ॐ नमो सद्गुरू मूर्ती ।
चराचर तुझी विभूती । विश्वात्मा विश्वस्फूर्ती । अमूर्तमूर्ती श्रीगुरुराया ॥१॥
हे अमूर्तमूर्ती श्रीगुरुराया, तुला नमस्कार असो! तू संपूर्ण चराचरात व्यापलेला आहेस, तूच विश्वाचा आत्मा आणि विश्वाची स्फूर्ती आहेस.
तुझे मूर्तीचे महिमान ।
सकळ शास्त्रां अतर्क्य जाण । श्रुतीने घेतलें मौन । शब्दें आण वाहिली ॥२॥
तुझ्या स्वरूपाचे मोठेपण सर्व शास्त्रांच्या तर्कापलीकडचे आहे; वेदांनीही तिथे मौन बाळगले आहे आणि शब्दांची शक्ती तिथे संपली आहे.
आण वाहिली दृष्टांती ।
तुजसमान नाही दुजी स्थिती । जे जे योजावी उपपत्ती । ते ते विभूती पैं तुझी ॥३॥
तुला द्यायला जगात कोणताही दृष्टांत उरलेला नाही, कारण तुझ्यासारखी दुसरी कोणतीही गोष्ट नाही; ज्या ज्या उपपत्ती आम्ही देऊ, ती सर्व तुझीच रूपे आहेत.
तुझिया प्रभावाची ऐशी खोडी ।
जे दुजेपणाचें मूळ तोडी । मग एकपणाचे परवडी । दृष्टांत काढी कोण कोठें ॥४॥
तुझ्या प्रभावाचे वैशिष्ट्य असे आहे की, ते द्वैताचे (दुसऱ्यापणाचे) मूळच तोडून टाकते; मग सर्वत्र एकच तत्त्व उरल्यावर कोणी कोणाला कसला दृष्टांत द्यावा?
कोठें तुझे स्थानमान ।
हेंच सर्वथा न कळे जाण । अगाध तुझें महिमान । कैसेनि ध्यान करावें ॥५॥
तुझे राहण्याचे स्थान कुठे आहे हेच समजत नाही; तुझे महिमान एवढे अथांग आहे की तुझे ध्यान कसे करावे, हेच कळत नाही.
हेतु मातु दृष्टांतू ।
न रिघे ज्यांचे शिंवे आंतू । तो भागवतींचा भागवतार्थू । ओंवियांआंतू बोलविशी ॥६॥
जिथे कोणताही युक्तिवाद किंवा दृष्टांत पोहोचू शकत नाही, तो भागवतातील परमार्थ तू माझ्याकडून ओव्यांच्या रूपात बोलवून घेत आहेस.
ते माझे मर्हाट्ये आरुष बोल ।
सद्गुरूंनी केले सखोल । तेथींच्या प्रेमाचे जे बोल । जाणती केवळ गुरुभक्त ॥७॥
माझे हे मराठीतील साधे-भोळे शब्द सद्गुरूंनी अर्थपूर्ण व सखोल केले आहेत; यातील प्रेमाचे मर्म केवळ गुरुभक्तच जाणू शकतात.
ज्यासी नाहीं गुरुचरणीं भक्ती ।
त्यासी कैसेनि होईल विरक्ती । जरी पढले श्रुतिस्मृती । शास्त्रव्युत्पत्ती केल्याही ॥८॥
ज्याची गुरूंच्या चरणी भक्ती नाही, त्याला वैराग्य कसे प्राप्त होणार? मग त्याने वेद, स्मृती किंवा शास्त्रांचा कितीही अभ्यास केला तरी ते व्यर्थ आहे.
करितां साधनांच्या कोटी ।
साधनीं समाधान नुठी । झालिया सद्गुरुकृपादृष्टी । ब्रह्मत्वें पुष्टी गुरुभक्तां ॥९॥
करोडो साधने केली तरी साधनाने पूर्ण समाधान मिळत नाही; पण सद्गुरूंची कृपादृष्टी झाली की गुरुभक्ताला ब्रह्मज्ञानाची पूर्णता सहज लाभते.
तो तूं सद्गुरू श्रीजनार्दन ।
सकळ जगाचें अधिष्टान । भूतीं भूतात्मा तूं आपण । सहजें जाण समसाम्यें ॥१०॥
असा तू सद्गुरू श्रीजनार्दन सर्व जगाचे अधिष्ठान आहेस; तू सर्व प्राण्यांमध्ये राहणारा भूतात्मा आणि सर्वत्र समत्वाने नटलेला आहेस.
समसाम्य सर्व भूतीं ।
ज्यांसी घडे सद्गुरुभक्ती । तेचि ये श्रीमहाभागवतीं । अर्थप्राप्ती प्रविष्ट ॥११॥
ज्यांना सद्गुरूंची भक्ती लाभते आणि सर्व प्राण्यांमध्ये समभाव दिसतो, तेच या श्रीमद्भागवताच्या खऱ्या अर्थात प्रवेश करू शकतात.
झालिया सद्गुरुकृपा वरिष्ठ ।
न करितां व्युत्पत्तीचे कष्ट । भागवतार्थीं होय प्रविष्ट । भक्त सुभट भावार्थीं ॥१२॥
सद्गुरूंची श्रेष्ठ कृपा झाली की शास्त्रांच्या अभ्यासाचे कष्ट न करताही भाविक भक्त भागवताच्या अर्थात सहज प्रवेश करतो.
हृदयीं झालिया सद्भावो ।
भावें प्रकटे देवाधिदेवो । तेथें भागवताचा अभिप्रावो । सहजेंचि पहा वो ठसावे ॥१३॥
हृदयात चांगला भाव निर्माण झाला की देवांचा देव प्रकट होतो; आणि तिथे भागवताचा खरा अर्थ सहज मनात बिंबतो.
यालागीं करितां गुरुभक्ती ।
प्राप्त होईजे भागवतार्थीं । तेथ काव्यादि व्युत्पत्ती । नाना युक्ती किमर्थ ॥१४॥
म्हणूनच केवळ गुरुभक्ती केल्याने भागवताचा अर्थ मिळतो; मग तिथे इतर काव्ये, शास्त्रांचे ज्ञान किंवा युक्तींची काय गरज?
किमर्थ करावें शास्त्र ज्ञान ।
किमर्थ धरावें वृथा ध्यान । चालतें बोलतें ब्रह्म पूर्ण । सद्गुरुचरण साधकां ॥ १५॥
उगाच शास्त्रांचे ज्ञान किंवा व्यर्थ ध्यान कशाला करावे? साधकांसाठी सद्गुरूंचे चरण हेच चालते-बोलते पूर्ण ब्रह्म आहे!
वांचूनिया गुरुभजन ।
शिष्यासी नोहे समाधान । याहूनियां श्रेष्ठ साधन । नाहीं जाण सर्वथा ॥१६॥
गुरुभजनाशिवाय शिष्याला कधीही समाधान मिळू शकत नाही; यापेक्षा श्रेष्ठ साधन जगात दुसरे कोणतेही नाही.
त्या सद्गुरुकृपापरिपाटी ।
एकादशीं पूर्वार्ध कोटी । वाखाणिली की मर्हाटी । यथार्थदृष्टीं निजमोधें ॥१७॥
त्या सद्गुरूंच्या कृपेच्या परंपरेने अकराव्या स्कंधाचा पूर्वार्ध मी मराठी भाषेत यथार्थ आत्मज्ञानाने वर्णन केला.
ऊंस गाळितां रस होये ।
तो ठेविलिया बहुकाळ न राहे । त्याचा आळूनियां पाहे । गूळ होये सपिंड ॥१८॥
ऊस पिल्यावर रस निघतो, पण तो फार काळ टिकत नाही; त्याला उकळून घट्ट केले की गूळ बनतो.
तोहि ठेवितां लिवाड धरी ।
मग साखर कीजे रायपुरी । तेही घोटूनियां चतुरीं । नाबद करिजे कोरडी ॥१९॥
तो गूळही जास्त काळ ठेवल्यास मऊ पडतो, मग त्याची साखर बनवली जाते; आणि चतुर लोक ती साखरही अधिक शुद्ध करून तिची कोरडी खडीसाखर (नाबद) बनवतात.
तैसें हे श्रीभागवत जाण ।
मुळीं बोलिला नारायण । तेंचि श्रीव्यासें आपण । दशलक्षण वर्णिले ॥२०॥
तसेच हे श्रीभागवत मूळ नारायणाने सांगितले, नंतर श्रीव्यासांनी त्याचे दहा लक्षणांमध्ये वर्णन केले.
ते दशलक्षण परवडी ।
श्रीशुकमुखें चढली गोडी । तेथील कठिण पदबंधमोडी । टीका चोखडी श्रीधरी ॥२१॥
ते दशलक्षण भागवत शुकदेवांच्या मुखातून आल्यावर अधिक गोड झाले आणि त्यातील कठीण श्लोकांचा अर्थ श्रीधर स्वामींनी आपल्या टिकेत सोपा केला.
ते श्रीधरीचें व्याख्यान ।
भावार्थदीपिका जाण । त्या भावार्थाची सद्भाव खूण । केलें निरूपण देशभाषा ॥२२॥
त्या श्रीधरांच्या 'भावार्थदीपिका' टीकेचा खरा भावार्थ समजून मी प्राकृत (मराठी) भाषेत हे निरूपण केले आहे.
मुळीं वक्ता एक नारायण ।
व्यास शुक श्रीधरव्याख्यान । त्यांत मुळींचे लक्षूनि गोडपण । एका जनार्दन कविकर्ता ॥२३॥
मूळ वक्ता एक नारायण; नंतर व्यास, शुकदेव आणि श्रीधर स्वामींनी व्याख्यान केले; आणि त्यातील मूळ गोडी ओळखून एकनाथ (जनार्दनाचा शिष्य) हा काव्य करणारा बनला.
मुळीं बीज श्रीनारायण ।
ब्रह्मयाचे ठायीं प्रेरिलें जाण । तें नारदक्षेत्रीं संपूर्ण । पीक परिपूर्ण निडारिलें ॥२४॥
याचे मूळ बीज नारायणाने ब्रह्मदेवाच्या हृदयात पेरले, नारदरूपी शेतात ते परिपूर्ण पिकले;
त्याचें व्यासें दशलक्षण ।
संपूर्ण केलें संवगण । शुकें परीक्षितीच्या खळां जाण । मळूनि निजकण काढिले ॥२५॥
व्यासांनी दहा लक्षणांनी त्याची कापणी केली आणि शुकदेवांनी परीक्षितीच्या खळ्यावर ते मळून ज्ञानाचे निव्वळ कण बाहेर काढले.
तेंचि शास्त्रार्थें जाण ।
श्रीधरें निजबुद्धीं पाखडून । काढिले निडाराचे कण । अतिसघन सुटंक ॥२६॥
तेच कणे श्रीधर स्वामींनी आपल्या बुद्धीने पाखडून अधिक स्वच्छ व शुद्ध केले;
त्याची पक्वान्नें चोखडी ।
मर्हाटिया पदमोडी । एका जनार्दनें केली परवडी । ते जाणती गोडी निजात्मभक्त ॥२७॥
आणि त्या कण्यांची छान पक्वान्ने (मराठी ओव्यांच्या रूपात) एका जनार्दनाने तयार केली आहेत; याची गोडी खरे आत्मभक्तच जाणतात.
त्या श्रोत्यांचेनि अवधानें ।
जनार्दनकृपा सावधानें । पूर्वार्ध एका जनार्दनें । संपूर्ण करणें देशभाषा ॥२८॥
श्रोत्यांच्या लक्षणाने आणि जनार्दनस्वामींच्या कृपेने एका जनार्दनाने हा पूर्वार्ध प्राकृत भाषेत पूर्ण केला.
ते प्रथमाध्यायीं अनुक्रम ।
वैराग्य उत्पत्तीचा संभ्रम । कुलक्षयासी पुरुषोत्तम । करी उपक्रम ब्रह्मशापें ॥२९॥
पहिल्या अध्यायात वैराग्यनिर्मितीचा प्रसंग सांगून यदुकुळाच्या नाशासाठी श्रीकृष्णाने ब्रह्मशापाचा उपक्रम केला.
दुसर्यापासूनि चतुर्थवरी ।
नारदें वासुदेवाच्या घरीं । निमिजायंत प्रश्नोत्तरीं । पंचाध्यायी खरी संपविली ॥३०॥
२ऱ्या ते ४थ्या अध्यायापर्यंत नारदांनी वासुदेवाच्या घरी निमी आणि नवयोगेश्वर (जायंत) यांच्या प्रश्नोत्तरांची ५ अध्यायांची कथा सांगितली.
षष्ठाध्यायी श्री कृष्णमूर्ती ।
पाहो आलिया सुरवरपंक्ती । तिहीं प्रर्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती यावया ॥३१॥
६व्या अध्यायात देवगणांनी येऊन श्रीकृष्णाला आपल्या निजधामाला (वैकुंठाला) परत येण्याची प्रार्थना केली.
ऐकोनि सुरवरांची विनंती ।
देखोनि अरिष्टभूत द्वारावतीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । निजधामाप्रती मज नेईं ॥३२॥
देवांची विनंती ऐकून आणि द्वारकेत अरिष्ट पाहून उद्धवाने "मलाही तुमच्या सोबत निजधामी न्या" अशी श्रीकृष्णाला विनंती केली.
त्याचे प्रश्नांचे प्रश्नोत्तर ।
त्यागयुक्त ज्ञानगंभीर । सप्तमाध्यायीं शारङ्गधर । थोडेनि फार बोलिला ॥३३॥
७व्या अध्यायात उद्धवाच्या प्रश्नांना श्रीकृष्णाने त्यागाने युक्त असे गंभीर ज्ञान थोडे पण सखोल सांगितले.
तेथ त्यागसंग्रह लक्षण ।
यदुअवधूत संवादें जाण । चोविसां गुरूंचे प्रकरण । केलें संपूर्ण अष्टमीं नवमीं ॥३४॥
८व्या आणि ९व्या अध्यायात यदू व अवधूत संवादातून २४ गुरूंचे प्रकरण व त्याग-संग्रहाचे लक्षण पूर्ण केले.
श्राद्धासंपन्न ज्ञानविश्वास ।
तेथ नाना मतांचा मतनिरास । दशमाध्यायी हृषीकेश । ज्ञानविलास बोलिला ॥३५॥
१०व्या अध्यायात निरनिराळ्या मतांचा निरास करून श्रीकृष्णाने ज्ञानाचा विलास सांगितला.
अकरावें अध्यायीं जाण ।
बद्धमुक्तांचे वैलक्षण्य । सांगूनि साधूचे लक्षण । भक्तीचे संपूर्ण दाविलें रूप ॥३६॥
११व्या अध्यायात बद्ध आणि मुक्त जीवांचे लक्षण सांगून साधूची लक्षणे व भक्तीचे रूप दाखवले.
भागवतीं बारावा अध्यावो ।
अतिगुह्य बोलिला देवो । तेथील लावितां अभिप्रावो । पडे संदेहो सज्ञाना ॥३७॥
१२व्या अध्यायात देवाने अत्यंत गूढ ज्ञान सांगितले; ज्याचा अर्थ लावताना ज्ञानी पुरुषांनाही संशय पडतो.
बारावे अध्यायाची किल्ली ।
युक्तिप्रयुक्ती नातुडें बोली । जनार्दन कृपा माऊली । तेणें मागी दाविली ग्रंथाची ॥३८॥
१२व्या अध्यायाची किल्ली केवळ युक्तीने सापडत नव्हती; पण जनार्दन माऊलीच्या कृपेने ग्रंथाचा मार्ग सापडला.
तें द्वादशाध्यायी निरूपण ।
सत्संगाचा महिमा गहन । कर्माचा कर्ता कोण । त्यागितें लक्षण कर्माचें ॥३९॥
त्या १२व्या अध्यायात सत्संगाचा महिमा, कर्माचा कर्ता कोण आणि कर्माचा त्याग कसा करावा हे निरूपण आहे.
तो द्वादशाध्यावो ऐकतां ।
ज्ञानसंलग्नता होय चित्ता । आडवी ठाके विषयावस्था । तेणें बाधकता साधकां ॥४०॥
तो १२वा अध्याय ऐकताना चित्त ज्ञानात लीन होते; पण मध्ये विषयांची अवस्था आल्यामुळे साधकाला बाधा होते.
गुणवैषम्याचें लक्षण ।
तेणें विषयावस्था गहन । तेथ सत्त्वशुद्धीचें कारण । केले निरूपण त्रयोदशीं ॥४१॥
१३व्या अध्यायात त्रिगुणांची विषमता, विषयांचे मूळ आणि चित्तशुद्धीचे कारण सांगितले आहे.
तेचि प्रसंगे यथोचित ।
चित्तविषयांचे जें प्रथित । उगवावया हंसगीत । सुनिश्चित सांगितलें ॥४२॥
त्याच प्रसंगात चित्त व विषयांचा गुंता सोडवण्यासाठी श्रीकृष्णाने 'हंसगीत' स्पष्ट सांगितले.
