सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय १७ वा

ॐ नमो श्रीसद्गुरू महामेरु ।
सुक्ष्मस्वरूपें तूं गिरिवरु । चैतन्यस्वभावें अतिथोरु । तूं आधारु सर्वांचा ॥१॥

तुझ्या निजबोधाचीं शिखरें ।
वैकुंठकैलासादि अतिथोरें । तेथें ब्रह्माविष्णुमहारुद्रें । तुझेनि आधारें नांदिजे ॥२॥

तुझिया आधारस्थितीं ।
नांदती त्रैलोक्य-लोकपंक्ति । सकळ भूतांची उत्पत्ति स्थिती । निदान अंतीं तुजमाजीं ॥३॥

सुरासुर लहानथोर ।
एक सौम्य एक क्रूर । इयें भूतें धरूनि निर्विकार । स्वरूप साचार पैं तुझें ॥४॥

तेथ विवेकाचें आगर ।
सच्चिदानंदाचे रत्नाकर । तेथील लाधल्या कंकर । नीच ते थोर वेव्हारे होती ॥५॥

ज्याच्या औषधींचा चमत्कार ।
सेवितां करिती अजरामर । जेथ चिद्गंगेचे निर्झर । निरंतर प्रवाहती ॥६॥

जो सुरनरांचा विश्राम ।
जो सकळ आश्रमांचा आश्रम । जो क्रियाकर्मांचें नैष्कर्म्य । जो निजधाम जीवाचे ॥७॥

जो भजनाची कुळवाडी ।
जो भक्तजीवनाची वाडी । जो आवडीची निजआवडी । जो गोडियेची गोडी निजात्मता ॥८॥

ऐसा सद्गुरू महामेरु ।
जो कठिणत्वेंवीण आधारु । ज्याचेनि अंगें संसारु । होय सुखकरु साधकां ॥९॥

त्या साधकांचें सामाधान ।
शिष्यांचा स्वानंदघन । आर्ता-चातकां निजजीवन । स्वामी जनार्दन तुष्टला ॥१०॥

तयाचा जो चरणप्रसादु ।
श्रीभागवतीं एकादशस्कंधु । पूर्वार्धाचा विनोदु । भाषाप्रबंधु वाखाणिला ॥११॥

तेथें उद्धवें पुशिल्या विभूती ।
त्या षोडशाध्यायीं श्रीपती । सांगितल्या यथानिगुतीं । भजनस्थितीलागोनी ॥१२॥

त्या विभूतींमाजीं निजवर्म ।
`भक्तांचें जें भजनकर्म । तें मी केवळ आत्माराम' । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला ॥१३॥

तेथ आशंकेची व्युत्पत्ती ।
'करितां कर्माची कर्मगती । कर्मठ जाहले नेणों किती । तरी कर्में मुक्ती घडे केवीं' ॥१४॥

कर्में करितां वाडेंकोडें ।
कर्मीं कर्मठता न चढे । कर्मांमाजीं मोक्ष आतुडे । हेंचि रोकडें पुसों पां ॥१५॥

स्वयें बोलिला श्रीपती ।
`सात्त्विकांची जे कर्मस्थिती । ते कर्मचि माझी विभूती' । हें सोळाव्याअंतीं निरूपिलें ॥१६॥

स्वयें आचरितां स्वकर्म ।
तें कर्मचि होय ब्रह्म । हेंचि कर्मक्रियेचें वर्म । देवासी सुगम पुसों पां ॥१७॥

ऐसा पोटिंचा आवांका ।
तेचि पुसावया आशंका । वर्णाश्रमांची स्वधर्मपीठिका । देवासी देखा पुसत ॥१८॥

उद्धव उवाच- यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धमस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥१॥

उद्धव म्हणे गा भक्तपती ।
ऐकतां तुझ्या निजविभूति । मज ऐसें गमलें चित्तीं । स्वधर्मेंसीं भक्ती घडे कैसी ॥१९॥

तुवां कल्पादि वाडेंकोडें ।
स्वधर्मकर्में भक्ति जोडे । हें वर्णाश्रमनिजनिवाडें । निरूपण चोखडें निरूपिलें ॥२०॥

सर्वां मानवां परम गति ।
स्वधर्में घडे भगवद्भक्ति । या निरूपणाची निगुती । तुवां निश्चितीं निरूपिली ॥२१॥

यथाऽनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् ।
स्वधर्मेणाऽरविन्दाक्ष तत्समाख्यातुमर्हसि ॥२॥

ऐके कमलनयना अच्युता ।
जो कां स्वधर्म अनुष्ठितां । तुझी निजभक्ती स्वभावतां । प्राण्याच्या हाता जेणें लाभे ॥२२॥

ते कर्मकुशलतेची स्थिती ।
मजलागीं सांगावी सुनिश्चितीं । कमलनयना कमलापती । कृपामूर्ती माधवा ॥२३॥

तूं ऐसें म्हणशील श्रीपती ।
`म्यां कल्पाचे आधीं कवणाप्रती । सांगितली स्वधर्मस्थिती' । तरी ते विनंती अवधारीं ॥२४॥

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥३॥

ज्याच्या बाहूचा प्रताप अद्भुत ।
विश्वमर्यादा धर्मसेतु । राखों जाणे यथास्थित । त्यालागीं म्हणिपत `महाबाहो' ॥२५॥

स्वधर्मकर्माचा द्योतकु ।
अनादि वक्ता तूं एकु । वर्णाश्रमादि विवेकु । उपदेशकु तूं स्त्रष्ट्याचा ॥२६॥

पूर्वीं हंसरूपें सविस्तर ।
बोलिलासी स्वधर्माचा निर्धार । त्यांतील तुवां अध्यात्मसार । निवडूनि साचार मज सांगितलें ॥२७॥

तेथील स्वधर्माचें लक्षण ।
मज न कळेचि निरूपण । जें तूं हंसरूपे आपण । स्वधर्म जाण बोलिलासी ॥२८॥

तुझेनि मुखें यथोचितें ।
भक्तियुक्त आश्रमधर्मातें । सनत्कुमार जाहले श्रोते । तेंचि मातें सांगावें ॥२९॥

म्हणसी `सनत्कुमारद्वारा ।
धर्म विस्तारला परंपरा । तो विचारूनि करीं निर्धारा' । हें सारंगधरा घडेना ॥३०॥

स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।
न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः ॥४॥

काम क्रोध लोभ अभिमान ।
हे भक्तांचे वैरी सहाजण । त्यांचें तूं करिशी निर्दळण । अरिमर्दन या हेतू ॥३१॥

भक्तांचें अरिनिर्दळण ।
तुजवांचोनि कर्ता आन । तिहीं लोकीं नाहीं जाण । अनन्यशरण यालागीं ॥३२॥

तुवां कल्पाचिये आदीसी ।
उपदेशिलें सनकादिकांसी । बहुकाळ जाहले त्या बोलासी । ते धर्म कोणापाशीं प्रायशां नाहीं ॥३३॥

प्रायशां ये कालीं नर ।
नाहीं स्वधर्मी तत्पर । शिश्नोदरीं अत्यादर । स्वधर्मविचार विसरोनी ॥३४॥

याथातथ्यें धर्मप्रतिष्ठा ।
करी ऐसा नाहीं उपदेष्टा । यालागीं जी वैकुंठा । स्वधर्मनिजनिष्ठा मज सांग ॥३५॥

वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मास्याच्युत ते भुवि ।
सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥५॥
कर्ताऽवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूधन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥६॥

अलुप्तज्ञानें स्वधर्मवक्ता ।
ये भूलोकीं गा तत्त्वतां । तुजवांचोनि अच्युता । आणिक सर्वथा असेना ॥३६॥

एक शास्त्रमर्यादाव्युत्पत्ती ।
कर्मकलाप बोलों जाणती । परी कर्माची आचरती गती । तेही नेणती तत्त्वतां ॥३७॥

यालागीं गा भगवंता ।
धर्माचा कर्ता वक्ता । धर्म विस्तारूनि रक्षिता । आणिक सर्वथा असेना ॥३८॥

पहातां या लोकांच्या ठायीं ।
तुजऐरसा सर्वज्ञ नाहीं । ऐसें विचारितां लोकीं तिंही । तुजसमान नाहीं सांगता ॥३९॥

जरी सत्यलोक पाहणें ।
जेथें चारी वेद षड्दर्शनें । इतिहास स्मृति पुराणें । मूर्तिमंतपणें उभीं असतीं ॥४०॥

तेथें सनकादिकांचा प्रश्न ।
ब्रह्मयासी न सांगावे जाण । तुवां हंसरूपें येऊन । समाधान दीधलें ॥४१॥

ते ब्रह्मसभेचा ठायीं ।
तुजऐनसा वक्ता नाहीं । तो तूं भक्तानुग्रहें पाहीं । या लोकांच्या ठायीं मूर्तिमंत ब्रह्म ॥४२॥

तेणें तुवां सर्व कर्मधर्मसंस्था ।
करूनि दाविली तत्त्वतां । तो तूं निजधामा गेलिया आतां । स्वधर्मवक्ता मग कैंचा ॥४३॥

भक्तियुक्त स्वधर्मगती ।
सांगवया यथास्थिती । तुजवांचोनियां श्रीपती । आणिकासी शक्ति असेना ॥४४॥

तूं भक्तसाह्य जगज्जीवन ।
भक्तमदगजभंजन । यालागीं नांवें तुं `मधुसूदन' । ऐसें प्रार्थून बोलत ॥४५॥

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥७॥

तूं सर्वज्ञ ज्ञानमूर्ति ।
तरी मनुष्याची कर्मगति । वर्णाश्रमांची धर्मस्थिती । यथानिगुतीं मज सांग ॥४६॥

वर्णबाह्याचें निजकर्म ।
तोही सांगावा विहित धर्म । उद्धवें प्रार्थिला पुरुषोत्तम । तेणें मेघश्याम तुष्टला ॥४७॥

सकळ जनांचा हितकर ।
उद्धवें प्रश्न केला सधर । तो ऐकोनि शुकयोगींद्र । आनंदनिर्भर तेणें प्रश्नें ॥४८॥

शुक्र म्हणे परीक्षितीसी ।
धन्य बुद्धी ते उद्धवासी । जेणें प्रार्थूनि हृषीकेशी । जाहला जगासी उपकारी ॥४९॥

श्रीशुकउावाच- इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥८॥

शुक्र म्हणे गा परीक्षिती ।
सावधान होईं चित्तीं । धन्य उद्धवाची प्रश्नोक्ती । स्वधर्मे मुक्ती पुशिली ॥५०॥

जो भृत्यांमाजीं पढियंता ।
अत्यंत आवडे कृष्णनाथा । त्या वेगळें श्रीअनंता । क्षणही सर्वथा करमेना ॥५१॥

ज्यापाशीं गा निजगुज ।
सदा सांगे गरुडध्वज । ज्यावेगळें आप्तकाज । अधोक्षज बोलेना ॥५२॥

ज्याच्या वचनासी विलंबु ।
क्षण न करीच रमावल्लभु । जो ब्रह्मादिकां दुर्लभु । तो जाहला सुलभु उद्धवा ॥५३॥

यालागीं भृत्यमुख्यात' । आली उद्धवाचे हाता । तेणें प्रार्थूनियां भगवंता । स्वकर्में मुक्तता' पुशिली ॥५४॥

हो कां ज्याचेनि प्रश्नधर्मे ।
जग उद्धरिलें यथानुक्रमें । ज्यालागीं गा पुरुषोत्तमें । मोक्ष स्वधर्मे प्रकटिजे ॥५५॥

स्वधर्म करितां स्वभावतां ।
निजमोक्ष लाभे आयिता । एवढ्या उपकाराची कथा । उद्धवें तत्त्वतां पुशिली ॥५३॥

ऐकोनि चातकांचे वचन ।
गर्जोनि वर्षे जेवीं घन । कां वत्सहुंकारें जाण । ये हुंबरेन धेनु जैशी ॥५७॥

तेवीं ऐकोनि उद्धवाच्या बोला ।
श्रीकृष्ण निजबोधें गर्जिन्नला । अतिस्वानंदें संतोषला । काय बोलिला गोविंदु ॥५८॥

श्रीभगवानुवाच- धर्म एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥९॥

जेवीं कां पुत्र एकुलता ।
त्यासी कांहीं वंचीना माता । तेवीं उद्धव श्रीकृष्णनाथा । त्याचें वचन वृथा हों नेदी ॥५९॥

