संत नरहरी सोनार हरि-हर मिलन कथा

मराठी संत वाङ्मयाच्या आणि वारकरी संप्रदायाच्या इतिहासात विविध अठराव्या पगड जाती-जमातींच्या संतांनी एकत्र येऊन भक्तीचे एक अभूतपूर्व महासाम्राज्य उभे केले. या संतांच्या अथांग गोतावळ्यात संत शिरोमणी नरहरी सोनार यांचे नाव आणि स्थान अत्यंत अनन्यसाधारण व आदराचे मानले जाते. नरहरी सोनार हे केवळ एक उत्तम सुवर्णकार (सोनार) नव्हते, तर ते वारकरी चळवळीतील एक अत्यंत क्रांतिकारक आणि अलौकिक आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्व होते. पंढरपूरच्या पवित्र भूमीत राहूनही सुरुवातीला विठ्ठल नामाचा विटिटाळ मानणाऱ्या एका कट्टर शैवपंथी शिवभक्ताचा 'हरि-हर साक्षात्कार' कसा झाला, याची गाथा थक्क करणारी आहे.

हा प्रसंग केवळ एका चमत्काराची गोष्ट नाही, तर तो मानवी मनातील संकुचित धार्मिक भिंती पाडून 'शिव आणि विष्णू एकच आहेत' या परम पावन अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा उदय घडवणारा एक मैलाचा दगड आहे. संत नरहरी सोनार यांच्या या ऐतिहासिक जीवन प्रवासातील विस्मयकारक घटना, डोळ्यांवर पट्टी बांधून साक्षात पांडुरंगाचे घेतलेले कमरेचे माप, हाताला लागलेले व्याघ्रचर्म आणि नाग, व त्यानंतर उमगलेला आत्मबोध आपण या लेखात अतिशय विस्तृत आणि सखोलपणे अभ्यासणार आहोत. हा प्रसंग वारकरी संप्रदायातील इतर अनेक महान संतांचे प्रसंग यांप्रमाणेच मानवी बुद्धीचे डोळे उघडणारा ठरेल.

"शिव आणि हरी यांच्यात भेद मानणे हेच अज्ञानाचे मूळ आहे." संत नरहरी महाराजांचा जन्मच जगातील हा हरि-हराचा संकुचित वाद कायमचा मिटवण्यासाठी झाला होता.

🕉️ संत नरहरी सोनार: जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी व संतांचा गोतावळा

संत नरहरी सोनार यांचा जन्म इ.स. ११९३ (शके १११५) मध्ये पंढरपूरच्या पावन भूमीत झाला. त्यांची जयंती दरवर्षी श्रावण शुद्ध त्रयोदशी या पवित्र तिथीला अत्यंत उत्साहाने साजरी केली जाते. संत वाङ्मयातील जाणकार आणि जुन्या दंतकथांनुसार, त्यांच्या जन्म आणि बारशाच्या वेळी एक अत्यंत अलौकिक घटना घडली होती. असे म्हटले जाते की, त्यांचे बारसे चालू असताना साक्षात महानयोगी चौदाशे वर्षांचे आयुष्य लाभलेले संत चांगदेव महाराज यांना दिव्य साक्षात्कार झाला. ते स्वतः या बाळाच्या बारशाला पंढरपुरात हजर राहिले आणि त्यांनी मोठ्या आनंदाने या बाळाचे नाव 'नरहरी' असे ठेवले, ज्याचा गोडवा आपण संत मुक्ताबाई व योगी चांगदेव ऐतिहासिक भेट यामध्येही अनुभवतो.

संत नरहरी महाराज हे आपल्या कालखंडात अत्यंत भाग्यवान होते, कारण त्यांना महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या संतांचा सत्संग लाभला होता. त्यांच्या समकालीन आणि सहयोगी संतांच्या गोतावळ्यामध्ये संत नामदेव महाराज, संत गोरोबा कुंभार, निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर महाराज, सोपानदेव, मुक्ताबाई, संत जनाबाई, चोखामेळा आणि विसोबा खेचर यांसारख्या अद्वितीय ब्रह्मज्ञानी संतांचा समावेश होता. नाथांच्या आणि माऊलींच्या विचारांनी समृद्ध असलेल्या या काळात नरहरी रायांचा प्रपंचही अतिशय सुखी होता. त्यांच्या धर्मपत्नीचे नाव गंगा असे होते, तर त्यांच्या पोटी नारायण व मालू नावाचे दोन सद्गुणी मुलगे जन्माला आले होते.

