सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय १८ वा

ॐ नमो कर्मप्रकाशका ।
सद्विद्याविधिविवेका । कर्मधर्मप्रतिपाळका । जगन्नायका गुरुवर्या ॥१॥

वर्णाश्रमादि मर्यादा ।
त्याचा सेतू तूं गोविंदा । तूं कारण वेदानुवादा । विवादसंवादा तूं मूळ ॥२॥

तूं शब्दसृष्टीचा अर्कु ।
तूं वेदगुह्यप्रकाशकु । तूंचि एकला अनेकु । व्याप्य व्यापकु तूंचि तूं ॥३॥

तूंचि तूं विधि विधान ।
तूं बोलका तूंचि मौन । एका आणि जनार्दन । दोनी संपूर्ण तूं गुरुराया ॥४॥

यालागीं श्रीभागवता ।
तूंचि अर्थ तूं कविता । तूंचि अर्थावबोधकता । हेंही बोलविता तूंचि आम्हां ॥५॥

जैशीं आपुलींचि उत्तरें ।
पडसादें होतीं प्रत्युत्तरें । तेवीं माझेनि मुखांतरें । तूं कवित्वद्वारें बोलका ॥६॥

बोलका श्रीभागवतीं ।
श्रीकृष्ण कृपामूर्ती । तेणें वर्णाश्रमउंत्पत्ति । यथास्थिती सांगितली ॥७॥

सप्तदशाध्यायीं सुगम ।
सांगितले ब्रह्मचर्य-धर्म । गृहस्थाचें स्वधर्मकर्म । नित्यनेम निरूपिले ॥८॥

आतां अष्टादशाध्यायीं जाण ।
वानप्रस्थाश्रमलक्षण । संन्यासधर्माचें निरूपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥९॥

श्रीभगवानुवाच- वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा ।
वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुषः ॥१॥

आतां क्रमेंचि निरूपण ।
वानप्रस्थाचें आलें जाण । त्यासी वनास निघावया कारण । आयुष्यलक्षण विभाग ॥१०॥

`शतायुःपुरुष'-मर्यादा श्रुती ।
त्याच्या तृतीयभागाची स्थिती । सासष्टी क्रमिल्याअंतीं । वनाप्रती निघावें ॥११॥

निघावया वनाप्रती ।
भार्या देऊनि पुत्राचे हातीं । आपण निघावें शीघ्रगतीं । वानप्रस्थीं वनवासा ॥१२॥

भार्या साध्वी पतिव्रता सती ।
ईश्वरस्वरूप मानी पती । भ्रतार निघतां वानप्रस्थीं । जे पुत्राप्रती राहेना ॥१३॥

सांडितां भ्रतारसेवेसी ।
कल्पांत हों पाहे जिसी । जे भ्रतारचरणांची दासी । ते सवें वनासी आणावी ॥१४॥

जो पुरुष स्त्रीसमवेत ।
वनीं झाला वानप्रस्थ । तेणें स्त्रीकामासी अलिप्त । व्हावें दृढव्रत ते आश्रमीं ॥१५॥

जो वानप्रस्थवनवासी ।
तेणें दृढ धरावी शांति मानसीं । नातळावें कामक्रोधासी । हेही व्रत त्यासी आवश्यक ॥१६॥

कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।
वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि च ॥२॥

वनींचीं कंदमूळफळें ।
जीं निपजलीं ऋतुकाळें । तींही अतिपवित्रें निर्मळें । आहार तेणें मेळें करावा ॥१७॥

वनवासीं वस्त्रें जाण ।
वल्कलें व्याघ्रमृगाजिन । अथवा नेसावें केवळ तृण । कां पर्णाभरण वृक्षांचें ॥१८॥

वानप्रस्थीं नेमग्रहण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । त्या नेमाचें निरूपण । स्वयें नारायण सांगत ॥१९॥

केशरोमनखश्मश्रु मलानि बिभृयाद्दतः ।
न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥३॥

केश म्हणिजे मस्तकींचे ।
श्मश्रु बोलिजे मुखींचे । रोम ते कक्षोपस्थींचे । छेदन यांचें न करावें ॥२०॥

मस्तकीं न करावें वपन ।
न करावें श्मश्रुकर्म जाण । न करावें रोमनखच्छेदन । दंतधावन न करावें ॥२१॥

स्नान मुसलवत् केवळ ।
अवश्य करावें त्रिकाळ । प्रक्षाळावे ना शरीरमळ । व्रत प्रबळ वनस्था ॥२२॥

केवळ भूमीवरी शयन ।
सदासर्वदा करावें जाण । तळीं घालावें ना तृण । मग आस्तरण तें कैंचें ॥२३॥

यापरी वानप्रस्थें जाण ।
दृढ धरूनि व्रतधारण । करावें तपाचरण । तें तपलक्षण अवधारीं ॥२४॥

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्वले ।
आकण्ठमग्नः शिशिर एवं वृतस्तपश्चरेत् ॥४॥

उष्णकाळीं पंचाग्नीं ।
अग्निकुंडे चहूं कोणीं । पांचवा रवि माध्याह्नीं । ऐसा पंचाग्नी साधावा ॥२५॥

माळा करोनि उच्च प्रदेशीं ।
धन वर्षतां धारावर्त्तेंसीं । तेथ व्हावें आकाशवासी । वर्षाकाळीं ऐसी तपप्राप्ती ॥२६॥

आलिया हेमंतऋतूसी ।
आकंठमग्न जळावासी । जळ वास करावा निशीं । हे वानप्रस्थासी तपक्रिया ॥२७॥

हे तपक्रिया प्रतिवरूषीं ।
विहित वानप्रस्थासीं । वयसापरत्वें भक्षणासी । हृषीकेशी सांगत ॥२८॥

अग्निपक्वं समश्नीयात्कालपक्वमथापि वा ।
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥५॥

अगीस्तव पाका आलीं ।
कां काळें जीं परिपक्व झालीं । तीं तापसालागीं भलीं । आहारीं विहिलीं उदरार्थ ॥२९॥

दांत असलिया बळी ।
फळें खावी तेणें सगळीं । कां गेलिया दांत समूळीं । कांडूनि उखळीं सुखे खावीं ॥३०॥

जरी उखळ न मीळे वनीं ।
तरी खावीं दगडें ठेंचुनी । नाहीं चाड गोडपणीं । क्षुधानिवारणीं आहारार्थ ॥३१॥

स्वयं सञ्चिनुयात्सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् ।
अददीतान्यदाहतम् ॥६॥

ऋतुकाळीं फळें संपूर्णें ।
तीं कालांतराकारणें । संग्रहो सर्वथा न करणें । व्रतधारणें वनस्था ॥३२॥

पूर्वदिवसीं फळें आणिलीं ।
अपरदिवसीं जरी उरलीं । ती अवश्य पाहिजे त्यागिलीं । नाहीं बोलिलीं आहारार्थ ॥३३॥

प्रत्यहीं आहारार्थ जाण ।
फळें आणावीं नूतन । जीर्ण फळांचें भक्षण । निषिद्ध जाण वानप्रस्था ॥३४॥

आणिकें फळें जीं आणिलीं ।
तीं अंगींकारा निषिद्ध झालीं । जीं स्वकष्टें अर्जिलीं । तींचि वहिलीं आहारार्थ ॥३५॥

देश काळ वर्तमान ।
इत्थंभूत कळलें ज्ञान । तरी संग्रह न करावा जाण अदृष्टधारण निर्धारें ॥३६॥

पराचा प्रतिग्रहो पूर्ण ।
सर्वथा न करावा आपण । प्रतिग्रह घेतां जाण । व्रतखंडन वानप्रस्था ॥३७॥

वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान् ।
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥७॥

जो वानप्रस्थ स्त्रीसमवेत ।
त्यासी अग्निहोत्र झालें प्राप्त । तेव्हां कर्म जें वेदोक्त । तें करावें समस्त वनवासीं ॥३८॥

वनीं जीं फळें ज्या ऋतूस ।
तोचि कल्पावा चरुपुरोडाश । तेणें यजावा मी यज्ञपुरुष । सावकाश मंत्रोक्त ॥३९॥

यापरी श्रौतकर्मविधान ।
यागार्थ पशुहनन । तें वानप्रस्थासी नाहीं जाण । वनफळीं यजन यागाचें ॥४०॥

अग्निहोत्रं च दर्शश्च पूर्ण्मासश्च पूर्ववत् ।
चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमेः ॥८॥

पूर्वीं अग्निहोत्रकर्में जैसीं ।
गृहीं होतीं गृहस्थासी । तींचि चालवावीं वनवासीं । वेदाज्ञेसीं वनस्थें ॥४१॥

आम्नायें आगमनिगमांसी ।
जाणोनि करावें यागासी । दर्शपौर्णमासचातुर्मास्यांसी । निष्कामतेसी वेदाज्ञा ॥४२॥

ऐसा मुनीश्वर वनवासी ।
तपस्वी तेजोराशी । त्याचिये फळप्राप्तीसी । स्वयें हृषीकेशी सांगत ॥४३॥

एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्ततः ।
मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥९॥

ऐसें वेदोक्त तप साचार ।
आस्तिक्यभावें अत्यादर । साक्षेपें करितां निरंतर । अस्थिमात्र देह उरे ॥४४॥

शुष्कशरीरपांजरा ।
त्वचेनें झांकिलिया शिरा । परी सामर्थें अति खरा । न सरे माघारा तपोनिष्ठें ॥४५॥

ऐसें यावज्जन्म करितां तप ।
तो सबाह्य झाला निष्पाप । लाहोनि ज्ञान सद्‌रूप । माझें निजस्वरूप तो पावे ॥४६॥

अवशेष वासना असतां ।
सूक्षरूप प्रतिबद्धकता । तपाभिमानें तत्त्वतां । देहअपहंता अणुमात्र ॥४७॥

परी फळाशा पोटीं नाहीं ।
ऐसेनि निमाला जो देही । तो पावोनि ऋषिलोकाच्या ठायीं । तेथोनि पाहीं मज पावे ॥४८॥

जो ऋषिलोकातें पावला ।
तो क्रमें मुक्तीच्या मार्गा आला । तेथूनि क्रमेंचि मज पावला । यापरी उद्धरला वनस्थ ॥४९॥

यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् ।
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्बांलिशः कोऽपरस्ततः ॥१०॥

एवं वानप्रस्थ अतिकष्टीं ।
तपादिसाधनसंकटीं । भोगफळाशेच्या तुटीं । मोक्षपरिपाटी पावले ॥५०॥

जें हाता आलें मोक्षफळ ।
आविरिंच्यादि मंगळ । तें तपादिसाधन निर्मळ । कामार्थ केवळ कल्पिती ॥५१॥

जेवीं कां चिंतामणीचियेसाठीं ।
मागे चातीलागीं खापरखुंटी । कां परीस देवोनि पालटीं । काळी गोमटी वीट मागे ॥५२॥

तेवीं मनुष्यपणाचिये स्थितीं ।
उत्तम जन्में तपःप्राप्ती । ते तपःक्रिया व्यर्थ करिती । काम वांछिती ते मूर्ख ॥५३॥

त्या मूर्खांचें मूर्खपण ।
किती सांगावें गा गहन । मोक्षप्राप्तीचें साधन । कामलिप्सा जाण नाशिलें ॥५४॥

असो हें मूर्खाचें कथन ।
वानप्रस्थाचेंचि लक्षण । पूढील सांगेन संपूर्ण । शस्त्रार्थ जाण सुनिश्चित ॥५५॥

जो वानप्रस्थ आपण ।
तपादि साधनीं अतिक्षीण । झाला तरी वैराग्यज्ञान । ज्यासी जाण नुपजेचि ॥५६॥

पन्नास वर्षें गार्हस्थ्य ।
दोनी द्वादशें वानप्रस्थ । झाला तरी जो अप्राप्त । वैराग्ययुक्त निजज्ञाना ॥५७॥

आयुष्याचे तीन भागवरी ।
वेंचलें गा ऐशापरी । आतां चतुर्थ भाग उरल्यावरी । क्षीण शरीरीं जर्जर ॥५८॥

ऐसें शरीर झालिया क्षीण ।
अल्पही वैराग्य झाल्या जाण । करावें संन्यासग्रहण । कर्माचरण यथाशक्ती ॥५९॥

वानप्रस्थाश्रमी झाल्याही ।
निःशेष वैराग्य अल्पही । सर्वथा नुपजे ज्याच्या ठायीं । त्याचा अधिकार पाहीं हरि बोले ॥६०॥

यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥११॥

सर्वथा वैराग्य नुठी देहीं ।
जरा आदळली ठायींचे ठायीं । स्वधर्माचरणीं शक्ति नाहीं । कंप पाहीं सर्वांगीं ॥६१॥

ऐसा वानप्रस्थवनवासी ।
आत्मसमारोप करूनि अग्नीसी । मातें दृढ ध्याऊनि मानसीं । अग्निप्रवेशीं रिघावें ॥६२॥

वानप्रस्थाश्रमीं वनस्थ ।
अतिशयें झाला जो विरक्त । त्याची उत्तरविधि समस्त । स्वयें भगवंत सांगतसे ॥६३॥

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।
विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः ॥१२॥

वानप्रस्थीं अनुष्ठान ।
तेणें वैराग्य अतिगहन । इंद्रचंद्रादिब्रह्मसदन । निरयासमान जो मानी ॥६४॥

ऐसा दृढ वैराग्यउहठावा ।
तेणें विहिताग्नि बोळवावा । त्याग करूनि आघवा । अंगीकारावा संन्यास ॥६५॥

ते संन्यासग्रहणस्थिती ।
यथाशास्त्र यथापद्धती । स्वयें सांगताहे श्रीपती । यथानिगुती विहितार्थे ॥६६॥

इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्वा सर्वस्वमॄत्विजे ।
अग्नीन्स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥६३॥

अष्टश्राद्धादि विधान ।
प्राजापत्यनामिष्टिसाधन । मज भगवंतातें यजून । सर्वस्वदान ऋत्विजां ॥६७॥

मुख्यत्वें मूर्त जो अग्नी ।
तो निजहृदयीं संस्थापूनी । आशा निःशेष छेदूनी । संन्यास करूनी निरपेक्ष ॥६८॥

संन्यास करितेठायीं ।
विघ्नें अपार उठतीं पाहीं । तीं रगडूनियां पायीं । संन्यास तिंहीं करावा ॥६९॥

विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।
विघ्नान्कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात्परम् ॥१४॥

संन्यास करिता जो ब्राह्मण ।
त्यासी समस्त देव मिळोन । नाना स्त्रियादि रूपें जाण । अनंत विघ्नें करूं येती ॥७०॥

विघ्न करावया कारण ।
मनुष्य देवांचा पशु जाण । सदा अर्पी बळिदान । देवाअधीन हा सर्वदा ॥७१॥

तो बळी नेदी येथूनि आतां ।
पाय देऊनि आमुचे माथां । घेऊं पाहे ब्राह्मसायुज्यता । यालागीं सर्वथा विघ्नें करिती ॥७२॥

तेथ वैराग्यबळें तत्त्वतां ।
विघ्नें हाणूनियां लातां । अवगणूनि देवां समस्तां । संन्यास सर्वथा करावा ॥७३॥

ऐसा वैराग्यें उद्भतट ।
विवेकज्ञानें अतिश्रेष्ठ । संन्यासग्रहण वरिष्ठ । विधिनिष्ट विभागें ॥७४॥

एवं झाल्या संन्यासग्रहण ।
त्याचें विधीचें विधिविधान । स्वयें सांगताहे नारायण । स्वधर्मलक्षण संन्यासिया ॥७५॥

बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत्किञ्चिदनापदि ॥१५॥

भूतां अभयदानपुरस्कर । संकल्पपूर्वक प्रेषोच्चार ।
तैं उरलें दिसे देहमात्र । सर्वस्य येर त्यागिलें ॥७६॥

जो गुरुवाक्यश्रवणासरिसा ।
वस्तूचि हो‍ऊनि ठेला आपैसा । उडाला देहबुद्धिचा वळसा । तुटला फांसा कर्माचा ॥७७॥

त्यासी विधिविधान कर्तव्यता ।
बोलोंचि नये गा सर्वथा । नवनीत आल्या हाता । रितें ताक आतां कोण घुसळी ॥७८॥

कापूर मिळालिया वन्हीं ।
तो परतेना कापूरपणीं । तेवीं वस्तु झाला जो गुरुश्रवणीं । तो विधिकिंकरपणीं वर्तेना ॥७९॥

परी गुरुवाक्यें तत्त्वतां ।
ज्यासी ऐसी हे अवस्था । सत्य न बाणेचि सर्वथा । त्याची विधानता अवधारीं ॥८०॥

गुरुवाक्याचें करितां मनन ।
नागवेपणीं लाजे मन । तरी लिंगमात्र आच्छादन । कौपीन जाण धरावी ॥८१॥

इतुकेन निर्वाह न सरे ।
ऐसें जाणवलें जैं पुरें । तैं वस्त्रखंड दुसरें । स्वाधिकारें धरावें ॥८२॥

दंड कमंडलु जंव आहे ।
तंव कौपीन बहिर्वास राहे । दंडत्यागासवें पाहें । त्याग होये वस्त्रांचा ॥८३॥

आपत्तिकाळीं संन्याशासी ।
रोग लागला होय ज्यासी । का जरेनें व्यापिलें देहासी । तैं जें लागेल त्यासी तें द्यावें ॥८४॥

गुरुवाक्यें श्रवण मनन ।
ऐसें साधी जो साधन । त्या साधकाचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥८५॥

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत ॥१६॥

दृष्टि ठायीं ठेवूनि जाण ।
पृथ्वी पाहूनि पावन । हंसगतीं करी गमन । अनुसंधान निजवृत्तीं ॥८६॥

जेथ जीवसंपदा दृष्टीं पडे ।
तैं प्राण गेल्या न चले पुढें । जीवांतें काढूनि कडे । पाऊल पडे अतिशुद्ध ॥८७॥

आधींच पवित्र गंगाजळ ।
त्याचा निर्मळ वस्त्रें निरसोनि मळ । यापरी करोनियां निर्मळ । गंगाजळ सेविती ॥८८॥

ज्याचे वाचेचे आळां ।
असत्याच्या तृणशाळा । जाळूनि वैराग्यज्वाळा । सत्याचा उगवला कल्पद्रुम ॥८९॥

ज्या कल्पद्रुमाचीं वचनफळें ।
परिपक्वे आणि सोज्वळें । मधररसेंसीं रसाळें । अतिनिर्मळें घमघमितें ॥९०॥

जें श्रवणीं अतिगोड ।
पुरवी श्रोतयांचें कोड । निववी जीवाची चाड । सत्य सुरवाड हा वाचेचा ॥९१॥

सहजें संन्याशाचें ध्यान ।
`अहमेव नारायण' । तें दृढ धरोनि अनुसंधान । पवित्र मन करावें ॥९२॥

मन करोनि पावन ।
पृथ्वी विचरावी जाण । त्या मनाचें पवित्रपण । सर्वत्र आपण लक्षावें ॥९३॥

संन्याशाचे धर्मीं जाण ।
मुख्यत्वें हेंचि लक्षण । पवित्र करोनि अंत:करण । सर्वत्र नारायण लक्षावा ॥९४॥

मनाचें पवित्रपण ।
उद्धवा या नांव जाण । आतां त्रिदंडाचें लक्षण । संन्यासनिरूपण तें ऐक ॥९५॥

मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् ।
न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद्यतिः ॥१७॥

मौन अथवा सत्य भाषण ।
कां श्रीरामनामाचें स्मरण । हो कां ओंकाराचें उच्चारण । `वाग्दंड' जाण या नांव ॥९६॥

शरीरींचे जितुकें चळण ।
तें प्राणाचेनि बळें जाण । त्या प्राणाचें प्राणरोधन । करावें आपण प्राणायामें ॥९७॥

प्राणायामें निजप्राण ।
जिणोनि करावा स्वाधीन । या नांव देहदंड' जाण । ऐक लक्षण मनोदंडाचें' ॥९८॥

मनाचें चपळपण ।
संकल्प विकल्प जाण । त्याचें करावया छेदन । ब्रह्मानुसंधान करावें ॥९९॥

माझें स्वरूप सर्वगत ।
तेथ निश्चयें ठेवितां चित्त । मन संकल्पविकल्पें जाय जेथ । तेथ तेथ स्वरूप ॥१००॥

