परिवर्तिनी एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'परिवर्तिनी एकादशी' (Parivartini Ekadashi) म्हटले जाते. या एकादशीला लोक परंपरेत 'वामन एकादशी', 'पद्मा एकादशी', 'जयंती एकादशी' किंवा 'पार्श्वपरिवर्तिनी एकादशी' या नावानेही ओळखतात.

पौराणिक मान्यतेनुसार, आषाढ एकादशीला चार महिन्यांसाठी योगनिद्रेत गेलेले भगवान श्रीविष्णू भाद्रपद शुक्ल एकादशीला योगनिद्रेमध्ये आपली बाजू (कूस) बदलतात. म्हणूनच या पावन तिथीला 'परिवर्तिनी एकादशी' असे नाव प्राप्त झाले आहे. या एकादशीचे व्रत केल्याने साधकाला प्रत्यक्ष 'वाजपेय यज्ञा'चे पुण्य लाभते आणि जन्मोजन्मांतरच्या पातकांचा नाश होऊन मोक्षप्राप्ती होते.

या पवित्र दिवशी भगवान श्रीविष्णूंच्या 'वामन' अवताराची तसेच बालमुकुंदाची विशेष पूजा केली जाते. या दिवशी श्रीविष्णुसोबत माता लक्ष्मीची पूजा केल्यास घरात अखंड समृद्धी आणि सुख-शांती नांदते.

भविष्य पुराणात भगवान श्रीकृष्णाने धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीची कथा सांगितली आहे. दैत्यराज बली हा अत्यंत प्रतापी, पराक्रमी आणि दानशूर राजा होता. त्याने आपल्या सामर्थ्याने स्वर्गावर ताबा मिळवला आणि इंद्रदेवासह सर्व देवांना देवलोकातून हाकलून दिले. भयभीत झालेले देव भगवान विष्णूकडे गेले आणि त्यांनी असुरांच्या त्रासापासून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली.

देवांसाठी भगवान श्रीविष्णूंनी 'वामन' (बटुक ब्राह्मण) रूप धारण केले. राजा बली नर्मदा नदीच्या काठी १०० वा अश्वमेध यज्ञ करत असताना भगवान वामनदेव तेथे पोहोचले. दानशूर राजा बलीने वामनाचे स्वागत करून इच्छित दान मागण्यास सांगितले. तेव्हा वामनदेवाने केवळ 'तीन पावले भूमी' मागितली.

दैत्यगुरू शुक्राचार्यांनी राजा बलीला हा साक्षात विष्णू असल्याचा इशारा दिला, तरीही राजा बली आपल्या वचनापासून मागे हटला नाही आणि त्याने संकल्प सोडला. तात्काळ वामनदेवाने विराट रूप धारण केले:

• पहिल्या पावलात: संपूर्ण पृथ्वी आणि स्वर्गलोक व्यापला.
• दुसऱ्या पावलात: संपूर्ण अंतरिक्ष व दिकपाल व्यापले.
• तीसरे पाऊल: जेव्हा ठेवावयास जागा उरली नाही, तेव्हा सत्यवचनी राजा बलीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले.

वामनदेवाने तिसरे पाऊल राजा बलीच्या मस्तकावर ठेवून त्याला पाताळलोकी पाठवले. बलीच्या अशा अनन्य भक्तीने आणि वचनबद्धतेने प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला पाताळलोकाचे राज्य दिले आणि स्वतः त्याच्या रक्षणासाठी पाताळात द्वारपाल म्हणून राहण्याचे वचन दिले. भाद्रपद शुक्ल एकादशीच्या दिवशी राजा बलीच्या विनंतीवरून भगवान विष्णूच्या एका रूपाची मूर्ती पाताळात स्थापित झाली आणि विष्णूंनी निद्रेत कूस बदलली.

लागणाऱ्या साहित्याची यादी:

भगवान विष्णूची/वामनदेवाची प्रतिमा, गंगेचे पाणी, पिवळी फुले, नारळ, सुपारी, ऋतूप्रमाणे फळे, लवंग, वेलची, धूप, तूप, अक्षता, पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखरेचे मिश्रण), तुळशीपत्र, पिवळे वस्त्र आणि पिवळे चंदन.

कशी करावी पूजा (स्टेप-बाय-स्टेप विधी):

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला ब्राह्ममुहूर्तावर उठून स्नान करावे. स्वच्छ वस्त्र परिधान करून घरातील मंदिरात शुद्ध तुपाचा दिवा लावावा.
2. गंगाजल अभिषेक: भगवान विष्णूच्या मूर्तीला किंवा शालिग्रामला गंगेच्या पाण्याने व पंचामृताने स्नान घालावे.
3. अलंकार व पूजन: देवाला पिवळे वस्त्र, पिवळे चंदन, अक्षता, ऋतुफळे आणि पिवळी फुले अर्पण करावीत.
4. तुळशी दल अर्पण: भगवान विष्णूच्या भोगात तुळशीपत्र अनिवार्यपणे ठेवावे. तुळशीशिवाय श्रीविष्णु कोणताही भोग स्वीकारत नाहीत.
5. लक्ष्मी पूजन: या शुभ दिवशी भगवान विष्णूंसोबत माता लक्ष्मीचीही षोडशोपचार पूजा करावी.
6. कथा व आरती: परिवर्तिनी एकादशीची कथा वाचावी, वामनदेवाची आरती करावी आणि नंतर सर्वांना प्रसादाचे वाटप करावे.
7. अहोरात्र जप: दिवसभर मन शांत ठेवून 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' या महामंत्राचा जप करावा.

"ॐ वामनाय नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