हरिखें म्हणे सारंगपाणी ।
धन्य धन्य उद्धवा तुझी वाणी । मोक्षमार्गींची निशाणी । हे जनालागोनी त्वां केली ॥६०॥

तुझ्या प्रश्नाचें प्रश्नोत्तर ।
वर्णाश्रमी जे कोणी नर । त्यांसी स्वधर्मचि मोक्षकर । ऐक साचार सांगेन ॥६१॥

कल्पादिपासोनि स्वधर्मसंस्था ।
पुरातनयुगवर्ती कथा । तुज मी सांगेन तत्त्वतां । ऐक आतां उद्धवा ॥६२॥

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणा हंस इति श्रृतः ।
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः ॥१०॥
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥११॥

पूर्वील कृतयुगींचें लक्षण ।
तैं नव्हते गा चारी वर्ण । बहुशाखा वेदपठण । कर्माचरण तैं नाहीं ॥६३॥

तैं सकळ मनुष्यांसी जाण ।
सोहंहंसा' चें अखंड ध्यान । यालागीं हंस' हा एकचि वर्ण । सर्वांसही जाण ते काळीं ॥६४॥

तैं `प्रणवमात्रें' वेदपठण ।
वृषरूपें मी आपण । धर्म चतुष्पाद संपूर्ण । अधर्माचें जाण नांवही नाहीं ॥६५॥

ते काळीं श्रेष्ठ सत्त्वगुण ।
यालागीं सत्यवादी जन । अवघे धर्मपरायण । कपट तैं जाण जन्मलें नाहीं ॥६६॥

परद्रव्य आणि परदारा ।
यांच्या अभिलाषाचा थारा । स्पर्शला नाहीं जिव्हारा । ते काळींच्या नरां धर्मिष्ठां ॥६७॥

ते काळींच्या जना धर्मिष्ठां ।
सोहंहंसा' ची आत्मनिष्ठा । हेंचि भजन मज वरिष्ठा । तपोनिष्ठा' तया नांव ॥६८॥

तैं स्वर्गा जावें हे नाहीं कथा ।
नेणती नरकाची वार्ता । अधर्माची अवस्था । स्वप्नीहीं चित्ता स्पर्शेना ॥६९॥

यापर प्रजा समस्त ।
स्वधर्मस्वभावें कृतकृत्य । यालागीं जाण निश्चित । त्यातें बोलिजेत `कृतयुग' ॥७०॥

त्रेतामुखे महाभाग प्रणान्मे हृदयात् त्रयी ।
विद्या प्रादुरभुत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः ॥१२॥

उद्धवा या कलियुगाच्या ठायीं ।
तुझ्या भाग्याची परम नवायी । कृतयुगींच्या प्रजांपरीस पाहीं । तुज माझ्याठायीं विश्वास ॥७१॥

त्रेतायुगीं प्रकटलें कर्म ।
जो वैराज मी पुरूषोत्तम । त्या माझेनि निःश्वासें त्रयीधर्म । वेदसंभ्रम वाढला ॥७२॥

तेथ त्रैविद्या विविध भेद ।
नाना मंत्र नाना छंद । ऋग्वेदादि तिन्हीं वेद । प्रकटले प्रसिद्ध निजशाखीं ॥७३॥

त्या वेदांपासाव त्रिविध मख ।
त्रिमेखलायुक्त मीचि देख । जेथ होत आध्वर्यव हौत्रिक । कर्मविशेख जे ठायीं ॥७४॥

ऐसें मद्‌रूप यज्ञकर्म ।
तेथिल्या अधिकाराचें वर्म । दों श्लोकीं पुरुषोत्तम । वर्णाश्रम सांगत ॥७५॥

विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराचात्पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥१३॥

वैराजपुरुषापासाव जाण ।
मुखीं उपजले ब्राह्मण' । बाहूपासूनि राजन्य' । ऊरु जन्मस्थान `वैश्यांचें' ॥७६॥

`शूद्र' चरणीं जन्मले जाण ।
यापरी जाहले चारी वर्ण । यांचें ऐक मुख्य लक्षण । स्वधर्माचरण सर्वांशीं ॥७७॥

चतुर्वर्णांची उत्पत्ती ।
वैराज पुरुषापासूनि या रीतीं । आतां आश्रमांची स्थिती । ऐक निश्चितीं सांगेन ॥७८॥

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम ।
वक्षःस्थानात् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थित ॥१४॥

गृहास्थाश्रमासी' जघनस्थान । ब्रह्मचर्य' माझ्या हृदयीं जाण । `वानप्रस्थासी' मी आपण । वाढवीं महिमान वक्षः स्थळीं ॥७९॥

चतुर्थाश्रम जो `संन्यास' ।
त्याचा माझे शिरीं रहिवास । एवं वर्णाश्रमविलास । तुज सावकाश सांगितला ॥८०॥

वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन्प्रकृतयो नॄणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमैः ॥१५॥

जैसें जन्म जेसें स्थान ।
त्या वर्णाश्रमा तैसे गुण । उत्तमीं उत्तमत्व जाण । नीचीं नीचपण सहजेंचि ॥८१॥

सत्त्वप्राधान्ये' ब्राह्मण । सत्त्वरजें' क्षत्रिय जाण । रजतमें' वैश्यवर्ण । शूद्र ते जाण तमोनिष्ठ' ॥८२॥

तेचि ब्राह्मणादि चारी वर्ण ।
त्यांचें प्रकृतींचे लक्षण । वेगळें वेगळेंचि पैं जाण । स्वयें नारायण सांगत ॥८३॥

शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः ॥१६॥

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण ।
ब्राह्मणप्रकृति दशलक्षण । तुज मी सांगेन निरूपण । तें सावधान अवधारीं ॥८४॥

मनादि ज्ञानेंद्रियवृत्ती ।
बाह्य दृष्टीं परिचारस्थिती । ते आवरूनि विवेकयुक्तीं । आत्मप्रतीति धरावी ॥८५॥

तेचि वृत्तीचें धरणें ऐंसें ।
कृष्णसर्पाचें मुख धरणें जैसें । तो वेढे उकली जंव आपैसें । तव धारणासौरसें नेहटावा ॥८६॥

तेवीं वैराग्यप्रतापवशें ।
गुरुवचनाचेनि विश्वासें । अंतरवृत्तीतें ऐसें । जंव ये आत्मासमरसें निजात्मता ॥८७॥

मुख्य करूनि गुरुवचन ।
तदर्थी बुद्धि निमग्न । तत्प्रवण होय मन । `शम' तो जाण या नांव ॥८८॥

ब्राह्मणप्रकृतिमाजीं जाण ।
हें स्वाभाविक निजलक्षण । या नांव गा शमगुण । ऐक निरूपण दमाचें ॥८९॥

विषयप्रवृत्ति प्रचंड ।
कर्मेंद्रियांचें बळ बंड । विधीनें त्यांचें ठेंवूनि तोंड । सैरा वितंड विचरों नेदी ॥९०॥

वेदविधीचेनि हातें ।
देहनिर्वाहापुरतें । खाणें जेवणें इंद्रियांतें । तो जाण येथें `दम' गुण ॥९१॥

तेथ शम तो जाण मुख्य राजा ।
दमादि इतर त्याच्या प्रजा । ते दोनी सांगितले वोजा । ऐक तिजा तपोनेमु ॥९२॥

शमें ज्ञानेंद्रियौपशमु ।
तेचि कर्मेंद्रियां मुख्य दमु । याहीवारी वेदोक्त कर्मु । तें ज्ञान परमु गौरवाचें ॥९३॥

शरीरशोषणा नांव तप ।
तें प्रारब्धभोगानुरूप । हृदयीं हरि चिंतणें सद्रूप । हें मुख्य तप तपांमाजीं ॥९४॥

जो वर्ततां स्वधर्मस्थितीं ।
हरितें विसंबेना निजवृत्ती । जो निजात्मनिश्चयो चित्तीं । अहोराती विवंचित ॥९५॥

जेवीं लोभिया वाहे धन ।
कां तरुणालागीं तरुणी जाण । तैसें निजत्मविवंचन । जयाचें मन सदा करी ॥९६॥

त्या नांव गा तपोनिष्ठ ।
हें तपांमाजी तप वरिष्ठ । ब्राह्मणपकृतीमाजीं श्रेष्ठ । `तप' तें उद्भ ट या नांव ॥९७॥

ऐक `शौचा' चा निचार ।
तो आहे द्विप्रकार । अंतरि ज्ञाननिर्धार । ब्राह्य आचार वेदोक्त ॥९८॥

बाह्य मळाचें क्षाळण ।
मृज्जलादि वेदविधान । आंतर मळाचें निर्दळण । आत्मज्ञान निजनिष्ठा ॥९९॥

शुद्ध शौचाचें निर्मळपण ।
मुख्यत्वें उद्धवा हेंचि जाण । आतां संतोषाचें लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥१००॥

पुत्र जन्मल्या होय सुख ।
तो गेलिया सवेंचि दुःख । धन जोडलिया होय हरिख । सवेंचि शोक तन्नाशीं ॥१॥

ज्या सुखाची होतां भेटी ।
निःशेष मावळे दुःखकोटी । या नांव `सत्यसुख' सृष्टी । इतर चावटी ते मिथ्या ॥२॥

निरुपचार अंतरगती ।
मद्भा वें जे सुखप्राप्ती । जाहलिया संपत्ती विपत्ती । जे संतोषप्राप्ती समसाम्यें ॥३॥

येचि पदीं पाठांतर ।
`तितिक्षा' म्हणती थोरथोर । ऐक त्याचेंही अर्थांतर । पदार्थविचार तो ऐसा ॥४॥

शीत-उष्ण-मृदु-कठीण ।
अंगीं आदळातांही जाण । ज्याचें डंडळीना मन । भावना पूर्ण मद्भाीवें ॥५॥

संतोषतितिक्षा-व्याख्यान ।
हें पांचव्या पदाचें लक्षण । उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । ऐक निरूपण शांतीचें ॥६॥

माझा निर्धारितां निजबोध ।
अंतरीं निमाले कामक्रोध । त्यांसी केलियाही अपराध । न मनीं विरुद्ध पुढिलांचें ॥७॥

परी तेथींची नवलपरी ।
अपकार्याी होय उपकारी । विकार नाहीं ज्याचे अंतरीं । जाण ते खरी `निजशांति' ॥८॥

ऐशी सदा शांति संपुर्ण ।
तें ब्राह्मणाचें षष्ठ लक्षण । ऐक आर्जवाचें निरूपण । जीवींची खूण सांगेन ॥९॥

कुरूप जरी जाहली माता ।
तरी स्नेहासीं नाहीं कुरूपता । कां सुवर्णाचे नाग करितां । सोनें सर्वथा नव्हे सर्पु ॥११०॥

तेवीं कुटिलांसी कुटिलता ।
करावी म्हणोनि शिकवितां । कुटिलत्व नुपजे चित्ता । जाण तत्त्वतां तें `आर्जव' ॥११॥

गायीसी गोड व्याघ्रासी कडू ।
हा गंगाजळी नाहीं पवाडु । तेवीं आर्जवाचा पडिपाडु । विषमांही गोडु समसाम्यें ॥१२॥

या नांव जाण `आर्जव' ।
सातवें लक्षण अपूर्व । आतां निजभक्तीचा स्वभाव । देवाधिदेव सांगत ॥१३॥

वन उद्यान गंगादि जीवन ।
यांसी पृथ्वीचि जेवीं अधिष्ठान । तेवीं सकळ लक्षणां जन्मस्थान । माझी `भक्ति' जाण उद्धवा ॥१४॥

सकळ पिकांचिये प्राप्ती ।
आधारभूत जेवीं क्षिती । तेवीं सकळ लक्षणां उत्पत्ती । माझिये भक्तीमाझारीं ॥१५॥

ऐक ते भक्तीचा इत्यर्थ ।
सांडोनियां विषयस्वार्थ । जीवींहूनि मजलागीं भावार्थ । तोचि निजभक्त पैं माझा ॥१६॥

भक्त आणि करी धनार्जन ।
हेंचि भक्तिसी मुख्य विघ्न । धनलोभी तो अभक्त पूर्ण । सत्य जाण उद्धवा ॥१७॥

माझा भाव नाहीं जिव्हारीं वरवर ।
आहाचवाहाच माझी भक्ति करी । तो आंधळ्या गरुडाचे परी । उडे परी निर्धारीं स्थान नेणे ॥१८॥

माझा भावार्थ जेथ होये ।
तेथ मी जाती कुळ न पाहें । मी भावाचेनि लवलाहें । वश्य होयें निजभक्तां ॥१९॥

