श्री समर्थ धोंडूतात्या महाराज महाचरित्र

४४. तात्यांची मिरवणूक

श्री समर्थ धोंडूतात्या महाराजांची भव्य मिरवणूक निघणार आहे, असे डोंगर शेळकी गावामध्ये सर्वांना समजले. म्हणून सर्व लहानथोर तयारीत राहिले. दुपारी बारा वाजताच्या सुमारास गावकरी मंडळींनी वाजंत्री बोलावून घेतले. सर्व भजनी समुदाय टाळमृदंगासह आले. तेव्हा वाजंत्री वाद्य वाजवू लागले. तसेच सर्व भजनी मंडळी तालास्वरात अभंग गाऊ लागले. मिरवणुकीसाठी सर्व समाज बहुसंख्येने एकत्रित आला.

इकडे काही मंडळीनी फुलांच्या माळा श्री तात्यांच्या गळ्यांमध्ये घालून त्यांना मेण्यामध्ये बसविले आणि मेणा उचलतेवेळी

“पुंडलिका वरदा हरि विठ्ठल । श्री ज्ञानदेव तुकाराम ।।”

असा गजर करुन मेणा उचलून चालू लागले. ही मिरवणूक महादेवाच्या देवळापासून निघाली.

1. सर्वांच्या पुढे वाजंत्री वाद्य वाजवू लागले.
2. भजनी मंडळी अभंग गाऊ लागले.
3. मध्यभागी श्री समर्थ धोंडूतात्यांचा मेणा.
4. कुमारिका पंचारती घेऊन चालू लागल्या.
5. सुवासिनी स्त्रिया भरलेले कुंभ माथ्यावर घेऊन चालू लागल्या व त्यामागे इतर सर्व स्त्री पुरुषांचा समाज येऊ लागला, अशा क्रमपध्दतीने श्री तात्यांची मिरवणूक निघाली.

काही मंडळी मेण्याच्या बाजूने चालत गावस्थानाची माहिती तात्यांना सांगू लागले. ही मिरवणूक मारुतीला उजवे घेऊन नगर प्रदक्षिणा करुन काही वेळाने परत महादेव मंदिरासमीप आली. तेथे आरती करुन महादेवाच्या ओट्यावर मेणा ठेवला. दर्शन घेऊन सर्व लोक घरी गेले व काही मंडळी श्री समर्थ तात्यांच्या सान्निध्यात बसून सर्व माहिती सांगू लागले.

४५. अशी आहे डोंगरशेळकी

डोंगरशेळकी गावच्या दक्षिण दिशेला काही अंतरावर अग्नेय व नैऋत्य टोक धरुन उंच उंच टेकड्या, माळरान व डोंगर असल्या कारणाने या गावास 'डोंगरशेळकी' हे नाव पडले आहे.

गावाच्या दक्षिणेकडील उंच टेकड्यांमधून डोंगरामधूनच एका लहानशा नदीचा उगम होऊन ती नदी उत्तरेकडे वाहात वळणे घेत डोंगर शेळकी गावच्या अगदी समीप येऊन पूर्वेकडे वळण घेत पुढे उत्तरेकडे वाहात गेलेली आहे. ज्याप्रमाणे चंद्रभागा चंद्राच्या कोरीप्रमाणे वळण घेऊन पंढरपूर क्षेत्राच्याबाजूने वाहत आहे; त्याप्रमाणेच ही छोटी नदी डोंगर शेळकीच्या बाजूने चंद्राच्या कोरेप्रमाणे गावच्या पूर्वेकडून वाहात पुढे गेली आहे.

तसेच गावची रचना फारच मनोरम आहे. गावच्या मध्यभागी पाटील लोकांचा उंच गढीचा वाडा असून पांढऱ्या मातीचे बुरुज आहेत आणि सभोवती ग्रामवासियांची घरे आहेत. तसेच गावाला वेस अर्थात महाद्वार आहे.

गावच्या उत्तरेकडील बाजूला दास्यत्व भक्तीचे पुरस्कर्ते व भक्तीच्या वाटा दाखविणारे रामभक्त मारुतीचे, दक्षिणेकडे द्वार असलेले देऊळ आहे, मंदिराचे व पाराचे बांधकाम दगडी चौकोनी चिऱ्यांचे आहे.

