मोहिनी एकादशी माहात्म्य

हिंदू पंचांगानुसार, वैशाख महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'मोहिनी एकादशी' (Mohini Ekadashi) असे म्हटले जाते. ही एकादशी मानवाच्या मनातील काम, क्रोध, मोह आणि माया यांसारख्या बंधनांचा नाश करून आत्म्याला मोक्षाच्या मार्गावर नेणारी मानली गेली आहे.

पौराणिक मान्यतेनुसार, समुद्रमंथनातून जेव्हा अमृताचा कलश बाहेर आला, तेव्हा देव आणि असुरांमध्ये अमृतावरून भयंकर युद्ध सुरू झाले. असुरांच्या तावडीतून अमृताचे रक्षण करण्यासाठी आणि देवांचे कल्याण करण्यासाठी भगवान श्रीविष्णूंनी अत्यंत सुंदर आणि आकर्षक असे 'मोहिनी' रूप धारण केले होते. मोहिनी रूपाने असुरांना मोहात अडकवून ठेवले आणि सर्व देवांना अमृत प्राशन करायला लावून अमर केले. ज्या तिथीला भगवंतांनी मोहिनी रूप धारण केले, ती वैशाख शुक्ल एकादशी होती.

प्राचीन काळी सरस्वती नदीच्या काठी 'भद्रावती' नावाचे एक अत्यंत सुंदर नगर होते. तेथे धनपाल नावाचा एक अत्यंत धार्मिक, दयाळू आणि दानशूर व्यापारी राहत होता. त्याला पाच मुले होती. त्यापैकी त्याचा सर्वात धाकटा मुलगा 'धृष्टबुद्धी' हा अत्यंत दुराचारी, उधळ्या आणि व्यसनी स्वभावाचा होता. तो वेश्या आणि जुगारात वडीलांचे धन उधळत असे. कंटाळून धनपालाने त्याला घरातून बाहेर हाकलून दिले.

घर सोडून धृष्टबुद्धी जंगलात भटकू लागला आणि प्राण्यांची शिकार करून पोट भरू लागला. दुःखाने व्याकुळ होऊन फिरत असताना तो महर्षी कौंडिन्य यांच्या आश्रमात पोहोचला. महर्षी कौंडिन्य त्यावेळी गंगेत स्नान करून आले होते. पश्चात्तापाने दग्ध झालेला धृष्टबुद्धी ऋषींच्या चरणी पडून म्हणाला, *"हे ऋषिवर्य! मी आयुष्यात अनेक पापे केली आहेत. कृपा करून मला असा उपाय सांगा, ज्याने माझी सर्व पापे नष्ट होतील!"*

महर्षी कौंडिन्य यांचा उपदेश व पापमुक्ती:

महर्षी कौंडिन्य म्हणाले, *"हे पुत्रा! तू वैशाख शुक्ल पक्षातील 'मोहिनी एकादशी' चे विधीवत व्रत कर. या व्रताच्या पुण्याने तुझ्या अनेक जन्मांचे महापाप भस्म होतील आणि तुला शांती मिळेल."*

धृष्टबुद्धीने ऋषींच्या सांगण्यानुसार अतिशय श्रद्धेने आणि निष्ठेने मोहिनी एकादशीचे व्रत पाळले. व्रताच्या प्रभावाने त्याची सर्व पापे जळून खाक झाली, त्याला दिव्य शरीर प्राप्त झाले आणि अंतसमयी तो गरुडावर आरूढ होऊन वैकुंठलोकास गेला.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि पिवळे स्वच्छ वस्त्र परिधान करून भगवान श्रीविष्णूंच्या मोहिनी रूपाचे ध्यान करत व्रताचा संकल्प करावा.
2. स्थापना व अभिषेक: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून श्रीविष्णूची मूर्ती किंवा चित्र स्थापन करावे. देवाला पंचामृताने व गंगाजलाने स्नान घालावे.
3. पूजन व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, पिवळे चंदन, अक्षता, रोळी, धूप आणि दीप अर्पण करावा. नैवेद्यामध्ये तुळशीपत्र अनिवार्यपणे ठेवावे.
4. कथा व आरती: मोहिनी एकादशीची पावन कथा श्रद्धेने वाचावी किंवा ऐकावी. त्यानंतर आरती करून प्रसादाचे वाटप करावे.
5. उपवास व जागरण: दिवसभर मन शांत ठेवून उपवास करावा आणि रात्री भगवंताच्या नामाचा जप करत जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी पूजा करून ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा दिल्यानंतर सात्त्विक अन्नाने उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ श्री मोहिनी देवाय नमः ॥