कामदा एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, नववर्षातील म्हणजेच चैत्र महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या पहिल्या एकादशीला 'कामदा एकादशी' (Kamada Ekadashi) असे म्हटले जाते. 'कामदा' या नावाचा अर्थच 'सर्व इच्छा (कामना) पूर्ण करणारी' असा होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला या एकादशीचे महत्त्व सांगताना म्हटले आहे की, त्रैलोक्यात कामदा एकादशीसारखे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ व्रत नाही. हे व्रत केल्याने मनुष्याचे सर्व जन्मोजन्माचे पाप भस्म होतात आणि कठीणात कठीण शापांपासून व असुरी योनीपासून मुक्ती मिळते. केवळ या एकादशीची कथा वाचल्याने किंवा श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे पुण्य प्राप्त होते.

प्राचीन काळी 'भोगीपूर' नावाच्या समृद्ध शहरात पुंड्रिक नावाचा राजा राज्य करत होता. तेथे अनेक गंधर्व, अप्सरा आणि किन्नर राहत होते. तेथेच ललित नावाचा गंधर्व आणि त्याची पत्नी ललिता अत्यंत प्रेमाने राहत होते. एकदा राजा पुंड्रिकाच्या दरबारात गंधर्वांचे गायन सुरू असताना, गाता गाता ललितला आपल्या प्रिय पत्नी ललितेची आठवण आली आणि त्याचा सूर व ताल चुकला.

करकोट नाग राजाने ही गोष्ट राजा पुंड्रिकाच्या लक्षात आणून दिली. राजाने क्रोधाने ललितला शाप दिला: *"तू माझ्या दरबारात गाताना पत्नीच्या विचारात मग्न झालास, म्हणून तू नरभक्षक असा महाकाय राक्षस बनशील!"* शापाच्या प्रभावाने ललित तात्काळ ८ योजन लांब, पर्वतासारख्या भयंकर शरीराचा आणि गुहेसारख्या नाकाचा नरभक्षक राक्षस बनला आणि जंगलात भटकू लागला.

ललितेचे महर्षी शृंगींच्या आश्रमात आगमन व शापमुक्ती:

दुःखी झालेली ललिता पतीच्या मागे मागे जंगलात फिरत होती. फिरता फिरता ती विंध्याचल पर्वतावर महर्षी शृंगी यांच्या आश्रमात पोहोचली. तिने ऋषींच्या चरणी साष्टांग प्रणाम करून पतीला राक्षसी योनीतून वाचवण्याचा मार्ग विचारला.

महर्षी शृंगी म्हणाले, *"हे गंधर्वकन्ये! चैत्र शुक्ल एकादशी म्हणजेच 'कामदा एकादशी' जवळ येत आहे. तू निष्ठेने या एकादशीचे व्रत पाळ आणि त्याचे सर्व पुण्य तुझ्या पतीला अर्पण कर. यामुळे तो तात्काळ शापमुक्त होईल."*

ललितेने चैत्र शुक्ल एकादशीला कडक व्रत केले. द्वादशीच्या दिवशी ब्राह्मणांसमोर देवाची प्रार्थना करून तिने आपल्या व्रताचे पुण्य पतीला दान केले. त्याच क्षणी ललितचे राक्षसी रूप नष्ट झाले आणि त्याला त्याचे मूळ गंधर्व रूप प्राप्त झाले. दोघेही अत्यंत आनंदात दिव्य विमानात बसून स्वर्गाकडे निघून गेले.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ पिवळे वस्त्र परिधान करून मनोकामना पूर्तीचा संकल्प करावा.
2. श्रीविष्णु पूजन: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून भगवान विष्णूची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करावी. देवाला गंगेचे पाणी व पंचामृताने स्नान घालावे.
3. अलंकार व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, पिवळे चंदन, अक्षता, रोळी, धूप आणि दीप अर्पण करावा. नैवेद्यामध्ये तुळशीपत्र अनिवार्यपणे ठेवावे.
4. कथा व आरती: कामदा एकादशीची पौराणिक कथा श्रद्धापूर्वक वाचावी किंवा ऐकावी. त्यानंतर श्रीविष्णूची आरती करून सर्वांना प्रसादाचे वाटप करावे.
5. अहोरात्र जागरण: एकादशीच्या रात्री श्रीविष्णूच्या नामाचा जप, कीर्तन किंवा विष्णु सहस्रनामाचे पठण करत जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना/गरजूंना अन्न-दक्षिणा दिल्यानंतरच सात्त्विक अन्नाने उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ ॐ श्री विष्णवे नमः ॥