ऐसें सावध राखतां मन ।
दृढ लागल्या अनुसंधान । तंव संकल्पविकल्प क्षीण । सहजचि जाण स्वयें होती ॥१॥

देह वाचा आणि मन ।
या त्रिदंडांचें लक्षण । तुज म्यां सांगितले संपूर्ण । संन्यासत्व जाण येणें सत्य ॥२॥

हे तिन्ही दंड नसतां जाण ।
केवळ वेणुदंडग्रहण । तेणें संन्यासत्व न घडे जाण । देहविटंबन दंभार्थ ॥३॥

सन्याशाचा आहार विहार ।
आचार संचार विचार । स्वधर्मयुक्त साचार । स्वयें सारंगधर सांगतु ॥४॥

भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान्वर्जयंश्चरेत् ।
सप्तागारानसंक्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥१८॥

पूर्वी जाण संन्याशासी ।
चतुर्वर्णीं भिक्षा होती त्यासी । कलियुगीं गोष्टी झाली कैसी । ब्राह्मणापाशीं चतुर्वर्ण ॥५॥

ज्याची जीविका जेणें जाण ।
त्या ब्राह्मणाचा तोचि वर्ण । ऐका तेंही प्रकरण । जीविकालक्षण सांगेन ॥६॥

मुख्य ब्राह्मणाची वृत्ती' जाण । शिल' उंछ' का कोरान्न' । अयाचित का अध्यापन । अथवा याजन जीविकेसी ॥७॥

जो जीविकेलागीं निर्धारीं ।
शस्त्र घेऊनियां करीं । शूरवृत्तीं जीविका करी । तो जाणावा `क्षत्री' ब्राह्मणांमाजीं ॥८॥

जो वाणिज्यवृतीवरी ।
नित्य जीविका आपुली करी । तो ब्राह्मण ब्राह्मणामाझारीं । `वैश्य' निर्धारीं निश्चित ॥९॥

जो शूद्राचे शूद्रक्रियेवरी ।
सदा सर्वदा जीविका करी । तो ब्राह्मण शूद्रकर्मेंकरीं । `शूद्रत्व' धरी क्रियायोगें ॥११०॥

जैं उत्तम ब्राह्मणाची भिक्षा न लभे ।
तैं क्षत्रियब्राह्मणीं भिक्षा लाभे । क्षात्रब्राह्मणांचेनि अलाभें । वैश्यादि ब्राह्मणीं लाभे भिक्षाग्रहण ॥११॥

ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यब्राह्मणीं ।
भिक्षेस अप्राप्त हे तिनी । तैं शूद्रजीविका-ब्राह्मणीं । भिक्षाग्रहणीं अधिकारु ॥१२॥

यांत निंद्य जे ब्राह्मणाआंतु ।
केवल दोषी अथवा अभिशप्तु । ते भिक्षेसी न लावावा हातु । हा स्वधर्मार्थु भिक्षेचा ॥१३॥

तेही भिक्षा अतिनेमस्त ।
भिक्षेसी येतों हें कळों नेदित । मागावीं नेमिलीं घरें सात । जें झालें प्राप्त तेणें सुखी ॥१४॥

जे सातां घरीं भिक्षा प्राप्त ।
ते भिक्षेचा धर्म विहित । स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । स्मृतिशास्त्रार्थप्रयोगें ॥१५॥

बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः ।
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताऽशेषमाहृतम् ॥१९॥

ग्रामाबाहेर गंगातीरीं ।
अथवा तडागाचे परिसरीं । भिक्षा धरोनियां करीं । आचमन तीरीं करावें ॥१६॥

याचित जें भिक्षेचें अन्न ।
तें द्वादशप्रणवें अभिमंत्रून । तेणें मंत्रोदकें प्रोक्षीतां जाण । होय पावन पवित्र ॥१७॥

चतुर्धा करावें त्या अन्नातें ।
चार अधिकारी त्या भागतें । ब्रह्मा विष्णु अर्क आणि भूतें । अर्पण तेथें अवधारीं ॥१८॥

विष्णुकल्पित जो भाग ।
तो जळीं घालावा साङ्ग । भूतकल्पित जो विभाग । तो पृथ्वीवरी चांग ठेवावा ॥१९॥

उरले जे विभाग दोनी ।
यतीसी अधिकार सेवनीं । दीन मागों आलिया ते क्षणीं । भूतदयागुणीं अन्न द्यावें ॥१२०॥

परी मी एक अन्नदाता ।
हें आठवोंही नये चित्ता । आल्या दातेपणाची अहंता । अधर्मता संन्यासीं ॥२१॥

मधुकरीचें अवघेंचि अन्न ।
समयीं मागों येती दीन । येणें उद्देशें अधिक अन्न । सर्वथा जाण मागों नये ॥२२॥

करितां मधुकरीभोजन ।
ठायीं अधिक उरलिया अन्न । तें सांडितां अतिपतन । अवघेंच जाण भक्षावें ॥२३॥

संन्यासधर्मीं लघु आहार ।
नित्य करावा निरंतर । अधिक आहारीं विकार । निद्रा आळस फार बाधिती ॥२४॥

ज्यालागीं कीजे चतुर्थाश्रम ।
तो संन्याशाचा मुख्य धर्म । स्वयें सांगे पुरुषोत्तम । जेणें आत्माराम पाविजे ॥२५॥

एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः ॥२०॥

सदा वैराग्य अंगीं पुरतें ।
जो अपेक्षीना सांगात्यातें । निःसंग होत्साता चित्तें । सुखें पृथ्वीतें विचरतु ॥२६॥

इंद्रियें बांधोनि चित्ताच्या पायीं ।
चित्त लावी चैतन्याच्या ठायीं । तेणें चिन्मात्र ठसावें पाहीं । देहत्व देहीं स्मरेना ॥२७॥

ऐसा आत्मस्थितीचा उद्यम ।
तेणें आत्मक्रीडेचा आराम । आत्मसुखाचा संभ्रम । अनुभव परम तो ऐक ॥२८॥

आत्मस्थिति निजात्मयुक्त ।
तेणें आत्मसुखें उल्हासत । सदा समदर्शनें डुल्लत । वोसंडत समसाम्यें ॥२९॥

ऐशिया समसुखाची संपत्ती ।
भोगावया सुनिश्चितीं । सदा एकाकी वसे एकांतीं । तेंचि श्रीपती सांगत ॥१३०॥

विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः ।
आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः ॥२१॥

पवित्र आणि विजन ।
प्रशस्त आणि एकांतस्थान । तेणें माझें अनुसंधान । सद्भावे जाण सर्वदा ॥३१॥

तेथें सांडून जनपद दुश्चित ।
सदा एकांतीं व्हावें निरत । मद्भावे सुनिश्चित । आत्मसुख प्राप्त साधकां ॥३२॥

ज्यासी निजात्मसुख झालें प्राप्त ।
तो होय अनन्यशरणागत । मीवांचूनि जगाआंत । आणीक अर्थ देखे न ॥३३॥

ऐसे अनन्य करितां माझें ध्यान ।
साधक विसरे मीतूंपण । तेव्हां अभेदें चैतन्यघन । मद्‌रूप जाण तो होय ॥३४॥

त्या मद्‌रूपाचे स्वरूपस्थिती ।
पाहों जातां निजात्मवृत्ती । मी ना तो ऐशी होय गती । `अभेदप्राप्ती' या नांव ॥३५॥

जंव असे द्वैतवार्ता ।
तंव भयाची बाधकता । अभेदत्व आल्या हाता । निर्भयता साधकां ॥३६॥

अभेदप्राप्तीच्या ठायीं ।
बंधमोक्षांची वार्ता नाही । गडगर्जे बंधमोक्ष पाहीं । नांदती नवायी हरि बोले ॥३७॥

अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः ॥२२॥

ऐक्यें पावोनि एकात्मता ।
तेथूनि बंधमोक्ष पाहतां । दोंहीची मिथ्या वार्ता । मायिकता निश्चित ॥३८॥

प्रवृत्तीमाजीं बंधमोक्षता ।
त्या दोंहीची विभागता । इंद्रियांची जे विषयासक्तता । `दृढबद्धता' ती नांव ॥३९॥

काया-वाचा-चित्तवृत्तीं ।
निःशेष विषयांची विरक्ती । या नांव साचार `मुक्ति' । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१४०॥

ज्यासी साचार पाहिजे मुक्ती ।
तेणें करावी विषयनिवृत्ती । हेचि मुख्यत्वें उपायस्थिती । कृष्ण कृपामूर्ती सांगत ॥४१॥

तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनिः ।
विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यो लब्ध्वाऽऽत्मनि सुखं महत् ॥२३॥

येणें विचारें विचारिता ।
विषयासक्ती दृढबद्धता । त्या विषयांचा त्याग करितां । निजमुक्तता सहजेंचि ॥४२॥

तेचि विषयांची विरक्ती केवीं ।
आतुडे आपुल्या हातीं । यालागीं वैराग्याची उत्पत्ती । साधकें निश्चितीं साधावी ॥४३॥

अंतरीं वासना दृढमूळ ।
विषयशाखा तेणें सबळ । ते वासना छेदावया समूळ । वैराग्य सबळ साधावें ॥४४॥

वैराग्यप्राप्तीचें कारण ।
स्वधर्मकर्म मदर्पण । सांडावें कर्माचें कर्तेपण । `मदर्पण' या नांव ॥४५॥

मदर्पणें कर्मस्थिती ।
तेणें माझ्या ठायीं उपजें प्रीती । माझें नाम माझी कीर्ती । चिंतन चित्तीं पैं माझें ॥४६॥

ऐशिया माझ्या परम प्रीतीं ।
होय वैराग्याची उत्पत्ती । तेणें विषयांची विरक्ती । माझी सुखप्राप्ती शनैःशनैः ॥४७॥

माझेनि सुखें माझें भजन ।
अत्यंत थोरावे पैं जाण । तेव्हा सर्वत्र मद्भावजन । ब्रह्मत्वें पूर्ण ठसावे ॥४८॥

सर्वत्र ब्रह्मभावन ।
ब्रह्मसुखाचें अनुसंधान । धरूनि करावें पर्यटण । जंव निर्वासन मन होय ॥४९॥