जेथ भावार्थे माझी आवडी ।
तेथ अवश्य माझी पडे उडी । जेणें भावार्थाची उभविली गुढी । तो जाणे गोडी मद्भक्तीची ॥१२०॥

जें जें भेटे तोचि देवो ।
ऐसा भावार्थीं ज्याचा भावो । तो एक पढियंता मज पहा हो । त्याचेनि भावें जीवों आम्ही उद्धवा ॥२१॥

तोचि माझा जीवप्राण ।
त्यासी मी सर्वस्वें करीं निंबलोण । मी सर्वदा त्याआधीन । जेवीं व्याली धेनु वत्सासी ॥२२॥

एवं निःसीम भावार्थाची स्थिती ।
त्या नांव उद्धवा माझी `भक्ती' । यापरी भक्तीची व्युत्पत्ती । ऐक पां ख्याती दयेची ॥२३॥

बाळक देखोनि संकटीं ।
जेवीं न सांवरत माय उठी । तेवीं दीन देखोनि दृष्टीं । ज्याचे पोटीं दया द्रवे ॥२४॥

ऐशिया दयेच्या ठायीं जाण ।
आपुलें पारकें पुसे कोण । स्वजाति-विजातिलक्षण । पुसायाही पण धीर नाहीं ॥२५॥

महापूरीं बुडतयातें ।
कृपाळू जाती न पुसे तेथें । उडी घालूनि वांचवी त्यातें । `दया' निश्चितें ती नांव ॥२६॥

दीनाचिये दयेलागीं ।
जो रिघे जळत्या आगीं । त्याचे चरण मी वंदीं वेगीं । धन्य जगीं दयाळू ॥२७॥

ऐशिये दयेचेनि गुणें ।
मज अनंतालागीं तेणें । विकत घेतलें जीवें प्राणें । कीं जाहलों पोसणें मी त्याचें ॥२८॥

यालागीं दयाळुवाचे घरीं ।
मी सदा नाटिका काम करीं । जे दयावंताचे अवसरीं । तें माझे शिरीं सर्वदा ॥२९॥

जो जाणे दिनांचा विचार ।
दीनदयाळू जो साचार । उद्धवा तो माझें निजभांडार । सुखाचें सुखसार तो माझें ॥१३०॥

या नांव गा `दया' जाण ।
तें हें नववें लक्षण । आतां सत्याची उणखूण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥३१॥

सत्याचें सत्यत्व तें ऐसे ।
जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें । ज्यासी असत्यता न स्पर्शे । निजभक्त ऐसें निडारिलें ॥३३॥

ऐसें सत्य परिपक्वल्या पोटीं ।
सत्य वाचा सत्य दृष्टी । निजसत्यत्वें सत्य सृष्टी । पडिली तटी असत्याची ॥३३॥

यावरी गा `सत्यत्व' जाण ।
त्या नांव दहावें लक्षण । हें ब्राह्मणाचें संपूर्ण । कर्माचरण स्वभावें ॥३४॥

ब्राह्मणप्रकृतीचे स्थितीं ।
या दशलक्षणांची उत्पत्ती । स्वाभाविक सहजगती । अकृत्रिम स्थिति उद्धवा ॥३५॥

येंहीं दश लक्षणीं संपूर्ण ।
वर्णवरिष्ठ वंद्य ब्राह्मण । आतां क्षात्रप्रकृतीचे गुण । ऐक निरूपण उद्धवा ॥३६॥

तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥१७॥

ब्राह्मणप्रकृति दश लक्षण ।
तुज म्यां सांगितली सुलक्षण । आतां क्षात्रवृत्तीचे दश गुण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३६॥

`तेज' म्हणजे प्रतापशक्ती ।
जैसा क्षितितळींचा गभस्ती । ज्याचिया प्रतापदीप्तीं । लोपले जाती महींद्र ॥३७॥

क्षात्रधर्मी प्रथम काज ।
तया नांव जाण `तेज' । आतां क्षात्रबळाची वोज । ऐक चोज सांगेन ॥३८॥

ज्याच्या शरीरबळाचें कोड ।
एकला लक्षावरी दे झड । जरी तुटला दुधड । तरी वैरियांचे तोंड विभांडी ॥३९॥

रिघतां रणामाझारीं ।
दुजयाचें साह्य न विचारी । जेवीं वनगजीं केसरी । तेवीं रिघोनि दळभारीं विभांडी वीर ॥१४०॥

आकाश दाटल्या निशाचरीं ।
भूमंडळ कोंदल्या असुरीं । ऐसे प्रबळ बळें आल्या वैरी । ज्याचे धृतीमाझारीं विस्मयो नुठी ॥४१॥

आकाश पडावया गडाडी ।
पृथ्वी उलथावया हडबडी । तरी ज्याचे धृतीची रोकडी । नव्हे वांकुडी रोमावळी ॥४२॥

वोडवलियाही कल्पांता ।
धाक रिघों नेणे ज्याच्या चित्ता । ऐसें निजधैर्य स्वभावतां । `धृति' तत्त्वतां ती नांव ॥४३॥

चौर्यांशीं दंडायुधें धरूं जाणती ।
शस्त्रास्त्र-धारणाशक्ती । स्वधर्में आवश्यकें करिती । या नांव `धृति' क्षत्रियांची ॥४४॥

शूरांचें शौर्य तें कैसें ।
शत्रूंचें निःशेष नांवचि पुसे । वैरी कोणी कोठेंचि नसे । करणें ऐसें तें शौर्य ॥४५॥

धर्मयुद्धाची शौर्यवृत्ती ।
जेणें विजयश्री चढे हातीं । दुश्चित्त निःशस्त्री न हाणिती । पळतया न मारिती महाशूर ॥४६॥

संमुख आलिया रणांगणीं ।
मागें पावो न ठेवीं रणीं । एकला विभांडी वीरक्षोणी । हे स्वधर्मकरणी निजशौर्यें ॥४७॥

मृत्यूएवढा महावैरी ।
जो निःशेष नाहीं करी । त्याच्या शौर्याची थोरी । सुरासुरी वानिजे ॥४८॥

एवं निजशौर्यनिर्धारा ।
निर्वैर करणें धरा । हा चौथा गुण खरा । जाण क्षात्रद्वारा क्षत्रियांचा ॥४९॥

शस्त्रांचे घाय वाजतां माथां ।
कां सपिच्छ बाण खडतरतां । रणांगणीं न सरे मागुता । हे `सहिष्णुता' क्षत्रियाची ॥१५०॥

आलिया गजदळाचे थाट ।
महावीरांचे घडघडाट । तो यावा साहे सुभट । `सहिष्णुता' चोखट ती नांव ॥५१॥

समुद्रलहरींच्या संपाता ।
कुलाचल न सरे परता । तेवीं परसैन्याच्या आघाता । न सरे मागुता रणांगणीं ॥५२॥

तेथ यशअरपयशांची व्यथा ।
हर्षशोकविषमता । बाधीना क्षत्रियांच्या चित्ता । सर्वसहिष्णुता या नांव ॥५३॥

या नांव `तितिक्षा' जाण ।
हें क्षत्रियांचें पांचवे लक्षण । ऐक औदार्याचा गुण । दातेपण क्षत्रियांचें ॥५४॥

क्षत्रियांचे प्रकृतीस जाण ।
द्रव्य तें तृणसमान । याचकंचे निवे मन । तंव देणें दान सर्वस्व ॥५५॥

देश काल सत्पात्र स्थान ।
तेथही देऊनि सन्मान । निर्विकल्पभावें गहन । देणें दान विध्युक्त ॥५६॥

चंद्र चकोरातें पाहीं ।
सदा देतां नुबगे कंहीं । तेवीं हा याचकाचे ठायीं । पराङ्मुखता नाहीं क्षत्रियासी ॥५७॥

ऐसें स्वाभाविक जें दान ।
हा क्षत्रियांचा प्रकृतिगुण । या नांव गा `उदारपण' । सहावें लक्षण क्षत्रियांचें ॥५८॥

परमार्थप्राप्तीउपायीं ।
स्वधर्मनिष्ठा क्षत्रियांठायीं । जो जो व्यवसावो करणें कांहीं । तो `उद्यम' पाहीं बोलिजे ॥५९॥

वेंचूनियां निजप्राण ।
गोब्राह्मणांचे संरक्षण । स्वधर्में प्रजापालन । प्रथ्वीरक्षण निरुपद्रव ॥१६०॥

या नांव गा `उद्यम' जाण ।
क्षत्रियांचे सातवें लक्षण । आतां स्वधर्मस्थैर्यगुण । तेहीं निरूपण अवधारीं ॥६१॥

गोब्राह्मणसंरक्षणता ।
स्वधर्मी प्रजापतिपाळता । ये ठायीं उबगु न ये चित्ता । या नांव `स्थिरता' क्षत्रियांची ॥६२॥

स्वधर्मीं जे स्थिरता ।
तेंच आठवें लक्षण तत्त्वतां । ब्राह्मणभक्तीची जे कथा । ऐक आतां सांगेन ॥६३॥

परमार्थप्राप्तीचें कारण ।
क्षत्रियासी मुख्यत्वें गुरु ब्राह्मण । त्या ब्राह्मणाचें ब्रह्मभावें भजन । सर्वस्वें जाण करावें ॥६४॥

ब्राह्मभावें ब्राह्मणभजन ।
विधियुक्त देवोनि सन्मान । अनुदिनीं ब्राह्मणपूजन । सद्भावे जाण जो करी ॥६५॥

जो मद्भावे ब्राह्मणपूजा ।
सन्मानें सुखी करी द्विजा । उद्धवा तो आत्मा माझा । तेणें मज अधोक्षजा पूजिलें ॥६६॥

क्षत्रिय सन्मानें द्विज पूजिती ।
तेणें त्यांसी ऐश्वर्यप्राप्ती । ब्राह्मण ब्राह्मणां द्वेषिती । तेणें ते पावती दरिद्रदुःख ॥६७॥

ऐसें करितां ब्राह्मणभजन ।
मी परब्रह्म होय त्या अधीन । त्याच्या ऐश्वर्याचें चिन्ह । दहावें लक्षण तें ऐक ॥६८॥

न करितां ब्राह्मणभजन ।
अंगीं ऐश्वर्य न ये जाण । मी जाहलों षडगुणैश्वर्यसंपन्न । सदा द्विजचरण हृदयीं दृढ वाहतां ॥६९॥

ब्राह्मणभजनमार्गें ।
ब्रह्मसुख पायां लागे । ब्रह्मसायुज्य घर रिघे । तरी भक्त नेघे द्विजभजनें ॥१७०॥

ब्राह्मणभजनें स्वभावतां ।
माझी सत्ता ये त्याच्या हाता । तेव्हां त्याची आज्ञा वंदिती माथां । जाण तत्त्वतां सुरासुर ॥७१॥

त्याचे आज्ञेभेण ।
पडों न शके अवर्षण । न्यायतां प्रजापालन । धर्मसंरक्षण त्याचेनी ॥७२॥

येणेंच स्वधर्में अतिचोख ।
भरत पुरूरवा जनकादिक । महाऐश्वर्य पावले देख । अलोकिक द्विजभजनें ॥७३॥

एवं क्षत्रियांचें दशलक्षण ।
तुज म्यां केलें निरूपण । यांत मुख्यत्वें ब्राह्मणभजन श्रेयस्कर सर्वांसी ॥७४॥

वैश्याचे प्रकृतीस जाण ।
स्वाभाविक पंचलक्षण । ऐक त्याचेंही निरूपण । आचरण यथार्थे ॥७५॥

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः ॥१८॥

वैश्याचे प्रकृतीसी जाण ।
अर्थतृष्णा अतिगहन । जाहलिया कोट्यानुकोटी धन । तृष्णा परिपूर्ण हों नेणे ॥७६॥

`आस्तिक्य' अर्थसंचयासी ।
द्वीपींहूनि द्वीपांतरासी । नाना वस्तु ने विश्वासेंसी । साधावया अर्थासी भावार्थी ॥७७॥

कां वेदशास्त्रीं अतिविश्वासी ।
हें मुख्यत्वें `आस्तिक्य' वैश्यासी । वेदें लिहिल्या स्वधर्मासी । नव्हे उदासी अणुमात्र ॥७८॥

वैश्याचें स्वधर्माचरण ।
नेमेंसीं द्यावें नित्यदान । प्राणान्त मांडल्या जाण । दानखंडण हों नेदी ॥७९॥