हंसगीतीं जे निरूपण ज्ञान ।
समाधिपर्यंत समाधान । तेंचि साधावया साधन । चवदावा आपण बोलिला देवो ॥४३॥
हंसगीतामध्ये जे समाधीपर्यंतचे ज्ञान सांगितले आहे, ते साध्य करण्याचे साधन १४व्या अध्यायात देवाने स्वतः सांगितले.
साधनांमाजी मुख्य भक्ती ।
सगुण तेचि माझी निर्गुण मूर्ती । योगयुक्त ध्यानस्थिती । बोलिला श्रीपती चतुर्दशीं ॥४४॥
१४व्या अध्यायात भक्ती हेच मुख्य साधन असून सगुण-निर्गुण रूप आणि ध्यानस्थितीचे वर्णन केले आहे.
विविधा सिद्धींची धारणास्थिती ।
देवें सांगितली उद्धवाप्रती । सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । हें पंधराव्याअंती निरूपिलें ॥४५॥
१५व्या अध्यायात विविध सिद्धींची माहिती सांगून, त्या आत्मप्राप्तीत बाधक कशा आहेत हे निरूपण केले आहे.
एवं पंधराव्या अध्यायी पूर्वार्ध ।
निरूपण झाले अतिशुद्ध । आतां उरलें उत्तरार्ध । तो कथासंबंध अवधारा ॥४६॥
अशा प्रकारे १५व्या अध्यायात भागवताचा पूर्वार्ध पूर्ण झाला; आता उरलेला उत्तरार्ध ऐका.
षोडशीं भगवद्विभूती ।
सतरा अठरा अध्यायांप्रती । वर्णाश्रम कर्मगती । विधानस्थिती निरूपण ॥४७॥
१६व्या अध्यायात भगवंताच्या विभूती आणि १७व्या व १८व्या अध्यायात वर्णाश्रम धर्म व कर्मांचे विधान निरूपण केले आहे.
एकुणिसावा अध्याय गहन ।
ज्ञाननिर्णयाचें महिमान । उद्धवाचें यमनियमादि प्रश्न । सांगितलें ज्ञानपरिपाकें ॥४८॥
१९व्या अध्यायात ज्ञानाचा निर्णय आणि उद्धवाच्या यम-नियमादी प्रश्नांना ज्ञानाच्या परिपाकाने उत्तरे दिली आहेत.
त्या ज्ञानाधिकाराचा योग ।
अज्ञान ज्ञान मध्यस्थ भाग । विसावें अध्यायी श्रीरंग । त्रिविध विभाग बोलिला ॥४९॥
२०व्या अध्यायात ज्ञान, अज्ञान आणि मध्यम अधिकार असणाऱ्यांचे तीन विभाग श्रीकृष्णाने सांगितले.
तेथ गुणदोषांची अवस्था ।
उद्धवें ठेविली वेदांचे माथां । ते वेदवादसंस्था । केली तत्त्वतां एकविसांत ॥५०॥
२१व्या अध्यायात गुण-दोषांचा विषय वेदांवर ढकलणाऱ्या उद्धवाच्या शंकेचे निरसन करून वेदवादाचा खरा अर्थ सांगितला.
तेचि वेदवाद व्युत्पत्ती ।
तत्त्वांची संख्या किती । ते तत्त्वसंख्या उपपत्ती । केली श्रीपती यथान्वयें ॥५१॥
२२व्या अध्यायात वेदांतील तत्त्वांची संख्या किती आहे, याचे स्पष्टीकरण भगवंताने केले.
सकळ तत्त्वांचे विवेचन ।
प्रकृतिपुरुषांचे लक्षण । जन्ममरणांचें प्रकरण । केलें निरूपण बाविसावां ॥५२॥
२२व्या अध्यायातच सर्व तत्त्वांचे विवेचन, प्रकृती-पुरुष लक्षण आणि जन्म-मरणाचे निरूपण केले.
साहोनियां परापराध ।
स्वयें राहावें निर्द्वंद्व । हा भिक्षुगीतसंवाद । केला विशद तेविसांवा ॥५३॥
२३व्या अध्यायात दुसऱ्यांचे अपराध सहन करून अद्वैतात कसे राहावे, हे 'भिक्षुगीता' संवादातून स्पष्ट केले.
अद्वैती राहावया स्थिती ।
चोविसावां सांख्यव्युत्पत्ती । निर्गुणापासोनि गुणोत्पत्ती । गुणक्षया अंती निर्गुण उरे ॥५४॥
२४व्या अध्यायात सांख्यशास्त्र सांगून निर्गुणातून गुणांची उत्पत्ती व शेवटी निर्गुणच कसे उरते हे सांगितले.
आदीं निर्गुण अंतीं निर्गुण ।
मध्यें भासले मिथ्या गुण । ये अद्वैतप्राप्तीलागीं जाण । केलें निरूपण सांख्याचें ॥५५॥
सुरुवातीला व शेवटी निर्गुणच असते, मध्ये भासणारे गुण मिथ्या आहेत; हे सांगण्यासाठी सांख्याचे निरूपण केले.
ते मिथ्यागुण प्रवृत्तियुक्त ।
त्रिगुणांचा सन्निपात । बोलिला पंचविसाव्यांत । निर्गुणोक्त निजनिष्ठा ॥५६॥
२५व्या अध्यायात त्रिगुणांचा प्रभाव व त्यातून सुटून निर्गुणात स्थिर होण्याचा मार्ग सांगितला.
सव्विसावे अध्यायाप्रती ।
अनिवार अनुतापाची शक्ती । भोगितां उर्वशी कामप्राप्तीं । पावला विरक्ती पुरूरवा ॥५७॥
२६व्या अध्यायात पुरुरवा राजाला उर्वशीच्या भोगातून कसा अनुताप झाला आणि त्याला विरक्ती कशी मिळाली, हे सांगितले.
भजनक्रिया मूर्तिलक्षण ।
वैदिक तांत्रिक मिश्र भजन । या उद्धवप्रश्नांचे निरूपण । केलें संपूर्ण सत्ताविसावां ॥५८॥
२७व्या अध्यायात भजनाची क्रिया, मूर्तीची लक्षणे व पूजेचे प्रकार या उद्धवाच्या प्रश्नांचे निरूपण केले.
महायोग्यांचे योगभांडार ।
परम ज्ञानें ज्ञानगंभीर । निजसुखाचें सुखसार । केवळ चिन्मात्र अठ्ठाविसावा ॥५९॥
२८व्या अध्यायात योग्यांचे योगभांडार, परम ज्ञान आणि केवळ चैतन्यमय आत्मसुखाचे सार सांगितले.
त्याचि अध्यायामाजीं जाण ।
संसार असंभवाचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन । त्याचेंही प्रतिवचन दिधले देवें ॥६०॥
त्याच अध्यायात 'संसार असत्य कसा?' या उद्धवाच्या कठीण प्रश्नाचे उत्तर देवाने दिले.
एकादशाचा निजकळसू ।
भक्तिप्रेमाचे अतिविलासू । एकुणतिसावां सुरसरसू । ज्ञानोपदेशू भक्तियुक्त ॥६१॥
२९वा अध्याय हा अकराव्या स्कंधाचा कळस असून त्यात भक्ती व प्रेमाचा विलास असणारा रसाळ ज्ञानोपदेश आहे.
पुढिले दों अध्यायांआंत ।
स्त्रीपुत्रादि कुळाचा घात । होतां डंडळीना ज्ञानसमर्थ । तें प्रत्यक्षभूत हरि दावी ॥६२॥
पुढील दोन अध्यायांत (३० व ३१) कुळाचा नाश झाला तरी ज्ञानी पुरुष ढळत नाही, हे देवाने प्रत्यक्ष दाखवले.
ब्राह्मणांचा शाप कठिण ।
शापें बाधिला श्रीकृष्ण । इतरांची कथा कोण । कुळनिर्दळण ब्रह्मशापे ॥६३॥
ब्राह्मणांचा शाप इतका कठीण होता की त्याने यदुकुळाचा नाश झाला; तिथे इतरांची काय कथा?
ब्राह्मणांचा कोप समर्थ ।
सगळा समुद्र केला मूत । शिवाचा झाला लिंगपात । ब्रह्मक्षोभांत निमेषार्धे ॥६४॥
ब्राह्मणांचा कोप समर्थ आहे; त्यांनी समुद्र खारट केला आणि अर्ध्या निमिषात मोठा अनर्थ घडवला.
यालागीं सज्ञान अथवा मुग्ध ।
तिहीं न करावा ब्रह्मविरोध । हेंचि दावावया मुकुंद । कुलक्षयो प्रसिद्ध दाखवी ॥६५॥
म्हणूनच ज्ञानी किंवा अज्ञानी कोणीही ब्राह्मणांशी (ब्रह्मवेत्त्यांशी) विरोध करू नये, हे दाखवण्यासाठी श्रीकृष्णाने कुळक्षय दाखवला.
निजदेहासी जो करी घात ।
तो जराव्याध केला मुक्त । येथवरी ज्ञाता देहातीत । क्षमायुक्त तो सज्ञान ॥६६॥
स्वतःच्या देहाला बाण मारणाऱ्या जरा व्याधालाही श्रीकृष्णाने मुक्त केले; ज्ञानी पुरुष एवढा क्षमाशील व देहातीत असतो!
एकुणतीस अध्यायापर्यंत ।
कृष्णें उपदेशिला ज्ञानार्थ । पुढील दोन अध्यायांत । स्वयें दावीत विदेहत्व ॥६७॥
२९व्या अध्यायापर्यंत श्रीकृष्णाने ज्ञानाचा उपदेश केला आणि पुढील दोन अध्यायांत स्वतःचे देहातीतपण (विदेहत्व) दाखवले.
राम अयोध्या घेऊन गेला ।
कृष्णें निजदेहही सांडिला । येणें देहाभिमान मिथ्या केला । तरावया पुढिलां मुमुक्षां ॥६८॥
रामाने अयोध्येसह गमन केले आणि श्रीकृष्णाने देह सोडला; यावरून त्यांनी मुमुक्षूंना देहाभिमान मिथ्या असल्याचे दाखवले.
पंधरा अध्याय पूर्वार्ध ।
व्याख्यान झालें अतिशुद्ध । सूत्रप्राय उत्तरार्ध । दाविले विशद अध्यायार्थ ॥६९॥
पहिले १५ अध्याय हा पूर्वार्ध पूर्ण झाला; आता उत्तरार्धातील अध्यायांचे सार थोडक्यात स्पष्ट केले आहे.
साह्य सद्गुरू जनार्दन ।
श्रोतीं द्यावें अवधान । पुढील उत्तरार्ध व्याख्यान । एका जनार्दन बोलवी ॥७०॥
सद्गुरू जनार्दनस्वामींच्या साहाय्याने आणि श्रोत्यांच्या अवधानाने एका जनार्दन हा पुढील उत्तरार्धाचे व्याख्यान करत आहे.
झालिया वसंताचे रिगवणें ।
वृक्ष सपुष्प सफळ तेणें । तेवीं जनार्दनकृपागुणें । सार्थक वचनें कवित्वाचीं ॥७१॥
वसंत ऋतु आल्यावर झाडांना जशी फुले-फळे येतात; तशी जनार्दनस्वामींच्या कृपेने या काव्याची वचने सार्थक होत आहेत.
गगनीं उगवला अंशुमाळी ।
जेवीं विकासिजे नवकमळीं । तेवीं जनार्दनकृपामेळीं । कवित्ववनमाळी विकासे ॥७२॥
आकाशात सूर्य उगवताच जशी कमळे उमलतात; तशी जनार्दनांच्या कृपेने ही काव्यरूपी वनमाळा उमलत आहे.
वेणु घेऊनियां हातें ।
विश्वा मोहिलें कृष्णनाथें । तेवीं कवीश्वर करोनि मातें । वक्ता येथें जनार्दन ॥७३॥
हातात बासरी घेऊन श्रीकृष्णाने जसे जगाला मोहून टाकले; तसे मला कवी बनवून इथे बोलणारा वक्ता जनार्दनस्वामीच आहे!
तो जनार्दनकृपाक्षीराब्धी ।
ज्याची कृपेसी नाहीं अवधी । तेणें उत्तरार्धीं प्रवेशे बुद्धी । अर्थसिद्धीसमवेत ॥७४॥
जनार्दनस्वामी हे कृपेचा सागर आहेत, त्यांच्या कृपेनेच माझी बुद्धी अर्थासह उत्तरार्धात प्रवेश करत आहे.
मागील कथासंगती ।
पंधरावे अध्यायाअंती । सिद्धी बाधिका माझे प्राप्ती । ऐसें श्रीपती बोलिला ॥७५॥
मागील १५व्या अध्यायाच्या शेवटी "सिद्धी माझ्या प्राप्तीत बाधक आहेत" असे श्रीकृष्ण म्हणाले होते.
एवं सांडूनि सिद्धींचें ध्यान ।
माझे स्वरूपीं राखावें मन । हें ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥७६॥
"म्हणून सिद्धींचे ध्यान सोडून माझ्यात मन स्थिर ठेव" हे श्रीकृष्णाचे वचन ऐकून उद्धवाने प्रश्न केला.
उद्धव म्हणे श्रीकृष्णनाथा ।
विनंती अवधारीं समर्था । तुझ्या विभूति समस्ता । मज तत्त्वतां सांगाव्या ॥७७॥
उद्धव म्हणाला, हे श्रीकृष्णनाथा, माझी विनंती ऐका; मला तुमच्या सर्व विभूती स्पष्ट सांगा.
त्वं ब्रह्म परमं साक्षाद् अनाद्यन्तमपावृतम् ।
सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भ्वः ॥१॥
उद्धव म्हणाला: तुम्ही साक्षात परब्रह्म आहात; ज्यांना आदी, अंत व आवरण नाही आणि जे सर्व भावांची उत्पत्ती, स्थिती व लय करणारे मूळ कारण आहेत.
भूतभौतिकांचें तूं कारण ।
तुझेनि जन्म-स्थिति-निदान । इतुकें करोनि अकर्ता जाण । ब्रह्म परिपूर्ण तूं यालागीं ॥७८॥
सर्व प्राण्यांच्या उत्पत्ती, स्थिती व लयाचे कारण तूच आहेस; एवढे करूनही तू अकर्ता असल्यामुळे तू परिपूर्ण ब्रह्म आहेस.
म्हणसी उत्पत्ति स्थिति मरण ।
भूतांतें प्रकृति करी जाण । ते प्रकृति तुझे अधीन । तुझेनि चलन प्रकृतीसी ॥७९॥
उत्पत्ती, स्थिती व मरण प्रकृती करते असे म्हणशील, तर ती प्रकृती तुझ्याच अधीन आहे आणि तुझ्यामुळेच तिला गती मिळते.
यालागीं प्रकृति ते परतंत्र ।
तूं परमात्मा स्वतंत्र । अनादि अव्यवो अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥८०॥
म्हणूनच प्रकृती परतंत्र आणि तू स्वतंत्र परमात्मा आहेस; तू अनादी व अपार आहेस, ज्याचा पार वेदांनाही कळत नाही.
प्रकृतीसी तुझें आवरण ।
तूं अनंत गा निरावरण । जीवांचे स्वरूप गा तूं आपण । परी जीवपण तुज नाहीं ॥८१॥
प्रकृतीला तुझे आवरण आहे पण तू स्वतः निरावरण आहेस; तू जिवांचे मूळ स्वरूप आहेस पण तुला जीवपण नाही.
जीवू तितुका अज्ञानयुक्त ।
तूं ज्ञानाज्ञानातीत निश्चित । यालागीं ब्रह्म तूं साक्षात । अविनाशवंत अपरोक्ष ॥८२॥
सर्व जीव अज्ञानाने युक्त आहेत पण तू ज्ञान-अज्ञानापलीकडचा आहेस; म्हणूनच तू साक्षात अविनाशी परब्रह्म आहेस!
तो तूं अपरोक्ष कैसा म्हणशी ।
सर्वीं सर्वत्र सबाह्य असशी । ऐसा असोनि अतर्क्य होशीं । हृषीकेशी तें ऐक ॥८३॥
तू सर्वांमध्ये आत-बाहेर व्यापून आहेस, तरीही तू अतर्क्य कसा आहेस ते ऐक.
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।
उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥२॥
उच्च व नीच सर्व प्राण्यांमध्ये असणाऱ्या तुला अज्ञानी लोक जाणू शकत नाहीत; पण वेदवेत्ते ब्राह्मण तुझी यथार्थ उपासना करतात.
मशकादि हिरण्यगर्भ पर्यंत ।
तूं सबाह्य सर्व भूतीं संतत । ऐशिया तूतें निश्चित । ब्राह्मण जाणत वेदार्थें ॥८४॥
डासापासून ते ब्रह्मदेवापर्यंत सर्व प्राण्यांत तू अखंड भरून राहिला आहेस, हे वेदवेत्ते ब्राह्मण जाणतात.
आकळूनि उपनिषदर्थ ।
तुझ्या ठायीं भजनयुक्त । ते तुज सर्वगतातें जाणत । सुनिश्चित सर्वात्मा ॥८५॥
उपनिषदांचा अर्थ समजून जे तुझे भजन करतात, ते तुला सर्वव्यापी सर्वात्मा म्हणून जाणतात.
