योगिनी एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, आषाढ महिन्यातील कृष्ण पक्षात (वद्य पक्षात) येणाऱ्या एकादशीला 'योगिनी एकादशी' (Yogini Ekadashi) किंवा 'शयनी पूर्व एकादशी' असे म्हटले जाते. तीनही लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेली ही एकादशी साधकाला या लोकात सर्व भौतिक सुख-समृद्धी आणि मृत्यूनंतर मोक्ष मिळवून देणारी मानली गेली आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला योगिनी एकादशीचे माहात्म्य सांगताना म्हटले आहे की, या एकादशीचे व्रत केल्याने ८८ हजार ब्राह्मणांना सुग्रास भोजन घालण्याचे पुण्य प्राप्त होते. शरीर आणि मनातील भयंकर आजार, शारीरिक व्याधी व शाप नष्ट करण्यासाठी हे व्रत अमोघ मानले जाते. महाकवी कालिदासांच्या जगप्रसिद्ध 'मेघदूत' या महाकाव्यातील शापित यक्षाची कथा याच योगिनी एकादशीच्या पौराणिक व्रतकथेशी प्रेरित असल्याचे मानले जाते.

पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी अलकापुरी नावाच्या अलौकिक नगरीत धनपती राजा कुबेर राज्य करत होता. कुबेर भगवान महादेवाचा अनन्य भक्त होता. त्याच्या सेवेत 'हेममाली' नावाचा एक अत्यंत देखणा यक्ष होता, ज्याचे काम रोज नंदनवनातून ताजी फुले आणून कुबेराला शिवपूजेसाठी अर्पण करणे हे होते. हेममालीचे आपल्या अप्सरासमान सुंदर पत्नीवर 'विश्वावसुवर' अपार प्रेम होते.

एकदा हेममाली नंदनवनातून शिवपूजेसाठी फुले आणायला गेला; परंतु पत्नीच्या मोहात पडून तो वनविहारात रममाण झाला आणि शिवपूजेची वेळ निघून गेली. पूजेला विलंब झालेला पाहून राजा कुबेराने सेवकांना पाठवून चौकशी केली. हेममालीच्या या बेजबाबदारपणामुळे संतप्त होऊन कुबेराने त्याला शाप दिला: *"तू शिवभक्तीची अवहेलना करून कामासक्त झालास, म्हणून तू पृथ्वीवर पडून भयंकर कुष्ठरोगी (कोढी) बनशील आणि पत्नीपासून दुरावशील!"*

बदरिकाश्रम आणि महर्षी मार्कंडेय यांचा उपदेश:

शापाच्या प्रभावाने हेममालीचे सुंदर शरीर तत्काळ सडून विकृत झाले. तो यक्षलोकातून थेट पृथ्वीवर पडून जंगलो-जंगली अन्नासाठी व पाण्यासाठी भटकू लागला. तीव्र वेदना, अपमान आणि रोगाने त्रस्त होऊन तो भटकत भटकत बदरिकाश्रमात महर्षी मार्कंडेय यांच्या चरणी पोहोचला.

महर्षी मार्कंडेयांनी दिव्यदृष्टीने सर्व वृत्तांत जाणून घेतला आणि दयार्द्र होऊन म्हणाले, *"हे हेममाली! तू आषाढ कृष्ण पक्षातील 'योगिनी एकादशी' चे संपूर्ण निष्ठेने व्रत कर. या व्रताच्या पुण्याने तुझ्या सर्व पापांचे क्षालन होईल आणि कुबेराचा शाप नष्ट होईल."*

हेममालीने आषाढ कृष्ण एकादशीला पूर्ण श्रद्धेने निर्जल उपवास केला आणि रात्रभर "नारायण... नारायण..." असा नामजप करत अहोरात्र जागरण केले. द्वादशीला व्रत पूर्ण होताच त्याचा कुष्ठरोग समूळ नष्ट झाला. त्याला त्याचे मूळ अलौकिक रूप प्राप्त झाले आणि विष्णुदूतांच्या दिव्य विमानात बसून तो पुन्हा अलकापुरीत कुबेराच्या सेवेत रुजू झाला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि पिवळे स्वच्छ वस्त्र परिधान करून एकादशी व्रताचा दृढ संकल्प करावा.
2. सप्तधान्य वेदी व कलश स्थापना: पूजेच्या ठिकाणी चौरंगावर सप्तधान्य (उडद, मूग, गहू, हरभरा, जवस, तांदूळ आणि बाजरा) ठेवावेत. त्यावर आंब्याची किंवा अशोकाची ५ पाने असलेला कलश स्थापित करावा.
3. श्रीविष्णु पूजन: वेदीवर भगवान श्रीविष्णूची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करून त्यांना पिवळी फुले, ऋतूप्रमाणे ताजी फळे आणि तुळशीपत्र अर्पण करावे.
4. धूप-दीप व आरती: धूप, दीप लावून श्रीविष्णूची भावपूर्ण आरती करावी आणि "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" चा जप करावा.
5. फलाहार व जागरण: संध्याकाळी आरतीनंतर फलाहार ग्रहण करावा. रात्री झोपण्याऐवजी हरिनाम संकीर्तन करत अहोरात्र जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे व दान: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना सुग्रास भोजन देऊन वस्त्र-दक्षिणा दान करावी आणि स्वतः अन्न ग्रहण करून उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ श्रीमन नारायण नारायण हरी हरी ॥