पुत्रग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् ।
पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥२४॥

पृथ्वी विचरणें विचित्र ।
पुण्यदेश कुरुक्षेत्र । सप्त पुर्या परम पवित्र । पुष्करादि थोर महातीर्थें ॥१५०॥

कृतमाला पयस्विनी ।
पुण्यरूप ताम्रपर्णी । गौतमी रेवा त्रिवेणी । परमपावनी गोमती ॥५१॥

कृष्णा वेण्या तुंगभद्रा ।
तपती पयोष्णी भिंवरा । यमुना भागीरथी नीरा । गंगा सागरासंगमीं ॥५२॥

ऋष्यमूक श्रीशैल व्यंकटाद्री ।
मूळपीठींचा सह्याद्री । गौतमीतीरींचा ब्रह्मगिरी । जो पापें संहारी यात्रामात्रें ॥५३॥

हो कां चढता हिमगिरी ।
पदीं दुरितांतें दूर करी । निःशेष पापांतें निवारी । ते यात्रा मुनीश्वरीं अवश्य कीजे ॥५४॥

दंडकारण्य बृहद्वन ।
नैमिषारण्य आनंदवन । इत्यादि वनांचें गमन । संन्याशीं जाण करावें ॥५५॥

च्यवनकपिलव्यासाश्रम ।
गौतमवामनआश्रमोत्तम । यात्रा श्रेष्ठ बदरिकाश्रम । जो सकळ कर्मदाहकु ॥५६॥

ऐशीं स्थळें जीं पावन ।
तेथें संन्याशियें करावें गमन । मार्गीं भिक्षार्थ जें अटन । तेंही निरूपण अवधारीं ॥५७॥

हाट हाटवटिया अति उत्तम ।
त्यातें पुर' म्हणती नरोत्तम । हाटहाटवटियाहीन तो ग्राम' । भिक्षेचा नेम सारवा तेथें ॥५८॥

गायीगौळियांचें निवासस्थान ।
व्रत' त्यातें म्हणती जाण । सार्थ' म्हणिजे पव्हा संपूर्ण । भिक्षार्थ अटन करावें तेथें ॥५९॥

पवित्र भिक्षेचे प्राप्तीकारणें ।
संन्यासीं अवश्य जाणें । तेचि अर्थींचें निरूपणें । स्वयें श्रीकृष्ण सांगिजे ॥१६०॥

वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्षणं भैक्ष्यमाचरेत् ।
संसिद्ध्यत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥२५॥

शुद्ध व्हावया अंतर ।
वानप्रस्थाश्रमी जो नर । जाऊनि ठाकावें त्याचें द्वार । अतिसादर भिक्षार्थ ॥६१॥

सेवितां सात्त्विकाचे अन्नासी ।
शुद्धसत्त्वता साधकासी । तत्काळ होय ग्रासोग्रासीं । शुद्ध अन्नासी हा महिमा ॥६२॥

यालागीं वानप्रस्थाचें द्वार ।
ठाकोनिजावें वारंवार । तेणें सत्त्वशुद्धि निवार । होय साचार साधकां ॥६३॥

शुद्ध भिक्षेचिये प्राप्ती ।
सत्त्वशुद्ध होय वृत्ती । तेणें वासना निःशेष नासती । निजशांती उल्हासे ॥६४॥

वासना नासल्या निलाग ।
तो सत्यत्वें न देखे जग । विषयासक्ति कैंची मग । सहज विराग उद्भट ॥६५॥

नैतद्वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति ।
असक्तचित्तो विरमेदीहामुत्र चिकीर्षितात् ॥२६॥

येथ जें जें दिसे नासे ।
हें सर्वांसी प्रत्यक्ष आभासे । परी अज्ञानें भुलले कैसे । विषयविलासें गुंतोनी ॥६६॥

यालागीं शुद्ध भिक्षेचिये प्राप्ती ।
ज्याची शुद्धसत्व झाली वृत्ती । त्यासी विषय सत्यत्वें न दिसती । मा विषयासक्ती तेथें कैंची ॥६७॥

ऐसें मिथ्या विषयांचें भान ।
त्याचें विषयासक्त नव्हे मन । यालागीं भवस्वर्गसाधन । दोन्ही तो जाण स्पर्शेना ॥६८॥

ऐसा जो विषयविरक्त ।
त्याचें परमार्थीं लागे चित्त । तो जगीं विचरे अनासक्त । परमार्थयुक्त निजबोधें ॥६९॥

त्याच्या निजबोधाचें लक्षण ।
स्वयें सांगताहे नारायण । प्रपंचाचें मिथ्यापण । समाधान निजात्मता ॥१७०॥

यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् ।
सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत्स्मरेत ॥२७॥

मनसा-वाचा-प्राणप्रवाहीं ।
अहंकारकृत उभयदेहीं । जग आत्मयाच्या ठायीं । मिथ्या मायिक पाहीं आभासे ॥७१॥

दोराअंगीं सर्पाभास ।
शुक्तिकेमाजीं रजतप्रकाश । उखरीं मृगजळाचा विलास । तैसा जगदाभास चिन्मात्रीं ॥७२॥

जैसा स्वप्नींचा व्यवहार ।
तैसें भासे चराचर । ऐसें मिथ्या जाणोनि साचार । पुढती स्मरणादर स्फुरेना ॥७३॥

जो जागा झाला इत्थंभूत ।
तैं स्वप्नभोग न वांछी चित्त । तेवीं स्वरूपीं जो निश्चित । तो प्रपंचजात स्मरेना ॥७४॥

त्रिदंडी बहूदकाचें कर्म ।
तुज म्यां सांगितलें सुगम । आता हंस परमहंसांचे धर्म । यथानुक्रम अवधारीं ॥७५॥

संन्यास चतुर्विध देख ।
हंस' परमहंस' एक । एक तो बहूदक' । कुटीचक' तयासी बोलिजे ॥७७॥

वार्धकीं कुटीचकाची परी ।
अग्निहोत्र-स्त्रियेचा त्याग करी । परी शिखासूत्र न अव्हेरी । गायत्रीमंत्रीं अधिकारु ॥७८॥

नित्य भिक्षा पुत्राचे घरीं ।
पणकुटी बांधे त्याचे द्वारीं । मठिका सांडोनि न वचे दूरी । `कुटीचक' निर्धारीं या नांव ॥७९॥

शिखासूत्र त्यागोनि जाण ।
करूनि त्रिदंडांचें ग्रहण । केवळ करी कर्माचरण । ज्ञानाचें लक्षण जाणेना ॥१८०॥

नाहीं वैराग्य वरिष्ठ ।
न दिसे ज्ञाननिष्ठा श्रेष्ठ । अतिशयेंसीं जो कर्मिष्ठ । `बहूदक' ज्येष्ठ त्यासी म्हणती ॥८१॥

जो कां वैराग्याच्या निर्धारीं ।
ज्ञानसाधनार्थ विचारी । शिखासूत्रकर्मत्याग करी । आत्मचिंतनावरी निजनिष्ठा ॥८२॥

ऐसा जो त्यागविलास ।
या नांव विविदिषा' संन्यास । ऐशिया निष्ठें वर्ते तो हंस' । एक `परमहंस' हा म्हणती ॥८३॥

ऐक परमहंसाचें लक्षण ।
ज्ञानपरिपाकें परिपूर्ण । अतएव शांति वोळंगे आंगण । देखे तिन्ही गुण मिथ्यात्वें ॥८४॥

मिथ्या जाणे कर्माची वार्ता ।
आपुली देखे नित्य निष्कर्मता । कर्मक्रिया जो कर्तव्यता । ते प्रकृतीचे माथां प्रारब्धें ॥८५॥

ऐशिया स्थितीं सावकाश ।
त्या नांव जाण `परमहंस' । नाहीं मठ मठिका विलास । नित्य उदास निराश्रयी ॥८६॥

आतां हंस-परमहंसांचे धर्म ।
स्वयें सांगताहे पुरुषोत्तम । त्या धर्माचें विशद वर्म । ऐक सुगम उद्धवा ॥८७॥

ज्ञाननिष्ठो विरक्तो व मद्भक्तो वाऽनपेक्षकः ।
सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥२८॥

विषयांची नावडे मातु ।
ज्ञानप्राप्तीलागीं उद्यतु । यापरी जो अतिविरक्तु । तो संन्यास बोलिजेतु मुख्यत्वें ॥८८॥

जो ज्ञाननिष्ठा अतिसंपन्न ।
सदा स्वरूपीं रंगलें मन । कदा न मोडे अनुसंधान । परमहंसासमान हा हंस ॥८९॥

ज्यासी करितां भगवद्भक्ती ।
अपेक्षामात्राची झाली शांती । मोक्षापेक्षा नुपजे चित्तीं । हे संन्यासपद्धती अतिश्रेष्ठ ॥१९०॥

ज्ञाननिष्ठ कां मद्भक्त ।
इहीं आश्रमधर्म दंडादियुक्त । त्याग करावा हृदयीं समस्त । बाह्य लोकरक्षणार्थं राखावे ॥९१॥

येचि अर्थींचें निरूपण ।
पुढें सांगेल श्रीकृष्ण । प्रस्तुत त्यागाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण हरि बोले ॥९२॥

आश्रमधर्म समस्त करी ।
परी विधिकिंकरत्व तो न धरी । प्रतिबिंब कांपतां जळांतरी । आपण बाहेरी कांपेना ॥९३॥

तेवीं स्वधर्मकर्म कर्तव्यता ।
करी परी नाहीं कर्मठता । आपुली कर्मातीतता । जाणे तत्त्वतां निजकर्मी ॥९४॥

यापरी स्वधर्मकर्म करी ।
परी विधीचें भय तो न धरी । विधिनिषेध घालून तोडरीं । कर्मे करी अहेतुक ॥९५॥

जो नातळे स्वाश्रमकर्मगती ।
दंडादि लिंग न धरी हातीं । ऐसिया सर्वत्यागाची स्थिती । पुढें श्रीपती सांगेल ॥९६॥

प्रस्तूत हेंचि निरूपण ।
लोकरक्षणार्थ लिंगधारण । अंतरीं जो निष्कर्म जाण । त्याचे लक्षण हरी बोले ॥९७॥

बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्यरेत् ।
वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥२९॥