परलोकप्राप्तीचें कारण ।
`ब्राह्मणाची सेवा' जाण । ब्राह्मणआज्ञा परम प्रमाण । विशेष जाण गुरुसेवा ॥१८०॥

वेदशास्त्रार्थ प्रमाण ।
सद्गुरू परब्रह्म जाण । तद्‌रूपें देखावे ब्राह्मण । सेवेसी प्राण अर्पावा ॥८१॥

मी मान्य होईन अतिश्रेष्ठां ।
कां लौकिकीं जोडावी प्रतिष्ठा । ऐशी जे दांभिक निष्ठा । वैश्या वरिष्ठा स्पर्शेना ॥८२॥

सांडूनियां धूर्तपण ।
निर्माप `निर्दंभ' जाण । विप्रसेवेसी वोपिती प्राण । हें मुख्य लक्षण वैश्याचें ॥८३॥

येणेंचि परमार्थप्राप्ती ।
सत्य जाण वैश्ययाती । हे स्वाभाविक गा प्रकृती । जाण निश्चितीं वैश्याची ॥८४॥

आतां शूद्राचिया प्रकृती ।
त्रिविध कर्मांची पैं प्राप्ती । तेही सांगेन मी तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥८५॥

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया ।
तत्र लब्धेन संतोषः शुद्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥१९॥

स्वधर्म शूद्राचिये ज्ञाती ।
द्विजसेवा यथानिगुती । त्यांचेनि प्रसादें जीविकावृत्ती । निष्कपट स्थिति सेवेची ॥८६॥

करावे गृहस्थांचें गोरक्षण ।
चाराव्या जेथें तृणजीवन । श्वापदभय आलिया जाण । वेंचूनि प्राण रक्षाव्या ॥८७॥

गोरक्षणीं वेंचिल्या प्राण ।
त्यासी उत्तम गति जाहली जाण । ज्यासी गायींचा कळवळा गहन । त्यासी मी श्रीकृष्ण सदा साह्य ॥८८॥

द्विजसेवा गोरक्षण ।
दोनही वृत्ति न मिळतां जाण । तरी देवालयीं संमार्जन । जीविकार्थ जाण करावें ॥८९॥

निष्कपटभावें आपण ।
निर्मळ करावें हरिरंगण । तेथील प्राप्तीचेनि जाण । करावी पूर्ण जीविका ॥१९०॥

तेथ जे जे काळीं जे जे प्राप्ती ।
तेणें सुखें असावें निजवृत्तीं । हे स्वधर्मकर्मस्थिती । शूद्रप्रकृतिस्वभावें ॥९१॥

विप्रासी अग्निहोत्रादिक कर्म ।
शूद्र नमी द्विजोत्तम । तेथ दोंहींचा स्वधर्म । सहजें सम होतसे ॥९२॥

`गृहस्थाश्रमाचें' वर्तन ।
तिन्हीं आश्रमां आश्रयो आपण । अन्न वस्त्र देऊनि जाण । संरक्षण करावें ॥९३॥

`ब्रह्मचर्याश्रम' वर्तन ।
गुरुसेवा वेदाध्ययन । त्यासी द्यावन दान । अधिकार जाण असेना ॥९४॥

ब्रह्मचार्यानसी जें जें योजिलें ।
तें पाहिजे गुरूसी समर्पिलें । गुरूसी वंचूनि दान दिधलें । ते तेणें केले अधर्म ॥९५॥

`वानप्रस्थाश्रमी' जाण ।
मुख्यत्वें तप प्रधान । करावें अग्निशुश्रूषण । वेदोक्तलक्षण प्रकारें ॥९६॥

संन्यासी ब्रह्मचारी दीन ।
समयीं आश्रमा आल्या जाण । यथानुशक्त्या द्यावें अन्न । हें आश्रमरक्षण वानप्रस्था ॥९७॥

`संन्याशासी' अहिंसा प्रधान ।
ज्ञानपरिपाकें शांति संपूर्ण । अनोळखीं भिक्षाटण । हा मुख्य धर्म जाण चतुर्थाश्रमीं ॥९८॥

वर्णाश्रमांहूनि बाह्य जाण ।
केवळ अंत्यजादि जे जन । त्यांचे प्रकृतीचें जें लक्षण । स्वयें नारायण सांगत ॥९९॥

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोऽन्तवसायिनाम् ॥२०॥

ये श्लोकींचे अष्ट गुण ।
त्यागावया न मनी ज्याचें मन । तोही अंत्यजासमान । हें प्रकृतिलक्षण अतिनिंद्य ॥२००॥

ज्यासी स्नानसंध्या शौचाचार ।
स्वकर्म नावडे साचार । अंतरीं विकल्प अपार । जैसा विखार काळिया ॥१॥

कनकफळ' हें नाम गोमटें । आंत माजिरें बाहेर कांटे । तैसें सबाह्य वोखटें । अशौच' मोठें त्या नांव ॥२॥

शरीरीं श्वेत कुष्ठ निर्नासिक ।
तोंडाळ वोढाळ पतिनिंदक । ते स्त्रियेच्या ऐसें देख । अशौचक सबाह्य ॥३॥

यापरी गा `अशौचता' ।
ज्याचे अंगीं स्वभावतां । तो जाण पां तत्त्वतां । गुण प्रथमता अंत्यजाचा ॥४॥

`असत्यता' जे प्रकृतीपाशीं ।
अखंड बैसे अहर्निशीं । मातापितादि गुरूंसी । झकवणें त्यांसी मिथ्यात्वें ॥५॥

जेवीं कां शिमग्याच्या सणीं ।
`रामकृष्ण' न म्हणे कोणीं । उपस्थनामें गर्जे वाणी । संतोषोनी स्वानंदें ॥६॥

तेवीं जागृति-स्वप्न-सुषुप्तीं ।
`असत्य' आवडे ज्याच्या चित्तीं । तो जाण पां निश्चितीं । अंत्यजप्रकृति स्वभावें ॥७॥

पडिलिया दृष्टी बुडीं ।
मायबापांचें ठेवणें काढी । नाना विश्वासपरवडी । बुडवी गांठोडी गुरूची ॥८॥

सधन सांपडल्या हाता ।
नाना युक्तीं अतिक्षुद्रता । नातरी बलात्कारें तत्त्वता । घ्यावें सर्वथा सर्वस्व ॥९॥

यापरी गा अधर्मतां ।
परद्रव्य यावया हाता । आसक्ति ज्याचिया चित्ता । जाण तत्त्वतां ते `चोरी' ॥२१०॥

स्वधर्मकर्मी स्वभावतां ।
विश्वास नाहीं ज्याच्या चित्ता । वेदशास्त्रपुराणार्थ । मिथ्या सर्वथा जो मानी ॥११॥

उद्धवा जाण तत्त्वतां ।
या नांव गा `नास्तिकता' । आस्तिक्यभावो स्वभावतां । अनुमात्रतां जेथ नाहीं ॥१२॥

गांठीं असतां लक्षकोडी ।
सदा नास्तिकता ज्याचे तोंडीं । घरींच्यासी आपदा लावी गाढी । ते प्रकृति रोकडी अंत्यजाची ॥१३॥

कार्येवीण कोरडी कळी ।
संबंधेंवीण वृथा सळी । अखंड करी दांतकसाळी । ते अंत्यजाची बळी निजवृत्ती ॥१४॥

ज्यासी सदा विरोध पोटीं ।
वरीवरी गोड मैंद गोठी । भीतरीं द्वेषाचा भडका उठी । जो क्रूरदृष्टि सर्वदा ॥१५॥

जन्मवरी केल्या उपकारकोटी ।
त्यासी एकाचि उत्तरासाठीं । अपकारु करावया पोटीं । छिद्रदृष्टी सदा ठेवी ॥१६॥

उपकार्यार अपकारस्थिती ।
अंत्यजही न करी प्राणांतीं । ऐशिया विरोधातें जे वाहती । `शुष्कविग्रहगती' त्या नांव ॥१७॥

जो सुहृदांमाजीं पाडी वैर ।
अपायीं घाली थोर थोर । अशौच नास्तिक्य घोर । जाणावा नर `अतिविग्रही' ॥१८॥

स्वार्थेंवीण परकार्य नाशी ।
`शुष्कविग्रही' म्हणिपे त्यासी । उद्धवा ऐशी प्रकृति ज्यासी । अंत्यजही त्यासी पैं भीती ॥१९॥

ऐक कामाची कथा ।
कनक आणि कांता । येविषयीं अतिलोभता । उपरमु चित्ता असेना ॥२२०॥

स्त्रीकामाचेनि नांवें ।
लिंगमात्रचि असावें । मग सेव्यासेव्य भावें । विचारूं जीवें स्मरेना ॥२१॥

तैसाचि जाण द्रव्यार्था ।
भलतैसें यावें हाता । न विचारी विहिता अविहिता । अतिकामता अर्थार्थीं ॥२२॥

अविहित कामस्थिती ।
हा स्वभाव ज्याचे वृत्ती । ते अंत्यजादि प्रकृती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२३॥

पाहे पां कामिकांच्या पोटीं ।
सदा क्रोधाची आगटी । कामअ प्राप्ती ऐकतां गोष्ठी । भडका उठी प्रळयान्त ॥२४॥

ज्याचिये शरीरस्थिती ।
उसंतु नाही क्रोधाहातीं । सदा धुपधुपीत वृत्ती । ते जाण प्रकृती अतिनीच ॥२५॥

प्राप्तभोगें तृष्णा न बाणे ।
ऐकिल्याही भोगाकारणें । अखंड मनाचें बैसे धरणें । ते प्रकृति जाणे अतिनीच ॥२६॥

म्यां सांगितले जे आठही गुण ।
हे ज्याचे प्रकृतीस लक्षण । तो हो कां भलता वर्ण । परी अंत्यजपण त्यामाजीं ॥२७॥

अवगुण सांगितले समस्त ।
एक एक नरकदानीं विख्यात । मा आठही मिळाले जेथ । उगंड तेथ मग कैंचा ॥२८॥

त्यगावया निजस्थिती ।
या आठ अवगुणांची व्युत्पत्ती । म्यां सांगितली तुजप्रती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२९॥

या गुणांतें अंगीकारिती ।
ते नरकगामी गा निश्चितीं । या गुणांतें जे त्यागिती । ते पावती पद माझें ॥२३०॥

जेणें माझ्या पदाची प्राप्ती ।
सर्वां वर्णां उत्तम गती । ऐशिया गुणांची व्युत्पत्ती । सांगेन तुजप्रती उद्धवा ॥३१॥

सकल लक्षणांचें निजसार ।
जें गुह्यगुणांचें भांडार । जेणें पाविजे संसारपार । ऐक साचार उद्धवा ॥३२॥

जो सर्व वर्णांचा सहज धर्म ।
जेणें पाविजे परब्रह्म । जे नाशिती चित्तभ्रम । ते गुण उत्तम अवधारीं ॥३३॥

अहिंसा सत्यमस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥२१॥

हो कां उपायें जेणें तेणें ।
पुढिलासी जें सुख देणें । तें उपतिष्ठे मजकारणें । तो गुण म्यां श्रीकृष्णें वंदिजे ॥३४॥

तैसेंच परपीडा असुख ।
पुढिलांसी न देणें दुःख । तेणेंही मज होय सुख । जाण निष्टंक उद्धवा ॥३५॥

दुःख नेदूनि सुख देणें ।
या नांव `अहिंसा' म्हणणें । हा पहिला गुण जाणणें । ऐक लक्षणें सत्याचीं ॥३६॥

सत्य तें जाण पां ऐसें ।
ज्याचें मन वाचा असत्यदोषें । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशें । स्पर्शलें नसे अणुमात्र ॥३७॥

निंदा आणि नरस्तवन ।
कदा मिथ्या न बोले वचन । वाचा अनसुट धरणें जाण । `सत्य' संपूर्ण या नांव ॥३८॥

हो कां अधर्माचिये जोडी ।
कोडी धरोनियां कवडी । जो रिघों नेदी दृष्टीबुडीं । फुटकी कवडी स्पर्शेना ॥३९॥

तेथेंही चोरी करणें ।
कां दृष्टी चुकवूनि वस्तु घेणें । अथवा न पुसतां नेणें । हें जीवेंप्राणें न संभवे ॥२४०॥

अन्यायोपार्जित धन ।
स्वप्नींही नातळे मन । हें `अचौर्याचें' लक्षण । तिसरा गुण उद्धवा ॥४१॥

स्वधर्में धन यावें हाता ।
हेहि नसे धनकामता । कामिनीकामाची नेणे वार्ता । परस्त्री ते माता नेमस्त ॥४२॥