त्या सर्वात्म्याचा पाहतां पार ।
अचिंत्यानंत ऐश्वर्यधर । त्या तुज नेणती प्राकृत नर । ऐक विचार तयांचा ॥८६॥
अचिंत्य ऐश्वर्य धारण करणाऱ्या तुला सामान्य लोक ओळखू शकत नाहीत; त्यांचा विचार ऐक.
जे मनाचे विकिले ।
उपस्थाचे अंकिले । जे रसनेचे पोसणे झाले । निद्रेनें केले घरजांवयी ॥८७॥
जे मनाचे गुलाम, कामवासनेच्या आहारी गेलेले, जिभेचे चोचले पुरवणारे आणि झोपेचे गुलाम झाले आहेत;
त्यांसी स्वतः सिद्ध स्वरूप पाहीं ।
सर्वगत न पडेचि ठायीं । निजात्मता न कळे देहीं । सदा विषयीं भूलले ॥८८॥
त्यांना स्वतः सिद्ध असणारे सर्वव्यापी आत्मस्वरूप समजत नाही आणि ते नित्य विषयातच भुललेले राहतात.
विषयीं चंचळ अंतःकरण ।
त्यांसी नव्हे ध्यान सगुण । निर्गुणीं प्रवेशेना मन । अज्ञान जन केवीं तरती ॥८९॥
ज्यांचे अंतःकरण विषयात चंचल आहे, त्यांना सगुण ध्यान घडत नाही व निर्गुणात मन शिरत नाही; मग असे अज्ञानी लोक कसे तरून जाणार?
न करितां नाना व्युत्पत्ती ।
न धरितां ध्यानस्थिती । तुझ्या उत्तमा ज्या विभूती । त्या सांग निश्चितीं भजनासी ॥९०॥
म्हणून मोठे अभ्यास किंवा कठीण ध्यान न करता भजनासाठी उपयुक्त असणाऱ्या तुझ्या उत्तम विभूती मला सांग.
येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥३॥
ज्या ज्या भावांनी व रूपांनी प्राचीन महर्षींनी तुझी भक्ती करून परमसिद्धी मिळवली, ते सर्व मला सांगा.
ज्या ज्या तुझ्या विभूती ।
पूर्वीं उपासिल्या संतीं । दृढ भावें करोनियां भक्ती । तुझी स्वरूपप्राप्ती पावलें ॥९१॥
ज्या ज्या विभूतींची पूर्वी संतांनी भक्ती करून तुझे आत्मस्वरूप मिळवले;
त्या सकळ तुझ्या विभूती ।
कवण स्थिती कवण व्यक्ती । कवण भाव कवण गती । हें निश्चितीं मज सांगा ॥९२॥
त्या तुझ्या सर्व विभूती कोणत्या, त्यांची रूपे व स्थिती कोणती, हे मला स्पष्ट सांगा.
म्हणसी सकळ भूतांप्रती ।
तूंचि वोळख माझ्या विभूती । तरी ते तुझी अतर्क्य स्थिती । न कळे श्रीपती आमुचेनि ॥९३॥
"सर्व प्राण्यांत मलाच पाहा" असे म्हणशील, तर तुझी ती अतर्क्य स्थिती आम्हाला स्वतःहून समजणे कठीण आहे!
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥४॥
हे सर्व प्राण्यांचे पालनकर्त्या, तू सर्व प्राण्यांच्या हृदयात गुप्तपणे वास करतोस; पण तुझ्या मायेने मोहित झालेले प्राणी सर्व काही पाहाणाऱ्या तुला पाहाू शकत नाहीत.
सर्व भूतांचा हृदयस्थ ।
हृदयीं असोनि गुप्त । त्या तूतें भूतें समस्त । न देखत देहभ्रमें ॥९४॥
तू सर्व प्राण्यांच्या हृदयात गुप्त बसला आहेस; पण देहाच्या भ्रमामुळे प्राणी तुला पाहाू शकत नाहीत.
त्या देहभ्रमासी देवराया ।
मूळकारण तुझी माया । तेथें तुझी कृपा झालिया । माया जाय विलया गुणेंसीं ॥९५॥
त्या देहभ्रमाला तुझी मायाच कारणीभूत आहे; पण तुझी कृपा झाली की ती माया गुणांसह विलीन होते.
मग सर्वत्र सर्वां ठायीं ।
सर्व भूतीं सबाह्य देहीं । तुझें स्वरूप ठायीं ठायीं । प्रकटें पाहीं सदोदित ॥९६॥
मग सर्वत्र, सर्व प्राण्यांमध्ये व आत-बाहेर तुझेच स्वरूप नित्य प्रकट दिसू लागते!
एवढें तुझे कृपेचे करणें ।
ते कृपा लाहिजे कवणें गुणें । यालागीं तुझ्या विभूती उपासणें । तुझे कृपेकारणें गोविंदा ॥९७॥
तुझी कृपा मिळवण्यासाठी तुझ्या विभूतींची उपासना करणे गरजेचे आहे, हे गोविंदा!
याचिलागी विभूतींची स्थिती ।
समूळ सांगावी मजप्रती । तेचि अर्थींची विनंती । पुढतपुढती करीतसें ॥९८॥
म्हणूनच तुझ्या विभूतींची माहिती मला संपूर्ण सांगावी, हीच विनंती मी पुन्हा पुन्हा करत आहे.
याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते ।
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥५॥
हे महाविभूते, स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ व दहा दिशांमध्ये पसरलेल्या तुझ्या सर्व विभूती मला सांगा. सर्व तीर्थांचे स्थान असलेल्या तुझ्या चरणकमलांना मी नमस्कार करतो.
स्वर्गमृत्युपाताळ स्थिती ।
विस्तारल्या दशदिशांप्रती । त्या समस्तही तुझ्या विभूती । सांग श्रीपती मजलागीं ॥९९॥
स्वर्ग, मृत्यू, पाताळ आणि दहा दिशांत विस्तारलेल्या तुझ्या सर्व विभूती मला सांग, हे श्रीपती!
ऐसा करोनियां प्रश्न ।
उद्धवें घातले लोटांगण । सकळ तीर्थांचे जन्मस्थान । मस्तकीं श्रीचरण वंदिले ॥१००॥
असा प्रश्न करून उद्धवाने श्रीकृष्णाच्या चरणांवर लोटांगण घातले आणि सर्व तीर्थांचे मूळ असणाऱ्या चरणांना वंदन केले.
ऐकोनी उद्धवाच्या प्रश्नासी ।
परम संतोषे हृषीकेशी । पुरस्करोनि उद्धवासी । काय त्यासी बोलिला ॥१॥
उद्धवाचा हा प्रश्न ऐकून श्रीकृष्णाला मोठा आनंद झाला आणि तो उद्धवाला काय म्हणाला ते ऐका.
जो वैरिगजयूथ पंचानन ।
कोदंडदीक्षाप्रतापगहन । सखा जिवलग पढियंता जाण । जीवप्राण जो माझा ॥२॥
"शत्रूरूपी हत्तींचा नाश करणारा सिंह, धनुर्विद्येत श्रेष्ठ, माझा जिवलग सखा आणि माझा जीवप्राण असणारा;
ज्याचे रथींचे मी धुरेवरी ।
ज्याच्या अश्वांचे वाग्दोरे धरीं । जो उपदेशिला कुरुक्षेत्रीं । उभय सेनेमाझारी रणांगणीं ॥३॥
ज्याच्या रथाचा मी सारथी बनलो, ज्याच्या घोड्यांचे लगाम मी धरले आणि ज्याला मी कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उपदेश केला;
तो नरावतार अर्जुन ।
त्याच्याऐसा तुझा हा प्रश्न । ऐसे उद्धवासी संतोषोन । काय श्रीकृष्ण बोलिला ॥४॥
त्या अर्जुनासारखाच तुझा हा प्रश्न आहे!" असे म्हणून आनंदी झालेला श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाला.
एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥६॥
श्रीकृष्ण म्हणाले: हे श्रेष्ठ उद्धवा, युद्धाच्या वेळी कौरवांशी लढण्यास तयार झालेल्या अर्जुनाने मला कुरुक्षेत्रावर असाच प्रश्न विचारला होता.
हाचि प्रश्न मजकारणें ।
पूर्वीं पुशिला अर्जुनें । जेव्हां तिरस्कारूनि दुर्योधनें । युद्ध सत्राणें मांडिलें ॥५॥
दुर्योधनाने तिरस्कार करून युद्ध मांडले, तेव्हा पूर्वी अर्जुनाने मला असाच प्रश्न विचारला होता.
अरिनिर्दळणीं प्रतापपूर्ण ।
धीर वीर आणि सज्ञान । प्रश्नकर्त्यामाजीं विचक्षण । माझा आत्मा जाण अर्जुन ॥६॥
शत्रूंचा नाश करणारा, धीर, वीर, ज्ञानी आणि माझा आत्मा असणारा तो अर्जुन होता.
तेणें अर्जुनें कुरुक्षेत्रीं ।
युद्धसमयीं महामारी । स्वजनवधाचें भय भारी । हाचि प्रश्न करी मज तेव्हां ॥७॥
कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या वेळी आपल्याच लोकांच्या वधाचे मोठे भय वाटल्यामुळे अर्जुनाने मला हा प्रश्न केला होता.
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम् ।
ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः ॥७॥
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥८॥
केवळ राज्यासाठी आपल्याच गोत्रातील लोकांचा वध करणे हा निंद्य अधर्म आहे असे मानून अर्जुन युद्धापासून मागे हटला; तेव्हा मी युक्तीने त्याचा मोह दूर केला, तेव्हा त्याने मला असाच प्रश्न विचारला होता.
केवळ राज्यलोभाकारणें ।
गुरुगोत्र पितृव्य वधणें । हें अतिनिंद्य मजकारणें । नाहीं झुंझणें प्राणांती ॥८॥
"केवळ राज्याच्या लोभासाठी गुरू, नातेवाईक व काकांचा वध करणे अत्यंत निंद्य आहे; मी प्राणांतीही युद्ध करणार नाही!" असे अर्जुन म्हणाला.
लौकिक धर्मप्रवृत्ती ।
मी मारिता हे मरती । हे महामोहाची भ्रांती । उपजली चित्तीं अर्जुना ॥९॥
"मी मारणारा आणि हे मरणारे" ही मोहाची भ्रांती अर्जुनाच्या मनात निर्माण झाली होती.
राज्य भोगाचें धरोनि वर्म ।
ज्ञातिवधाचें निंद्य कर्म । हा केवळ मज अधर्म । धर्माचा स्वधर्म बुडेल ॥११०॥
स्वकीयांचा वध करणे हा अधर्म आहे आणि त्याने माझा स्वधर्म बुडेल, असे अर्जुनाला वाटले.
ज्यांचें तीर्थ घ्यावें प्रतिदिनीं ।
जे पूजावे वरासनीं । ते खोंचूनि तिखट बाणीं । भोगावी अवनी स्वगोत्र रुधिरें ॥११॥
ज्यांचे रोज दर्शन घ्यावे व पूजा करावी, त्यांनाच तीक्ष्ण बाणांनी मारून नातेवाईकांच्या रक्ताने माखलेली पृथ्वी भोगे काय?
स्वगोत्र रुधिराचा पूर ।
पृथ्वीवरी वाहेल दुस्तर । तेणें आम्हीं होऊं राज्यधर । हें कर्म घोर न करवें मज ॥१२॥
नातेवाईकांच्या रक्ताचा पूर पृथ्वीवर वाहेल आणि त्याने मिळणारे राज्य मला नको आहे; हे घोर कर्म माझ्याने होणार नाही!
कुळीं सुपुत्र वांछिले जिंही ।
बाण खोंचावे त्यांचे हृदयीं । यापरी पूर्वजांसी पाहीं । झालो उतराई मानावें ॥१३॥
ज्या पूर्वजांनी कुळात सुपुत्र मागितला, त्यांच्याच हृदयात बाण मारावेत का?
ज्यांचे करावें श्राद्धतर्पण ।
त्यांचे बाणवरी घ्यावे प्राण । भलें पूर्वजां झालों उत्तीर्ण । आली नागवण निजधर्मा ॥१४॥
ज्यांचे श्राद्ध करायचे त्यांच्यावरच बाण चालवून प्राण घ्यावेत का? ही तर धर्माची फसवणूक आहे!
संमत श्लोक ॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ॥
युद्धीं निमालिया स्वर्गगती । जयो आलिया राज्यप्राप्ती । दोन्ही नश्वरें गा श्रीपती । कोणे हितार्थी झुंझावें ॥१५॥
युद्धाने मरण आले तर स्वर्ग आणि जिंकले तर राज्य मिळते; पण हे दोन्ही नाशवंत असल्यामुळे मी कशासाठी युद्ध करू?
ऐसेनि अनुतापें जाण ।
सांडूनिया धनुष्यबाण । शोकाकुलित अर्जुन । म्लानवदन रणरंगीं ॥१६॥
अशा अनुतापाने अर्जुनाने धनुष्यबाण टाकून दिले आणि तो शोकाकूल होऊन बसला.
ते काळीं म्यांची जाण ।
तो महावीरपंचानन । नाना युक्तिं केलें समाधान । तेंही लक्षण अवधारी ॥१७॥
त्या वेळी मी त्या अर्जुनाचे अनेक युक्तींनी समाधान केले; ते निरूपण ऐक.
अर्जुना देह तितुका नश्वर ।
मळमूत्रांचे कोठार । करितां नाना उपचार । मरणतत्पर समीप ॥१८॥
"अर्जुना, देह हा सर्वथा नाशवंत आणि मळमुत्रांचे कोठार आहे; कितीही सांभाळला तरी तो मरणारच आहे.
जीव निज नित्य निर्मळ ।
अज अव्यय अचळ । अच्छेद्य अभेद्य अमळ । अचंचळ निजांगे ॥१९॥
पण आत्मा नित्य, निर्मळ, जन्महीन, अविनाशी, कटत नसलेला आणि स्थिर आहे!
अर्जुना ऐक साचें ।
तुझेनि प्रयत्नें न वांचे । जीव तुझेनि मारिला न वचे । पातक हत्येचें अहंभावे ॥१२०॥
तुझ्या प्रयत्नाने हा देह वाचणार नाही आणि आत्मा तुझ्याने मारला जाणार नाही; केवळ 'मी मारतो' या अहंकारानेच हत्या घडते!
हो कां त्वां असते केले ।
तरी तुझेनि जातें मारिलें । मी मारिता येणे बोले । तुजसि गोंविलें अभिमानें ॥२१॥
'मी मारणारा' या अभिमानामुळेच तू पापात अडकत आहेस.
जो देहाचा निर्माणकर्ता ।
तोचि तयाचा संहर्ता । तूं करण्यामारण्या परता । व्यर्थ अहंता कां घेसी ॥२२॥
जो देह निर्माण करतो तोच त्याचा संहार करतो; तू मारणारा किंवा वाचवणारा नसताना व्यर्थ अहंकार का घेतोस?
जरी हे अहंता तूं न सांडिशी ।
तरी सकळ हत्येचिया राशी । साचचि आल्या तुजपाशी । दोषी झालासी अर्जुना ॥२३॥
जर तू हा अहंकार सोडला नाहीस, तर मात्र सर्व हत्येचे पाप तुझ्या माथी येईल आणि तू दोषी ठरशील!
ऐक पां बापा पार्था ।
देहादि कर्मांची अहंता । जो घे आपुले माथां । तो दोषी सर्वथा तिहीं लोकीं ॥२४॥
हे पार्था, जो कर्माचा अहंकार स्वतःच्या माथी घेतो, तोच तिन्ही लोकांत दोषी ठरतो.
हो कां स्वधर्मचि तूं पुसशी ।
तरी ऐक क्षत्रियाच्या क्षात्रधर्मासी । समरांगणीं पित्यापुत्रांसी । वधिता क्षत्रियासी दोष नाहीं ॥२५॥
आणि तू स्वधर्म विचारशील, तर रणंगणात शत्रू म्हणून आलेल्या बापाला किंवा मुलाला मारताना क्षत्रियाला दोष लागत नाही!
युद्ध म्हणजे स्वधर्मतीर्थ ।
समरांगणीं निमे तो नित्यमुक्त । जें तुज निजभाग्यें प्राप्त । तें तूं अहित मानिसी ॥२६॥
युद्ध हे क्षत्रियासाठी स्वधर्मतीर्थ आहे; त्यात मरणारा नित्यमुक्त होतो! हे तुझ्या भाग्याने आलेले युद्ध तू वाईट का मानतोस?
कर्ता दोष अहंतेच्या माथां ।
ते जो नातळे देहअनहंता । तोचि कर्म करूनि अकर्ता । भोगूनि अभोक्ता तोचि एक ॥२७॥
दोषांचे मूळ अहंकारात असते; जो अहंकार सोडून कर्म करतो, तो कर्म करूनही अकर्ता आणि भोगूनही अभोक्ता राहतो!