४६. शिवालय

येथे एक शिवालय आहे. मंदिर लहानच आहे पण त्याची बांधणूक मात्र हेमाडपंथी आहे. बाहेरुन मंदिराकडे पाहिले तर कसे तरी ओबड धोबड व विद्रुप आकाराचे मोठमोठे दगड एकावर एक ठेवल्यासारखे दिसतात. पण जवळ जाऊन आंत पाहिले तर आंतल्या बाजू आर.सी.सी. च्या भिंतीसारखे साफ व एकारेषेमध्ये अगदी सुंदर घोळलेल्या दगडांच्या दिसतील.

शिवालयाचे द्वार पूर्वेकडे आहे आणि दक्षिणेकडील भींतीला एक चौकोनी आकाराची खिडकी आहे. पश्चिमेकडील भिंतीला अगदी लहान त्रिकोणी आकाराची दिवलाणे ठेवता येईल अशी दिवळी आहे व उत्तरेकडील भिंतीला दगडाचीच भिंतीमध्ये रोवून, तशी त्या दगडाची जोड सांधून तयार केलेली आडवी दगडी फळी आहे. त्यावर पूर्वी पूर्वजांनी काही देवतांची प्रतिष्ठापना केलेली आहे. मंदिरात मध्यभागी कैलासपती भगवान शंकराचे विराजमान उत्तराभिमुख शिवलिंग आहे.

वरची बाजू पत्र्याने आच्छादन केलेली आहे व बाहेरुन चोहोबाजूंनी उंचवटा घातलेला आहे. (पूर्वीचे रहणजे इ.स. १९२० च्या दरम्यानचे पूर्वज श्रावण मासातील पोथी, नेहमीचे भजन व कीर्तन येथे करीत असत.)

असे हे शिवालय छोटेच आहे पण त्यात असे विशेष आहे की, या देवळाच्या बांधकामामध्ये चिखल, माती, चिपा, अर्थात लहान दगड काहीही नाही. फक्त मोठ्या दगडाचे बांधलेले शिवालय लहानच आहे पण त्याचे आश्चर्य करावे, अशी त्याची जडण घडण आहे.

४७. श्री तात्यांच्या सान्निध्यात दसरा

इकडे चार वाजताच्या सुमारास सर्व गावकरी एकत्र जमा होऊन सीमोल्लंघन करुन आपट्याची पानं व नवरात्रीतील घटस्थापनेतील उगवलेले धान्याचे अंकुर हा दसऱ्याचा तुरा घेऊन सोने म्हणून श्री समर्थ धोंडूतात्या महाराजांना देवून प्रत्येकाने त्यांचे दर्शन घेतले. खरोखर डोंगर शेळकी निवासियांच्या भाग्याचाच तो दिवस ! कारण प्रतिवर्षाचा मंगलदायक दसरा सण व त्याच दिवशी समर्थ तात्यांचे दर्शन घडले. श्री तुकाराम महाराज म्हणतात:

“दसरा दिवाळी तोचि आम्हा सण ।
सखे संतजन भेटतील ।।१।।
अमुप जोडिल्या सुखाचिया राशी ।
पार त्या भाग्याशी नाही आता ।।२।।
धन्य दिवस आजी झाला सोनियाचा ।
पिकली हे वाचा रामनामे ।।३।।
तुका म्हणे काय होऊ उत्तरायी ।
जीव ठेवू पायी संतांचिये ।।४।।” – संत तुकाराम महाराज

कोणत्याही काळात संतांची भेट झाल्यास त्या दिवशी दसरा व दिवाळी हे सण एक समयावच्छेदेकरुन आलेला आनंद मिळतो आणि आज तर कालौघातील प्रतिवर्षाचा दसरा सण व त्यामध्ये श्री समर्थ तात्यांच्या सारख्या संतांचे दर्शन मिळाले, ही किती भाग्याची गोष्ट !

म्हणूनसर्व जण तात्यांचे आदर भावनेने दर्शन घेऊ लागले. काही सुवासिनी स्त्रियांनी तर ताटामध्ये पंचारती व गळ्यातील सुवर्णाचे अलंकार ठेवून तात्यांना सोन्यारुप्याने ओवाळून त्यांचा शुभाशिर्वाद घेतला, तसेच सर्व लहान थोरांनी –

“संवदड आपटा रान चारा ।
हा तो दसऱ्याचा तुरा ।।” – संत तुकाराम महाराज

एकमेकास सोने म्हणून देऊन व घेऊन आनंदाने श्री तात्यांच्या सान्निध्यात दसरा सण साजरा केला.