हो कां स्वदाराभिगमन ।
तेथेंही आसक्त नसे मन । आश्रमधर्मार्थ जाण । प्रतिपालन स्त्रियेचें ॥४३॥

या नांव गा `अकामता' ।
उद्धवा जाण तत्त्वतां । हे चौथी लक्षणता । ऐक आतां अक्रोधु ॥४४॥

जेथ कामाचा आदरु नाहीं ।
तेथ क्रोधाचें न चले कांहीं । जेवीं आकाशाचे ठायीं । न रुपती पाहीं निजशस्त्रें ॥४५॥

जरी बीज जाहलें गोमटें ।
तरी भूमीविण अंकुर न फुटे । तैसें कामावांचूनि कोठें । क्रोध उद्भट न वाढे ॥४६॥

एवं कामाची जे बोळवण ।
तेचि क्रोधाचीही जाण । जैसें गरोदरीचें मरण । करी निर्दळपण गर्भाचें ॥४७॥

शिर तुटलिया पाठीं ।
हस्तपादादि क्रिया नुठी । काम निमालियापाठीं । निमाली गोष्टी क्रोधाची ॥४८॥

जेथ काम क्रोध नाहीं ।
तेथ लोभ उठी कोणे ठायीं । तळवटीं नसतां भुयी । वृक्ष कंहीं वाढेना ॥४९॥

शीस बोडिलें सकेशीं ।
तेथ राहूं न शके ऊ जैसी । तेवीं गेलिया कामक्रोधांसी । वस्ती लोभासी असेना ॥२५०॥

जेवीं कां भ्रताराचें मरण ।
घेऊनि जाय अहेवपण । तेवीं कामक्रोधेंवीण । लोभलक्षण असेना ॥५१॥

या नांव `निर्लोभता' ।
सत्य जाण सर्वथा । क्रोधलोभांतें वाढविता । जाण तत्त्वतां कामचि ॥५२॥

जेथ कामाचें अपूर्ण काज ।
तेथ क्रोधाचें खवळे तेज । जेव्हां कामाचें पूर्ण निज । तेव्हां नाचे भोज लोभाचें ॥५३॥

जेवीं दीपाची दीपकळा ।
ते सवें वागवी तेजकाजळां । तेवीं क्रोधलोभांचा सोहळा । कामाजवळा संतत ॥५४॥

जेवीं कां शारियाचें शीत ।
घामज्वरासमवेत । तेवीं क्रोधलोभयुक्त । जाण निश्चित कामचि ॥५५॥

जेथ कामाचा नाहीं पांगु ।
तेचि क्रोधलोभांचा त्यागु । हा समूळ उपावो चांगु । स्वयें श्रीरंगु बोलिला ॥५६॥

एवं कामत्यागें सर्वथा ।
त्यागु पावे क्रोधलोभता । भूतांसी प्रियत्वें जे हितता । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥५७॥

जैशी शक्ति आपणासी ।
तैसें प्रिय करावें भूतांसी । अगत्य विचंबु ज्याचा ज्यासी । तें तें त्यासी अर्पावें ॥५८॥

अन्न वस्त्रदान मान ।
पोटींच्या कळवळ्यानें जाण । करावें भूतीं प्रीयाचरण । हा स्वधर्म जाण सर्वांचा ॥५९॥

ऐसें प्रिय करावें भूतां ।
जें परिपाकीं ये त्याच्या हिता । जेणें प्रियें उपजे बाधकता । तें सर्वथा न करावें ॥६१॥

जो भूतप्रिय हितकारी ।
ऐसा जो पुरुष संसारीं । मी भगवंत त्याच्या घरीं । सर्व हित करीं सर्वदा ॥६२॥

त्याच्या अशुभांची होळी ।
भूतहितप्रियमेळीं । मी स्वयें करीं वनमाळी । तेचि काळीं तत्त्वतां ॥६३॥

जो सद्भावे सत्य साचार ।
भूतांसी हितत्वें प्रियकर । त्यासी मी भूतात्मा श्रीधर । करीं संसार सुखरुप ॥६४॥

अहिंसादि सप्तलक्षण ।
हा सर्वांचा स्वधर्म जाण । सर्वाश्रम सर्व वर्ण । त्यांसी मुख्यत्वें जाण हा धर्म ॥६५॥

चतुर्वर्णस्वभावप्रकृती ।
वर्णबाह्यांची लक्षणस्थिती । सर्व वर्णांची स्वधर्मगती । ते म्यां तुजप्रती सांगितली ॥६६॥

यावरी आश्रमस्वधर्मता ।
तुज मी सांगेन आतां । उद्धवा ऐक गा तत्त्वतां । प्रथमतां ब्रह्मचर्य ॥६७॥

ब्रह्मचर्य द्विविध जाण ।
एकाचें नैष्ठिक्य' संपूर्ण । एक तो उपकुर्वाण' । ऐक लक्षण दोहींचें ॥६८॥

व्रतबंध वेदाध्ययन जाहल्यापाठीं ।
जो परमार्थीं ठेवूनि दृष्टी । गृहस्थाश्रमाची न करी गोठी । `नैष्टिक्य' परिपाठी त्या नांव ॥६९॥

वेदशास्त्र संपूर्ण पठन ।
गुरुदक्षिणा व्रतविसर्जन । करूनि करी पाणिग्रहण । `उपकुर्वाण' या नांव ॥२७०॥

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः ।
वसन्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहुतः ॥२२॥
मेखलाऽजिनदण्डाक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।
जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् द्धूत् ॥२३॥
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिंद्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥२४॥

गर्भाधान पुंसवन ।
जातकर्म अन्नप्राशन । हीं समस्त कर्में पूर्वीं जाण । केलीं संपूर्ण चौलान्त ॥७१॥

याउपरी उपनयन ।
गुरुद्वारा गायत्रीग्रहण । सावित्रजन्म हें संपूर्ण । `व्रतबंध' जाण या नांव ॥७२॥

एवं गायत्रीमंत्रें जाण ।
द्विजन्मे होती तीनी वर्ण । हा ब्रह्मचर्याश्रम संपूर्ण । व्रतधारण वेदार्थ ॥७३॥

तेथ वेदाध्ययन निर्धारीं ।
गुरुगृहीं वसे ब्रह्मचारी । त्याच्या व्रतनेमाची कुसरी । ऐक ते परी सांगेन ॥७४॥

मुंजी जानवें कृष्णाजिन ।
पळसाचें दंडग्रहण । कमंडलु वागवावा जाण । जळाचरण करावया ॥७५॥

न करावें मस्तकवपन ।
न करावें तैलाभ्यंगस्नान । न करावें दंतधावन । केशविंचरण न करावें ॥७६॥

न करावें नखनिकृंतन ।
न करावें रोमच्छेदन । बाहुमूलादिक जे जाण । गुह्य स्थान अतिव्याप्त ॥७७॥

रजकक्षाळित वस्त्रें जाण ।
त्याचें न करावें परिधन । प्रवाहीं करावें स्नान । प्रातर्मध्यान्ह दोंही काळीं ॥७८॥

आसनीं श्वेत पीठासन ।
श्वेत वस्त्रांचें धारण । रुद्राक्ष अथवा पद्मक्ष जाण । मालाग्रहण जपार्थ ॥७९॥

कुशादि दर्भ पवित्र ।
तिहीं युक्त असावे कर । ऐक मौनाचा विचार । तुज मी साचार सांगेन ॥२८०॥

मळमूत्र कां करितां स्नान ।
जप होम आणि भोजन । उभय संध्याकाळीं जाण । निश्चित मौन धरावें ॥८१॥

नाहीं अभ्यंग केशविंचरण ।
तेणें जटा वळल्या आपण । हें ब्रह्मचारियासी जाण । व्रतधारण नेमस्त ॥८२॥

इतुकेनि व्रतेंसीं जाण ।
सदा गुरुसेवेसी सावधान । गुरु कृपेनें सांगे अध्ययन । तेव्हां वेदपठन करावें ॥८३॥

मज पढों सांगावें आतां ।
हा आग्रह न करावा गुरुनाथा । त्याची आज्ञा वंदूनि माथां । निष्कपटता गुरुसेवा ॥८४॥

अध्ययन सांगेना लवलाह्या ।
तरी सांडूनि कुलाचार्या । पढों गेलिया आणिका ठाया । गुरु त्यागिलिया महादोष ॥८५॥

सेवा करावी अहर्निशीं ।
जेणें कृपा उपजे स्वामीसी । ते कृपेस्तव अध्ययनासी । अहर्निशीं सांगेल ॥८६॥

ठेवूनि गुरुचरणीं भावार्था ।
पढावें गा वेदशास्त्रार्था । आकळावें वेदतत्त्वार्था । परमार्थतां निजबुद्धी ॥८७॥

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदीं जपेत् ॥२५॥

या रीतीं ब्रह्मचारीं देख ।
वीर्यत्याग बुद्धिपूर्वक । करूं नये आवश्यक । व्रतविशेष ब्रह्मचर्य ॥८८॥

स्वप्नीं जाहल्या वीर्यपतन ।
शास्त्रोक्तविधीं करावें स्नान । मग प्रायश्चित्तार्थ जाण । गायत्रीस्मरण करावें ॥८९॥

ब्रह्मचारी वानप्रस्थ संन्यासी ।
प्रयत्नें वीर्यत्यागु नाहीं त्यांसी । जो करी तो अतिदोषी । आश्रमधर्मासी बुडविलें ॥२९०॥

स्वप्नीं जाहलिया वीर्यपतन ।
करावे मृत्तिका सचैल स्नान । मग प्रायश्चित्तार्थ जाण । विहिताचरण जप किजे ॥९१॥

अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुरान् शुचिः ।
समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग्जपन् ॥२६॥

गायत्रीदात्या आचार्यपण ।
माता पिता तें गुरुस्थान । अग्निसूर्यादि सुरगण । गो ब्राह्मण आणि ज्येष्ठ ॥९२॥

यांचें करावया उपासना ।
बाह्य शुचि अंतरीं समाधान । गुरुचरणीं अनन्य शरण । आज्ञापालन पितरांचें ॥९३॥

अग्नीचे ठायीं हवन ।
इंद्रादि देवांचें स्तवन । ब्राह्मण तें पूज्यस्थान । अर्घ्यदान सूर्यासी ॥९४॥

ज्येंष्ठांसी साष्टांग नमन ।
गाईसी अंगकुरवाळण । सायंप्रातःसंध्येसी मौन । मध्यान्हीं जाण मौन नाहीं ॥९५॥

सद्गुरूचा समर्थवादु ।
सर्वां वरिष्ठ सर्ववंद्यु । ज्याचा प्रताप प्रसिद्धु । स्वयें गोविंदु सांगत ॥९६॥

आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥२७॥

जो अंतर्यामी ईश्वरु ।
जो विश्वात्मा विश्वंभरु । जो अनंत अपरंपारु । तो मी श्रीगुरु शिष्याचा ॥९७॥

गुरुनामाची जे मातु ।
तो मी साचार भगवंतु । देखोनि भजनभावार्थु । पुरवीं मनोरथु शिष्याचा ॥९८॥

ज्या सद्गुरूच्या अंगुष्ठीं ।
ब्रह्मादि देवांचिया कोटी । ज्याच्या नांवाची गोठी । वंद्य वैकुंठीं कैलासीं ॥९९॥

ज्याचें नांव ऐकतां कानीं ।
यम काळ कांपती दोनी । ब्रह्मा विष्णु रुद्र तिन्ही । हात जोडुनी तिष्ठती ॥३००॥

सकळ वेदांचें निजसार ।
तें सद्गुरुस्वरूप साचार । ऐसा शिष्यासी निर्धार । निरंतर असावा ॥१॥

त्यासी मनुष्यबुद्धीं आपण ।
कदा न करावें हेळण । गुरुनिंदा बोलतां जाण । आली नागवण सर्वार्थीं ॥२॥

सद्गुरुनिंदेचा एकांतु ।
करूं आला परम आप्तु । तो त्यागावा जेवीं पतितु । हा नव्हे अर्थु तैं पळावें ॥३॥

सद्गुरुनिंदेची वाणी ।
ऐकतां बोटें द्यावीं कानीं । सद्गुरूंसी भावें स्मरोनी । तें स्थानही त्याजोनी पळावें ॥४॥

त्या सद्गुरुनिंदेची स्वयें मातु ।
करिता बुडाला निजस्वार्थु । धुळीस मिळाला परमार्थु । आला अपघातु अंगासी ॥५॥