तोचि संगामाजीं निःसंग ।
अवघें जग तो एकला सांग । जो निरभिमानी अव्यंग । तो सौरा चांग समरंगीं ॥२८॥
जो निरभिमानी आहे तोच संसारात अलिप्त राहतो आणि रणांगणात खरा शूर ठरतो.
अर्जुना अभिमान सांडितां ।
तूं माझी पावशी समसाम्यता । तेव्हां सकळ पापाची वार्ता । तुज सर्वथा स्पर्शेना ॥२९॥
अर्जुना, अभिमान सोडलास की तू माझ्याशी एकरूप होशील आणि तुला कोणतेही पाप स्पर्श करणार नाही.
म्हणशी केवीं जाय अहंता ।
तरी मज लक्षूनि तत्त्वतां । स्वधर्मकर्मातें आचरितां । चित्तशोधकता तेणें होय ॥३०॥
'अहंकार कसा जावा?' विचारशील, तर मला उद्देशून निष्काम भावाने स्वधर्म पाळल्याने चित्त शुद्ध होते.
निर्मळत्व आलिया चित्ता ।
तो लागे माझिया भक्तिपंथा । भजनें माझिया समरसता । माझिया निजभक्तां तत्काळ ॥३१॥
चित्त स्वच्छ झाले की माणूस माझ्या भक्तिमार्गाला लागतो आणि भजनाने माझ्याशी तत्काळ एकरूप होतो.
अर्जुना सांडावया अभिमान ।
तूं नाइकसी माझें वचन । तरी जन्ममरणांचे भूषण । सकळ दोष जाण भोगासी ॥३२॥
अर्जुना, अहंकार सोडण्यासाठी तू माझे ऐकले नाहीस, तर तुला जन्म-मरणाचे फेरे आणि दुःखे भोगावी लागतील!
तूं नित्यमुक्त अज अव्ययो ।
हा बुडेल तुझा सद्भावो । मग जन्ममरणांचा निर्वाहो । अविश्रम पहा हो भोगिसी ॥३३॥
तू मूळचा नित्यमुक्त व अविनाशी आहेस; पण तो भाव विसरलास तर न संपणारा जन्म-मरणाचा त्रास भोगशील.
यालागीं करणें न करणें दोन्ही ।
प्रकृतीचे माथां ठेवूनी । तूं कायावाचामनींहूनी । मजलागुनी शरण रिघें ॥३४॥
म्हणूनच सर्व कर्तेपण प्रकृतीवर सोडून दे आणि काया, वाचा व मनाने मला शरण ये!
यापरी गा तत्त्वतां ।
मज सद्भावें शरण येतां । तुज सकळ कर्मांची वार्ता । मी सर्वथा शिवों नेदी ॥३५॥
अशा प्रकारे मला शरण आल्यावर कर्माचा एकही दोष मी तुला शिवू देणार नाही.
यालागीं गा कोदंडपाणी ।
मरतें मारितें सांडूनि दोन्ही । सौरा होयीं रणांगणीं । मी तुजलागोनी उद्धरीन ॥३६॥
म्हणूनच हे धनुर्धरा, मरणारा व मारणारा हा दोन्ही भाव सोडून रणांगणात शूर बन; मी तुझा उद्धार करेन!
तूं एक येथें कर्म करिता ।
मी एक तूतें उद्धरिता । ऐसे भिन्नत्व गा पार्था । माझ्या शरणागता असेना ॥३७॥
'तू कर्म करणारा आणि मी उद्धार करणारा' असा भेद माझ्या शरणागतामध्ये उरत नाही!
मज अनंता शरण येणें ।
आणि जीवत्वें वेगळे उरणें । तें गुळदगडा ऐसें जिणें । अनन्यपणें नव्हे शरण ॥३८॥
अनंत अशा मला शरण येणे आणि तरीही स्वतःला वेगळे मानणे, हे गुळाच्या खड्यासारखे लाचार जिणे आहे; तो अनन्य शरण भाव नव्हे.
सरिता सागरा शरण गेली ।
ते समुद्रचि होऊनि ठेली । पुढती परतावया मुकली । समरसिली सिंधुत्वें ॥३९॥
नदी समुद्राला भेटायला गेली की ती समुद्रच बनून जाते; मग ती पुन्हा मागे फिरत नाही.
गंगा पावोनि सिंधुत्वासी ।
मागील यावा वंचीना तिसीं । तेवीं सबाह्य आत्मसमरसीं । शरण अहर्निशीं अखंडत्वें ॥१४०॥
गंगा समुद्रात मिळाल्यावर तिचे मूळ रूप उरत नाही; तसे आत्मरूपात लीन झालेला भक्त अखंड माझ्याशी एकरूप होतो.
दीप दावाग्नी भेटों गेला ।
तो तेव्हढाची होऊनि ठेला । तेवीं मजलागीं जो शरण आला । तो मीचि झाला अर्जुना ॥४१॥
दिव्याची ज्योत वणव्याला भेटायला गेली की ती वणवाच बनून जाते; तसा मला शरण आलेला भक्त मीच बनतो, अर्जुना!
पार्था परिस पा चिन्ह प्राप्ताचें ।
हें भूताकार मज अच्युताचें । ऐसें सद्भावे जो देखे साचे । त्यासी ब्रह्मसायुज्याचें साम्राज्य लाभे ॥४२॥
जो या सर्व प्राण्यांमध्ये माझे (अच्युताचे) रूप पाहातो, त्याला सायुज्य मुक्तीचे साम्राज्य मिळते!
मज आत्मयाचे निजस्थितीं ।
संसार मुळीं मुख्य भ्रांती । तेथ मारिता मी हे मरती । कोणें हे युक्ती मानावी ॥४३॥
माझ्या आत्मस्वरूपाच्या दृष्टीने संसार ही मूळची भ्रांती आहे; मग 'मी मारणारा आणि हे मरणारे' हे विचार कसे मानावेत?
मृगजळ जेथें नसे ।
तेथें तव कोरडेंचि असे । मा जे ठायीं आभासे । तेथ तर्हीर असे वोल्हांशु कायी ॥४४॥
जिथे मृगजळ नसते तिथे तर कोरडेच असते; पण जिथे मृगजळ भासते तिथे तरी पाण्याचा एक थेंब असतो का? (नाही, ते केवळ आभास असते!)
तेवीं संसाराचे रूप नाम ।
ठेविती तेथें निखळ ब्रह्म । हाचि ज्याचा स्वभाव परम । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां देहीं ॥४५॥
तद्वत या संसाराच्या नाम-रूपांच्या जागी केवळ परिपूर्ण ब्रह्मच असते; असा ज्याचा स्वभाव बनला आहे, तो देहात राहूनही चालते-बोलते ब्रह्मच असतो!
देहा जडत्वें न बाधी कर्म ।
आत्मा नातळे धर्माधर्म । हें ज्यासी कळलें वर्म । तें चालतें ब्रह्म वर्ततां देहीं ॥४६॥
देहाच्या जडत्वामुळे कर्माची बाधा होत नाही आणि आत्म्याला धर्म-अधर्म शिवत नाही; हे मर्म ज्याला कळाले, तो देहात चालते-बोलते ब्रह्म बनतो.
देही वर्ततां तो विदेह ।
विदेह तेंच त्याचें देह । हें माझें परम गुह्य । अर्जुनासी पाहीं सांगितलें ॥४७॥
तो देहात राहूनही विदेह (देहातीत) असतो; हे माझे परम गुह्य मी अर्जुनाला सांगितले होते.
यापरी म्यां नानायुक्तीं ।
युद्धीं बोधिला सुभद्रापती । तेणेंही मज करोनि विनंती । पुशिल्या विभूती तुझ्याऐशा ॥४८॥
अशा प्रकारे मी अनेक युक्तींनी अर्जुनाला उपदेश केला, तेव्हा त्यानेही मला विनंती करून तुझ्यासारख्याच माझ्या विभूती विचारल्या होत्या.
ज्या सांगितल्या अर्जुनासी ।
त्याचि मी सांगेन तुजपाशीं । ऐसें पुरस्करूनि उद्धवासी । निजविभूति त्यासी सांगत ॥४९॥
ज्या मी अर्जुनाला सांगितल्या, त्याच मी तुला सांगतो, असे म्हणून श्रीकृष्ण उद्धवाला विभूती सांगू लागले.
उद्धवा ज्या पुशिल्या विभूती ।
त्या माझ्या मज न गणवती । मी जगदात्मा त्रिजगतीं । संख्यासंस्थिती गणी कोण ॥१५०॥
"हे उद्धवा, तू विचारलेल्या विभूतींची गणना मी स्वतःही करू शकत नाही! मी तिन्ही लोकांचा आत्मा असल्यामुळे त्यांची संख्या कोण मोजणार?
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भरवाप्ययः ॥९॥
हे उद्धवा, मी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहणारा आत्मा, त्यांचा सुहृद (मित्र) व ईश्वर आहे. सर्व प्राणी, तसेच त्यांची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय मीच आहे.
मी हृदयस्थ समर्थ हृदयीं ।
त्या मज जीवू मागें जें कांही । त्यासी विमुख मी नव्हें कहीं । पुरवीं सर्वही ईश्वरत्वें ॥५१॥
मी सर्वांच्या हृदयात वसणारा ईश्वर आहे; जीव माझ्याकडे जे मागे ते मी त्याला ईश्वरी सामर्थ्याने देतो.
जीवू अतिअडलेपणें ।
जें मागे मजकरणें । तें मी त्यासी अलोट देणें । यालागी म्हणणें ईश्वर मज ॥५२॥
अडून बसलेला जीव जे मागतो ते मी त्याला भरभरून देतो, म्हणूनच मला 'ईश्वर' म्हणतात.
मी आत्मा असें हृदयीं ।
हा विश्वास जयांसी नाहीं । ते मृगजळाचे डोहीं । नावेसकट पाहीं बुडबुडों गेले ॥५४॥
"देव माझ्या हृदयात आत्मा म्हणून बसला आहे" असा विश्वास ज्यांना नाही, ते मृगजळाच्या डोहात होडीसह बुडून गेले!
माझे प्राप्तीचे मुख्य वर्म ।
मी हृदयीं असें परब्रह्म । हेंचि ज्याचे नित्य कर्म । तो विभूती मरम पैं माझी ॥५५॥
"मी हृदयात बसलेले परब्रह्म आहे" हे समजून नित्य भजणे हेच माझ्या प्राप्तीचे मुख्य मर्म आहे आणि तोच माझी खरी विभूती आहे.
मी सर्वभूतहृदयवासी ।
सुहृद सोयरा मी सर्वांसी । नियंता ईश्वरसत्तेसी । नियामक भूतांसी मी एक ॥५६॥
मी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहणारा, सर्वांचा सोयरा-मित्र आणि सर्वांवर सत्ता चालवणारा नियंता आहे.
एवं सर्व भूतांचा मी स्वामी ।
इयें सर्व भूतें तेंही मी । भूतांचे जन्मभूमीची मी भूमी । उत्पत्त्यादि कर्मीं मी कर्ता ॥५७॥
मी सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे आणि हे सर्व प्राणीही मीच आहे; त्यांची उत्पत्ती, स्थिती व प्रलय करणारा मीच आहे.
कृषीवळाचियेपरी ।
मी सृजीं पाळीं संहारीं । ब्रह्मा विष्णु त्रिपुरारी । गुणावतारी मी एक ॥५८॥
शेतकऱ्याप्रमाणे मीच सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करतो; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्ही गुणांचे अवतार मीच आहे!
कर्माची जे क्रियाशक्ती ।
ते मी म्हणे श्रीपती । हे साम्यें बोलिली स्थिती । विशेष विभूती त्या ऐक ॥५९॥
कर्माची जी क्रियाशक्ती आहे ती मीच आहे; आता माझ्या विशेष विभूती ऐक.
अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥१०॥
गती असणाऱ्यांची गती मी आहे, मोजणाऱ्यांचा (हिशोब ठेवणाऱ्यांचा) काळ मी आहे, गुणांची समता मी आहे आणि गुणी पुरुषांमधील स्वाभाविक गुण मी आहे.
गतिमंतांमाजी जे गती ।
ते मी म्हणे लक्ष्मीपती । गतीसी माझेनि निजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६०॥
सर्व गती असणाऱ्या प्राण्यांमधील मूळ गती मीच आहे, हे उद्धवा नक्की जाण.
चेतनेनें सर्वां गती ।
ते चेतना चैतन्याची शक्ती । चेतनेस्तव इंद्रियप्रवृत्ती । एवं गतीची गती मी एक ॥६१॥
चेतनेमुळे सर्वांना गती मिळते आणि ती चेतना म्हणजे माझ्या चैतन्याची शक्तीच होय!
सकळ गतींची परम गती ।
प्राण्यासी मुख्यत्वें मुक्ती । ते मुक्तीसी मजमाजीं मुक्ती । एवं गतीची गती मी एक ॥६२॥
सर्व गतींची अंतिम गती म्हणजे मोक्ष (मुक्ती); आणि ती मुक्तीही माझ्यातच सामावलेली आहे.
सुरनरां आकळिता ।
ते जाण काळाची सत्ता । त्या काळाचा मी आकळिता । जाण तत्त्वतां मी महाकाळू ॥६३॥
देव व मानवांना नियंत्रणात ठेवणारा काळ आहे; आणि त्या काळालाही नियंत्रणात ठेवणारा 'महाकाळ' मीच आहे!
तेहीं गुणांची समानावस्था ।
ते मी जाण गा निजभक्ता । अकृत्रिम गुण जो धर्मता । तो मी तत्त्वतां म्हणे हरी ॥६४॥
तिन्ही गुणांची समतोल अवस्था (साम्यावस्था) आणि प्राण्यांमधील स्वाभाविक गुण मीच आहे.
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् ।
सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥११॥
गुणी पुरुषांमधील 'सूत्र' (महत्तत्त्व) मी आहे, मोठ्या वस्तूंपेक्षा मोठा असणारा 'महान' (महत्तत्त्व) मी आहे, सूक्ष्मांमध्ये 'जीव' मी आहे आणि जिंकण्यास कठीण असणाऱ्यांमध्ये 'मन' मी आहे.
गुणी म्हणावया हेंचि कारण ।
ज्या मजमाजीं सूत्र क्रियाप्रधान । मायेचें प्रथमकार्य जाण । तो गुणी मी संपूर्ण उद्धवा ॥६५॥
मायेचे पहिले कार्य असणारे क्रियाप्रधान 'सूत्रतत्त्व' मीच आहे, हे उद्धवा!
जंगी आकाश थोर पाहीं ।
तें मजमाजीं खेळे लपंडायी । माझ्या महत्तत्त्वाची नवायी । मजही निश्चयीं नेमेना ॥६६॥
जगात आकाश सर्वात मोठे मानले जाते, पण ते माझ्या एका कोपऱ्यात लपंडाव खेळते; माझ्या महत्तत्त्वाचा विस्तार मलाही मोजता येत नाही!
महत्तत्त्व जे ज्ञानप्रधान ।
तें मी म्हणे नारायण । सूक्ष्मामाजीं जीवूं आपण । ब्रह्मादिकां जाण अतर्क्य ॥६७॥
ज्ञानप्रधान महत्तत्त्व आणि सूक्ष्मांमध्ये ब्रह्मादिकांनाही न समजणारा 'जीव' मीच आहे.
दुर्जयांमाजीं मी मन ।
त्यासी जिंकावया जाण । मजवेगळी आंगवण । नाहीं संपूर्ण आणिकासी ॥६८॥
जिंकण्यास अत्यंत कठीण असणाऱ्यांमध्ये मी 'मन' आहे; आणि मला ओळखल्याशिवाय मनाला जिंकण्याचे सामर्थ्य कोणातही नाही!
मज लक्षितां मन आकळे ।
मज विसरतां चौताळे । मन न धरवे वेदशास्त्रबळें । मन नाकडे मजवीण ॥६९॥
माझे ध्यान केले की मन ताब्यात येते; पण माझा विसर पडला की ते चंचल होते. वेद किंवा शास्त्रांच्या बळाने मन धरता येत नाही, ते केवळ माझ्यामुळेच ताब्यात येते.
मन तेंचि मी आहें ।
मज चिंतितां तें विरोनि जाये । मज विसरतां तें पाहें । सैरा जाये सुनाट ॥१७०॥
मन हे मीच आहे; माझे चिंतन केले की ते माझ्यात विरघळून जाते, पण विसर पडला की ते सैरावैरा भटकते.
हिरण्यगर्भो वेदानां मंत्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम् ॥१२॥
वेदांचा उपदेश करणारा हिरण्यगर्भ (ब्रह्मदेव) मी आहे, मंत्रांमध्ये अ-उ-म या तीन मात्रांनी युक्त असा 'प्रणव' (ओंकार) मी आहे, अक्षरांमध्ये 'अकार' मी आहे आणि छंदांमध्ये 'गायत्री छंद' मी आहे.
वेद अध्यापक प्रसिद्ध ।
हिरण्यगर्भ मी म्हणे गोविंद । माझेनि जगीं अनुल्लंघ्य वेद । वेदवाद तोही मी ॥७१॥
वेदांचे अध्यापन करणारे प्रसिद्ध हिरण्यगर्भ (ब्रह्मदेव) मीच आहे; आणि माझ्यामुळेच वेदांचे प्रमाण जगात मानले जाते.