विवेकज्ञान शुद्ध आहे ।
परी बाळकाच्या परी पाहे । मानापमान सुखें साहे । सांडोनि सोये देहाभिमानाची ॥९८॥

निजनैष्कर्में अतिकुशल ।
परी कर्मजडाऐसा केवळ । कर्में आचरे तो सकळ । कोठेंही विकळ दिसों नेदी ॥९९॥

जाणे धर्माधर्मलक्षण ।
सर्वार्थीं अतिसज्ञान । परी न करी प्रश्नसमाधान । अप्रमाणिक जाण स्वयें बोले ॥२००॥

करितां प्रश्नसमाधान ।
लौकिकीं वाढेल सन्मान । यालागीं साक्षेपें जाण । उन्मत्त वचन स्वयें बोले ॥१॥

वेदतत्त्वार्थ विहित जाणे ।
तें लौकिकीं नाहीं मिरवणें । सकळिकीं मूर्खाचि म्हणणें । तैशीं `पशु' लक्षणें स्वयें दावी ॥२॥

यालागीं वेदवादसंवाद ।
न करी वाद अतिवाद । येचि अर्थीं अतिविशद । स्वयें गोविंद सांगत ॥३॥

वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न कञ्चित्पक्षं समाश्रयेत् ॥३०॥

धरोनियां मीमांसकमत ।
कर्मकांडींचे शास्त्रार्थ । नानावाद कर्मार्थ । न करी निश्चित निजबोधें ॥४॥

तार्किकाचे अतितर्क ।
तर्क वितर्क कुतर्क । हेही वाद करीना देख । निजात्मसूख जो जाणे ॥५॥

बाहेरी ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड ।
भीतरीं विषयवासना उदंड । ऐसे महावादी प्रचंड । अतर्क `पाखंड' त्या नाव ॥६॥

नसोनि ब्रह्मानुभव साचार ।
जो उच्छेदी निजाचार । तो केवळ पाखंडी नर । उदरंभर दुःशील ॥७॥

ऐशिया वादाचा विटाळ ।
ज्याचे वाचेसी नाहीं अळुमाळ । न लगे असत्याचा समूळ मळ । नित्य निर्मळ निजबोधें ॥८॥

`शुष्कवाद' ज्या वृथा गोष्टी ।
त्यांतही वाग्वाद उठी । होय नव्हे कपाळपिटी । मिथ्या चावटी करीना ॥९॥

ऐशिया विवादाची कथा ।
दृष्टीं न पाहे निजज्ञाता । मा स्वयें करील ऐशा वार्ता । हें सर्वथा घडेना ॥२१०॥

होतां शास्त्रार्थमहावाद ।
देतां युक्तीचे प्रतिबाध । तेथ न करी पक्षपात शुद्ध । जाणे परी शब्द बोलेना ॥११॥

श्रुतीस्मृतींसीं विरूद्ध ।
होतां देखे अतिवाद । स्वयें जाणे शास्त्रार्थ शुद्ध । परी पक्षपात करीना ॥१२॥

वाग्वादीं बोलतां जाण ।
दुखवेल पुढिलांचें मन । कां क्षोभेल स्वांतःकरण । यालागीं वचन बोलेना ॥३॥

नोद्विजेत जनाद्धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु ।
अतिवादांस्तितिक्षेत नाममन्येत कञ्चन ॥३१॥

जनापासोनि उद्वेगगती ।
ज्ञाता न पवे सर्वथा चित्तीं । निंदा अवगणना अपमानिती । ते आत्मस्थितीं स्वयें साहे ॥१४॥

जन जे जे उपद्रव देती ।
ज्ञाता साहे ऐशिया रीतीं । मीचि आत्मा एक सर्व भूतीं । यालागीं खंती मानीना ॥१५॥

आपुलिया अवयवविकारता ।
उद्वेग नुपजें जेवीं चित्ता । तेवीं सर्वांभूतीं एकात्मता । जाणून तत्त्वतां उबगु न मनी ॥१६॥

तैसेंचि ज्याचिया स्थितीं ।
भूतें उद्वेग न मानिती । ज्याचिया निजाचारगतीं । सुखी होती जीवमात्र ॥१७॥

सर्व भूतीं भगवंत आहे ।
झणें त्यासी उपद्रव होये । यालागीं वागवितां हातपाये । सावध राहे निजदृष्टीं ॥१८॥

थोर देतां आरोळी ।
झणें दचकेल वनमाळी । कां नेटें भवंडितां जपमाळी । देवाचे कपाळीं झणें लागे ॥१९॥

यालागीं करचरणांच्या चेष्टा ।
आवरोनियां निजात्मनिष्ठा । भूतीं लागों नेदी झटा । झणें वैकुंठा उपद्रव लागे ॥२२०॥

ऐसिऐशिया निजात्मगती ।
उद्वेग उपजों नेदी भूतीं । तेथ वाग्वादाची गती । कैशा रीतीं संभवे ॥२१॥

सर्वभूतीं भूतात्मा ईश्वर ।
यालागीं उंच न बोले उत्तर । तेथ अतिवाद्यासी समोर । सर्वथा अधर उचलीना ॥२२॥

पडल्या जीवसंकट प्राणांतीं ।
अपमान न करावे कोणे व्यक्ती । अपमानीना भूताकृती । सर्वांभूतीं हरी देखे ॥२३॥

जनास्तव उद्वेगता ।
कदाकाळीं न पवे ज्ञाता । ज्ञात्यापासोनि उद्वेगता । नव्हे सर्वथा जनासी ॥२४॥

ऐशी निजात्मस्थिती साचार ।
तो कोणासीं न करी वैर । येचि अर्थीं शारंगधर । विशद उत्तर सांगत ॥२५॥

देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यात्र केनाचित् ।
एक एवपरो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ॥३२॥

केवळ पशूचियापरी ।
हो‍ऊनियां देहअहंकारी । कोणासी वैर न करी । तेही परी परीयेंसी ॥२६॥

प्रकृति-पर चिदात्मा आहे ।
तोचि सर्वांभूतीं भूतात्मा पाहे । मजमाजींही तोचि राहे । ऐशी सर्व भूतीं एकात्मता जो ॥२७॥

त्यासी कोण आप्त कोण इतर ।
कोणासी करावें वैर । सर्व भूतीं मीचि साचार । निरंतर निजात्मा ॥२८॥

एक आत्मा सर्व भूतांत ।
येचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वयें सांगे श्रीकृष्णनाथ । श्रोता सावचित्त उद्धव ॥२९॥

अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽऽशनं क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभयं दैवतंत्रितम् ॥३३॥

सहस्त्र घटीं भरल्या जळ ।
बिंबे एकचि चंद्रमंडळ । तेवीं निजात्मा एक केवळ । भूतीं सकळ भूतात्मा ॥२३०॥

देखे भूताकृति ज्या भिन्न ।
त्याही परमकारणीं अभिन्न । जेवीं अळंकारीं सुवर्ण । आकारींहीं जाण भिन्नत्वं नाहीं ॥३१॥

जेवीं मृत्तिकेचीं गोकुळें केलीं ।
नानाकारीं पूज्य झालीं । परी ते मृतिकाचि संचली । तेवीं भूतें भासलीं भगवंतीं ॥३२॥

का विणोनियां सुतें सुत ।
शेला परकळा पातळ म्हणत । तैशी वस्तूचि वस्तुत्वें येथ । साकार भासत भवरूपें ॥३३॥

एवं साकार निराकार ।
उभयतां ब्रह्मचि साचार । ऐसा ज्याचा ज्ञाननिर्धार । त्याचा `आहार' तूं ऐक ॥३४॥

आहार न मिळे जिये काळीं ।
दुःखी नव्हे तिये वेळीं । अन्नालागीं न तळमळी । धारणाबळीं बलिष्ठ ॥३५॥

आहार मिळाल्या उत्तम ।
हरिखेजेना मनोधर्म । दैवाधीन जाणे वर्म । निजकर्मप्राप्तीसी ॥३६॥

एवं प्राप्ताप्राप्ताची कथा ।
जाणे दैवाधीन तत्त्वता । यालागीं हर्षविषादता । त्याचे चित्ता स्पर्शेना ॥३७॥

दैवाधीन प्राप्ती प्राणियांसी ।
ऐसे सत्य कळलें ज्यासी । तैं भिक्षेसी कां हिंडणें म्हणसी । तेंचि हृषीकेशी सांगत ॥३८॥

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत्प्राणधारणम् ।
तत्त्वं विमृश्यते तेन तद्विजाय विमुच्यते ॥३४॥

पाळावया आश्रमधर्मासी ।
अवश्य हिंडावें भिक्षेसी । मधुकरी संन्याशांसी । स्वधर्मासी अतिविहित ॥३९॥

साधकां तरी आहारार्थ ।
अवश्य हिंडावें लागे येथ । आहारेंवीण त्यांचें चित्त । विक्षेपभूत हों पाहे ॥२४०॥

तिंहीं रसासक्ति सांडून ।
भिक्षेसी करावा प्रयत्न । आहारेंवीण त्यांचें मन । अतिक्षीण सर्वार्थीं ॥४१॥

साधकांसी आहारेंवीण ।
न संभवे श्रवण मनन । न करवे ध्यान चिंतन । अनुसंधान राहेना ॥४२॥

संन्याशांसी ध्यान न घडे ।
तैं आश्रमधर्माचें तारूं बुडे । यालागीं भिक्षेसी रोकडें । हिंडणें घडे हितार्थ ॥४३॥

मिळावें मिष्टान्न गोड ।
हे सांडूनि रसनाचाड । करावें भिक्षेचें कोड । परमार्थ दृढ साधावया ॥४४॥

आहार घेतलिया जाण ।
साधकांसी घडे साधन । साधन करितां प्रकटे ज्ञान । ज्ञानास्तव जाण निजमोक्ष लाभे ॥४५॥

सर्वथा न वांछावें मिष्टान्न ।
तरी भिक्षा मागावी कोण । ऐसें कांहीं कल्पील मन । तेंचि श्रीकृष्ण सांगत ॥४६॥

यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुताऽपरम् ।
तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः ॥३५॥

सहज भिक्षेसी आलें जाण ।
शुष्क अथवा मिष्टान्न । तेणें करावें प्राणधारण । रसनालालन सांडोनि ॥४७॥