ऐशिया गुरूच्या ठायीं जाण ।
पत्र पुष्प अन्न धन । शिष्यें करूं नये वंचन । तें स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६॥

सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।
यच्चान्यदप्यनुज्ञायमुपयुञ्जीत संयतः ॥२८॥

अन्नधनपुष्पी फळीं ।
सायंप्रातर्मध्यान्हकाळीं । भिक्षा मिळे ते गुरूजवळी । अर्पूनि कृतांजळी रहावें ॥७॥

तेथ गुरुआज्ञा जाहल्याही जाण ।
उदरापुरतें घ्यावें अन्न । अन्नावेगळें पदार्थभरण । घेवों न ये जाण ब्रह्मचार्यां ॥८॥

सायं प्रातः काळीं जाण ।
ब्रह्मचार्या विहित भोजन । गुरुआज्ञा जें दिधलें अन्न । तेणें प्राणतर्पण करावें ॥९॥

तेथ न म्हणावें धडगोड ।
न करावें रसनाकोड । न वाढवावा विषय वाड । देहनिर्वाहीं चाड शिष्यासी ॥३१०॥

भोजनीं कांहीं ज मागावें जाण ।
यालागीं दृढ धरावें मौन । अधिक खादलिया अन्न । तें प्रतिबंधन गुरुसेवे ॥११॥

आहारीं अधिक घेतलिया अन्न ।
निद्रा आलस्य दाटी गहन । अत्यंत अल्प जें भोजन । तेणें विकळचळण देहाचें ॥१२॥

गुरुसेवेलागीं जाण ।
वृत्ती राखावी सावधान । यालागीं शिष्यासी भोजन । युक्ताहारपण सर्वदा ॥१३॥

गुरुसेवेलागीं जाण ।
शरीर राखावें सावधान । तें गुरुसेवेचें लक्षण । स्वयें जनार्दन सांगत ॥१४॥

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् ।
यानाव्ययासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥२९॥

सर्वदा अतिसादर ।
न पडतांही अंतर । गुरुसेवेसी निरंतर । अतितत्पर उल्हासें ॥१५॥

गुरु यानारूढ असतां ।
पुढें चालावें साटोपतां । पाठीसी यावें चरणीं चालतां । उपचारतासमवेत ॥१६॥

समयोचित जाणोन ।
द्यावें तांबुल जीवन । करावें चरणसंवाहन । घालावें आसन बैसती तेथें ॥१७॥

सद्गुरु बैसल्या आसनीं ।
शिष्यें न बसावें नेहटूनी । दूरी नवजावें तेथूनी । नयनोन्मीलनीं रहावें ॥१८॥

अंजळीसंपुट जोडुनी ।
संमुख राहावें सावधानीं । गुरूची संज्ञा ज्यालागूनी । तें अविलंबनीं करावें ॥१९॥

गुरु शेजेवरी निजले असतां ।
जवळी नसावें तत्त्वतां । जेथूनि ऐकूं ये वचनार्था । तेथें निशीं अवस्था क्रमावी ॥३२०॥

मी एक सेवेनें संपन्न ।
ऐसा धरिलिया अभिमान । केले सेवेसी आंचरण । सर्वेंचि जाण होईल ॥२१॥

सेवकांमाजीं मी एक ।
केवल रंकाचाही रंक । ऐसा भावो निष्टंक । सेवेसी देख धरावा ॥२२॥

तैसेंचि नीच काम करितां ।
लाज न धरावी सर्वथा । उबग न मानूनी चित्ता । उल्हासता गुरुभजनीं ॥२३॥

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्भोगविवर्जितः ।
विद्या सामाप्यते यावद्‌बिभ्रद्‌व्रतमखण्डितम् ॥३०॥

सांडोनि सकळ भोगांतें ।
गुरुकुळीं राहोनि तेथें । गुरुसेवेचेनि व्रतें । प्रिय सर्वांतें तो जाहला ॥२४॥

एवं गुरुसेवायुक्त ।
धरोनियां अखंड व्रत । पावला वेदशास्त्र । पढणें समाप्त पैं जाहलें ॥२५॥

एवं विद्या जाहलिया समाप्त ।
उपकुर्वाण नैष्ठिक व्रत । स्वयें सांगावया अनंत । पुढिल श्लोकार्थ सांगतु ॥२६॥

यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसद्देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्‌व्रतः ॥३१॥

जरी ब्रह्मचारी व्रतस्थ ।
येणेंचि आश्रमें निश्चित । सत्यलोक वैकुंठपर्यंत । वांछी वेदोक्त मत्प्राप्ती ॥२७॥

तेणें यावज्जन्म आपण ।
दृढ करावें गुरुभजन । निजदेहाचेंही जाण । करी समर्पण गुरुचरणीं ॥२८॥

सद्गुरुभजनाची परवडी ।
नित्य नूतन आवडी । निजात्मभावें चोखडी । लागली गोडी गुरुचरणीं ॥२९॥

पूर्वील व्रतें धरी ।
तेंचि व्रत दृढ करी । होय नैष्ठिक ब्रह्मचारी । गुरुभजनावरी निर्धारु ॥३३०॥

न मनी सन्मानाचें कोड ।
न म्हणे विषय गोड । न धरी संसाराची चाड । व्रतीं दृढ व्रतस्थ ॥३१॥

ऐसा थोर व्रतें व्रतधर ।
तैसाचि गुरुभजनीं सादर । करी सद्गुरूंशीं विचार । वेदांतसार स्वाध्यायें ॥३२॥

स्व' म्हणिजे आत्मा जाण । ते ठायीं नित्य अनुसंधान । तो स्वाध्याय' म्हणती सज्ञान । ज्ञानविचक्षण निजद्रष्टे ॥३३॥

ऐशिया साधकासी जाण ।
सर्वत्र ब्रह्मभावन । हेंचि स्वमुखें मधुसूदन । स्वयें आपण सांगता ॥३४॥

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः ॥३२॥

ब्रह्मचर्यव्रत धरणें ।
ब्रह्मवर्चस्व चढे तेणें । आणि सद्गुरूचेनि भजनने । निष्पाप होणें निजवृत्तीं ॥३५॥

तेथें अग्निगुरु आपण ।
सर्व भूतांच्या ठायीं जाण । अभिन्न ब्रह्मभावन । अनुसंधान सर्वदा ॥३६॥

तेव्हां जें जें देखे दृश्यजात ।
थें ब्रह्मभावो अचुंबित । यापरी मातें उपासित । ब्रह्मयुक्त सद्भावे ॥३७॥

नैष्ठिक ब्रह्मचर्याचा नेम ।
वानप्रस्थसंन्यासिया सम । तेथील आवश्यक जो धर्म । मुख्य वर्म त्यागाचें ॥३८॥

स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् ।
प्राणिनो मिथुनीभूता न गृहस्थोऽग्र्यस्त्यजेत ॥३३॥

नैष्ठिक ब्रह्मचारी संन्यासी ।
वानप्रस्थ वनवासी । तिहीं न पहावें स्त्रियांसी । हा मुख्यत्वें त्यांसी स्वधर्म ॥३९॥

स्त्री देखतांचि दिठीं ।
सांडूनियां पर्णकुटी । पळावें गा उठाउठी । मा कराव्या गोठी घडे केवीं ॥३४०॥

स्वप्नींही स्त्रियेच्या स्पर्शासी ।
करूं नये या तिघांशीं । करितांचि मदनु त्यांसी । वीर्यपातासी उपजवी ॥४१॥

त्या स्त्रियांसी क्रीडाविनोद ।
करितां विध्वंसे स्वधर्मकंद । यालागीं स्त्रीगुणानुवाद । न करिती शुद्ध सज्ञान ॥४२॥

स्त्रियांचे हावभावदर्शन ।
एकांत गुह्य संभाषण । नाना विनोद अंगस्पर्शन । परिहासन मदनोक्ती ॥४३॥

एतुकेंही जेथ घडे ।
तेथ कामाचा घाला पडे । स्वधर्म समूळ बुडे । धैर्याचें उडे निजसत्त्व ॥४४॥

गृहस्थाचिये प्रवृत्ती ।
परस्त्रियेसी ऐसी गती । जाहलिया जाण निश्चितीं । अपावो अंतीं पावेल ॥४५॥

स्त्री ते अग्निकुंडासमान ।
पुरुष तो घृतकुंभ जाण । तेथ द्रवतां अंतःकरण । अर्ध क्षण लागेना ॥४६॥

घृत वेंचलियापाठीं ।
घटासी झालीं वर्षें साठी । तरी अग्नीशीं जाहल्या भेटी । द्रवता पोटीं तोही धरी ॥४७॥

तेवीं वार्धक्यावयसेंसीं ।
एकांत जाहलिया स्त्रियेंशीं । गोष्टीमात विनोदेसीं । कामाचा त्यासी घाला पडे ॥४८॥

त्यागावी कामिनीसंगती ।
हा मुख्य त्याग परमार्थीं । हेंचि स्वमुखें श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥४९॥

पराशरऐससा महंत ।
मत्स्योदरीशीं जाहला रत । यालागीं स्त्रियेचा एकांत । अनर्थभूत पुरुषासी ॥३५०॥

मैथुनभूत जे प्राणी ।
पशुपक्षी आदिकरूनी । सादरें न पहावे नयनीं । पाहतां कडकडूनि काम खवळे ॥५१॥

मत्स्यमैथुन देखिल्यासाठीं ।
खवळल्या कामाच्या परिपाठी । सौभर ऋषीश्वरें तपकोटी । मैथुनासाठीं नाशिल्या ॥५२॥

यालागीं कामाचें दर्शन ।
कां कामाची आठवण । पुरुषासी बाधक जाण । कामस्मरण न करावें ॥५३॥

हृदयीं नव्हे कामसंचार ।
तैसा करावा सदाचार । भूतें पहावीं मदाकार । हा मुख्य प्रकार हरी बोले ॥५४॥

शौचमाचमनं स्नानं संध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम् ॥३४॥

शौच आचमन स्नान ।
संध्या तर्पण उपासना । जपादिक अनुष्ठान । तीर्थसेवन विश्वासें ॥५५॥

अधर्म-अकर्मांचा विटाळु ।
हों न द्यावा अळुमाळु । आलियाही संकटकाळु । अभक्षणशीळु नव्हे भावो ॥५६॥

ज्यासी असे व्रतधारण ।
तेणें रजस्वलादि निंद्य जन । त्यांसी न करावें संभाषण । धरावें मौन निंदस्तवनीं ॥५७॥

सर्वांही आश्रमांसी जाण ।
स्वधर्मनियमाचें लक्षण । सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । ऐक सावधान उद्धवा ॥५८॥

सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनंदन ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥३५॥

यदुवंशकुलनंदना ।
ऐक उद्धवा सज्ञाना । वर्णाश्रमस्वधर्मलक्षणा । सर्वांस जाणा हे एकी निष्ठा ॥५९॥

मनसा वाचा कर्मणा ।
नेमूनि आपआपणा । सर्वांभूतीं ब्रह्मभावना । अखंड धारणा राखावी ॥३६०॥

ऐसा मद्भाव सार्वांभूतीं ।
दृढ ठसावल्या चित्तवृत्ती । ऐशा नैष्ठिक ब्रह्मचार्याप्रती । मोक्षफलप्राप्ती हरि बोले ॥६१॥

एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥३६॥

यापरी जो ब्रह्मचारी ।
महाव्रतें व्रत धरी । मद्भावना भूताकारीं । धारण धरी अनिश्रम ॥६२॥

यापरी करितां मद्भजना ।
जळाल्या कर्मबीजेंसीं वासना । तेव्हां पूर्ण भक्ति माझी जाणा । वरी अंतःकरणा भक्तांच्या ॥६३॥

तेव्हां निरुपचार निजस्थिती ।
सहजचि घडे माझी भक्ति । तेथ ज्या ज्या देखे दृष्य व्यक्ती । मद्भावप्रतीती चिद्‌रूपें ॥६४॥

ऐशी घडतां माझी भक्ती ।
आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । यांची उठवूनिया पंक्ती । चिन्मात्रैक चौथी भक्ती तो लाभे ॥६५॥

साचचि जे भक्तिच्या ठायीं ।
चारी मुक्ती लोळती पायीं । जो स्वानंद मद्भक्तांच्या देहीं । संपूर्ण पाहीं उल्हासे ॥६६॥

