अजा एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, श्रावण महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'अजा एकादशी' (Aja Ekadashi) म्हटले जाते. ही एकादशी मानवाच्या पूर्वसंचित पापांचा आणि संकटांचा नाश करण्यासाठी अत्यंत प्रभावशाली मानली गेली आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की, या जगात आणि परलोकात हित साधणारी अजा एकादशीसारखी दुसरी कोणतीही तिथी नाही. या दिवशी भगवान विष्णूंच्या 'हृषीकेश' स्वरूपाची पूजा केली जाते. जो मनुष्य निष्ठेने अजा एकादशीचे व्रत करतो, त्याची सर्व पातके नष्ट होतात. एवढेच नव्हे, तर या एकादशीची कथा ऐकल्याने आणि माहात्म्य वाचल्याने अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य प्राप्त होते.

ब्रह्मांड पुराणात वर्णिलेल्या कथेनुसार, प्राचीन काळी हरिश्चंद्र नावाचा एक चक्रवर्ती राजा होऊन गेला. तो अत्यंत सत्यप्रतिज्ञ, न्यायी आणि प्रजापालक होता. परंतु, प्रारब्धाच्या आणि पूर्वकर्माच्या योगाने त्याच्यावर अचानक मोठे संकट आले. एका पूर्वप्रसंगामुळे त्याला आपले संपूर्ण राज्य त्यागावे लागले.

सत्याचे पालन करण्यासाठी राजाने आपली पत्नी तारामती आणि मुलगा रोहिदास यांना विकले व स्वतः स्मशानात मृतदेहांचे वस्त्र गोळा करणाऱ्या एका डोंबाचा दास बनला. एवढी अत्यंत कठीण आणि दुःखाची वेळ येऊनही राजा हरिश्चंद्राने आपली सत्यप्रतिज्ञा मोडली नाही. अशा अत्यंत हलाकीच्या आणि शोकाकुल स्थितीत अनेक वर्षे लोटली. "माझी या संकटातून सुटका कधी होणार?" या चिंतेत राजा असताना, त्याच्या भाग्याने तेथे गौतम ऋषींचे आगमन झाले.

राजा हरिश्चंद्राने गौतम ऋषींना मनोभावे प्रणाम केला आणि हात जोडून आपला सर्व दुःखमय वृत्तांत ऐकवला. राजाचे दुःख ऐकून ऋषींना अत्यंत दया आली. गौतम ऋषी म्हणाले, *"हे राजा! घाबरू नकोस. तुझ्या भाग्याने आजपासून सातव्या दिवशी श्रावण वद्य पक्षातील 'अजा एकादशी' येत आहे. तू त्या दिवशी निष्ठेने उपवास कर आणि अहोरात्र जागरण करून भगवान हृषीकेशाची पूजा कर. या एकादशीच्या प्रभावाने तुझी सर्व पापे नष्ट होतील."* असे सांगून ऋषी अंतर्धान पावले.

गौतम ऋषींच्या आज्ञेनुसार राजा हरिश्चंद्राने अजा एकादशीचे उत्तम प्रकारे व्रत केले. व्रताच्या प्रभावाने एका क्षणात राजाची सर्व पापे भस्म झाली. ज्या दुःखांचा भोग अनेक वर्षे भोगायचा होता, ते संकट एकादशीच्या पुण्याने टळले. देवाने राजाच्या मेलेल्या मुलाला (रोहिदास) पुन्हा जिवंत केले, पत्नीशी त्याचे पुनर्मीलन झाले आणि त्याला निष्कंटक राज्य परत मिळाले. आकाशातून देवांनी पुष्पवृष्टी केली आणि शेवटी राजा हरिश्चंद्र आपल्या प्रजेसह स्वर्गलोकास गेला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि भगवान हृषीकेशाचे ध्यान करून व्रताचा संकल्प करावा.
2. भगवान हृषीकेश पूजन: श्रीविष्णूच्या मूर्तीला किंवा प्रतिमेला पंचामृताने स्नान घालावे. त्यानंतर पिवळे वस्त्र, पिवळी फुले, अक्षता आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
3. अखंड दीप व आरती: देवासमोर तुपाचा दिवा लावून धूप दाखवावा आणि श्रीविष्णूची आरती करावी.
4. अहोरात्र जागरण: अजा एकादशीच्या रात्री झोप न घेता हरिनाम संकीर्तन, भजन किंवा श्रीविष्णु सहस्रनामाचा पाठ करत जागरण करावे.
5. पारणे विधी: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना किंवा गरजू अन्नदान व दानधर्म करून उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ हृषीकेशाय नमः"
॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