निद्रालस्याचें न ये प्रस्थान ।
तैसें करावें प्राणधारण । दृढ ठसावें आसनध्यान । `युक्ताहार' जाण या नांव ॥४८॥

वल्कल अथवा अजिन ।
नवें अथवा वस्त्र जीर्ण । सहजें प्राप्त झाल्या जाण । करी प्रावरण यथासुखें ॥४९॥

कंथा हो कां मृदु आस्तरण ।
तृणशय्या कां भूमिशयन । स्वभावें प्राप्त झाल्या जाण । तेथही शयन करी मुनि ॥२५०॥

मी एक भोक्ता शयनकर्ता ।
हेही नाहीं त्यासी अहंता । स्नानादि कर्मीं वर्ततां । त्याची निरभिमानता हरि सांगे ॥५१॥

शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।
अनियांश्च नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः ॥३६॥

आचमन स्नान शौचाचार ।
करितां नव्हे विधिकिंकर । कर्माभिमानाची मोडली थार । जैसा मी अवतार तैसा तो ॥५२॥

जैसा मी `लीलावतार' धरीं ।
अलिप्तपणें कर्में करीं । तैसीचि जाण योग्याची परी । सर्व कर्माचारीं अलिप्त ॥५३॥

ज्यासी विधींचें भय नाहीं पोटीं ।
तो कर्में करावया कदा नुठी । तेचि विखींची विशद गोठी । कृष्ण जगजेठी सांगता ॥५४॥

न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।
आदेहान्तात्क्वचित्ख्यातिस्ततः संपद्यते मया ॥३७॥

कर्म करणें न करणें ।
ऐशिया संदेहाचें ठाणें । पळालें माझेनि दर्शनें । संकल्पाचें जिणें निमालें ॥५५॥

संकल्पु निमतांचि पोटीं ।
विराली लिंगदेहाची गांठी । भेदाची हारपली त्रिपुटी । मी परमात्मा दिठीं देखतां ॥५६॥

ज्यासी नाहीं भेदाचें भान ।
त्याचे देहाचें भरण पोषण । स्नान-भोजन-शयन । गमनागमन केवीं घडे ॥५७॥

जो जिणोनियां विकल्पभ्रांती ।
त्रिशुद्धिं मिसळला अद्वैंतीं । त्याचे देहाची स्थितिगती । प्रारब्धाहातीं निश्चित ॥५८॥

वृक्ष समूळ उपडलिया पाहें ।
परी सार्द्रता वृक्षीं राहे । तांबूल खाऊनियां जाये । तरी अधरीं राहे सुरंगात ॥५९॥

हो कां कन्यादान केल्या पाहें ।
वरु कन्याही घेउनि जाये । तरी उगा मान उरला राहे । रुसणें न जाये देहान्त ॥२६०॥

तैसा अभिमानाचेनि सळें ।
मी कर्मकर्ता म्हणवीं बळें । ते अहंता निमे ज्ञानबळें । तरी शरीर चळे प्रारब्धें ॥६१॥

कुलाल दंड भांडें घेऊनि जाये ।
पूर्वभवंडीं चक्र भंवत राहे । तेवीं अभिमान गेलिया पाहें । देह वर्तताहे प्रारब्धें ॥६२॥

त्या देहाचें भरणपोषण ।
प्रारब्धचि करितें जाण । ज्ञात्यासी प्रपंचाचे भान । सत्यत्वें जाण असेना ॥६३॥

जैशी मिथ्या छाया देहापाशीं ।
तैसें देह दिसे सज्ञानासी । यालागीं देहबुद्धि त्यासी । सत्यत्वेंसीं उपजेना ॥६४॥

छाया सुखासनामाजीं बैसे ।
कां विष्ठेवरी पडली दिसे । त्या छायेचे अभिमानवशें । सुखदुःख नसे पुरुषासी ॥६५॥

तेवीं देहाची ख्यातिविपत्ती ।
बाधीना सज्ञानाचे स्थितीं । प्रारब्धक्षयाचे अंतीं । विदेह पावती कैवल्य ॥६६॥

जैशी जळाची लहरी ।
निश्चळ होय सागरीं । तैसा ज्ञाता मजमाझारीं । विदेह करी समरसें ॥६७॥

उगम संगम प्रवाहगती ।
सरितांची नामरूपख्याती । जेवीं प्रळयोदकीं हारपती । तेवीं समरसती मजमाजीं ज्ञाते ॥६८॥

अपरोक्ष साक्षात्कार संन्यासी ।
त्याची स्थितिगति स्वधर्मेंसी । उद्धवा सांगितली तुजपाशीं । आता मुमुक्षु संन्यासी ते ऐक ॥६९॥

दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् ।
अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपाव्रजेत् ॥३८॥

शेंडा धरूनि समूळ ।
ज्याचें उत्तरोत्तर दुःख फळ । अतिबाधक विषयजाळ । त्यासी केवल जो अनासक्त ॥२७०॥

माझे प्राप्तीलागीं चित्त ।
सदा ज्याचें आर्तभूत । स्वधर्मकर्मीं वर्तत । जो वेदशास्त्रार्थ विवंची ॥७१॥

इहामुत्रभोगीं निश्चित ।
त्रासलें असे ज्याचें चित्त । ऐसा जो कां नित्य विरक्त । अतिविख्यात मुमुक्षु ॥७२॥

तेणें साधवया ब्रह्मज्ञान ।
तेचि साधनीं लावितां मन । स्वकर्म झालिया विलक्षण । आली नागवण प्रत्यवायें ॥७३॥

तेणें कर्म संन्यासोनि जाण ।
करावें संन्यासग्रहण । सद्गुरूसी रिघावें शरण । तेणें ब्रह्मज्ञानपदप्राप्ती ॥७४॥

एक केवळ भावार्थी ।
नेणे स्वधर्मकर्मगती । नेणे शास्त्रश्रवणव्युत्पत्ती । परी माझी प्रीती अनिवार ॥७५॥

तेणेंही संन्यासूनि जाण ।
गुरूसी रिघावें शरण । त्यासीही गुरुकृपा जाण । ब्रह्मज्ञानअववाप्ति ॥७६॥

गुरु करावा अतिशांत ।
शास्त्रार्थ परमार्थपारंगत । त्याचे सेवेचा भावार्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ सांगत ॥७७॥

तावत्परिचरेद्भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।
यावद्ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृतः ॥३९॥

अचळ अमळ अविनाश ।
परात्परतर परेश । गुरु तो परब्रह्म ईश । हा दृढ विश्वास धरावा ॥७८॥

त्या विश्वासाच्या पडिपाडीं ।
नवल गुरुचरणीं आवडी । नित्य नूतन नवी गोडी । चढोवढी भजनार्थ ॥७९॥

ऐशिया भजनपरवडीं ।
हृदयीं श्रद्धा उसळे गाढी । गुरुआज्ञेची नुल्लंघी काडी । आळस तोडी समूळ ॥२८०॥

गुरुवाक्याचेनि श्रवणें ।
विकल्पाचें खत खाणणें । संकल्पासी सूळीं देणें । जीवें घेणें अभिमाना ॥८१॥

तेथ असूया कैंची उठी ।
धाकेंचि निमाली उठाउठी । ऐशी गुरुचरणीं श्रद्धा मोठी । परब्रह्मदृष्टीं गुरु पाहे ॥८२॥

निर्गुण जो निर्विकारु ।
तोचि मूर्तिमंत माझा गुरु । करूनि अकर्ता ईश्वरु । तोचि हा साचारु गुरु माझा ॥८३॥

नित्य निर्विकल्प देख ।
ज्यासी म्हणती समाधिसुख । तें माझ्या गुरूचें चरणोदक । ऐसा भावें नेटक भावार्थी ॥८४॥

गुरूतें पाहतां ब्रह्मदृष्टीं ।
शिष्य ब्रह्मत्वें आला पुष्टी । ब्रह्मरूप देखे सृष्टी । निजऐक्यें मिठी गुरुचरणीं ॥८५॥

ऐसें ब्रह्मरूपीं ऐक्य घडे ।
तंव गुरुसेवा करणें पडे । ऐक्य झाल्याही पुढें । सेवा न मोडे अखंडत्वें ॥८६॥

कापूर घातलिया जळीं ।
स्वयें विरोनि जळ परमळी । तेवीं अहं जाऊनि सेवा सकळी । सर्वीं सर्वकाळीं गुरुचरणीं ॥८७॥

ऐशी अवस्था न येतां हाता ।
केवळ मुंडूनियां माथा । संन्यासी म्हणवी पूज्यता । उसकी अनुचितता हरि बोले ॥८८॥

स्वयें संन्यास अंगीकारी ।
ब्रह्मसाक्षात्कार जो न करी । त्यालागीं स्वयें श्रीहरी । अतिधिक्कारीं निंदीत ॥८९॥

यस्त्वसंयतषड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ।
ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥४०॥
सुरानात्मानमात्मस्थं निन्हते मां च धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥४१॥

नाहीं वैराग्याची स्थिती ।
नसतां विषयविरक्ती । देखोदेखीं संन्यास घेती । केवळ वृत्ती अन्नार्थ ॥२९०॥

संन्यास नेघतां पूर्व दृष्टीं ।
जें वैराग्य होतें पोटीं । तें संन्यास घेतल्यापाठीं । उठाउठीं पळालें ॥९१॥

ज्ञानेंद्रियें पांच सहावें मन ।
हेचि अरिषड्वर्ग जाण । यांचें न करितां निर्दळण । संन्यासपण तो विटंबु ॥९२॥

अवैराग्यें सकाम मन ।
तेणें विषयाकुलित बुद्धि जाण । नाहीं ज्ञान ध्यान साधन । दंडग्रहण उदरार्थ ॥९३॥

नुपजेच अनुताप जाण ।
न करीच श्रवण मनन । आदरें न साधीचि साधन । त्यासी ब्रह्मज्ञान नव्हेचि ॥९४॥

त्याचा व्यर्थ संन्यास जाण ।
व्यर्थ त्याचें दंड मुंडण । व्यर्थ काषायवस्त्रग्रहण । जेवीं वेषधारण नटाचें ॥९५॥

