कमला शुक्ल एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये तीन वर्षांतून एकदा येणाऱ्या अधिक मासाला (पुरुषोत्तम मासाला) अत्यंत पवित्र मानले जाते. सामान्यतः एका वर्षात २४ एकादशी येतात; परंतु अधिक मास आल्यामुळे वर्षातील एकूण एकादशींची संख्या २६ होते. अधिक मासातील कृष्ण पक्षात येणाऱ्या एकादशीला पद्मपुराणात 'कमला एकादशी' (Kamala Ekadashi) किंवा 'परमा एकादशी' (Parama Ekadashi) असे म्हटले जाते.

दर तीन वर्षांनी एकदाच येत असल्यामुळे या एकादशीचे महत्त्व इतर सर्व एकादशींपेक्षा कितीतरी पट अधिक मानले गेले आहे. पुराणांनुसार, कमला एकादशीचे व्रत करून कथा ऐकल्याने किंवा वाचल्याने १०० यज्ञांइतके महापुण्य प्राप्त होते. या दिवशी भगवान श्रीविष्णू आणि माता महालक्ष्मीची संयुक्त उपासना केल्याने घोर दरिद्रता, दारिद्र्य व संकटे नष्ट होतात आणि साधकाला अंती मोक्षप्राप्ती होते.

वैदिक पंचांगानुसार, २०२६ मधील अधिक मासातील कमला एकादशीची मुख्य तिथी आणि शुभ मुहूर्त खालीलप्रमाणे आहेत:

• एकादशी तिथी प्रारंभ: १० जून २०२६ (रात्री १२:५८ वा.)
• एकादशी तिथी समाप्ती: ११ जून २०२६ (रात्री १०:३७ वा.)
• व्रताचा मुख्य दिवस: गुरुवार, ११ जून २०२६
• व्रताचे उद्यापन (पारणे) वेळ: १२ जून २०२६ (सकाळी ०५:२३ ते सकाळी ०८:१० पर्यंत)

पौराणिक कथेनुसार, देवांचा खजिनदार मानले गेलेले यक्षराज कुबेर हे सुरुवातीपासून धनवान आणि वैभवशाली नव्हते. ते भगवान शंकराचे अनन्य भक्त होते; परंतु पूर्वकर्मामुळे आणि कडक दारिद्र्यामुळे ते अत्यंत त्रस्त होते. गरिबीने व्याकुळ होऊन कुबेराने एकदा भगवान शंकरांची आराधना केली आणि आपल्या दारिद्र्याचे कारण व त्यातून मुक्तीचा उपाय विचारला.

तेव्हा भगवान शंकरांनी त्यांना अधिक मासात येणाऱ्या 'कमला (परमा) एकादशी' चे महाव्रत करण्याचा उपदेश दिला. महादेवांनी कुबेराला सांगितले की, एकादशीच्या दिवसापासून ते आमावास्येपर्यंत सलग पाच दिवस 'पंचरात्र व्रत' अत्यंत श्रद्धा व निष्ठेने पाळावे.

देवांचे धनपती म्हणून नियुक्ती:

कुबेराने भगवान शंकरांच्या आज्ञेनुसार कमला एकादशीचे व्रत आणि त्यानंतरचे पाच दिवसांचे कडक पंचरात्र अनुष्ठान पूर्ण केले. त्यांच्या या अनन्य भक्तीने आणि तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान विष्णू आणि महादेवाने त्यांना साक्षात 'देवतांच्या संपत्तीचा अधिपती (खजिनदार)' म्हणून नियुक्त केले.

त्याचप्रमाणे, राजा हरिश्चंद्रानेही आपले हरवलेले राज्य आणि कुटुंब परत मिळवण्यासाठी या कमला एकादशीचेच व्रत केले होते, अशीही मान्यता आहे.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: कमला एकादशीला सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ पिवळे वस्त्र परिधान करून भगवान विष्णू व माता लक्ष्मीसमोर उपवासाचा संकल्प करावा.
2. पंचामृत स्नान: घरातील मंदिरात भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीच्या मूर्तीला पंचामृताने (दूध, दही, तूप, मध, साखर) आणि गंगेच्या पाण्याने स्नान घालावे.
3. पूजन व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, पिवळे चंदन, अक्षता, रोळी, धूप आणि दीप अर्पण करावा. नैवेद्यामध्ये तुळशीचे पान अनिवार्यपणे ठेवावे.
4. स्तोत्र पठण व आरती: भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीची आरती करावी. या दिवशी 'विष्णु सहस्रनाम' किंवा श्री सूक्ताचे पठण करणे अत्यंत समृद्धीदायक मानले जाते.
5. कथा श्रवण व जागरण: कमला एकादशीची पावन कथा श्रद्धापूर्वक वाचावी किंवा ऐकावी आणि रात्री भगवंताच्या नामाचा जप करत जागरण करावे.
6. द्वादशी उद्यापन (पारणे): दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) शुभ मुहूर्तात ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा दिल्यानंतर सात्त्विक अन्नाने उपवासाचे पारणे सोडावे.