निर्जला एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मामध्ये वर्षभरातील २४ एकादशींमध्ये ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला सर्वाधिक महत्त्व दिले गेले आहे. या एकादशीला 'निर्जला एकादशी' (Nirjala Ekadashi), 'भीमसेनी एकादशी' किंवा 'पांडव एकादशी' असे म्हटले जाते.

या एकादशीच्या दिवशी अन्नासोबतच पाण्याचा (जलाचा) एक थेंबही न घेता पूर्णपणे निर्जल राहून उपवास करण्याचा कडक नियम आहे. अशी धार्मिक मान्यता आहे की, जे भाविक वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे उपवास करू शकत नाहीत, त्यांनी जर एकाग्र चित्ताने आणि श्रद्धेने केवळ ही एकच निर्जला एकादशी केली, तर त्यांना वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे एकत्रित पुण्य आणि मोक्ष फळ प्राप्त होते.

पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा महर्षी वेदव्यासांनी धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांच्या प्राप्तीसाठी पांडवांना प्रत्येक एकादशीचे व्रत करण्याचा संकल्प सांगण्यास सुरुवात केली, तेव्हा महाबली भीमसेन अत्यंत चिंतेत पडले. भीमाने अत्यंत नम्रतेने महर्षींना विचारले: *"हे महर्षिवर्य! माझे वडील युधिष्ठिर, माता कुंती, द्रौपदी, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव हे सर्वजण एकादशीला कडक उपवास करतात; परंतु मी एका दिवसासाठीही अन्नाशिवाय जगू शकत नाही. माझ्या पोटातील 'वृक' नावाचा भयंकर जठराग्नी शांत करण्यासाठी मला वारंवार खावे लागते. मग मी एकादशीच्या या महान पुण्यापासून वंचित राहणार का?"*

भीमसेनाची व्यथा आणि मनोबल लक्षात घेऊन महर्षी वेदव्यास हसत म्हणाले: *"हे कुंतीनंदन भीमा! धर्माचे हेच तर वैशिष्ट्य आहे की तो लवचिक आहे. जर तुला प्रत्येक एकादशीचा उपवास करणे शक्य नसेल, तर तू वर्षातून फक्त एकदा - ज्येष्ठ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील 'निर्जला एकादशी' चा कडक निर्जल उपवास कर. या एकाच एकादशीच्या प्रभावाने तुला संपूर्ण वर्षभरातील एकादशींचे पुण्य लाभेल आणि तू मोक्षास पात्र होशील."*

वेदव्यासांच्या आश्वासनानंतर महाबली भीमाने या एकादशीचे निर्जल व्रत पूर्ण निष्ठेने केले. तेव्हापासून या एकादशीला 'भीमसेनी एकादशी' किंवा 'पांडव एकादशी' म्हणूनही ओळखले जाते.

१. दशमी व पूर्वतयारी:

गंगेच्या पवित्र दिवसांपासूनच (गंगा दसरा) तामसिक भोजन सोडून सात्त्विक आहार घ्यावा. कांदा आणि लसूण वर्ज्य करावे आणि दशमीच्या रात्री जमिनीवर शयन करावे.

२. एकादशी पूजा विधी:

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तावर उठून आंघोळीच्या पाण्यात गंगाजल टाकून स्नान करावे. पिवळे वस्त्र परिधान करून सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करावे आणि भगवान विष्णूंचे नामस्मरण करत निर्जल उपवासाचा संकल्प करावा.
2. विष्णु पूजन: पिवळी फुले, फळे, अक्षत, दुर्वा आणि पिवळे चंदन वाहून श्रीविष्णूची विधीवत पूजा करावी.
3. मंत्रजप व आरती: देवासमोर धूप-दीप लावून "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" या मंत्राचा जप करावा, निर्जला एकादशीची कथा वाचावी आणि आरती करावी.
4. जलदान व अन्नदान: या दिवशी स्वतः निर्जल राहून ब्राह्मण किंवा गरजू व्यक्तीला थंड पाण्याचा माठ (जल-कुंभ), छत्री, पंखा, ताजी फळे आणि कपडे दान करावेत.

३. द्वादशी पारणे विधी:

दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी शुद्धीकरण करून भगवान विष्णूंना गोड पदार्थांचा भोग अर्पण करावा. त्यानंतर गरजू लोकांना व ब्राह्मणांना प्रसाद व दक्षिणा दिल्यानंतरच स्वतः पाण्याचे सेवन करून उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ श्रीमन नारायण नारायण हरी हरी ॥