🔨 वडिलाेपार्जित सुवर्णकला आणि कट्टर शिवभक्तीचा बाणा

संत नरहरी महाराजांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष "रामचंद्र सदाशिव महामुनी" हे होते. म्हणजेच संत नरहरी सोनार यांचे मूळ आडनाव 'महामुनी' असे होते. त्यांचे गोत्र सनातन आणि शाखा यजुर्वेद विश्वब्राह्मण अशी होती. ते वडिलाेपार्जित सुवर्णकाम (दागिने बनवणे) अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्कृष्ट कौशल्याने करत असल्यामुळे, पुढे लोकांमधे त्यांचे आडनाव 'सोनार' म्हणून रूढ झाले. त्यांच्या सुवर्णकलेची आणि दागिन्यांवरील बारीक कलाकुसरीची ख्याती त्याकाळी संपूर्ण पंढरपुरात आणि आसपासच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर पसरली होती. त्यांनी आपल्या कलेच्या बळावर पंढरपुरात व्यवसायाचा मोठा जम बसविला होता.

परंतु, व्यवसायापेक्षाही त्यांची चर्चा त्यांच्या कट्टर शिवभक्तीमुळे जास्त होती. त्यांच्या घरात पिढ्यानपिढ्या साक्षात मल्लिकार्जुन भगवान शिव हेच एकमात्र दैवत मानून शिवभक्तीची परंपरा चालत आली होती. नरहरी महाराज हे वारकरी संप्रदायातील प्रथम 'शैवपंथी' संत होते. रोज पहाटे उठून मल्लिकार्जुनाची आराधना करणे, ज्योतिर्लिंगावर बेलपत्र वाहणे आणि महादेवाच्या ध्यानात मग्न राहणे हा त्यांचा नित्यक्रम होता. त्यांच्यासाठी शिव सोडून जगात दुसरा कोणताही देव अस्तित्त्वात नव्हता. विठ्ठलाचे नाव जरी कोणी काढले तरी त्यांच्या अंगाचा तीळपापड होत असे. पंढरपुरात राहूनही ते पांडुरंगाचे दर्शन घेणे तर लांबच, पण चुकूनही विठ्ठल मंदिराच्या कळसाकडे पाहत नव्हते. त्यांच्या या अतीव आणि कट्टर वृत्तीमुळे काही विठ्ठलभक्तांना त्यांचा रागही येत असे.

⛓️ सावकाराचा नवस, कोरे माप आणि विठ्ठलाची अगाध किमया

एकदा पंढरपुरातील एका मोठ्या श्रीमंत विठ्ठलभक्त सावकाराने आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण झाल्याबद्दल पांडुरंगाच्या मूर्तीसाठी सोन्याची एक भव्य साखळी (सोनसाखळी) बनवण्याचा नवस केला होता. नवस पूर्ण झाल्यामुळे सावकार अत्यंत आनंदाने नरहरी सोनार यांच्या दुकानात आला. नरहरींच्या हातातील कलेवर सावकाराचा पूर्ण विश्वास होता. सावकाराने नाथांना विनंती केली, "महाराज, तुम्ही स्वतः मंदिरात चालून पांडुरंगाच्या कमरेचे अचूक माप घ्यावे आणि तेवढीच सोन्याची साखळी सुंदर नक्षीकाम करून बनवून द्यावी, जेणेकरून साखळी लहान किंवा मोठी होण्याचा प्रश्न उरणार नाही."

परंतु नरहरी तर कट्टर शिवभक्त! त्यांना विठ्ठलाचे तोंड पाहणेही पाप वाटत होते. त्यांनी मंदिरात जाण्यास साफ नकार दिला आणि हुशारीने एक युक्ती केली. त्यांनी सावकाराच्या हातात एक लांब दोरी दिली आणि म्हणाले, "शेठजी, मला दुकानात खूप काम आहे, मला वेळ नाही. तुम्ही स्वतः या दोरीने विठ्ठलाच्या कमरेचे तंतोतंत माप आणून द्या, मी त्यानुसार साखळी घडवून देईन." सावकाराच्या सेवकाने मंदिरात जाऊन पांडुरंगाच्या कमरेचे अगदी अचूक माप घेतले आणि ती दोरी आणून नरहरी सोनारांना दिली.

नरहरी महाराजांनी त्या दोरीच्या मापानुकूल अतिशय सुंदर, नक्षीदार आणि कलाकुसर केलेली सोन्याची साखळी बनवून दिली. आपण देवाचे दर्शन हुशारीने टाळले, या विचाराने ते मनोमनी खूप खूष झाले. परंतु, त्या पंढरीच्या पांडुरंगाची किमया अगाध आणि विस्मयकारक होती! सावकाराने जेव्हा ती साखळी मोठ्या आनंदाने विठ्ठलाच्या कमरेला बांधली, तेव्हा आश्चर्य म्हणजे ती साखळी चक्क एक वीतभर जास्त (मोठी) झाली!