तेव्हां मज व्हावी मुक्तता ।
हेंही नाठवे त्याच्या चित्ता । हो कां `गेली माझी बद्धता' । हेंही सर्वथा स्मरेना ॥६७॥

एवं माझेनि भजनसुखें ।
विसरला सकळ सुखदुःखें । माझे भक्तिचेनि हरिखें । स्वानंदतोखें संतुष्ट ॥६८॥

ऐसा नैष्ठिक ब्रह्मचारी ।
मज पावला स्वधर्मेंकरीं । आतां उपकुर्वाणाची परी । ऐक दुसरी अवस्था ॥६९॥

अथानंतरमावेक्ष्यन्न्यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्वा स्त्नायाद्गुरुरनुमोदितः ॥३७॥

संपूर्ण केलिया अध्ययन ।
जाहलिया वेदशास्त्रसंपन्न । तेणें गुरूसी आज्ञा पुसोन । व्रतविसर्जन सकामा ॥३७०॥

सकामनिष्कामतेचा भरु ।
देखोनि विवेकविचारु । तैशीच आज्ञा देती गुरु । जैसा अधिकारु शिष्याचा ॥७१॥

ज्यासी गृहश्रमाची आसक्ती ।
तेणें आपुल्या यथाशक्ती । दक्षिणा देऊनि गुरुप्रती । व्रतसमाप्ती करावी ॥७२॥

करावया समावर्तन ।
घेऊनि गुरूचें अनुमोदन । करावें मंगलस्नान । विसर्जन व्रतबंधा ॥७३॥

येथ अधिकाराचा भेदु ।
स्वयें सांगतो गोविंदु । तोचि श्लोकार्थे विशदु । वैराग्यसंबंधु अधिकारा ॥७४॥

गृहं वनं वोपविशेत्प्रव्रदेद्वा द्विजोत्तमः ।
आश्रमादाश्रमं गच्छेत् नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥३८॥

ज्यासी वैराग्य नाहीं सर्वथा ।
हृदयीं स्त्रीकामाची आस्था । तेणें द्वितीयाश्रमसंस्था । गार्हस्थ्या करावें ॥७५॥

स्त्रीकामु तरी नावडे ।
विवेक वैराग्य ज्यासी थोडें । तेणें वानप्रस्थाश्रमाकडे । निघावें रोकडें तत्काळ ॥७६॥

जो विवेकतेजें दीप्तिमंत ।
ज्यासी सदा वैराग्य धडधडित । जो सर्वार्थी दिसे विरक्त । त्यासीच निश्चित चतुर्थाश्रम ॥७७॥

मुख्यत्वें ज्यासी ब्राह्मणजन्म ।
तेचि बोलिजे द्विजोत्तम । त्यासीच बोलिला चतुर्थाश्रम । वैश्यक्षत्रियां नेम संन्यासी नाहीं ॥७८॥

क्षत्रीय संन्यास अंगीकारिती ।
तिंही रिघावें महापंथीं । दंड-कमंडलादिप्रवृत्ती । व्यवहारस्थिती त्यां नाहीं ॥७९॥

ब्राह्मणासी ब्रह्मचर्याच्या पोटीं ।
धडधडीत जैं वैराग्य उठी । तै संन्यासपरिपाठी । उठाउठीं अंगीकारु ॥३८०॥

बैसतां भार्येच्या पाटीं ।
बहुल्यावरी वैराग्य उठी । त्यासी संन्यासग्रहणीं गोठी । अधिकारु श्रेष्ठीं बोलिला ॥८१॥

संन्यासग्रहणीं ज्याचें ।
वैराग्य दिसे अर्धकाचें । त्यासी संन्यासग्रहणाचें । योग्यत्व साचें असेना ॥८२॥

जैसा कां वोकिला वोक ।
ज्याचा त्यास नावडे देख । तैसें विषयभोगसुख । ज्यासी निःशेष नावडे ॥८३॥

त्यासी संन्यासीं अधिकारु ।
तोचि संन्यासी साचारु । ज्यासी विषयांचा विकारु । अणुमात्रु बाधेना ॥८४॥

प्रथम ब्रह्मचर्ययुक्त ।
वैराग्य न चढेचि हात । तरी हो‍ऊनि गृहस्थ । स्वधर्मयुक्त वर्तावें ॥८५॥

तेथें स्वधर्में विषय सेवितां ।
दृढ साधावी विरक्तता । तेथेंही वैराग्य न ये हाता । तरी वानप्रस्थाश्रमी व्हावें ॥८६॥

यापरी आश्रमादाश्रमा जातां ।
वैराग्यें संन्यासग्रहणता । परी अनाश्रमीं तत्त्वतां । नाहीं सर्वथा अधिकारु ॥८७॥

सांडूनि पूर्वाश्रमासी ।
जो गेला आश्रमांतरासी । तेथूनि पुढारां मार्ग त्यासी । परी मागें यावसायी विधि नाहीं ॥८८॥

कां मत्पर जो माझा भक्त ।
त्यासी आश्रमनेम नाहीं येथ । तो माझेनि भजनें कृतकृत्य । जाण निश्चित उद्धवा ॥८९॥

सद्भावें माझी भक्ति करितां ।
विवेकवैराग्य-योग्यता । पावोनि माझी पूर्ण सत्ता । सायुज्यता नेघती ॥३९०॥

ऐसे माझे भक्तोत्तम ।
त्यांसी न लगे आश्रमनेम । त्यांचा सर्वही मी स्वधर्म । ऐसें पुरुषोत्तम बोलिला ॥९१॥

उद्धवा ऐक पां निश्चितीं ।
गृहस्थाची स्वधर्मस्थिती । समूळ सांगेन तुजप्रती । ऐसें श्रीपति बोलिला ॥९२॥

गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेदजुगुप्सिताम् ।
यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥३९॥

करोनियां समावर्तन ।
व्रतबंधाचें विसर्जन । गुरुआज्ञा घेऊनि जाण । पाणिग्रहण करावें ॥९३॥

भार्या पर्णावी सवर्ण ।
इतर वर्जिले तिन्ही वर्ण । स्ववेद-स्वशाखेचे वर्ण । सगोत्रपण चुकवूनि ॥९४॥

जे उभय कुळीं विशुद्ध ।
जे दशलक्षणीं अनिंद्य । देतां मातापित्यांसी आल्हाद । तो श्लाघ्य संबंध पर्णावा ॥९५॥

जिची जन्मोत्तरी पाहतां ।
स्वयें वरापरीस अधिकता । कां समान वयें समता । या दोनी सर्वथा त्यागाव्या ॥९६॥

जन्मपत्र पाहतां दिठीं ।
वरुषें सातें पांचें धाकुटी । ते पर्णावी स्वधर्मदृष्टीं । भार्या गोमटी ती नांव ॥९७॥

नोवरी पाणिग्रहणयुक्त ।
आठांपासूनि दशवर्षांत । अधिक ते वृषली निश्चित । शास्त्रार्थप्रयोगें ॥९८॥

गर्भाष्टमाहूनि खालती ।
जिची वयसा असे निश्चितीं । तो नोवरी वराधिकारीं अप्राप्ती । ऐसें शास्त्रार्थीं बोलिलें ॥९९॥

ऐशा लक्षणांचा नाहीं बाधू ।
तैशी पर्णावी शुद्ध वधू । मग आश्रमधर्म अतिशुद्धू । शास्त्राविरुद्धु तो ऐक ॥४००॥

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥४०॥

ब्राह्मणाचें षट्कर्म जाण ।
यजन आणि याजन । अध्ययन आणि अध्यापन । प्रतिग्रहो दान हें साही ॥१॥

हो कां द्विजन्मे तिन्ही वर्ण ।
त्यांत क्षत्रिय वैश्य दोघे जण । त्यांस तीनी कर्मीं अधिकारपण । यजन-दान-अध्ययन ॥२॥

जे उत्तमजन्मे ब्राह्मण ।
त्यांसी षट्कर्मीं अधिकार जाण । तीनी परमार्थासी पूर्ण । जीविकावर्तन तीं कर्मीं ॥३॥

कोणें कर्में जीविकेसी ।
कोणें पाविजे परमार्थासी । त्या ब्राह्मणकर्मविभागासी । ऐक तुजपाशीं सांगेन ॥४॥

यजन' तें यज्ञाचरण । अध्ययन' तें वेदपठण । `दान' जें देणें आपण । हें त्रिकर्म जाण परमार्था ॥५॥

गुरुत्व घेऊनि आपणें ।
याजन' तें याग करविणें । अध्ययन' वेद पढवणें । स्वयें दान घेणें तो `प्रतिग्रहो' ॥६॥

जाहलिया सच्छिष्यसंपत्ती ।
इये तिहीं कर्मीं जीविकावृत्ती । गुरुत्वें गुरुपूजाप्राप्ती । तेणें जीविकास्थिति ब्राह्मणां ॥७॥

क्षत्रियवैश्यद्विजन्म्यांसी ।
गुरुत्व बोलिलें नाहीं यांसी । हीं तिन्हीं कर्में त्यांसी । निषेधतेसी यालागीं ॥८॥

आतां ब्राह्मणाचें लक्षण ।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । मुख्य' मुख्यतम' `साधारण' । त्रिविध जाण उद्धवा ॥९॥

प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव जीवेत शीलैर्वा दोषदृक् तयोः ॥४१॥

स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मणापाशीं ।
तप-तेज-धैर्य-यशोराशी । प्रतिग्रहो इतुकियांसी । मूळ नाशासी कारण ॥४१०॥

जो स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मण ।
करी प्रतिग्रहो अंगीकरण । तो जाण पां `साधारण' । हें एक लक्षण द्विजाचें ॥११॥

जो प्रतिग्रह पराङ्मुख ब्राह्मण ।
तेणें याजन अध्यापन जाण । स्वधर्मेकरूनि द्रव्यार्जन । जीविकावर्तन करावें ॥१२॥

धरोनि द्रव्याशा मानसीं ।
न करावें यागान्त कर्मासी । कां सांगोनि वेदाक्षरासी । द्रव्य त्यापाशीं इच्छूं नये ॥१३॥

करूनि वेदाक्षरदान ।
जो शिष्याचेंही न घे धन । ऐसा वैराग्यें परिपूर्ण । तो `शुद्ध ब्राह्मण' सर्वथा ॥१४॥

ऐक त्याचें जीविकावर्तन ।
शिल' कां उंछवृत्ती' जाण । ऐक त्याचेंही लक्षण । सकारण सांगेन ॥१५॥

शेत संवगूनि नेल्या जाण ।
ते शेतीं प्राप्त कणिसें कां कण । ते शिलवृत्ति संपूर्ण । ऐक लक्षण उंछवृत्तीचें ॥१६॥

स्वामी नसतां सांडले जाण ।
ऐसे हाटवाटीं पडिले कण । ते वेंचूनि घेणें आपण । जीविकावर्तन तयांवरी ॥१७॥

या नांव उंछवृत्ती ।
ब्राह्मणाची `अतिशुद्ध' स्थिती । तोही प्रकार उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत ॥१८॥

ब्राह्मणस्य हि देहाऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च ॥४२॥

वर्णांमाजीं उत्तम वर्ण ।
त्या ब्राह्मणाचा देहो जाण । क्षुद्रकामार्थ निर्माण । देवें आपण नाहीं केला ॥१९॥

पशुपक्ष्यादि योनींच्या ठायीं ।
कामावांचूनि आन नाहीं । तेंचि जरी ब्राह्मणाचे देहीं । तैं विशेष कायी उत्तमत्वें ॥४२०॥

ब्राह्मणांचे देहीं जाण ।
करावें स्वधर्में अनुष्ठान । माझेनि उद्देशें संपूर्ण । तपसाधन कृच्छादिकें ॥२१॥

मी हृदयीं धरोनि अनंत ।
जो पूर्णवैराग्ययुक्त । तपादि साधनीं सतत । सदा शिणत ब्राह्मण जे ॥२२॥

त्यांसी देहपाताच्या अंतीं ।
माझ्या अनंत सुखाची प्राप्ती । तेथ स्वर्गसुखादि संपत्ती । मावळती तत्काळ ॥२३॥

ज्या सुखाचे सुखस्थितीं ।
स्फुरेना संसारस्फूर्ती । जेथूनि नाहीं पुनरावृत्ती । ते सुखप्राप्ती त्या ब्राह्मणां ॥२४॥

कृच्छ्रादि साधनयुक्तीं ।
ब्राह्मणां ब्रह्मसुखप्राप्ती । त्याचि सुखाची सुखसंपत्ती । शिलोंछवृत्ती साधकां ॥२५॥