संन्यास घेतलिया पाठीं ।
काम उचंबळे उठाउठी । क्रोधलोभांची धुमे आगिटी । चौगुणा पोटीं अभिमान ॥९६॥

आसक्ति अधिकाधिक उठी ।
सदा ग्रामणी चावटी । करणें पैशुन्याच्या गोष्टी । दंड कासोटी दंभार्थ ॥९७॥

अनधिकारीं दंडग्रहण ।
तेणें संन्यासरूपें जाण । केवळ आली नागवण । आपल्या आपण नाडिलें ॥९८॥

नाडिले यज्ञाधिकारी सुरगण ।
नाडिले स्वधाकाराचे पितृगण । नाडिले ऋषि भूतगण । बळिअर्पण ठाकेना ॥९९॥

जीवरूपें मी परमात्मा आपण ।
त्या मज हृदयस्था ठकिलें जाण । जीवोद्धारीं जें संन्यासग्रहण । तेंचि दृढबंधन त्यासी झालें ॥३००॥

संन्यासग्रहणीं दृढबंधन ।
व्हावया कोण कारण । तेचि विषयींचें निरूपण । स्वयें नारायण बोलिला ॥१॥

पूर्वश्लोकींचे तिनी चरण ।
येथील हें निरूपण । श्रोतीं द्यावें अवधान । झणें विलक्षण कोणी म्हणे ॥२॥

करोनियां संन्यासग्रहण ।
न करी ज्ञान ध्यान साधन । न करी प्रणवउ्च्चारण । अविरक्त जाण विषयार्थी ॥३॥

तेणें दारादिअभिलाषण ।
करिती द्रव्याचें संरक्षण । आणि गोदानादि ग्रहण । पचन पाचन करविती ॥४॥

मठाधिपत्याचिये बुद्धीं ।
धनधान्यस्नेहसमृद्धी । नाना वाढवितां उपाधी । जीवात्मा त्रिशुद्धी नाडिला ॥५॥

ऐसें करितां अधर्मपण ।
जीवासी लागलें दृढ बंधन । जेणें इहलोकपरलोकसाधन । त्या नरदेहासी जाण नाडिलें ॥६॥

चौर्याइशीं लक्ष योनींप्रती ।
जैं असंख्य फेरे होती । तैं नरदेहाची प्राप्ती । अवचटें पावती सभाग्य ॥७॥

त्या नरदेहासी येऊनि जाण ।
स्वयें नागवला आपण । करितां अधर्माचरण । नरक दारुण संन्याशा ॥८॥

ज्या नांव गा `आश्रम चौथा' ।
ज्यासी देवो वंदी माथां । तेथेंही अधर्म करितां । नरकपाता पावले ॥९॥

ज्या नरकाचे ठायीं ।
कोटि वर्षें बुडतां पाहीं । ठावचि न लागें कंहीं । तैसे ठायीं बुडाले ॥३१०॥

मुख्य चतुर्थाश्रमीं हे स्थिती ।
तैं इतर आश्रमां कैंची गती । यालागीं आश्रमधर्मयुक्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥११॥

भिक्षोर्धर्मः शमोऽहिंसा तप इक्षा वनौकसः ।
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याऽऽचार्यसेवनम् ॥४२॥

संन्याशासी मुख्य शम' । सबाह्य इंद्रियनेम' । `अहिंसा' त्याचा स्वधर्म । हा परमधर्म संन्याशासी ॥१२॥

वानप्रस्थाचा स्वधर्म ।
`तपप्राधान्य मंत्र होम' । आतां गृहस्थाचा नेम । तिंही आश्रमां विश्रामदाता ॥१३॥

गृहस्थ मुख्य अग्निहोत्र' जाण । संन्यासी ब्रह्मचार्यां सी द्यावें अन्न । करावें भूतसंरक्षण' । तेहीं लक्षण अवधारीं ॥१४॥

असिलेनि सामर्थ्यें जाण ।
अन्न धन वस्त्र जीवन । तृण पर्ण निवासस्थान । देऊनि दीन रक्षावे ॥१५॥

ब्रह्मचार्याचे स्वधर्मीं जाण ।
श्रद्धायुक्त `गुरुसेवन' । एवं आश्रमधर्मलक्षण । मुख्यत्वें हें जाण उद्धवा ॥१६॥

गृहस्थाश्रमीं जो धर्म आहे ।
तो इतर आश्रमीं करूं नये । इतराश्रमींचा धर्म पाहें । गृहस्थाश्रमीं होये करणीय ॥१७॥

ब्रह्मश्चर्यं तपः शौचं संतोषो भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥४३॥

गृहस्थें व्हावया निष्पाप ।
ठाके तो करावा जप तप । उभय शौचांचें स्वरूप । अतिसाटोप करावें ॥१८॥

पोटींची सांडूनि कुसमुस ।
यथालाभें अतिसंतोष । परोपकारीं अतिहव्यास । सुहृद सर्वांस स्वात्मत्वें ॥१९॥

गृहस्थीं ब्रह्मचर्यलक्षण ।
ऋतुकाळीं स्वदाराभिगमन । मुख्यत्वें करावें माझें भजन । हा स्वधर्म जाण सर्वांचा ॥३२०॥

सर्व आश्रम सर्व वर्ण ।
त्यांसी हाचि स्वधर्म जाण । सांडोनि विषयाचें भान । माझें भजन करावें ॥२१॥

करितां स्वधर्में माझी भक्ती ।
भक्तासी होय जे प्राप्ती । तेचि सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती स्वानंदें ॥२२॥

इति मां यः स्वधर्मेण भजेन्नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दतेऽदृढाम् ॥४४॥

सर्व भावें अनन्यगतीं ।
करितां स्वधर्में माझी भक्ती । माझा भावो सर्वांभूतीं । शीघ्रगती उल्हासे ॥२३॥

मद्भावो जोडल्या सर्व भूतीं ।
तेणें प्रकटे माझी चौथी भक्ती । जिच्या पायीं चारी मुक्ती । सदा लागती स्वानंदें ॥२४॥

अनिवार अनन्यगती ।
सर्वस्वें ज्यासी माझी प्रीती । तो लाहे माझी परमभक्ती । जेथोनि कल्पांतीं च्यवेना ॥२५॥

भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयति सः ॥४५॥

सकळ सच्चिदानंदस्थिती ।
जीमाजीं सांपडे मी सहजगती । ती नांव माझी `परमभक्ती' । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥

विपरीत संसाराचें भान ।
दिसे दृष्य-विलक्षण । तेथ सदा स्वानंदपूर्ण । ते चौथी जाण भक्ती माझी ॥२७॥

जेथ देव भक्त एक होती ।
एकपणें भजनस्थिती । ऐशी साधकांसी प्राप्ती । ते `परमभक्ती' उद्धवा ॥२८॥

माझी प्रकटल्या परम भक्ती ।
पतन नाहीं प्रळयांतीं । साधक मद्‌रूपा येती । स्वरूपस्थितीं समसाम्यें ॥२९॥

त्या स्वरूपाचें लक्षण ।
सांगताहे श्रीनारायण । उत्पत्ति-स्थिति-निदान । कारणा जो चिदात्मा ॥३३०॥

जो सकळ नियंता ईश्वरु ।
जो विश्वात्मा विश्वंभरु । जो उपनिषदांचें सारु । जो महेश्वरु जगाचा ॥३१॥

त्या पदाची पदप्राप्ती ।
भक्त पावले परमभक्तीं । तेंचि पुढती उद्धवाप्रती । स्वानंदें श्रीपति सांगत ॥३२॥

इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गतिः ।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नो नचिरात्समुपैति माम् ॥४६॥

ऐशिया पदाची पदप्राप्ती ।
साधक पावले स्वधर्मस्थितीं । ते स्वधर्मप्रयोजनगती । यथानिगुती सांगत ॥३३॥

करितां स्वधर्मानुष्ठान ।
रजतमें नाशती जाण । शुद्धसत्त्व अंतःकरण । तेथ माझें ज्ञान प्रकाशे ॥३४॥

प्रकाशल्या माझें ज्ञान ।
तेणें उल्हासे माझें भजन । भजनास्तव मन । विकल्पपण पैं त्यागी ॥३५॥

विकल्पत्यागाचिये गतीं ।
वैराग्यें उचंबळे विरक्ती । भासे परमात्मा सर्व भूतीं । तेणें `परमभक्ती' उल्हासे ॥३६॥

उल्हासल्या परमभक्ती ।
भक्तासी माझी स्वरूपप्राप्ती । तेचि स्वरूपाची स्वरूपस्थिती । यथानिगुतीं सांगत ॥३७॥

परमात्मा परंज्योती ।
परब्रह्म परंज्ञप्ती । परात्परतर प्रकृती । वेद बोलती `परावर' जो ॥३८॥

अज अव्यय अक्षर ।
अरूप अनाम अगोत्र । अलक्ष अतर्क्य अपार । अपरंपारस्वरूप ॥३९॥

ऐशी निजस्वरूपीं निजप्राप्ती ।
भक्त पावले स्वधर्मस्थिती । जेथूनि परतलिया श्रुती । नेतिनेतीं निजनिष्ठा ॥३४०॥

ऐसें मद्‌रूप पावल्यापाठीं ।
संसाराची काढिली कांटी । नांवरूपांची बुडाली गोठी । पडली तुटी जन्ममरणां ॥४१॥

एवं स्वधर्माचेनि धर्मवशें ।
मीतूंपणाचें नांवचि पुसे । मद्‌रूपाचेनि सामरस्यें । अनायासें मीचि जाहले ॥४२॥

`पूर्वीं होतों मी जीव ।
आतां झालों सदाशिव' । हाही बुडाला आठव । ऐसा माझा अनुभव मद्भक्तां ॥४३॥

शून्य पडिलें संसारस्थिती ।
तेथ कैंची पुनरावृत्ती । ऐशी मद्भक्तां माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४४॥

एवं स्वधर्में मत्प्राप्ति जाण ।
तया स्वधर्माचें महिमान । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । सावधान परियेसा ॥४५॥

वर्णाश्रमवतां धर्म, एष आचारलक्षणः ।
स एव मद्भाक्तियुतो, निःश्रेयसकरः परः ॥४७॥

अनादि जो स्वधर्माचार ।
जो कां मोक्षकर साचार । तेणें स्वधर्में सकाम नर । लोकांतर वांछिती ॥४६॥