सावकार गोंधळला. त्याने पुन्हा ती साखळी नरहरींकडे पाठवली. नरहरींनी माप तपासून साखळीचे काही दुवे कमी केले आणि साखळी बरोबर मापाची करून दिली. पण पुन्हा मंदिरात साखळी घातली तर काय चमत्कार... यावेळी साखळी एक वीतभर लहान झाली! असे एक-दोनदा नव्हे, तर वारंवार घडू लागले. साखळी कधी मोठी तर कधी लहान होऊ लागली. नरहरी सोनार पुरते गोंधळून गेले. त्यांना वाटले की सावकार आणि त्याचे नोकर मुद्दाम आपल्याला त्रास देण्यासाठी अशी खोडी करत आहेत. या विचाराने व्याकुळ होऊन शेवटी त्यांनी ठरवले की, आपण स्वतः मंदिरात जाऊन माप घ्यायचे, पण देवाचे दर्शन घ्यायचे नाही!

🙈 डोळ्यांवर पट्टी आणि स्पर्श ज्ञानातील तो अद्भूत चमत्कार

आपला शिवभक्तीचा बाणा जपण्यासाठी आणि विठ्ठलाचे मुख न पाहण्यासाठी संत नरहरी सोनार यांनी स्वतःच्या डोळ्यांवर एक जाड काळी पट्टी घट्ट बांधून घेतली! डोळे पूर्णपणे बंद करून, केवळ हाताच्या स्पर्शाने विठ्ठलाच्या कमरेचे माप घेण्याच्या उद्देशाने ते सावकारासोबत मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात गेले. गाभाऱ्यात पोहोचून त्यांनी दोन्ही हात पुढे केले आणि चाचपडत विठ्ठलाच्या मूर्तीला स्पर्श केला. आणि... त्याच क्षणी त्यांच्या संपूर्ण शरीरात विजेचा करंट धावावा असा एक अद्भूत आणि विस्मयकारक धक्का त्यांना बसला!

नरहरी सोनार यांचे हात जेव्हा मूर्तीच्या कमरेला लागले, तेव्हा तिथे पाषाणाच्या वस्त्राऐवजी साक्षात महादेवाचे 'व्याघ्रचर्म' (वाघाचे चामडे) त्यांच्या हाताला जाणवले. ते अजून गोंधळले, त्यांचे हात जेव्हा मूर्तीच्या गळ्यापर्यंत गेले, तेव्हा तिथे कंठहारा ऐवजी चक्क फुत्कारणारा 'शेषनाग' (विषारी नाग) त्यांच्या हाताला स्पर्श करून गेला! डोक्यावर हात लावला तर तिथे महादेवाची जटा आणि गंगा जाणवली. नरहरींना वाटले, "अरे, हा तर माझा लाडका देव मल्लिकार्जुन शिव आहे! सावकाराने मला विठ्ठलाचे सांगून शिवाच्या मंदिरात आणले की काय?"

प्रत्यक्ष परमेश्वराने घेतलेल्या या अद्भूत परीक्षेमुळे नरहरी सोनारांना साक्षात 'हरि-हर साक्षात्कार' झाला. त्यांना उमगले की ईश्वराच्या दारात कोणताही भेद नाही— "शिव आणि विठ्ठल (विष्णू) हे दोन्ही एकच आहेत!" पांडुरंग परमात्माच साक्षात शंकर भगवान आहेत, याची त्यांना खात्री पटली. चराचरात आणि सर्व देवांमध्ये एकच चैतन्य व्यापलेले आहे, हे सत्य समजताच त्यांनी विठ्ठलाच्या चरणांवर लोटांगण घातले आणि ते विठ्ठलभक्तीच्या सागरात पूर्णपणे बुडून गेले, जसा सुंदर अनुभव आपण पुढेही संतांच्या चरित्रात अनुभवतो, ज्याची मधुर प्रचिती आपल्याला पुंडलिक चरित्र व विठोबा प्रकट कथा यामध्येही मिळते.