ओंकारेवीण मंत्रश्रेणी ।
ते जाण बाळकाची कहाणी । मंत्रां ओंकार मी चक्रपाणी । सकळ मंत्र त्याचेनी पावन ॥७२॥
ओंकाराशिवाय सर्व मंत्र बालकाच्या गोष्टींसारखे असतात; मंत्रांमधील मूळ 'ओंकार' मीच आहे, ज्यामुळे सर्व मंत्र पवित्र होतात.
अकार उकार मकार ।
अर्धमात्रेसी उच्चार । या नांव 'त्रिविध ओंकार' । पावन मंत्र येणेंसीं ॥७३॥
अकार, उकार आणि मकार या तीन मात्रांनी युक्त असलेला ओंकार मीच आहे.
अक्षरांच्या उच्चारासी ।
अकार लागला सर्वांसी । तो अकारू मी हृषीकेशी । जाण निश्चयेसी उद्धवा ॥७४॥
सर्व अक्षरांच्या उच्चारात जो 'अकार' सामावलेला असतो, तो अकार मीच आहे.
अक्षरीं अकार मी मुकुंदू ।
छंदामाजीं गायत्री छंदू । तो मी म्हणे गोविंदू । यालागीं ब्रह्मवंदू सेविती ॥७५॥
अक्षरांमध्ये अकार आणि छंदांमध्ये 'गायत्री छंद' मीच आहे, म्हणूनच ब्रह्मवेत्ते त्याची उपासना करतात.
छंदामाजीं गायत्री छंद ।
सकळ द्वंद्वामाजीं निर्द्वंद्व । तो मी म्हणे गोविंद । द्विजवृंद येणेंचि मज ॥७६॥
छंदांमध्ये गायत्री छंद आणि सर्व द्वंद्वांमध्ये 'निर्द्वंद्वता' मीच आहे.
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।
आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥१३॥
देवांमध्ये मी इंद्र आहे, वसूंमध्ये अग्नी (हुताशन) मी आहे, १२ आदित्यांमध्ये वामन (विष्णू) मी आहे आणि ११ रुद्रांमध्ये नीललोहित (शिव) मी आहे.
देवांमाजी मी इंद्र जाण ।
वसूंमाजीं मी हुताशन । आदित्यांमाजी मी वामन । रुद्रांमाजी जाण मी नीललोहितू ॥७७॥
देवांमध्ये इंद्र, वसूंमध्ये अग्नी, आदित्यांमध्ये वामन आणि रुद्रांमध्ये नीललोहित (शंकर) मीच आहे.
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।
देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥१४॥
ब्रह्मर्षींमध्ये मी भृगू आहे, राजर्षींमध्ये मनू मी आहे, देवर्षींमध्ये नारद मी आहे आणि गाईंमध्ये कामधेनू मी आहे.
शापूनि ब्रह्म अपूज्य केला ।
शिवाचा नैवेद्य त्यागविला । विष्णू हृदयीं लाता हाणितला । भृगु वाखाणिला श्रीवत्सें ॥७८॥
ज्यांनी ब्रह्मदेवाला अपूज्य केले, शिवाचा नैवेद्य वर्ज्य केला आणि विष्णूच्या छातीवर लाथ मारल्यावर विष्णूने ज्यांच्या पायाचा छाप (श्रीवत्स) छातीवर बाळगून त्यांचा सन्मान केला;
ब्रह्मऋषींमाजीं संपन्न ।
भृगु तो मी म्हणे श्रीकृष्ण । मनुस्वरूपें मी आपण । राजर्षि जाण मुख्यत्वें ॥७९॥
ते ब्रह्मर्षींमधील श्रेष्ठ भृगु ऋषी मीच आहे; तसेच राजर्षींमध्ये मनू मीच आहे.
देवर्षीमाजीं मुनि नारद ।
तोही मी म्हणे गोविंद । कामधेनु अतिशुद्ध । स्वरूप प्रसिद्ध तें माझें ॥१८०॥
देवर्षींमध्ये नारद मुनी आणि गाईंमध्ये अत्यंत शुद्ध अशी 'कामधेनू' माझीच रूपे आहेत.
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् ।
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा ॥१५॥
सिद्धेश्वरांमध्ये मी कपिल मुनी आहे, पक्ष्यांमध्ये गरुड (सुपर्ण) मी आहे, प्रजापतींमध्ये दक्ष प्रजापती मी आहे आणि पितृगणांमध्ये अर्यमा मी आहे.
सिद्धांमाजीं कपिल मुनीश्वर ।
तो मी म्हणे सारंगधर । पक्ष्यांमाजीं खगेश्वर । तो मी श्रीधर गरुडरूपें ॥८१॥
सिद्धांमध्ये मुनीश्वर कपिल आणि पक्ष्यांमध्ये पक्षीराज गरुड मीच आहे.
प्रजापतींमाजी मुख्य ।
कृष्ण म्हणे तो मी दक्ष । पितृगणांमाजीं अध्यक्ष । अर्यमा प्रत्यक्ष स्वरूप माझे ॥८२॥
प्रजापतींमध्ये दक्ष आणि पितरांमध्ये अर्यमा हे माझेच प्रत्यक्ष स्वरूप आहे.
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् ।
सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥१६॥
हे उद्धवा, दैत्यांमध्ये मला असुरराज प्रल्हाद जाण, नक्षत्र व औषधींचा स्वामी चंद्र आणि यक्ष-राक्षसांचा स्वामी कुबेर मीच आहे.
भक्तिप्रतापें अतिअगाध ।
तो दैत्यांमाजीं मी प्रह्लाद । नक्षत्रऔतषधींचा जो स्वामी चंद्र । तें म्हणे गोविंद स्वरूप माझे ॥८३॥
अगाध भक्ती असणारा दैत्यांमधील प्रल्हाद आणि नक्षत्रांचा व औषधींचा स्वामी चंद्र मीच आहे.
यक्षराक्षसांमाजीं थोर ।
माझें स्वरूप तो कुबेर । ज्याचे विश्वासें निरंतर । असे भांडार हरीचें ॥८४॥
यक्ष व राक्षसांमध्ये कुबेर माझेच स्वरूप आहे, ज्याच्या विश्वासावर देवाची संपत्ती टिकून आहे!
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।
तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥१७॥
हत्तींमध्ये ऐरावत, जळचरांमध्ये जलपती वरुण, तापणाऱ्या व प्रकाशणाऱ्यांमध्ये सूर्य आणि मानवांमध्ये राजा (भूपती) मीच आहे.
ऐरावत जो गजेंद्र ।
तो मी म्हणे यादवेंद्र । वरुण जो जळचरेंद्र । तें म्हणे उपेंद्र स्वरूप माझे ॥८५॥
हत्तींमध्ये ऐरावत आणि जळचरांमध्ये वरुणदेव मीच आहे.
स्वप्रभा प्रकाशनिष्ठ ।
जग प्रकाशूनि उद्भ ट । तो सूर्य मी म्हणे वैकुंठ । अतितिखट निजतेजें ॥८६॥
आपल्या तेजाने संपूर्ण जगाला प्रकाशणारा सूर्य मीच आहे.
मनुष्यांमाजीं जो भोगी क्षिती ।
सर्व भूती ज्याच्या हातीं । ज्यातें बोलती भूपती । ते माझी विभूती हरि म्हणे ॥८७॥
मानवांमध्ये संपूर्ण पृथ्वीचे रक्षण करणारा आणि सर्वांवर सत्ता गाजवणारा 'राजा' माझीच विभूती आहे.
उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।
यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥१८॥
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।
आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥१९॥
घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवा, धातूंमध्ये सुवर्ण (सोने), दंड देणाऱ्यांमध्ये यमराज, सर्पांमध्ये वासुकी, नागांमध्ये अनंत (शेषनाग), शिंगे व सुळे असणाऱ्यांमध्ये सिंह, आश्रमांमध्ये चौथा आश्रम (संन्यास) आणि वर्णांमध्ये पहिला वर्ण (ब्राह्मण) मीच आहे.
उच्चैःश्रवा तुरंगजाती ।
तो मी म्हणे कमळापती । सुवर्ण धातु माझी विभूती । जीलागीं लुलाती तिनी लोक ॥८८॥
घोड्यांमध्ये उच्चैःश्रवा आणि धातूंमध्ये सोने माझीच विभूती आहे, ज्यासाठी तिन्ही लोक वेडे होतात.
दंडधारित्यांमाजी गहन ।
यमधर्म मी आपण । सर्पामाजी जाण । मी नारायाण वासुकी ॥८९॥
न्याय व दंड देणाऱ्यांमध्ये यमराज आणि सर्पांमध्ये वासुकी नाग मीच आहे.
अनंत या नामातें जो धरी ।
तो नाग मी म्हणे श्रीहरी । नखदंष्ट्राशृंगधारी । त्यांमाजीं केसरी म्हणे देवो ॥१९०॥
शेषनाग (अनंत) मीच आहे; आणि नखे, सुळे व शिंगे असणाऱ्या हिंस्त्र प्राण्यांमध्ये 'सिंह' मीच आहे.
चतुर्थाश्रम संन्यास जाण ।
तो मी म्हणे नारायण । वर्णाग्रज जे ब्राह्मण । ते मी ब्रह्म जाणे बोलतें ॥९१॥
चार आश्रमांमध्ये संन्यासाश्रम आणि चार वर्णांमध्ये पहिला वर्ण 'ब्राह्मण' मीच आहे.
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम् ।
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥२०॥
वाहणाऱ्या तीर्थांमध्ये (नद्यांमध्ये) गंगा, जलाशयांमध्ये समुद्र, शस्त्रांमध्ये धनुष्य आणि धनुर्धाऱ्यांमध्ये त्रिपुरासुर संहारक शंकर मी आहे.
तीर्थसरितांमाजीं गांग ।
तें मी म्हणे श्रीरंग । तडागीं श्रेष्ठ तडाग । समुद्र सांग मी म्हणे हरी ॥९२॥
नद्यांमध्ये गंगा नदी आणि जलाशयांमध्ये अथांग समुद्र मीच आहे.
आयुधीं धनुष्य हतियेर ।
तें मी म्हणे सारंगधर । त्रिपुरारि मी धनुर्धर । जेणें केला संहार त्रिपुराचा ॥९३॥
शस्त्रांमध्ये धनुष्य आणि धनुर्धाऱ्यांमध्ये त्रिपुरासुराचा संहार करणारे 'शंकर' मीच आहे.
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ॥२१॥
पर्वतांमध्ये मेरू, दुर्गम स्थानांमध्ये हिमालय, वृक्षांमध्ये अश्वत्थ (पिंपळ) आणि औषधी धान्यांमध्ये यव (जव) मी आहे.
त्रिभुवन निवासस्थान महामेरू ।
तो मी म्हणे धराधरू । दुर्गमत्वें अतिदुर्धरू । तो मी हिमगिरिवरू म्हणे कृष्ण ॥९४॥
राहण्याच्या स्थानांमध्ये मेरू पर्वत आणि कठीण पर्वतांमध्ये हिमालय पर्वत मीच आहे.
वृक्षांमाजीं जो अश्वत्थू ।
तो मी म्हणे श्रीकृष्णनाथू । ओषधींमाजीं अतिविख्यातू । यव मी अच्युतू म्हणे वेगें ॥९५॥
वृक्षांमध्ये पिंपळाचे झाड आणि धान्य-औषधींमध्ये 'यव' (जव) मीच आहे.
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः ॥२२॥
पुरोहितांमध्ये वसिष्ठ, ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये बृहस्पती, सेनापतींमध्ये कार्तिकेय (स्कंद) आणि धर्मप्रवर्तकांमध्ये अजन्मा ब्रह्मा मी आहे.
श्रीरामपौरोहित्यें श्रेष्ठ ।
देवो म्हणे तो मी वसिष्ठ । वेदवेत्त्यांमाजीं उद्भेट । सुरगुरु वरिष्ठ मी उद्धवा ॥९६॥
पुरोहितांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठ ऋषी आणि वेदवेत्त्यांमध्ये देवांचे गुरू 'बृहस्पती' मीच आहे.
स्कंद सेनापतिशिरोमणी ।
तो मी म्हणे चक्रपाणी । स्वधर्मप्रवर्तकू अग्रगणी । वंद्य ब्राह्मणीं तो ब्रह्मा मी ॥९७॥
सेनापतींमध्ये स्कंद (कार्तिकेय) आणि स्वधर्माचे रक्षण करणाऱ्यांमध्ये 'ब्रह्मदेव' मीच आहे.
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् ।
वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः ॥२३॥
यज्ञांमध्ये ब्रह्मयज्ञ (जप/वेदाध्ययन), व्रतांमध्ये अहिंसा, आणि वायू-अग्नी-सूर्य-जल-वाणी यांनी पवित्र करणाऱ्यांमध्ये मी परम पवित्र आत्मा आहे.
यज्ञांमाजीं ब्रह्मयज्ञ ।
तो मी म्हणे सर्वज्ञ । देवर्षिपितृभूतगण । आब्रह्म भुवन जेणें तृप्त ॥९८॥
सर्व यज्ञांमध्ये ब्रह्मयज्ञ मीच आहे, ज्याने देव, ऋषी व पितर तृप्त होतात.
जीवमात्रासी पैं जाणे ।
नेदावे दुःखवचन । व्रतांमाजीं जें अविहिंसन । ते मी श्रीकृष्ण स्वयें म्हणे ॥९९॥
कोणत्याही जिवाला दुःखाचे शब्दही न बोलणे हीच खरी 'अहिंसा' होय, आणि व्रतांमध्ये ही अहिंसा मीच आहे.
एका वायूचेनि पवित्रपण ।
एक अग्नीस्तव पवित्र जाण । एकातें पवित्र करी जीवन । एक पावन वचनमात्रें ॥२००॥
कोणी वायूने, कोणी अग्नीने, कोणी पाण्याने तर कोणी केवळ चांगल्या वचनाने पवित्र होते;
एक बुद्धिस्तव पवित्र जाण ।
या समस्तांमाजीं पवित्रपण । तें माझे स्वरूप म्हणे श्रीकृष्ण । पावना पावन मी एक ॥१॥
पण या सर्वांना पवित्र करणारे मूळ पवित्र तत्त्व माझेच स्वरूप आहे!
जग माझेनि नामें पुनीत ।
हें सर्वांचे संमत । त्या माझें स्वरूप जें येथ । परम पुनीत पुनीतां ॥२॥
माझे नावच संपूर्ण जगाला पवित्र करते, असे सर्व मानतात; म्हणून सर्वात पवित्र असणारे तत्त्व मीच आहे.
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥२४॥
योगांमध्ये आत्मनिरोध (चित्तवृत्ती निरोध), जिंकी इच्छिणाऱ्यांच्या धोरणात मुत्सद्देगिरी (मंत्र), कुशलांमध्ये आत्मविद्या (आन्वीक्षिकी) आणि वादविवाद करणाऱ्यांमध्ये संशय/विकल्प मी आहे.
विविध योगांमाजीं आत्मरोधू ।
तो योग मी म्हणे गोविंदू । जेणें प्रकटे परमानंदू । समाधिबोधू साधकां ॥३॥
सर्व योगांमध्ये अंतःकरणाचा निग्रह (चित्त निरोध) मीच आहे, ज्यामुळे साधकाला परमानंद मिळतो.
मुख्यत्वें विवेक धरोनि हातीं ।
जो न्यायतां विजयो वांछी चित्तीं । ते नीतीची नीति मी श्रीपती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४॥
न्यायाने विजय मिळवणाऱ्या धोरणातील 'नीती' मीच आहे.
आत्मानात्मविवेक केवळ ।
ते आन्वीक्षिकी विद्या कुशळ । ते विद्या म्हणे मी गोपाळ । विवेक प्रबळ माझेनी ॥५॥
आत्मा आणि अनात्म याचा विवेक सांगणारी 'आन्वीक्षिकी' (आत्मविद्या) मीच आहे.
वादांमाजी वाद अनंत ।
जेथ विकल्पा नाही अंत । तो वादू मी म्हणे अच्युत । ऐक निश्चित विकल्प ॥६॥
विचारवंतांच्या वादविवादांमधील 'विकल्प' (तर्क) मीच आहे.
आख्याती अन्यथाख्याती ।
शून्यख्याती सत्ख्यापती । अनिर्वचनीय जे ख्याती । तो वादू निश्चितीं मी उद्धवा ॥७॥
दर्शनांमधील निरनिराळे सिद्धांतरूपी वाद मीच आहे, हे उद्धवा नक्की जाण.
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।
नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥२५॥
स्त्रियांमध्ये शतरूपा, पुरुषांमध्ये स्वयंभूव मनू, मुनींमध्ये नारायण आणि ब्रह्मचाऱ्यांमध्ये सनत्कुमार मी आहे.
शतरूपा आणि मनू ।
इयें दोनी मी म्हणे जनार्दनू । मुनींमाजीं मी नारायणू । बदरी सेवुनू सदा असे ॥८॥
स्त्रियांमध्ये शतरूपा, पुरुषांमध्ये स्वयंभूव मनू आणि बदरिकाश्रमात तप करणारे नारायण ऋषी मीच आहे.
नैष्ठिक ब्रह्मचर्यधर ।
माझें स्वरूप सनत्कुमार । स्वयें सांगताहे श्रीधर । जाण साचार उद्धवा ॥९॥
अखंड ब्रह्मचर्य पाळणारे 'सनत्कुमार' माझेच स्वरूप आहे.
धर्माणामस्मि सन्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।
गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥२६॥
धर्मांमध्ये संन्यास, कल्याणाच्या उपायांमध्ये अंतर्मुख बुद्धी, गुह्य गोष्टींमध्ये सत्य व मौन आणि दांपत्यांमध्ये प्रथम पुरुष (ब्रह्मा/मनू) मी आहे.
भूतां अभयदान उपक्रमू ।
सर्वां भूतीं मी आत्मारामू । हा संन्यासाचा मुख्य धर्मू । तो धर्म पुरुषोत्तमू स्वयें मी म्हणे ॥२१०॥
सर्व प्राण्यांना अभय देणे आणि सर्वांमध्ये आत्मराम पाहाणे, हा संन्यासाचा मुख्य धर्म मीच आहे.
भूतांसी काया वाचा मनें ।
दुःख नेदूनि सुख देणें । या नांव संन्यासधर्म म्हणणें । तो धर्म मी म्हणे गोविंद ॥११॥
काया, वाचा व मनाने कोणालाही दुःख न देता सुख देणे, हा संन्यासधर्म मीच आहे.
अंतरीं शुद्ध नाहीं बोध ।
दांत चावोनि साहतां द्वंद्व । ते क्षमा नोहे शुद्ध । ऐके विनोद क्षमेचा ॥१२॥
मनात राग ठेवून केवळ दात ओठ खाऊन सोसणे ही खरी क्षमा नव्हे;
अंतरीं ठसावलें परब्रह्म ।
बाह्य सर्वा भूतीं जाहला सम । ते क्षमा मी म्हणे पुरुषोत्तम । द्वंद्वाराम बाधिना ॥१३॥
मनात परब्रह्म पक्के बिंबल्यामुळे सर्व प्राण्यांत समभाव असणे हीच खरी क्षमा होय, आणि ती क्षमा मीच आहे.
असत्य पापी सकळ सृष्टीं ।
असत्यांमाजीं पापकोटी । असत्याची खोटी गोठी । जो तो पोटीं सांडीना ॥१४॥
असत्य हे जगात सर्वात मोठे पाप आहे, तरीही लोक असत्य सोडत नाहीत;
उभय लौकिकीं खोटेपणें ।
असत्यबहिर्मुख नाणें । तें मनींहूनि जेणें सांडंडणें । तो म्यां श्रीकृष्ण वंदिजे ॥१५॥
पण ज्याने असत्य मनातून पूर्णपणे काढून टाकले, तो मला वंदनीय वाटतो.
ते गुह्यामाजीं अतिगुह्य जाण ।
सत्य वाचा कां मनींहूनि मौन । तें मी म्हणे मधुसूदन । सत्य प्रिय जाण निजगुह्य ॥१६॥
गुह्य गोष्टींमध्ये सत्य वाणी आणि मौन मीच आहे.
स्रष्ट्याचे देह द्विधा जाण ।
मनू शतरूपा मूळमिथुन । तें मी म्हणे नारायण । मनुष्य सृजन सद्भा वें ॥१७॥
सृष्टीच्या सुरुवातीला निर्माण झालेले मनू आणि शतरूपा हे मूळ दांपत्य (मिथुन) मीच आहे.
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषाम् ऋतूनां मधुमाधवौ ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥२७॥
सावधपणे मोजणाऱ्या काळांमध्ये संवत्सर (वर्ष), ऋतूंमध्ये वसंत ऋतू (मधु-माधव), महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष आणि नक्षत्रांमध्ये अभिजित नक्षत्र मी आहे.
सावधानेंअविकळ ।
न चुकतां पळें पळ । संवत्सरात्मक जो काळ । तो मी गोपाळ स्वयें म्हणे ॥१८॥
एकही पळ न चुकता नित्य चालणारा 'संवत्सर' (वर्ष) काळ मीच आहे.
त्रसरेणूपासोनि जाण ।
लवनिमिषदिनमान । संवत्सरवरी सावधान । गणीं मी संकर्षण काळगणना ॥१९॥
लेशमात्रापासून ते वर्षापर्यंतची काळाची सर्व गणती मीच करतो.
मधुमाधव वसंतयुक्तू ।
कृष्ण म्हणे तो मी ऋतू । मार्गशीर्ष मी मासांआंतू । ध्यानपाकयुक्तू आल्हादी ॥२२०॥
ऋतूंमध्ये वसंत ऋतू आणि महिन्यांमध्ये धान्य पिकवणारा मार्गशीर्ष महिना मीच आहे.
गणितां न येत पंचांगांत ।
नक्षत्रीं असोनि सदा गुप्त । अव्यक्त परी सज्ञाना प्राप्त । तें मी अभिजित् म्हणे हरी ॥२१॥
नक्षत्रांमध्ये गुप्त असणारे व ज्ञानी पुरुषांना समजणारे 'अभिजित' नक्षत्र मीच आहे.
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।
द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥२८॥
युगांमध्ये सत्ययुग (कृतयुग), धैर्यावानांमध्ये असित व देवल ऋषी, वेदव्यासांमध्ये कृष्णद्वैपायन व्यास आणि कवींमध्ये ज्ञानसंपन्न शुक्राचार्य (काव्य) मी आहे.
युगांमाजीं कृतयुग ।
तें मी म्हणे श्रीरंग । जेथ संपूर्ण धर्म सांग । अधर्मभाग असेना ॥२२॥
युगांमध्ये सत्ययुग (कृतयुग) मीच आहे, जिथे धर्म पूर्ण असतो आणि अधर्माचा अंशही नसतो.
निजधैर्य अतिअद्भुत ।
असित देवल धैर्यवंत । तो मी म्हणे गा अच्युत । जाण निश्चित उद्धवां ॥२३॥
धैर्यवंतांमध्ये असित आणि देवल ऋषी मीच आहे.
वेदविभागी राजहंस ।
जो कां द्वैपायन व्यास । तो मी म्हणे हृषीकेश । निवडूनि द्विजांस दीधले वेद ॥२४॥
वेदांचे विभाग करणारे कृष्णद्वैपायन व्यास मीच आहे.
कवि त्यांमाजीं परमार्थज्ञाता ।
उशना कवी जाण तत्त्वतां । तो मी म्हणे रमाभर्ता । निजात्मकविता मी शुक्र ॥२५॥
कवींमध्ये आत्मज्ञानी असणारे शुक्राचार्य (उशना कवी) मीच आहे.
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।
किंपुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शनः ॥२९॥
सर्व समर्थ भगवंतांमध्ये वासुदेव (मी), भक्तांमध्ये (भागवतांमध्ये) तू (उद्धव), किंपुरुषांमध्ये हनुमान आणि विद्याधरांमध्ये सुदर्शन मी आहे.
षड्गुणभाग्यें भाग्यवंत ।
पूर्णांशे जो भगवंत । वासुदेवनामें विख्यात । जाण तो मी येथे श्रीकृष्ण ॥२६॥
सर्व गुणांनी पूर्ण असणारा आणि वासुदेव नावाने प्रसिद्ध असणारा साक्षात श्रीकृष्ण मीच आहे!
भागवतांमाजी अतिगहन ।
उद्धवा तूं तो मीचि जाण । ऐसें बोलतां श्रीकृष्ण । उद्धवें श्रीचरण वंदिले ॥२७॥
आणि भक्तांमध्ये श्रेष्ठ असणारा हे उद्धवा, तू म्हणजेच मीच आहे! असे श्रीकृष्ण म्हणताच उद्धवाने त्याच्या चरणांना स्पर्श केला.
उद्धवें करितां नमन ।
कृष्णें दिधले आलिंगन । आनंदे कोंदलें त्रिभुवन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२८॥
उद्धवाने नमस्कार करताच श्रीकृष्णाने त्याला कडकडून मिठी मारली; आणि तिन्ही लोकांत आनंद भरून राहिला.
उद्धव आणि श्रीकृष्ण ।
दोनी एक जाहले जाण । 'मी तो तूं' जें बोलिला श्रीकृष्ण । तें उद्धवासी आपण सत्यत्वें दावी ॥२९॥
"मी आणि तू एकच आहोत" हे श्रीकृष्णाने उद्धवाला प्रत्यक्ष दाखवून दिले आणि दोघेही एकरूप झाले!
दोघांचे मोडलें दोनीपण ।
उद्धव जाहला श्रीकृष्ण । कृष्णाअंगी उद्धवपण । संपूर्ण जाण बाणलें ॥२३०॥
दोघांमधील द्वैत मोडून गेले; उद्धव श्रीकृष्ण बनला आणि श्रीकृष्णाच्या ठायी उद्धवपण बाणले!
तेणें उद्धव झाला विस्मित ।
नावेक श्लाघला आपणांत । मीच कृष्णाचा प्रिय भक्त । हें जाणोनि अनंत बोलिला ॥३१॥
यामुळे उद्धवाला आश्चर्य वाटले आणि "मीच कृष्णाचा सर्वात प्रिय भक्त आहे" असा थोडा गर्व त्याच्या मनात आला; ते ओळखून भगवंत लगेच म्हणाले:
वानरांमाजी हनुमंत ।
तो मी म्हणे कृष्णनाथ । तंव उद्धव जाहला गर्वहत । लाजला पोटांत ते काळीं ॥३२॥
"वानरांमध्ये हनुमान मी आहे!" हे ऐकताच उद्धवाचा गर्व गळून पडला आणि तो मनात लाजला!
जेथ वानर आणि वनचर ।
मजहूनि कृष्णाचे प्रियकर । न कळे हरिभक्तांचा पार । मी कोण किंकर ते ठायीं ॥३३॥
"जिथे वानरसुद्धा माझ्यापेक्षा कृष्णाला जास्त प्रिय आहेत, तिथे हरिभक्तांचा पार कोण मोजणार? मी तर अत्यंत क्षुद्र सेवक आहे!" असे उद्धवाला वाटले.
ऐसें विचारूनि चित्तां ।
सवेंचि नमिलें कृष्णनाथा । तुझ्या विभूति अचुंबिता । कृपेनें तत्त्वतां मज सांग ॥३४॥
असा विचार करून उद्धवाने पुन्हा नमन केले आणि म्हटले, "कृपेने तुझ्या उरलेल्या विभूती मला सांग."
तंव हांसोनि श्रीधर ।
काय बोलिला उत्तर । सुदर्शन जो विद्याधर । तो विभूति साचार पैं माझी ॥३५॥
तेव्हा हसून श्रीकृष्ण म्हणाले, "विद्याधरांमध्ये सुदर्शन ही माझीच विभूती आहे."
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।
कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम् ॥३०॥
रत्नांमध्ये माणिक (पद्मराग), सुंदर वस्तूंत कमळाचा कोष, दर्भांमध्ये कुश आणि आहुतींच्या द्रव्यांमध्ये गाईचे तूप मी आहे.
रत्नांमाजी जो पद्मराग ।
तो मी म्हणे श्रीरंग । मनोहरांमाजी अव्यंग । हरि म्हणे सांग पद्मकळा तो मी ॥३६॥
रत्नांमध्ये माणिक (पद्मराग मणी) आणि अत्यंत सुंदर वस्तूंत 'कमळाचा कोष' मीच आहे.
दशदर्भांमाझारीं ।
कुश तो मी म्हणे श्रीहरी । सकळ हविषांच्या शिरीं । गोघृत श्रीहरि स्वयें मी म्हणे ॥३७॥
दर्भाच्या जातींमध्ये 'कुश' आणि सर्व आहुतींच्या द्रव्यांमध्ये 'गाईचे तूप' मीच आहे.
व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।
तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥३१॥
उद्योगी पुरुषांमधील लक्ष्मी (यश/संपत्ती), कपटी लोकांचे छल (कपट), सहनशीलांची सहनशक्ती आणि सात्त्विकांचा सत्त्वगुण मी आहे.
व्यवसायाचे व्यवस्थिती ।
दानयुक्त अतिसंपत्ती । ते लक्ष्मी मी म्हणे श्रीपती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥३८॥
प्रयत्न करणाऱ्यांची यशाची संपत्ती (लक्ष्मी) मीच आहे.
कपटाचिये कपटगती ।
अगम्य जे छळणस्थिती । तो मी कृष्ण मायिकमूर्ती । अतर्क्य युक्ती छळणाची ॥३९॥
कपटी लोकांचे कपट आणि छळ करण्याची अगाध युक्ती माझीच मायिक शक्ती आहे.
ब्रह्माचे अंगी निजजीविता ।
जीवासी ब्रह्मसायुज्यता । त्या कपटाचा मीचि कर्ता । देवांदेवतां अतर्क्य ॥२४०॥
जिवाला ब्रह्मसायुज्य मुक्ती देणाऱ्या त्या मायेच्या कपटाचा कर्ता मीच आहे!
आम्ही मायानियंते म्हणविती ।
तो शिवू ठकिला मोहिनीप्रती । ब्रह्मा ठकिला वत्सहरणार्थी । ठकडा निश्चितीं मी एकू ॥४१॥
मायेला वश करणारे म्हणवणारे शिव आणि ब्रह्मासुद्धा माझ्या मायेने भुलले; म्हणून सर्वात मोठा 'मायावी' मीच आहे!
सहनशीळीं सहनशक्ती ।
ते मी म्हणे कमळापती । सात्त्विकांची निजसत्त्ववृत्ती । ते मी श्रीपती स्वयें म्हणे ॥४२॥
सहनशील लोकांची सहनशक्ती आणि सात्त्विकांची सत्त्ववृत्ती मीच आहे.
ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।
सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥३२॥
बलवानांचे ओज (इंद्रियबळ) व सहस (मनोबळ) मी आहे, भक्तांचे भजनकर्म मी आहे आणि भक्तांच्या ९ व्यूहांपैकी पहिली मुख्य मूर्ती (वासुदेव) मी आहे.
बळवंतांच्या ठायीं प्रबळ ।
मनोबळ शरीरबळ । धैर्यबळ तें मी गोपाळ । जेणें अळुमाळ डंडळीना ॥४३॥
बलवानांचे शारीरिक बळ, मनोबळ आणि धैर्यबळ मीच आहे.
भक्तांच्या ठायीं भजनकर्म ।
जेणें माझें निवार प्रेम । तें कर्म म्हणे मी पुरुषोत्तम । भक्तकामनिर्दळणू ॥४४॥
भक्तांचे भजनकर्म मीच आहे, ज्यामुळे माझे अथांग प्रेम प्रकट होते.
नवव्यूह अर्चनस्थिती ।
सात्त्वतां ज्या नवमूर्ती । त्यांत वासुदेव प्रथमस्थिती । ऐक व्युत्पत्ती नवांची ॥४५॥
नवव्यूह पूजेतील ९ मूर्तींपैकी पहिली मुख्य मूर्ती 'वासुदेव' मीच आहे.
वासुदेव संकर्षण ।
अनिरुद्ध आणि प्रद्युम्न । हयग्रीव नारायण । वराह वामन नरसिंह ॥४६॥
१. वासुदेव, २. संकर्षण, ३. प्रद्युम्न, ४. अनिरुद्ध, ५. हयग्रीव, ६. नारायण, ७. वराह, ८. वामन आणि ९. नरसिंह - हे ९ अवतार आहेत;
हे नवव्यूहांची उत्पत्ती ।
यांमाजी मी प्रथम मूर्ती । येर आठही माझ्या विभूती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥४७॥
या ९ मूर्तींमध्ये पहिली 'वासुदेव' मूर्ती मी आहे आणि उरलेल्या आठ माझ्या विभूती आहेत.
हयग्रीव वेदमूर्ती ।
तेथें श्रीव्यासें करूनि भक्ती । वेदव्यासपदप्राप्ती । हे केली ख्याती तिहीं लोकीं ॥४८॥
हयग्रीव रूपाची व्यासांनी भक्ती करून वेदव्यास पद मिळवले.
नारायण निजमूर्ती ।
स्रष्ट्यानें करूनि त्याची भक्ती । चतुःश्लोकी ज्ञानस्थिती । पावोन निश्चितीं ब्रह्मत्वा आला ॥४९॥
नारायण रूपाची ब्रह्मदेवाने भक्ती करून चतुःश्लोकी भागवताचे ज्ञान मिळवले.
श्वेतवराह महामूर्ती ।
धरेनें केली पूर्ण भक्ती । तीस उद्धरूनि कृपामूर्ती । अभिनव शांती अर्पिली ॥२५०॥
श्वेतवराह रूपाची पृथ्वीने भक्ती केली, तेव्हा भगवंताने तिला रसातलातून उद्धरून शांती दिली.
माझी निजमूर्ती वामन ।
देवीं करूनि पूर्ण भजन । त्यांच्या छळें बळी बांधोन । देवांचा सन्मान स्वाधिकार केला ॥५१॥
वामन रूपाची देवांनी भक्ती केली, तेव्हा बळीला बांधून देवांना त्यांचे राज्य परत दिले.
नरहरि दिव्यमूर्ती ।
प्रल्हादें करूनि अनन्यभक्ती । मी सर्वात्मा सर्वांभूतीं । हे लोकप्रतीती विश्वासिली जेणें ॥५२॥
नरसिंह रूपाची प्रल्हादाने अनन्य भक्ती केली, ज्यामुळे "देव सर्वभूतात आहे" हे जगात सिद्ध झाले.
संकर्षण श्रेष्ठ मूर्ती ।
ब्रह्माज्ञा रैवतें केली भक्ती । अर्पूनियां रेवती । स्वानंदस्थितीं निवाला ॥५३॥
संकर्षण रूपाची रैवत राजाने भक्ती केली.
प्रद्युम्न काममूर्ती ।
सकाम कामुकीं करूनियां भक्ती । जे जे काम वांछिती । ते ते निश्चितीं तो पुरवी ॥५४॥
प्रद्युम्न ही काममूर्ती असून सकाम भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करते.
अनिरुद्ध माझा निजसखा ।
शिवाज्ञा भक्ती केली उखा । बाणासुर तारिला देखा । साह्य चित्ररेखा नारदाज्ञा ॥५५॥
अनिरुद्ध ही माझी सखा मूर्ती आहे, जिने उषा व बाणासुराचा उद्धार केला.
पूर्णांशे ब्रह्मस्थिती ।
वासुदेव मी आदिमूर्ती । लीलेनें तारिलें नेणों किती । तेथील निजभक्ती उद्धवार्जुनीं नांदे ॥५६॥
आणि पूर्णांश असणारी पहिली 'वासुदेव' मूर्ती मी स्वतः आहे, जिची खरी भक्ती उद्धव व अर्जुनाकडे नांदते!
नव भक्ति नव मूर्ती ।
तेथील भक्तीची स्थिती । उद्धवा म्यां तुजप्रती । यथार्थ गती सांगीतली ॥५७॥
या ९ मूर्ती आणि त्यांच्या भक्तीची कथा मी तुला सांगितली.
विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।
भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥३३॥
गंधर्वांमध्ये विश्वावसु, अप्सरांमध्ये पूर्वचित्ती, पर्वतांमध्ये स्थिरता आणि पृथ्वीमध्ये मूळ 'गंध' मी आहे.
ज्याचें गायन अतिअपूर्व ।
जो विश्वावसु गंधर्व । तो मी म्हणे माधव । ऐके उद्धव सावध ॥५८॥
मधुर गायन करणारा 'विश्वावसु' गंधर्व मीच आहे.
नृत्य करूनि मनोहरा ।
सबाह्य सद्भावे सुंदरा । पूर्वचित्ती जे अप्सरा । ते मी म्हणे नोवरा भीमकीचा ॥५९॥
अत्यंत सुंदर नृत्य करणारी 'पूर्वचित्ती' अप्सरा मीच आहे.
पर्वतांमाजीं जें 'स्थैर्यपण' ।
तें मी म्हणे नारायण । पृथ्वीमाजीं जो 'गंध' जाण । तो मी श्रीकृष्ण स्वयें म्हणे ॥२६०॥
पर्वतांमधील 'स्थिरता' आणि पृथ्वीचा मूळ गुण असणारा 'गंध' मीच आहे.
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।
प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥३४॥
पाण्यात रसरूप, तेजस्व्यांमध्ये अग्नी (विभावसू), सूर्य-चंद्र-ताऱ्यांमध्ये प्रकाश आणि आकाशात अनाहत शब्द मी आहे.
उदकाच्या ठायीं 'रस' सुरसु ।
तो मी म्हणे श्रीनिवासु । तेजिष्टांमाजीं जो 'प्रकाशु' । तो मी म्हणे निजतेजसु उद्धवा ॥६१॥
पाण्यातील 'रस' आणि तेजस्व्यांमधील 'प्रकाश' मीच आहे.
चंद्रसूर्यतारांच्या ठायीं ।
जें 'तेज' तें माझें पाहीं । 'अनाहतशब्द' तो मीही । जो गगनासीं कंहीं नातळे ॥६२॥
चंद्र, सूर्य व ताऱ्यांचे तेज आणि आकाशातील 'अनाहत नाद' मीच आहे.
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥३५॥
ब्राह्मणांचे भजन करणाऱ्यांमध्ये बळी राजा, वीरांमध्ये अर्जुन आणि सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती, स्थिती व प्रलय मीच आहे.
ब्राह्मणभजनीं 'बळी'ची थोरी ।
तो मी कृष्ण म्हणे निर्धारीं । ब्राह्मणभजनप्रतापें करीं । मी बळीच्या द्वारीं द्वारपाळु ॥६३॥
ब्राह्मणांची सेवा करण्यात श्रेष्ठ असणारा 'बळी राजा' मीच आहे, ज्याच्या भक्तीमुळे मी स्वतः त्याच्या दारात द्वारपाल बनून उभा राहिलो!
नरावतारें अतिसंपन्न ।
पांडवांमाजी वीर 'अर्जुन' । तो मी म्हणे नारायण । जीवप्राण तो माझा ॥६४॥
पांडवांमध्ये श्रेष्ठ वीर असणारा 'अर्जुन' मीच आहे, जो माझा जीवप्राण आहे.
भूतांची 'उत्पत्ति-स्थिती' ।
तो मी म्हणे श्रीपती । भूतांसी जे 'प्रळयगती' । तेही मी निश्चिती उद्धवा ॥६५॥
सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती, स्थिती आणि प्रलय मीच आहे, हे उद्धवा नक्की जाण.
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानम् आनन्दस्पर्शलक्षणम् ।
आस्वादश्रुत्यवघ्राणम् अहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥३६॥
चालणे, बोलणे, त्याग करणे, ग्रहण करणे, आनंद, स्पर्श, चव, श्रवण आणि वास घेणे - या सर्व इंद्रियांच्या क्रियांचा मूळ आत्मा 'सर्वेंद्रियेंद्रिय' (इंद्रियांचे इंद्रिय) मीच आहे.
ज्ञान-कर्म उभय इंद्रियें ।
त्या इंद्रियांचे मी इंद्रिय पाहे । त्यांची क्रिया जे जे आहे । ते माझेनि होये अभिव्यक्त ॥६६॥
ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये या सर्व इंद्रियांचा मूळ आत्मा मीच आहे; त्यांच्या सर्व क्रिया माझ्यामुळेच घडून येतात.
'गति-ग्रहण-गमन' ।
'उत्सर्ग' आणि 'मोहन' । 'दर्शन' 'स्पर्शन' 'घ्राण' । 'श्रवण' स्वादन' माझेनी ॥६७॥
चालणे, धरणे, त्याग, आनंद, पाहाणे, स्पर्श, वास, ऐकणे आणि चव घेणे हे सर्व माझ्यामुळेच घडते.
ते इंद्रक्रियेचे चलन ।
तिळभरी नव्हे मजवीण । ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥६८॥
माझ्याशिवाय इंद्रियांची एक तीळभर हालचालही होऊ शकत नाही;
मी मनाचेंही 'महामन' ।
नयनाचेंही 'नयन' । स्पर्शाचेंही 'स्पर्शन' । जिव्हेची जाण 'निजजिव्हा' ॥६९॥
मी मनाचे मन, डोळ्यांचा डोळा, स्पर्शाचा स्पर्श आणि जिभेची जीभ आहे!
मी घ्राणाचेंही निजघ्राण ।
श्रवणाचें 'आदिश्रवण' । ग्रहणाचें निज 'ग्रहण' । गतीची जाण मी 'गती' ॥२७०॥
मी नाकाचे नाक, कानांचा कान आणि गतीची गती आहे.
मी आनंदाचा 'आनंदु' ।
मी बुद्धीचाही 'प्रबोधु' । सकळ इंद्रियांचा 'विषय स्वादु' । तो मी मुकुंदु उद्धवा ॥७१॥
मी आनंदाचा आनंद, बुद्धीचा बोध आणि इंद्रियांचा विषय-स्वाद आहे!
मी वाचेची 'वाचा' सावकाश ।
मी परेचाही 'परेश' । सकळ इंद्रियांचा मी 'ईश' । यालागीं 'हृषीकेश' नांव माझें ॥७२॥
मी वाणीची वाणी आणि सर्व इंद्रियांचा स्वामी आहे; म्हणूनच मला 'हृषीकेश' (इंद्रियांचा स्वामी) म्हणतात!
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥३७॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल, तेज, महत्तत्त्व, अहंकार, पुरुष, अव्यक्त प्रकृती, रज, सत्त्व, तम आणि यांच्या पलीकडचे परब्रह्म मीच आहे.
तत्त्वसंख्या पंचवीस ।
त्रिगुण घालितां अठ्ठावीस । ऐक त्यांचाही विलास । सावकाश सांगेन ॥७३॥
मूलतत्त्वे २५ आणि तिन्ही गुण मिळून २८ तत्त्वे होतात; त्यांचा विलास ऐक.
अहं महतत्त्व पंचतन्मात्रा ।
हा स्थूल प्रकृतीचा उभारा । महाभूतेंद्रियें अकरा । हे षोडश विकारांची संख्या ॥७४॥
अहंकार, महत्तत्त्व, ५ तन्मात्रा, ५ महाभूते आणि ११ इंद्रिये हे विकार;
यांत मिळाल्या प्रकृति-पुरुष ।
तत्त्वसंख्या पंचवीस । प्रकृतीमाजीं गुणांचा वास । हा तत्त्वविलास तत्त्वांचा ॥७५॥
आणि त्यात प्रकृती व पुरुष मिळून २५ तत्त्वे होतात.
प्रकृति गुणविकार ।
तत्त्वसंख्या निर्धार । हा म्यां सांगितला जो विचार । तें परात्पर स्वरूप माझें ॥७६॥
ही सर्व तत्त्वे आणि त्यांचे विकार म्हणजेच माझे परात्पर स्वरूप होय.
अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः ।
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।
सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥३८॥
ही सर्व तत्त्वांची संख्या, त्यांचे ज्ञान आणि तत्त्वांचा निश्चय मीच आहे. ईश्वर, जीव, गुण, गुणी किंवा सर्वात्मा असणाऱ्या माझ्याशिवाय जगात कोणत्याही वस्तूचे अस्तित्व नाही.
एवं 'पंचवीसतत्त्वसंख्यान' ।
तें अवघें मीचि जाण । या गणण्याचें गणितें 'ज्ञान' । तेंही मी आपण म्हणे देवो ॥७७॥
ही २५ तत्त्वांची संख्या आणि त्यांना जाणणारे 'ज्ञान' मीच आहे.
हेंही जाणतें जें लक्षण ।
तेंही देवो म्हणे मी आपण । मजवेगळें अणुप्रमाण । सर्वथा जाण असेना ॥७८॥
माझ्याशिवाय जगात अणुमात्र वस्तूही स्वतंत्र अस्तित्वात नाही!
जीव आणि ईश्वर ।
गुणी आणि गुणावतार । क्षेत्रक्षेत्रज्ञ निर्धार । सर्वही साचार मीचि मी ॥७९॥
जीव, ईश्वर, गुण, गुणावतार आणि क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ हे सर्व साक्षात मीच आहे!
मजवेगळें अणुमात्र ।
उरलें नाहीं गा स्वतंत्र । मी सर्वात्मा सर्वत्र । केवळ 'चिन्मात्र' तेंही मी ॥२८०॥
माझ्याशिवाय काहीही उरलेले नाही; मी सर्वव्यापी केवळ चैतन्यमय (चिन्मात्र) आहे.
मजवेगळें येथें कांही ।
उद्धवा गा उरले नाही । सर्वसाधारण पाहीं । सर्वां देहीं असें मी ॥८१॥
हे उद्धवा, माझ्याशिवाय काहीही उरलेले नाही, मी सर्व देहांत भरून राहिलो आहे.
उद्धवा ऐसें म्हणसी कांही ।
'संक्षेपु न करावा पाहीं' । विस्तारू न चले ये ठायीं । ऐक तेंही सांगेन ॥८२॥
"याचा अधिक विस्तार सांग" असे म्हणशील तर तो विस्तार इथे कसा शक्य नाही, ते ऐक.
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥३९॥
मी काळाच्या रूपाने पृथ्वीच्या परमाणूंची (कणांची) मोजणी करू शकेन; पण करोडो ब्रह्मांडे निर्माण करणाऱ्या माझ्या विभूतींची मोजणी माझ्यानेही होणे शक्य नाही!
पृथ्वीचिया परमाणुकणा ।
मी काळरूपें करी गणना । परी विभूतिसंख्याप्रमाणा । माझेनिही जाण न गणवती ॥८३॥
पृथ्वीच्या कणांची मोजणी मी करू शकेन, पण माझ्या विभूतींची मोजणी मला स्वतःलाही करता येत नाही!
म्यां सृजिलें अनंत ब्रह्मगोळ ।
ते मज गणवतीना सकळ । मा विभूति माझ्या केवळ । कोण तोंडाळ गणूं शके ॥८४॥
मी निर्माण केलेले करोडो ब्रह्मांडगोळ मला मोजता येत नाहीत, मग माझ्या विभूती कोण मोजू शकणार?
मी सर्वज्ञ श्रीनारायण ।
माझ्या विभूति मज जाण । गणावया नाहीं आंगवण । मा निरूपण केवीं सांगें ॥८५॥
मी सर्वज्ञ असूनही माझ्या विभूती मोजण्याचे सामर्थ्य माझ्यात नाही; मग मी त्यांचे वर्णन कसे करू?
मनुष्यांमाजी माझी विभूती ।
नांदतसे कोणे स्थितीं । ते खूण सांगेन मी तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥८६॥
पण मानवांमध्ये माझी विभूती कशी ओळखावी, त्याची खूण मी तुला सांगतो ऐक.
तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः ।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेऽंशकः ॥४०॥
जिथे जिथे तेज, लक्ष्मी, कीर्ती, ऐश्वर्य, लज्जा (अधर्म करताना), त्याग, सौभाग्य, बळ, सहनशीलता आणि विज्ञान आहे, तिथे तिथे माझा अंश आहे असे जाण.
ज्याची प्रबळ प्रतापशक्ती ।
जेथ निरंतर लक्ष्मीची वस्ती । ज्यासी मर्यादा नाहीं संपत्ती । ज्याची उदारकीर्ति स्वधर्में ॥८७॥
ज्याच्याकडे मोठी प्रतापशक्ती, लक्ष्मीचा नित्य वास, अथांग संपत्ती आणि उत्तम कीर्ती आहे;
ज्याच्या ऐश्वर्याची परमगती ।
आज्ञावरी नेमी त्रिजगती । ज्याची अनावर दानस्थिती । जेथे भाग्याची उत्पत्ती नीच नवी दिसे ॥८८॥
ज्याच्या आज्ञेत तिन्ही लोक चालतात, ज्याचा दानधर्म मोठा आहे आणि जिथे रोज नवे भाग्य चमकते;
ज्याचें सामर्थ्य अतिदुर्धर ।
कोणी बोलों शकेना उत्तर । ज्याचें सौभाग्य मनोहर । आल्हादकर जननयनां ॥८९॥
ज्याचे सामर्थ्य महान आहे, ज्याचे रूप आल्हाददायक आहे;
ज्यासी सहनशीळतेची वोज ।
ज्यासी निंद्य कर्माची लाज । जो विज्ञानाचें भोज । सहजेंचि निज नाचत ॥२९०॥
ज्याच्याकडे सहनशीलता, वाईट कर्माची लाज आणि आत्मज्ञानाचा आनंद आहे;
इयें लक्षणें जेथ वर्तती ।
ते जाण माझी विभूती । यांत एका लक्षणाची जेथ प्राप्ती । तेही विभूती पैं माझी ॥९१॥
ही लक्षणे जिथे दिसतात, ती माझी विभूती आहे असे जाण; यांपैकी एक लक्षण जरी दिसले तरी ती माझीच विभूती होय!
एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।
मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥४१॥
हे उद्धवा, मी तुला या सर्व विभूती थोडक्यात सांगितल्या; पण वाचेने सांगितल्या जाणाऱ्या या सर्व गोष्टी केवळ मनाचे विकार (कल्पना) आहेत.
केवळ संकोच संक्षेपस्थितीं ।
म्यां सांगितल्या ज्या विभूति । त्या मनोविकारप्रतीती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९२॥
मी तुला ज्या विभूती सांगितल्या, त्या केवळ थोडक्यात मनाचे विकार म्हणूनच सांगितल्या आहेत.
साधकांचे साधनस्थिती ।
सत्य जाणाव्या माझ्या विभूती । विचारितां परमार्थगतीं । तरी या कल्पिती मनोजन्या ॥९३॥
साधकाच्या दृष्टीने या विभूती खऱ्या मानल्या तरी, परमार्थाच्या विचाराने या सर्व मनाच्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या आहेत.
माझें स्वरूप अद्वैत जाण ।
नाहीं नाम रूप गुण वर्ण । तेथ नाना विभूतिलक्षण । मिथ्या जाण वाचिक ॥९४॥
माझे खरे स्वरूप अद्वैत आहे; तिथे नाव, रूप, गुण किंवा वर्ण नाही! त्यामुळे विभूतींचे वर्णन हे केवळ शब्दांचे खेळ आहेत.
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेद्रियाणि च ।
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥४२॥
म्हणून वाणी, मन, प्राण आणि इंद्रियांवर संयम ठेव; आणि बुद्धीच्या साहाय्याने आत्म्याला (मनाला) आत्म्यात स्थिर कर; म्हणजे तुला पुन्हा संसाराच्या वाटेवर यावे लागणार नाही!
माझें स्वरूप नित्य निर्विकार ।
मनबुद्धिवाचा न कळे पार । तेथ बापुडीं इंद्रियें किंकर । प्राण निर्धार तें नेणे ॥९५॥
माझे स्वरूप नित्य निर्विकार आहे; तिथे मन, बुद्धी व वाणी पोहोचू शकत नाहीत, मग बिचारी इंद्रिये काय करणार?
यालागीं शमदमांच्या अनुक्रमीं ।
मनबुद्धि इंद्रियें वाचा नेमीं । प्राण नेमूनि प्राणधर्मीं । आत्मारामासी पावसी ॥९६॥
म्हणूनच शम व दमाने मन, बुद्धी, इंद्रिये, वाणी व प्राणावर ताबा मिळव; म्हणजे तू आत्मारामाला (मला) प्राप्त होशील.
मनबुद्ध्यादि इंद्रियनेम ।
करावयाचें न कळे वर्म । म्हणसी तरी तो अनुक्रम । ऐक सुगम सांगेन ॥९७॥
"मन व इंद्रियांवर ताबा कसा ठेवावा?" विचारशील, तर त्याची सोपी पद्धत सांगतो ऐक:
'वाचा' नेमावी माझेनि नामें ।
'मन' नेमावें ध्यानसंभ्रमें । 'प्राण' नेमावा प्राणायामें । 'इंद्रियें' दमें नेमावी ॥९८॥
वाणी माझ्या नामाने, मन माझ्या ध्यानाने, प्राण प्राणायामाने आणि इंद्रिये संयमाने (दमाने) ताब्यात ठेवावीत.
'बुद्धि' नेमावी आत्मविवेकें ।
'जीव' नेमावा परमार्मसुखें । इतुकेन तूं होसी आवश्यकें । होसी कौतुकें मद्रूप ॥९९॥
बुद्धी आत्मविवेकाने आणि जीव आत्मसुखाने स्थिर करावा; एवढे केलेस की तू सहज मद्रूप बनून जाशील!
मद्रूप झालियापाठीं ।
संसारचि न पडे दिठी । खुंटल्या जन्ममरणांचिया गोठी । गमनागमन आटाआटी निमाली ॥३००॥
मद्रूप झाल्यावर संसार दृष्टीसच पडत नाही आणि जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा संपून जातो!
म्यां सांगितल्या नेमपरिपाटीं ।
हा नेम करणें नाहीं ज्याच्या पोटीं । तो भोगी दुःखांचिया कोटी । ऐक ते गोठी सांगेन ॥१॥
पण जो हा संयम पाळत नाही, त्याला करोडो दुःखे भोगे लागतात; ते ऐक.
यो वै वाङ्मतनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यतिः ।
तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥४३॥
जो यती (साधक) बुद्धीने आपली वाणी व मन संयमित करत नाही, त्याचे व्रत, तप व दान कच्च्या मडक्यातील पाण्याप्रमाणे वाहून नष्ट होते!
म्यां सांगितल्या नेमाचे निगुतीं ।
मनबुद्धि इंद्रियपंक्ती । जो नेमीना साक्षेपस्थितीं । उसकीं साधनें होती नश्वर ॥२॥
जो मन, बुद्धी व इंद्रियांवर ताबा ठेवत नाही, त्याची सर्व साधने नश्वर (व्यर्थ) ठरतात.
त्याचें व्रत तप दान ।
योग याग शब्दज्ञान । काचे भांड्यांतील जीवन । तैशीं जाण नासती ॥३॥
त्याचे व्रत, तप, दान, योग आणि शास्त्रांचे ज्ञान कच्च्या मडक्यातील पाण्यासारखे वाया जाते!
जेवीं राखेमाजीं केला होम ।
कां अशौचें आचरला कर्म । कुपात्रीं दानधर्म । तैसा संभ्रम साधनां ॥४॥
राखेत होम करावा, सुतकात कर्म करावे किंवा कुपात्राला दान द्यावे, तसे त्याचे साधन व्यर्थ ठरते.
उखरीं पेरिलें बीज ।
कां गोळक आवंतिला द्विज । डोहळ्यांचे सोहळे भोगी वांझ । तैशी वोज साधनां ॥५॥
क्षारयुक्त जमिनीत बीज पेरावे किंवा वांझ स्त्रीने गर्भाचे डोहाळे भोगावेत, तसे संयमहीन पुरुषाचे साधन असते!
यापरी गा निश्चितीं ।
विध्युक्त नेम नाहीं चित्ती । उसकीं साधनें वृथा जाती । हातोहातीं उद्धवा ॥६॥
म्हणूनच संयमाशिवाय केलेली सर्व साधने हातोहात वाया जातात, हे उद्धवा नक्की जाण.
यालागीं मनादि इंद्रियवृत्ती ।
नेमाव्या गा यथानिगुतीं । हेंचि उद्धवाप्रती । स्वयें श्रीपति सांगत ॥७॥
म्हणूनच मन व इंद्रियांवर ताबा ठेवावा, हेच श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगत आहेत.
तस्माद् वचो मनः प्राणान् नियच्छेन् मत्परायणः ।
मद्भाक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥४४॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कंधे षोडशोऽध्यायः ॥१६॥
म्हणूनच माझ्या परायण झालेल्या साधकाने बुद्धीला भक्तीत लावून वाणी, मन व प्राणावर ताबा ठेवावा; म्हणजे त्याच्या सर्व साधनांची परिपूर्ती होते. अशा प्रकारे अकराव्या स्कंधातील १६ वा अध्याय समाप्त झाला.
मन बुद्धि इंद्रिय प्राण ।
अवश्य नेमावीं गा जाण । वृत्ति करोनि सावधान । माझें भजन जो करी ॥८॥
मन, बुद्धी, इंद्रिये व प्राण ताब्यात ठेवून जो सावधपणे माझे भजन करतो;
भावें करितां माझीं भक्ती ।
विषयवासना जळोनि जाती । विर्विकल्प उपजे शांती । माझे भक्तिपंथीं चालतां ॥९॥
माझ्या भक्तिमार्गावर चालताना त्याच्या सर्व विषयवासना जळून जातात आणि अंतःकरणात निर्विकल्प शांती निर्माण होते.
चालतां माझे भक्तिपंथीं ।
सकळ साधनें लाजोनि जाती । भावें प्रकटें मी श्रीपती । करीं संसारनिवृत्ती निजभक्तां ॥३१०॥
माझ्या भक्तिमार्गावर चालताना इतर सर्व साधने लाजून दूर होतात आणि मी स्वतः प्रकट होऊन भक्तांचा संसार नष्ट करतो!
हो कां माझिया निजभक्तां ।
संसारबाधेची व्यथा । ते लाज मज भगवंता । गांजूं निजभक्तां मी नेदी ॥११॥
माझ्या भक्ताला संसाराचा त्रास झाला, तर ती मला भगवंताला लाज आहे! मी माझ्या भक्ताला कधीही त्रास होऊ देणार नाही!
प्रल्हाद गांजितां जगजेठी ।
मी प्रकटलों कोरडें काष्ठीं वैकुंठ सांडूनि उठाउठीं । गजेंद्रासाठीं पावलो ॥१२॥
प्रल्हादाला त्रास दिला तेव्हा मी कोरड्या लाकडातून (खांबातून) प्रकट झालो; आणि गजेंद्रासाठी वैकुंठ सोडून धावून आलो!
द्रौपदी जांचितां तत्काळीं ।
म्यां कौरवांची तोंडें केलीं काळीं । आगीनें गांजितां गोवळीं । म्यां प्राशिला ते काळीं दावाग्नी ॥१३॥
द्रौपदीचे रक्षण करून कौरवांची तोंडे काळी केली; आणि गोपाळांना अग्नीचा त्रास झाला तेव्हा मी वणवाच (दावाग्नी) प्राशन केला!
गोकुळ गांजितां सुरपती ।
म्यां गोवर्धन धरिला हातीं । कीं गोपिकांची पुरवावया आर्ती । मी झालों श्रीपति कामारा ॥१४॥
इंद्राने गोकुळाला त्रास दिला तेव्हा मी गोवर्धन पर्वत उचलला; आणि गोपिकांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी त्यांचा सेवक बनलो!
अर्जुनप्रतिज्ञेचे प्राप्ति ।
म्यां दिवसा लपविला गभस्ती । लावूनि जयद्रथासी ख्याती । सुभद्राप्रति वांचविला ॥१५॥
अर्जुनाची प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी मी दिवसा सूर्य झाकून टाकला!
अंबरीषाचे गर्भवास ।
म्यांचि सोसिले सावकाश । उणें आपुल्या निजभक्तांस । मी हृषीकेश येवों नेदी ॥१६॥
अंबरीष राजासाठी १० गर्भवास मी स्वतः सोसले; मी माझ्या भक्ताला कधीही उणे पडू देत नाही!
भक्तांचे पायींची माती ।
मी हृदयीं वाहें श्रीपती । वानरें वनचरें भावार्थीं । म्यां आपुले पंक्ती बैसविली ॥१७॥
भक्तांच्या पायांची धूळ मी हृदयात बाळगतो आणि वानरांनाही मी माझ्या पंगतीला बसवले!
यालागी उद्धवा पुढतपुढती ।
मी सांगें करावी माझी भक्ती । माझे भजनें माझी प्राप्ती । अवलीळा पावती मद्भावे ॥१८॥
म्हणूनच उद्धवा, मी पुन्हा पुन्हा सांगतो की माझी भक्ती करा; माझ्या भजनाने माझी प्राप्ती सहज होते.
मद्भावे करितां माझी भक्ती ।
मी अनंत आतुडें त्यांच्या हातीं । शेखीं कामारा होय भक्तांप्रती । भक्तीची प्रीती मज ऐशी ॥१९॥
प्रेमाने माझी भक्ती केल्यावर मी अनंत परमेश्वर भक्तांच्या हाती येतो आणि त्यांचा सेवक बनतो; मला भक्ती एवढी प्रिय आहे!
माझिये भक्तीपरतें ।
सुगम साधन नाहीं येथें । हें जाणोनि म्यां तूतें । भजनपंथें लाविलें ॥३२०॥
माझ्या भक्तीपेक्षा सोपे साधन जगात दुसरे नाही, म्हणूनच मी तुला या भक्तिमार्गाला लावले आहे.
लाविल्या लागे सद्भक्ती ।
तैं संसार बापुडें तें किती । हेळसून चारी मुक्ती । निजसुख भोगिती मद्भाक्त ॥२१॥
भक्तीची गोडी लागली की संसाराची काय कथा? माझे भक्त चारही मुक्तींना तुच्छ मानून आत्मसुख भोगतात!
मद्भूक्तांचे महिमान ।
अतिशयें अगम्य गहन । ऐसें बोलूनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी जाण कुरवाळी ॥२२॥
"माझ्या भक्तांचे महिमान अगाध आहे!" असे म्हणून श्रीकृष्णाने उद्धवावरून प्रेमाने हात फिरवला.
तेणें श्रीकृष्णकराग्रस्पर्शें ।
उद्धवासी झालें कैसें । व्याले धेनूचेनि वोरसें । वत्स जैसें उल्हासे ॥२३॥
श्रीकृष्णाच्या हाताचा स्पर्श होताच, गाय व्याल्यावर वासराला जसा आनंद होतो, तसा आनंद उद्धवाला झाला!
जेवीं कां लागतां चंद्रकर ।
सबाह्य निवों लागे चकोर । मेघ देखोनि मयूर । नृत्यतत्पर स्वानंदें ॥२४॥
चंद्रकिरण लागताच चकोर शांत होतो किंवा ढग पाहताच मोर आनंदाने नाचू लागतो;
यापरी उद्धव जाण ।
स्वानंदें झाला परिपूर्ण । विसरला देवभक्तपण । कृष्णही कृष्णपण विसरला ॥२५॥
तसा उद्धव आत्मानंदाने पूर्ण भरून गेला! तो देव-भक्तपण विसरला आणि श्रीकृष्णही आपले देवपण विसरला!
यापरी भक्तिसुखाआंत ।
दोघेही ऐक्यें झाले उन्मत्त । परमानंदाचा तेथ । धेंडा नाचत स्वानंदें ॥२६॥
अशा प्रकारे भक्तिसुखात दोघेही एकरूप होऊन आनंदाने नाचू लागले!
या भक्तिसुखाची गोडी ।
भाग्येंविण न कळे फुडी । उद्धवभजनाचे कुळवाडी । जोडला जोडी श्रीकृष्ण ॥२७॥
या भक्तिसुखाची गोडी भाग्याशिवाय समजत नाही; उद्धवाच्या भजनाच्या शेतीत श्रीकृष्ण स्वतः पीक बनून प्रकट झाला!
एका जनार्दना शरण ।
भजनसुखाची उणखूण । तो एक जाणे संपूर्ण । भक्तजीवनजिव्हाळा ॥२८॥
एका जनार्दनाला शरण गेल्यावर भजनसुखाची खूण समजते; देव हा भक्तांच्या जिवाचा जिव्हाळा आहे.
जो निजभक्तांचा जिव्हाळा ।
तो गोकुळीं होऊनि गोंवळा । क्रीडोनि त्यांचिया खेळामेळा । गोपीगोपाळां उद्धरिलें ॥२९॥
जो भक्तांचा जिव्हाळा आहे, तो गोकुळात गोपाळ बनून खेळला आणि गोपी-गोपाळांचा उद्धार केला.
स्वयें खेळोनि त्यांचिया खेळा ।
उद्धरिलें बाळगोपाळा । हें नवल नव्हे त्याची कळा । उदार लीळा ते ऐका ॥३३०॥
बाळगोपाळांचा उद्धार करणे हे नवल नाही; त्याची अथांग लीला ऐका:
पर्वत पाषाण तृण तरुवर ।
भृंग मत्स्य मृग मगर । व्याघ्र वनचर विखार । पारावतें मयूर आदिकरून ॥३१॥
पर्वत, दगड, गवत, झाडे, भुंगे, मासे, हरिण, मगर, वाघ, साप, कबुतरे आणि मोर;
येणेंसी समवेत ।
गोकुळींचे जीव समस्त । स्वयें उद्धरी श्रीकृष्णनाथ । कृपाळू समर्थ स्वलीला ॥३२॥
या सर्वांसह गोकुळातील सर्व जिवांचा समर्थ श्रीकृष्णाने सहज उद्धार केला!
कां पितृवचन पुढारां ।
सीतेचिया वियोगद्वारा । रिसां आणि वानरां । उद्धरी निशाचरां रघुनाथ ॥३३॥
किंवा रामावतारात अस्वले, वानर आणि राक्षसांचाही श्रीरामाने उद्धार केला.
सेवेनें तारिले रीसवानर ।
युद्धें तारिले निशाचर । हें नवल कांहीं नव्हे थोर । ऐक उदार लीला त्याची ॥३४॥
सेवेने वानरांना आणि युद्धाने राक्षसांना तारले!
अयोध्येपासून लंकेपर्यंत ।
मार्गी वृक्षवल्ली पाषाण पर्वत । तृणादि जीव समस्त । उद्धरी रघुनाथ स्वलीला ॥३५॥
अयोध्येपासून लंकेपर्यंत वाटेतील सर्व वृक्ष, दगड, गवत आणि जिवांचा श्रीरामाने उद्धार केला.
एवं नानावतारीं जनार्दन ।
यापरी उद्धरी सकळ जन । तेणें एका एकू केला पावन । हें नवल कोण मानावें ॥३६॥
अशा प्रकारे निरनिराळ्या अवतारांत जनार्दनाने सर्वांना तारले; मग त्याने एका (एकनाथाला) पावन केले यात नवल काय?
परी नवल एक केलें मोठें ।
मज मूर्खाचेही मुखावाटें । श्रीभागवतबोल केले मर्हाटे । हें आश्चर्य वाटे माझेंचि मज ॥३७॥
पण एक मोठे नवल केले की, माझ्यासारख्या मूर्खाच्या तोंडून भागवताचे बोल मराठीत वदवून घेतले; याचे मलाच आश्चर्य वाटते!
यालागीं एका जनार्दना शरण ।
ज्याची कृपा ऐशी परिपूर्ण । त्याचे स्मरोनि श्रीचरण । केला संपूर्ण सोळावा ॥३८॥
म्हणूनच एका जनार्दनाला मी शरण आहे, ज्यांच्या परिपूर्ण कृपेने व चरणस्मरणाने हा १६ वा अध्याय पूर्ण झाला!