झालिया लोकांतरप्राप्ती ।
तेथूनि होय पुनरावृत्ती । न करूनियां माझी भक्ती । स्वधर्म नाशिती सकामें ॥४७॥

ब्राह्मणा आला भद्रजाती ।
आम्हां न पोसवे हा निश्चितीं । मग तो देऊनियां घेती । वाहावया पोथी वृद्ध ढोर ॥४८॥

यापरी स्वधर्म जाण ।
उपेक्षिती गा ब्राह्मण । मग लोकांतरीं कोरान्न । मागावया कण धांवती ॥४९॥

घरीं आणोनि दीघली कामधेनु ।
आम्हां न पोसवे म्हणूनु । ताकासाठीं देती हेळसूनु । आली नागवणु ते नेणे ॥३५०॥

तेवीं म्यां जाण गायत्रीमंत्र ।
दिधला ब्राह्मणांसी स्वतंत्र । तो उपेक्षूनियां मंत्रतंत्र । शूद्राचार आचरती ॥५१॥

सौर शाक्त गाणपत्यादि जाण ।
नाना मंत्रदीक्षा घेती ब्राह्मण । परी गायत्रीचें अनुष्ठान । एकही जाण न करिती ॥५२॥

नाहीं गायत्रीचें अनुष्ठान ।
परी विपरीत झालें आन । गायत्रीचें श्रेय जाण । देती ब्राह्मण द्रव्यार्थ ॥५३॥

गायत्रीमंत्र असोनि घरीं ।
तिचा भावार्थ कोणी न धरी । दीक्षेलागीं मूर्खाचे द्वारीं । लोळिजे द्विजवरीं ऐसें झालें ॥५४॥

शस्त्रास्त्रीं रथ सुदृढू ।
त्यावरी बैसविला भेडू । सांडूनि पळणें मानी सुरवाडू । न शके विभांडूं रणांगण ॥५५॥

तेवीं वेदरूप मी नारायण ।
ब्राह्मणहृदयीं असें जाण । त्याचें नेणोनि महिमान । वेदपारायण विकिती ॥५६॥

वांछूनियां स्वर्गफळ ।
नाना याग करिती प्रबळ । कामकल्पना केवल । स्वधर्म विकळ पाडिती ॥५७॥

वेदीं प्रतिपाद्य कर्मफळ ।
तो वेदु मिथ्या नव्हे केवळ । तो वेदवाद समूळ । नेणोनि बरळ हा मानिती ॥५८॥

घ्यायवा वोखदाची वाटी ।
माता साकर दे चिमुटी । तें मुख्य फळ नव्हे दृष्टीं । जावया पोटींचा महारोगु ॥५९॥

तेवीं वेद बोले जें फळ ।
तें प्रवृत्तिरोचना केवल । स्वधर्म विचारितां समूळ । चित्तमळक्षाळक ॥३६०॥

स्वधर्म सांडूनि सर्वथा ।
सकाम कर्में करूं जातां । तेंही शिणल्यावेगळें तत्त्वतां । क्षुद्रकामता फळेना ॥६१॥

जेणें द्रव्यें अमृत ये हाता ।
तें वेंचूनि मद्य घेतां । अधर्म आणि उन्मत्तता । पिशाचता जग थुंकी ॥६२॥

स्वपतीसीं काम भोगितां ।
परलोक पावि पतिव्रता । तोचि काम परपुरुषीं करितां । अधःपाता नेतसे ॥६३॥

जिह्वा दुरुक्ती बोलतां ।
यमप्रहार वाजती माथां । तिणेंचि `राम राम' म्हणतां । हरिभक्तां यम कांपे ॥६४॥

तेवीं पावोनि उत्तम जन्म ।
कर्म करूनि सकाम । भोगावें दुःख परम । मरण जन्म अनिवार ॥६५॥

तेणेंचि देहें स्वधर्म ।
करितां निरसे सकळ कर्म । निवारे मरणजन्म । बहुतां हे वर्म कळेना ॥६६॥

स्वधर्में घडे भगवद्भक्ती ।
ऐशी अतिगुह्य आहे व्युत्पत्ती । ते मी सांगेन तुजप्रती । यथानिगुतीं उद्धवा ॥६७॥

स्वधर्म करणें आवश्यक ।
तेथें सांडणें फळाभिलाख । तेंचि `मदर्पण' चोख । न करितां देख संकल्पु ॥६८॥

हो कां घरिच्याचि रांजणीं ।
निघती मुक्ताफळांच्या श्रेणी । तरी कां ताम्रपाणी । समुद्रमिळणीं शोधावी ॥६९॥

आपुलेच घरींचीं झाडें ।
फळती कल्पतरूचेनि पाडें । तरी अमरावतीचे चाडें । वृथा वेडे कां शिणती ॥३७०॥

हो कां सद्गुरूंचें तीर्थ घेतां ।
पाविजे परम पवित्रता । तरी धांवावया नाना तीर्था । विशेषता ते कायी ॥७१॥

कां ईश्वरत्वें पिता पूजितां ।
निजमोक्ष लाभे आइता । तरी भजावें देवां देवतां । कोण्या अर्था सज्ञानीं ॥७२॥

तेवीं स्वकर्माचि करितां ।
लाभे आपली निष्कर्मता । ते स्वधर्मीं काम कल्पितां । जीव निजस्वार्था नाडले ॥७३॥

निर्विकल्पें स्वधर्माचरण ।
त्या नांव माझें `शुद्ध भजन' । तेणें भजनें हो‍ऊनि प्रसन्न । मी विवेक-वैराग्य-ज्ञान भक्तांसी दें ॥७४॥

तेणेंचि ज्ञानें होय शुद्ध मती ।
चित्तशुद्धीमाजीं परमभक्ती । ते भक्तीनें माझी परम प्राप्ती । भक्त पावती उद्धवा ॥७५॥

यालागीं नैराश्यें जें स्वधर्मकर्म ।
तेंचि माझें भजन परम । तेणें भजनें भक्तोत्तम । स्वयें पुरुषोत्तम हो‍ऊनि ठाकती ॥७६॥

यापरी स्वधर्मस्थितीं ।
लाभें आपुली निजमुक्ती । तेचि म्यां तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥७७॥

एतत्तेऽभिहितं साधो भवन्पृच्छति यच्च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात्परम् ॥४८॥
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संगितायामेकादशस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

उद्धवा पुसिलें त्वां मजप्रती ।
स्वधर्में केवीं घडे मुक्ती । भक्तीनें पाविजे निजमुक्ती । तें म्यां तुजप्रती सांगितले ॥७८॥

हाता आल्या स्वधर्म ।
तत्काळ निरसे स्वकर्म । उडोनि जाय भवभ्रम । प्राप्ती परम स्वधर्में ॥७९॥

माझिया प्राप्तीलागीं स्वकर्म ।
नैराश्यें आचरावा स्वधर्म । हें ज्यासी कळे वर्म । तया पुरुषोत्तम सदा वश्य ॥३८०॥

स्वधर्माऐसा स्पर्शमणी ।
सांपडल्या निर्विकल्पपणीं । तो लावितां दृश्यस्थानीं । चिन्मात्रसुवर्णीं तेज उठी ॥८१॥

स्वधर्माऐसा दिनमणी ।
नैराश्यें उगवलिया स्वभुवनीं । तो अज्ञाननिशा निरसुनी । स्वप्रकाशपणीं सदा वर्ते ॥८२॥

स्वधर्माऐसें निजअमृत ।
जे निर्विकल्पें सेवूं जाणत । त्यांसी जन्ममरणांचा आवर्त । मी श्रीअनंत लागों नेदीं ॥८३॥

जे कां स्वधर्मीं विमुख ।
त्यासीं माझी प्राप्ती नाहीं देख । जन्मकोटी परम दुःख । सकामें मूर्ख भोगिती ॥८४॥

त्या स्वधर्माची अतर्क्य गोष्टी ।
न कळे नैष्कर्में निजदृष्टीं । याचिलागीं जन्मकोटी । अतिसंकटीं जीव भोगी ॥८५॥

स्वधर्में करितां स्वकर्म ।
जैं नैष्कर्म्यतेचें कळे वर्म । तैं विभांडूनि मरणजन्म । परब्रह्म पावती ॥८६॥

एवं स्वधर्म यापरी ।
तारक होय संसारीं । स्वधर्माचे नावेवरी । तरले भवसागरीं निजभक्त ॥८७॥

संसार तरले हा बोलु कुडा ।
स्वधर्म करितं माझिया चाडा । होय भवसागर कोरडा । मी सांपडें पुढा निजात्मा ॥८८॥

ऐशी स्वधर्माची थोरी ।
निष्कामतेच्या निजकुसरी । देवो सांगे आवडीभरीं । नानापरी प्रबोधें ॥८९॥

भक्तिप्राधान्य भागवत ।
मुख्य भक्ति ते स्वधर्मयुक्त । येणें स्वधर्मभजनें समस्त । परम भागवत उद्धरले ॥३९०॥

त्या स्वधर्मकर्माचा एकान्त ।
निजभजनभक्तीचा भावार्थ । उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । स्वयें सांगत एकादशीं ॥९१॥

त्या एकादशाच्या गोष्टी ।
स्वधर्मकर्माची कसवटी । एका जानार्दनकृपादृष्टीं । टीका मराठी हे केली ॥९२॥

हे करणी केली जनार्दनें ।
मज अभंगीं घातलें तेणें । शेखीं मीतूंपणाचे ठाणें । येणें निरूपणें उडविलें ॥९३॥

उडविलें विषयीं विषयपण ।
उडविले भेदाचें भान । उडविलें जीवशिवपण । जनीं जनार्दन तुष्टोनी ॥९४॥

जनार्दनें जनकें तेणें ।
आम्हां केलें परब्रह्म खेळणें । यालागीं सकळ क्रिया तेणें होणें । स्वधर्मपणें सहजेंचि ॥९५॥

सहजीं लागल्या स्वधर्म ।
कर्मचि होय निष्कर्म । संसार होय परब्रह्म । हे कृपा परम जनार्दनीं ॥९६॥

यालागीं सांडूनियां एकपण ।
एक जनार्दन शरण । स्वधर्मकर्माचें निरूपण । झालें संपूर्ण तया कृपा ॥९७॥