📜 संत नरहरी सोनार यांचा अजरामर विठ्ठल अभंग

साक्षात्कार झाल्यानंतर नरहरी सोनार यांनी आपल्या सुवर्णकामाच्या व्यवसायालाच अध्यात्माचे रूप दिले आणि अत्यंत प्रसिद्ध असा एक अभंग रचला, जो आज वारकरी संप्रदायाचा आत्मा मानला जातो:

या अभंगाचा अर्थ अत्यंत खोल आहे. नाथांनी सांगितले की, माझा देह हीच दागिन्यांची बाग असून, माझा अंतरात्मा म्हणजे शुद्ध सोने आहे. विवेकाचा हातोडा घेऊन मी मनातील काम आणि क्रोधाचा चूर्ण (नाश) केला आहे. हा अद्वैत विचार माणसाला सर्व दुःखांतून मुक्त करतो, जसा दिव्य संदेश आपण माऊलींच्या हरिपाठ ज्ञानेश्वर महाराज यामध्ये रोज पहाटे अनुभवतो.

✨ अनासक्ती, आत्मसमर्पण आणि महाद्वारात महासमाधी

हरि-हर साक्षात्काराच्या या दिव्य प्रसंगानंतर संत नरहरी महाराज निर्मळ, निराकार परमात्मा तत्त्वाने सगुण साकार रूपात पांडुरंगाची असीम भक्ती आणि सेवा करू लागले. ते रोज विठ्ठल मंदिराच्या सान्निध्यात बसून हरिनाम संकीर्तन करत असत. त्यांची ही असीम सेवा पाहून भगवंत इतके प्रसन्न झाले की, स्वतः विठ्ठल विठोबा नरहरींच्या सुवर्ण दुकानात येऊन दागिने घडवू लागले! नाथांच्या अंतःकरणात साक्षात भगवंताचा वास झाला होता.

काळ पुढे सरकत होता, आणि संत नरहरी महाराजांच्या मनात संसारासंबंधी पूर्णपणे अनासक्ती निर्माण झाली होती. ते परम 'ब्रह्मस्थितीला' प्राप्त झाले होते. त्यांचा हा ज्ञानदीप आता वैकुंठाच्या मार्गावर प्रज्वलित झाला होता. आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात ते आर्ततेने गुणगुणत होते— *"आपल्या गावातरी न्या हो दयाळा मला भेट द्या हो."* देवालाही आपल्या परम भक्ताची चिंता लागली आणि त्याला दया आली.

शके १२०७ (इ.स. १२८५) मध्ये माघ वद्य तृतीया या पवित्र दिवशी, संत नरहरी महाराजांनी आपले आराध्य दैवत मल्लिकार्जुन शिवाला नमन केले. आपली पत्नी गंगा, मुले नारायण व मालू, सुना आणि नातवंडांचा अत्यंत शांतपणे अंतिम निरोप घेतला. आपल्या पारंपरिक विश्वकर्मा निवासस्थानाला वंदन करून ते विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारात आले. त्या महापुरुषाच्या अंगात भक्तीभावाचा आणि ईश्वरी शक्तीचा एक दिव्य भावेश संचारला होता. त्यांनी विठ्ठलाच्या कमरेभोवती आपल्या दोन्ही हातांचा घट्ट विळखा घातला आणि तिथे उपस्थित सर्वांचे डोळे थक्क करणारा आश्चर्यकारक सोहळा घडला— हा भक्तराज साक्षात देवाच्या कटीमध्ये (कमरेत) कायमचा विलीन झाला! संत नामदेव महाराजांनी या प्रसंगाचे वर्णन करताना लिहिले आहे— *“नामा म्हणे नरहरी सोनार झाला अलंकार देवाचा हा”*. संत नरहरी सोनार विठ्ठलाच्या चरणी कायमचे गुप्त झाले.

✨ समारोप

संत शिरोमणी नरहरी सोनार यांच्या या दिव्य चरित्रातून आपल्याला समता, बंधुभाव आणि अद्वैत भक्तीचा सर्वात मोठा संदेश मिळतो. शिव आणि हरी यांच्यातील संकुचित वाद मिटवून संपूर्ण विश्वाला विठ्ठलमय पाहण्याची जी दृष्टी त्यांना मिळाली, तीच वारकरी संप्रदायाची खरी ताकद आहे. माणसाने बाह्य भेदांवरून न भांडता अंतर्मन शुद्ध राखणे आवश्यक आहे, हाच विचार आपण पुढे संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांतून आणि साहित्यातून हरिपाठ तुकाराम महाराज यामध्ये अत्यंत सखोलपणे शिकत असतो. महाराष्ट्राचा हा सुवर्ण इतिहास आणि संतांची पवित्र परंपरा अधिक सखोलपणे समजून घेण्यासाठी आमचे इतर विभाग जसे की, संतांची गुरु परंपरा आणि विठ्ठल भक्तीचे सांस्कृतिक वैभव नक्की अभ्यासा.