इंदिरा एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षात म्हणजेच पितृ पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'इंदिरा एकादशी' (Indira Ekadashi) म्हटले जाते. ही एकादशी अत्यंत कल्याणकारी आणि पितरांना यमलोकातून मुक्त करून मोक्ष मिळवून देणारी मानली गेली आहे.

इंदिरा एकादशीच्या व्रताने माणसाचे सर्व जन्मोजन्मांचे पाप नष्ट होतात आणि त्याला भौतिक जगात सर्व सांसारिक सुखांची प्राप्ती होऊन अंतसमयी श्रीहरीच्या चरणी स्थान मिळते. इतर सर्व एकादशींमध्ये सामान्यतः श्रीविष्णूंच्या मूर्तीचे पूजन केले जाते; परंतु इंदिरा एकादशीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे या दिवशी साक्षात 'श्री शाळिग्रामाची' विशेष पूजा आणि श्राद्ध विधी केला जातो. जो वंशज हे व्रत निष्ठेने करतो, त्याच्या पूर्वजांना यमयातनेतून मुक्ती मिळून स्वर्गात स्थान प्राप्त होते.

प्राचीन काळी सत्ययुगात महिष्मतीपुरी नावाच्या नगरीत इंद्रसेन नावाचा एक अत्यंत प्रतापी, धार्मिक आणि विष्णुभक्त राजा राज्य करत होता. तो पुत्र, पुत्री, नातवंडे, धनधान्य आणि सर्व संपत्तीने समृद्ध होता. एक दिवस राजा आपल्या दरबारात निवांत बसलेला असताना अकस्मात आकाशातून देवर्षी नारद मुनींचे तेथे आगमन झाले.

राजाने नारदमुनींचे आदराने स्वागत करून त्यांची यथासांग पूजा केली आणि आगमनाचे कारण विचारले. तेव्हा नारदमुनी म्हणाले, *"हे राजा! मी एकदा ब्रह्मलोकातून यमलोकात गेलो होतो. तेथे यमराजाच्या सभेत मी तुझ्या कैलासवासी वडिलांना पाहिले. पूर्वजन्मी एकादशी व्रतामध्ये काही कारणास्तव विघ्न आल्यामुळे किंवा व्रतभंग झाल्यामुळे त्यांना यमलोकात राहावे लागत आहे."*

नारदमुनी पुढे म्हणाले, *"तुझ्या वडिलांनी तुझ्यासाठी एक संदेश दिला आहे. त्यांनी सांगितले की, 'माझ्या मुलाने जर भाद्रपद कृष्ण पक्षातील इंदिरा एकादशीचे व्रत निष्ठेने केले आणि त्याचे पुण्य मला अर्पण केले, तर माझी यमयातनेतून सुटका होऊन मला स्वर्गाची प्राप्ती होईल.'"*

देवर्षी नारदांचे बोलणे ऐकून राजा इंद्रसेनाने आषाढ/भाद्रपद कृष्ण एकादशीला आपल्या संपूर्ण कुटुंबीयांसह अत्यंत श्रद्धेने इंदिरा एकादशीचे व्रत केले. व्रताच्या पुण्यामुळे आणि प्रभावाने राजाच्या वडिलांची यमलोकातून मुक्ती झाली आणि ते साक्षात गरुडावर बसून वैकुंठलोकास गेले. पुढे राजा इंद्रसेनानेही निष्कंटक राज्य चालवून आपल्या मुलाला सिंहासनावर बसवले आणि शेवटी तो स्वतःही स्वर्गलोकास प्राप्त झाला.

१. दशमीचा विधी (एकभुक्त):

एकादशीच्या आदल्या दिवशी (दशमीला) सकाळी उठून स्नान करावे. दुपारी नदीवर किंवा पवित्र जलाशयात जाऊन स्नान करून पितरांचे श्राद्ध करावे आणि दिवसातून एकदाच सात्त्विक जेवण करावे.

२. एकादशीचा मुख्य विधी व संकल्प:

एकादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून देवासमोर हात जोडून संकल्प करावा:
"हे भगवान नारायण, आज मी सर्व सांसारिक भोगांचा त्याग करून निराहार राहून एकादशीचे व्रत करत आहे. मी आपणास शरण आलो आहे, माझे व माझ्या पूर्वजांचे रक्षण करा."

1. शाळिग्राम पूजन: घरातील मंदिरात साक्षात शाळिग्रामजींची स्थापना करून विधीवत पूजा करावी.
2. पितृ श्राद्ध व पिंडदान: शाळिग्रामाच्या मूर्तीसमोर पितरांच्या नावाने श्राद्ध करून पिंड अर्पण करावा. तो पिंड नंतर गाईला खाऊ घालावा.
3. अन्नदान व दक्षिणा: ब्राह्मणांना फलाहार आणि दक्षिणा देऊन तृप्त करावे.
4. धूप-दीप व जागरण: देवाला गंध, फुले, तुळशीपत्र व नैवेद्य अर्पण करावा आणि रात्री हरिनाम संकीर्तन करत जागरण करावे.

३. द्वादशी पारणे विधी:

दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पुन्हा भगवान विष्णूची भक्तिभावाने पूजा करून ब्राह्मणांना भोजन घालावे. त्यानंतर स्वतःच्या कुटुंबासह मौन बाळगून सात्त्विक अन्न ग्रहण करून उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ श्री शाळिग्राम देवाय नमः ॥