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह एव提ष्ठन्नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥४३॥

शिल अथवा उंछवृत्ती ।
करूनि संतुष्ट चित्तवृत्ती । विषयवैराग्यें मत्प्राप्ती । पूजिती अतिथी मद्भावे ॥२६॥

अतिथि आलिया देख ।
प्राणांतींही नव्हे पराङ्मुख । नाठवे निज तहानभूक । समयीं आवश्यक दे अन्न ॥२७॥

तेथ अत्यादरेंसीं जाण ।
देऊनि अत्यंत सन्मान । यथानुशक्त्या देतां अन्न । मी जनार्दन संतुष्टें ॥२८॥

सांडूनियां अभिमान ।
सर्व जीवांसी सर्वदा लीन । या नांव `महद्धर्म' जाण । शुद्ध लक्षण हें धर्माचें ॥२९॥

ऐसें जें स्वधर्माचरण ।
तें कर्त्यासी अतिभूषण । ये धर्मीं न रिघे दूषण । `अतिशुद्धाचरण' या नांव ॥४३०॥

मजमाजीं रंगली चित्तवृत्ती ।
यालागीं विसरला गृहासक्ती । त्यासी गृहश्रमीं माझी प्राप्ती । सुखसंपत्ती निजबोधु ॥३१॥

निर्धनासी ऐशिया रीतीं ।
गृहश्रमीं माझी प्राप्ती । आतां सधनाचे प्राप्तीची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥३२॥

सधन होय जैं सज्ञान ।
तैं न करितां अतिसाधन । माझी प्राप्ती अतिसुगम जाण । ऐक लक्षण तयाचें ॥३३॥

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।
तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ॥४४॥

आधींच पूज्य ब्राह्मण ।
त्याहीवरी माझा भक्त जाण । माझे निजभजनें अतिसंपन्न । मद्भावे पूर्ण परिपक्व ॥३४॥

मागणें नाहीं सर्वथा ।
हा नेम माझिया निजभक्ता । त्यासी पीडिजे क्षुधादि व्याथा । ते निवारिता जो होय ॥३५॥

देऊनि अन्न जीवन ।
वस्त्र आदिकरूनि लवण । ऐसें वेंचूनियां निजधन । भक्तसंरक्षण जो करी ॥३६॥

नाहीं देणें निर्भर्त्सितां ।
देऊनि आभार न ठेवी माथां । सन्मानें अतिनम्रता । जो मद्भक्तां संरक्षी ॥३७॥

जेवीं पोटांतले कळवळेंसी ।
माता गोड तें दे बाळकासी । तेवीं सांडोनि निजस्वार्थासी । माझ्या भक्तांसी जो रक्षी ॥३८॥

तैं मागें सांडूनि निजभक्ता ।
त्यासी मी वाहीं आपुले माथां । मग वैकुंठाही वरुता । त्याहीपरता पाववीं ॥३९॥

ज्यासी म्यां वाहिलें निजमाथां ।
त्यासी कोण्या अर्थाची दुर्लभता । जो संरक्षी माझ्या निजभक्तां । त्यासी उद्धरिता मी उद्धवा ॥४४०॥

माझे भक्तांचीं सांकडीं ।
जो कोणी निजांगें दवडी । त्यासी भवार्णवपरथडी । तत्काळ रोकडी मी पाववीं ॥४१॥

जेवीं कां जळसागरीं ।
नाव धनवंतातें तारी । तेवीं भक्तरक्षका संसारीं । मी उद्धरीं उद्धवा ॥४२॥

यापरी धनवंत जन ।
जो करी भक्तसंरक्षण । देवकीवसुदेवांची आण । त्याचें उद्धरण मी करीं ॥४३॥

सर्वांचे आपत्तीचें निवारण ।
राजेनि करावें आपण । त्या राजधर्माचें लक्षण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥४४॥

सर्वाः समुद्धरेद्राजा पितेव व्यसनात्प्रजाः ।
आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥४५॥

सर्वांचें आपत्तींत रक्षण ।
रायें करावें आपण । दीन दुर्बळ ब्राह्मण । अयाचित जन शोधूनी ॥४५॥

व्यसनप्राप्त निजात्मजा ।
पिता संरक्षणीं निघे पैजा । तेवीं आपत्तीपासोनि प्रजा । संरक्षणीं राजा सादर ॥४६॥

करूनि प्रजांचें संरक्षण ।
आपुल्या आपत्तीसी आपण । स्वयें करावें निवारण । हा स्वधर्म जाण रायाचा ॥४७॥

चिखलीं रुतल्या भद्रजाती ।
स्वयें निघे आत्मशक्ती । गजी गजशावे नेणों किती । काढी रुतीबाहेरी ॥४८॥

तेवीं राजा जो भूपती ।
तेणें प्रजा रक्षाव्या आपत्तीं । आपुलेही आपत्तीची निवृत्ती । निजात्मशक्तीं जो करी ॥४९॥

ऐशिया स्वधर्मस्थिती ।
सादरें वर्ते जो भूपती । त्याच्या स्वधर्माची फलप्राप्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥४५०॥

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूयेहाशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते ॥४६॥

यापरी जो कां नृपती ।
इहलोकींच्या राज्यप्राप्ती । अधर्म नाशोनि स्वधर्मस्थितीं । स्वर्ग प्राप्ती तो पावे ॥५१॥

`राज्याचे अंतीं नरक' ।
ऐसें बोलती ज्ञाते लोक । ते निरयगती नाशोनि देख । स्वधर्में परलोक पावले ॥५२॥

ते स्वर्गलोकीं गा जाण ।
अर्कप्रकाशासम विमान । तेथ आरूढोनि आपण । इंद्रसमान सुख भोगिती ॥५३॥

गृहस्थाश्रम अतिविषय ।
तेथें आचरतां स्वधर्म । वोडवे जैं कां दुर्गम । ते आपद्धर्म अवधारीं ॥५४॥

सीदन् वीप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् ।
खड्गेन वाऽऽपदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथंचन ॥४७॥

स्वधर्में पीडितां ब्राह्मणासी ।
तेणें करावें वणिग्वृत्तीसी । कां दुरावले क्षात्रधर्मासी । तेही सदोषी अतिदुष्ट ॥५५॥

ब्राह्मणासी हिंसाकर्म ।
तो जाण पां परम अधर्म । लागल्या अनुपपत्ती दुर्गम । तैं क्षात्रधर्म करावा ॥५६॥

करितां वाणिज्यकर्मास ।
तिळ सर्षप कार्पास । कां लवणादि रस तैजस । यांच्या महादोष विक्रयीं ॥५७॥

त्या सोडोनि सदोषां समस्तां ।
लागावें वाणिज्यपंथा । तांबूलपर्णें श्वेतवस्त्रता । हें विकितां निर्दुष्ट ॥५८॥

ऐशिया वाणिज्यस्थितीं ।
ज्याची ढळेना अनुपपत्ती । तेणें खड्गज घेऊनि हातीं । क्षात्रवृत्ती करावी ॥५९॥

तेथें चोरावीं ना अंगें ।
रणीं न सरावें मागें । स्वामिकार्याचेनि योगें । देहत्यागें उठावें ॥४६०॥

ऐशिया शुद्ध क्षात्रवृत्तीं ।
ब्राह्मणें कंठावी अनुपपत्ती । परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न करावी ॥६१॥

क्षत्रियांसी स्वधर्में अनुपपत्ती ।
लागल्या वर्तावें कोणे स्थिती । तें विशद करूनि श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥६२॥

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि ।
चरेद्वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथंचन ॥४८॥

क्षत्रियासी लागल्या अनुपपत्ती ।
पूर्वोक्त करावी वणिग्वृत्ती । कां पारधी करावी वनांतीं । तेणें अनुपपत्ती कंठावीं ॥६३॥

येणेंही न कंठे अनुपपत्ती ।
तरी भीक मागावी विप्रगतीं । परी नीचसेवा प्राणांतीं । श्ववृत्ती न करावी ॥६४॥

स्वधर्में वैश्यासी अनुपपत्ती ।
लागल्या वर्तावें कोणे स्थितीं । ते विवंचना उद्धवाप्रती । कृष्ण कृपामूर्ति सांगत ॥६५॥

शूद्रवृत्तिं भजेद्वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।
कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥४९॥

वैश्यासी लागल्या अनुपपत्ती ।
तेणें धरावी शूद्रवृत्ती । निष्कपट सेवा यथास्थिती । तीं वर्णाप्रती करावी ॥६६॥

वैश्य पीडिल्याही अनुपपत्तीं ।
ब्राह्मण-क्षत्रियांची वृत्ती । सर्वथा धरूं नये हातीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६७॥

वैश्यासी अतिअनुपपत्ती ।
मांडल्याही प्राणांतगती । तरी नीचसेवेची स्थिती । कोणेही अर्थीं न करावी ॥६८॥

शूद्रासी लागलिया अनुपपत्ती ।
तेणेंही न करावी श्ववृत्ती । धरूनि बुरुडक्रिया हातीं । जीविकावृत्ती करावी ॥६९॥

विकावीं दोर दावीं शिंकीं ।
पाटे वरवंटे टवळीं निकीं । कां काष्ठें वाहावीं मस्तकीं । जीवीकेविखीं उदरार्थ ॥४७०॥

आपत्काळाचिये गती ।
चतुर्वर्णांची जीविकास्थिती । म्यां सांगीतली तुजप्रती । परी सर्वथा श्ववृत्ती सांडावी ॥७१॥

एवं क्रमलिया अनुपपत्ती ।
म्यां सांगितल्या ज्या जीविकावृत्ती । तेथें देखिलियाही लाभप्राप्ती । सर्वथा हातीं न धराव्या ॥७२॥

आपत्काळींच्या आपद्वृपत्ती ।
अनुतापें क्रमिल्याअंतीं । सांडूनियां स्वधर्मस्थितीं । यथानिगुतीं रहावें ॥७३॥

गृहस्थाचें विहित कर्म ।
त्यांतीलही आवश्यक धर्म । तेथील ब्रह्मार्पणवर्म । स्वयें पुरुषोत्तम सांगत ॥७४॥

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्येर्यथोदयम् ।
देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥५०॥

स्वाध्याय वेदाध्ययन' । वेदप्रोक्त ब्रह्मयज्ञ । स्वधा' म्हणिजे पितृतर्पण । `स्वाहा' जाण देवतादिकां ॥७५॥

बळिदानादिकीं जाण ।
तृप्त होय भूतगण' । मनुष्यांसी' अन्नोदकदान । हे पंचयज्ञ जाण नित्यकर्म ॥७६॥

हेंचि ब्रह्मकर्म जाण ।
जेणें होय व्रह्मार्पण । त्या अर्पणाची निजखूण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥७७॥

मी एक कर्मकर्ता येथें ।
हें सांडोनियां निजचित्तें । भगवद्‌रूप भावितां भूतें । ब्रह्मार्पण तेथें होय कर्म ॥७८॥

सांडितां कर्माभिमान ।
कर्म होय ब्रह्मार्पण । हें संकल्पेंवीण जाण । अर्पिती खूण उद्धवा ॥७९॥

माझेनि हें कर्म जाहलें ।
तें म्यां कृष्णार्पणा केलें । येणें संकल्पाचेनि बोलें । अंगा आलें कर्तृत्व ॥४८०॥

जो म्हणे मी कर्मकर्ता ।
तो होय कर्मफळभोक्ता । मुख्य बाधक ते अहंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥८१॥

ज्याच्या ठायीं अहंममता ।
त्याचे अंगीं नित्यबद्धता । जो निरभिमानी निर्ममता । नित्यमुक्तता त्यापाशीं ॥८२॥

यालागीं सांडूनि अभिमान ।
पंचमहायज्ञाचरण । गृहस्थें प्रत्यहीं करितां जाण । कर्म ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥८३॥

जैसेनि अर्पे भगवंता ।
ते गृहस्थाची नित्यकर्मता । तुज म्यां सांगितली तत्त्वतां । यज्ञादि कथा ते ऐक ॥८४॥

यज्ञ करावया अधिकारवंत ।
गांठी शुद्ध बारा सहस्त्र अर्थ । ज्यासी वेदीं ज्ञान यज्ञान्त । तेचि येथ अधिकारी ॥८५॥

यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा ।
धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाऽहरेत् क्रतून् ॥५१॥

उदीमव्यापारे जोडिलें ।
का जें असत्प्रतिग्रहें आलें । नातरी परपीडा प्राप्त जाहलें । कां आडवूनि घेतलें जें द्रव्य ॥८६॥