूर्ण आयुष्य हिंसा, प्राण्यांची हत्या, चोरी आणि पापकर्मांमध्ये गेले होते. त्याच्या मनात कधीही दया, धर्म किंवा भक्तीचा विचार आला नव्हता.

जेव्हा त्याचा अंतकाळ जवळ आला, तेव्हा यमदूतांना पाहून तो मृत्यूच्या भीतीने थरथर कापू लागला. प्राणांच्या भीतीने आणि पश्चात्तापाने व्याकुळ होऊन तो पळत पळत महर्षी अंगिरा यांच्या आश्रमात पोहोचला. ऋषींच्या चरणी डोके ठेवून तो रडत म्हणाला, *"हे ऋषिवर्य! मी आयुष्यभर केवळ पापकृत्येच केली आहेत. मला यमयातनेची खूप भीती वाटत आहे. कृपा करून मला असा एखादा सोपा उपाय सांगा, ज्याने माझी सर्व पापे नष्ट होतील आणि मला मोक्ष मिळेल!"*

शिकारी क्रोधनाचा पश्चात्ताप पाहून महर्षी अंगिरा यांना त्याची दया आली. त्यांनी त्याला अश्विन शुक्ल पक्षातील 'पाशांकुशा एकादशी' चे व्रत करण्याचा उपदेश दिला. महर्षी अंगिरांच्या सांगण्यानुसार त्या शिकाऱ्याने अतिशय निष्ठेने आणि विधीवत पाशांकुशा एकादशीचे व्रत केले, अहोरात्र हरिस्मरण केले. या एकादशीच्या अलौकिक पुण्यामुळे त्याच्या आयुष्यातील सर्व महापापे भस्म झाली आणि अंतसमयी त्याला भगवान श्रीविष्णूंच्या धामामध्ये (वैकुंठात) स्थान मिळाले.

१. दशमी तिथीचे कडक नियम:

पाशांकुशा एकादशीच्या व्रताची सुरुवात दशमीच्या दिवशीच होते. दशमीला सप्तधान्य (गहू, उडीद, मूग, हरभरे, जवस, तांदूळ आणि मसूर) खाणे पूर्णपणे वर्ज्य मानले जाते, कारण एकादशीच्या दिवशी या सातही धान्यांची पूजा केली जाते. दशमीला पूर्ण ब्रह्मचर्याचे पालन करावे आणि तामसिक अन्न (कांदा, लसूण, मांसाहार) टाळावे. शक्यतो कमीत कमी बोलावे (मौन पाळावे).

२. एकादशी पूजा विधी व संकल्प:

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि आपल्या क्षमतेनुसार (निराहार किंवा फलाहार) व्रताचा संकल्प करावा.
2. चौरंग/पाट स्थापना: चौरंगावर किंवा पाटावर पिवळे वस्त्र अंथरून श्रीविष्णूंच्या (पद्मनाभ रूपाच्या) मूर्तीची किंवा प्रतिमेची स्थापना करावी.
3. सप्तधान्य पूजन: पाटावर सात धान्याची रास ठेवून देवाला गंध, अक्षता, पिवळी फुले आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
4. विष्णु सहस्रनाम: व्रत करणाऱ्या साधकाने या दिवशी 'विष्णु सहस्रनाम' चा पाठ करावा किंवा श्रवण करावा.
5. धूप-दीप व आरती: देवाला धूप, दीप आणि सात्त्विक नैवेद्य दाखवून आरती करावी.

३. द्वादशी सांगता (समापन):

या व्रताची समाप्ती एकादशीला होत नाही, तर दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना किंवा गरजू व्यक्तींना अन्नदान आणि यथाशक्ती दक्षिणा दिल्यानंतरच हे व्रत पूर्ण होते.

"ॐ पद्मनाभाय नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