पुत्रदा एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील अकराव्या तिथीला 'श्रावण पुत्रदा एकादशी' म्हटले जाते. या एकादशीला 'पवित्रोपन एकादशी' किंवा 'पवित्र एकादशी' या नावानेही ओळखले जाते. ग्रेगोरियन कॅलेंडरनुसार हा पावन दिवस जुलै किंवा ऑगस्ट महिन्यात येतो.

वर्षभरात येणाऱ्या २४ एकादशींपैकी केवळ "पुत्रदा एकादशी" हे असे एकमेव नाव आहे, जे वर्षातून दोनदा येते. पौष महिन्यातील पुत्रदा एकादशीपेक्षा वेगळे ओळखण्यासाठी या तिथीला 'श्रावण पुत्रदा एकादशी' म्हणतात. आपल्या संस्कृतीत संतती आणि कुलाचा वंश पुढे चालवण्यासाठी अपत्यप्राप्तीला अत्यंत महत्त्व दिले गेले आहे. ज्या दांपत्यांना लग्नानंतर बराच काळ अपत्यसुख लाभलेले नाही किंवा पुत्रप्राप्तीची आस आहे, त्यांच्यासाठी हे व्रत अत्यंत फलदायी मानले जाते.

विशेषतः वैष्णव संप्रदायामध्ये या एकादशीचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. या दिवशी २४ तासांचा उपवास करून भगवान श्रीविष्णूची आणि श्रीकृष्णाची आराधना केली जाते.

भविष्य पुराणात भगवान श्रीकृष्णाने धर्मराज युधिष्ठिराला या पवित्रोपन एकादशीची कथा सांगितली आहे. प्राचीन काळी महिष्मती नगरीत 'महिजित' नावाचा एक अत्यंत प्रतापी, समृद्ध आणि न्यायी राजा राज्य करत होता. राजाकडे सर्व भौतिक सुखसोयी होत्या, परंतु त्याला एकही अपत्य नव्हते. यामुळे राजा आणि त्याची प्रजा सदैव चिंतित असे.

आपल्या या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी राजाने विद्वान, ऋषी आणि ब्राह्मणांची सभा बोलावली. परंतु कोणालाही यावर उपाय सुचला नाही. शेवटी सर्वांनी अंतर्दृष्टी असलेल्या सर्वज्ञ ऋषी लोमेश यांच्याकडे धाव घेतली. ऋषी लोमेश यांनी ध्यान लावून राजाच्या पूर्वजन्माचा वृत्तांत पाहिला.

ऋषी लोमेश म्हणाले, "राजा महिजित पूर्वजन्मी एक गरीब व्यापारी होता. एकदा व्यापाराच्या निमित्ताने प्रवास करत असताना त्याला तीव्र तहान लागली. तो एका तलावाजवळ पोहोचला. तेथे एक तहानलेली गाय आणि तिचे वासरू पाणी पीत होते. या व्यापाऱ्याने स्वतःची तहान भागवण्यासाठी त्या गाईला आणि वासराला पाणी पिण्यापासून हाकलून दिले. या अनजाने झालेल्या पापामुळे त्याला या जन्मात निपुत्रिक राहावे लागले; तर त्याच्या काही चांगल्या कर्मांमुळे त्याला महिष्मतीचे राज्य मिळाले."

ऋषींनी या पापातून मुक्ती मिळवण्यासाठी राजाला आणि राणीला श्रावण महिन्यातील 'पवित्रोपन एकादशी' चे व्रत करण्याचा मार्ग दाखवला. ऋषींच्या सल्ल्यानुसार राजा महिजित, त्याची राणी आणि संपूर्ण प्रजेने अतिशय भक्तिभावाने एकादशीचा उपवास केला, रात्री जागरण करून श्रीविष्णूचे नामस्मरण केले आणि ब्राह्मणांना दानधर्म केला. या व्रताच्या पुण्यामुळे राणी गर्भिणी झाली आणि तिने एका अत्यंत सुंदर व पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला, जो पुढे या राज्याचा वारस बनला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी ब्राह्ममुहूर्तावर उठून स्नान करावे आणि भगवान विष्णूंसमोर अपत्यप्राप्ती व पापमुक्तीचा संकल्प करावा.
2. विष्णु पूजन: श्रीविष्णूच्या मूर्तीला पंचामृताने स्नान घालून पिवळी वस्त्रे, पिवळी फुले, तुळशीपत्र आणि फळे अर्पण करावीत.
3. अखंड दीप व जागरण: एकादशीच्या दिवशी तुपाचा दिवा लावून अहोरात्र श्रीहरीच्या नामाचा जप करावा. या रात्री भक्तांनी विष्णूची पूजा केलेल्या कक्षातच झोपणे किंवा जागरण करणे शुभ मानले जाते.
4. दानधर्म: द्वादशीच्या दिवशी सकाळी उपवासाचे पारणे सोडण्यापूर्वी ब्राह्मणांना अन्न, वस्त्र, सोने किंवा यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी.