सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय ७ वा

ॐ नमो सद्गुरु चतूरक्षरा । चतूरचित्तप्रबोधचंद्रा ।
जनार्दना सुरेंद्रइंद्रा । ज्ञाननरेंद्रा निजबोधा ॥ १ ॥

तूझी करितांचि गोठी । प्रगटसी पाटीपोटीं ।
सन्मुख ठसावसी दृष्टी । हृदयगांठी छेदूनी ॥ २ ॥

छेदूनि विषयवासना । स्वयें प्रगटसी जनार्दना ।
भवअनुभवभावना । नेदिसी मना आतळों ॥ ३ ॥

आतळतां तूझे चरण । आकळलें राहे मन ।
सहज देसी समाधान । आनंदघन अच्युता ॥ ४ ॥

ऐशिया जी गुरुनाथा । समसाम्यें चरणीं माथा ।
पुढील परिसावी जी कथा । जेथ वक्ता श्रीकृष्णु ॥ ५ ॥

उद्धवें विनविलियावरी । कृपा कळवळला श्रीहरी ।
निजज्ञान अतिविस्तारीं । बोध कुसरीं सांगतू ॥ ६ ॥

होते कृष्णाचे मानसी । मज गेलिया निजधामासी ।
माझें निजज्ञान कोणापासीं । अतियत्नेंसीं ठेवावें ॥ ७ ॥

तंव देखिली उद्धवाची अवस्था । सुख जाहलें श्रीकृष्णनाथा ।
वैराग्ययुक्त उपदेशिता । होय सर्वथा निजज्ञान ॥ ८ ॥

एवं वांचवावया उद्धवासी । कृष्ण ब्रह्मज्ञान उपदेशी ।
शाप न बाधी ब्रह्मवेत्यांसी । हें हृषीकेशी जाणतू ॥ ९ ॥

ब्रह्मउपदेशाची हातवटी । उपदेशूं जाणे जगजेठी ।
वैराग्य उपजवी उठाउठी । जेणें पडे मिठी निजतत्वीं ॥ १० ॥

नव्हतां वैराग्य दारुण । उपदेशु केला तो वृथा जाण ।
हे श्रीकृष्णचि जाणे खूण । वैराग्यविंदान बोलतू ॥ ११ ॥

पहिलें उद्धवाच्या बोलासी । अनुमोदन दे हृषीकेशी ।
तेणें अन्वयें सावकशीं । ज्ञानवैराग्य त्यासी बोलतू ॥ १२ ॥

श्रीभगवानुवाच - श्लोक १ ला
यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।
ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकाङ्‌क्षिणः ॥ १ ॥

जो वेदांचा वेदवक्ता । जो ज्ञानियांचा ज्ञानदाता ।
तो श्रीकृष्णु म्हणे भाग्यवंता । ऐकें निजभक्ता उद्धवा ॥ १३ ॥

जें तूं बोलिलासी भावयुक्त । तें वचन तूझें सत्य सत्य ।
तेचि माझें मनोगत । जाण निश्चित निर्घारें ॥ १४ ॥

माझी अवस्था जाश्वनीळा । ब्रह्मादिदेवां सकळां ।
येथ आले होते मिळोनि मेळा । लोकपाळांसमवेत ॥ १५ ॥

येऊनि माझी घेतली भेटी । अपेक्षा जे होती पोटी ।
पुशिली माझ्या प्रयाणाची गोठी । जेणें तूज मोठी अवस्था ॥ १६ ॥

म्यां वेगीं यावें वैकुंठा । हे समस्तांसी उत्कंठा ।
आदिकरून नीळकंठा । सुरवरिष्ठां जालीसे ॥ १७ ॥

मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।
यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ २ ॥

ज्यालागीं ब्रह्मेनि प्रार्थिलें । तें देवकार्य म्यां संपादिलें ।
अवतार नटनाट्य धरिलें । ज्येष्ठत्व दिधलें बळिभद्रा ॥ १८ ॥

ज्येष्ठकनिष्ठभावना । दोघांमाजीं नाहीं जाणा ।
कृष्णा आणि संकर्षणा । एकात्मता निजांशें ॥ १९ ॥

कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् ।
समुद्रः सप्तमे ह्येतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥

उरलें असे आमुचें कुळ । शापनिर्दग्ध केवळ ।
अन्योन्यविग्रहें सकळ । कलहमूळ नासेल ॥ २० ॥

भूमि मागोनि समुद्रापासीं । म्यां रचिलें द्वारकेसी ।
मज गेलिया निजधामासी । तो सातवे दिवसीं बुडवील ॥ २१ ॥

यर्ह्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः ।
भविष्यत्यचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४ ॥

ऐकें उद्धवा हितगोष्टी । म्यां सांडलिया हे सृष्टी ।
थोडियाचि काळापाठीं । नष्टदृष्टी जन होती ॥ २२ ॥

अधर्म वाढेल प्रबळ । लोक होतील नष्ट अमंगळ ।
ते अमंगळतेचें मूळ । ऐक समूळ सांगेन ॥ २३ ॥

मज नांदतां ये सृष्टीं । कलि उघडूं न शके दृष्टी ।
मज गेलियापाठीं । तो उठाउठीं उठेल ॥ २४ ॥

कलि वाढेल अतिविषम । ब्राह्मण सांडितील स्वधर्म ।
स्वभावें नावडे दानधर्म । क्रियाकर्म दंभार्थ ॥ २५ ॥

न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।
जनोऽधर्मरुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥

म्यां सांडिलिया महीतळी । प्रबळ बळें वाढेल कळी ।
आजीच तूवां निघिजे तत्काळीं । जंव तो कळी नातळे ॥ २६ ॥

कळी आतळेल जेव्हां । जनीं अधर्मु वाढेल तेव्हां ।
कुविद्येच्या उठती हांवा । सैंघ धांवा निंदेच्या ॥ २७ ॥

न लभे स्वार्थाची कवडी । तरी करिती निंदेच्या कोडी ।
ऐसी कलियुगीं वस्ती कोडी । तूवां अर्ध घडी न रहावें ॥ २८ ॥

त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धूषु ।
मय्यावेश्य मनः सम्यक् समदृग्विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥

उद्धवा तूं यालागीं । येथोनि निघावें लागवेगीं ।
एकलाचि आंगोवांगीं । हितालागीं सर्वथा ॥ २९ ॥

धनधान्यसमृद्धीसीं । सांडावें स्वजनगोत्रजांसी ।
भ्रातादूहितानिजभगिनींसी । स्त्रीपुत्रासी त्यजावें ॥ ३० ॥

स्नेहो ठेवूनि घरदारीं । अंगें तूं जरी निघालासि बाहेरी ।
तरी तो त्याहूचि कठिण भारी । अनर्थकारी होईल ॥ ३१ ॥

आधीं समूळ स्नेहो सांडावा । पाठीं अभिमानुही दंडावा ।
वासनाजटाजूट मुंडावा । मग सांडावा आश्रमु ॥ ३२ ॥

स्नेहो कैसेनि सांडे । अभिमानु कैसेनि दंडे ।
हें तूज वाटेल सांकडें । तरी रोकडें परियेसीं ॥ ३३ ॥

माझें स्वरूप जें सर्वगत । तेथ ठेवोनियां चित्त ।
सावधानें सुनिश्चित । राहावें सतत निजरूपीं ॥ ३४ ॥

तये स्वरूपीं चित्ता । निर्धारेंसीं धारणा धरितां ।
निजभावें तन्मयता । तद्रूपता पावेल ॥ ३५ ॥

भृंगी जड कीटी मूढ । ध्यानें तद्रूप होय दृढ ।
अभ्यासीं कांहीं नाहीं अवघड । तो अभ्यास गूढ विशद केला ॥ ३६ ॥

माझें स्वरूप ज्ञानघन । ध्याता जीवु स्वयें सज्ञान ।
या स्थितीं करितां ध्यान । सहजें जाण तद्रूप ॥ ३७ ॥

तेथ समसाम्यें समस्त । समत्व पावेल चित्त ।
तेणें समभावें निश्चित । जेथींच्या तेथ रहावें ॥ ३८ ॥

आधीं गृहाश्रमातें त्यागावें । मग म्यां म्हणसी कोठें राहावें ।
ऐसें मानिसील स्वभावें । तेविखीं बरवें परियेसीं ॥ ३९ ॥

स्वरूपसाम्यें समदृष्टी । समभावें विचरें सृष्टीं ।
निवासस्थानांची आटाटी । सर्वथा पोटीं न धरावी ॥ ४० ॥

जेथ अल्प काळ वसती घडे । त्या ठायाचा अभिमान चढे ।
वसतिस्थान ऐसें कुडें । वस्तीचें सांकडें सर्वथा न धरीं ॥ ४१ ॥

तूं सर्वीं सर्वगत होसी । सर्वाधार सर्वदेशी ।
ऐसा मी होऊन मज पावसी । न हालतां येसी निजधामा ॥ ४२ ॥

मज निजधामा न्यावें । होतें पुशिलें उद्धवें ।
तें निजबोधस्वभावें । स्वयें केशवें सांगितलें ॥ ४३ ॥

न करितां हे उपायस्थिती । सर्वथा न घडे माझी प्राप्ती ।
मग तूं निजधामाप्रती । कैशा गती येशील ॥ ४४ ॥

गरुडीं वाऊनि वेगेंसीं । न्यावें निजधामा म्हणसी ।
गति तेथ नाहीं पाखांसी । गम्य गरुडासी तें नव्हे ॥ ४५ ॥

सांडूनि उभय पक्षांसी । साधक पावती मद्रूपासी ।
पक्षाभिमान असे गरुडासी । गमन त्यासी तेणें नव्हे ॥ ४६ ॥

म्हणसी न्यावें घेवोनि खांदीं । मज खांदूचि नाहीं त्रिशुद्धी ।
तूज न सांडितां अहंबुद्धी । गमनसिद्धी तेथ नाहीं ॥ ४७ ॥

न त्यागितां अहंभावस्थिती । केल्या नाना उपाययुक्ती ।
तेणें निजधामाप्रती । नव्हे गती सर्वथा ॥ ४८ ॥

जें जें देखसी साकार । तें तें जाण पां नश्वर ।
तेचि विखींचा निर्धार । करीं साचार निजबोधें ॥ ४९ ॥

यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥

जें जें दृष्टीं देखिलें । तें तें दृश्यत्वें वाळिलें ।
जें जें श्रवणा गोचर झालें । तेंही वाळिलें शब्दत्वें ॥ ५० ॥

जें जें वाचा वदे । तें तें वाळिजे जल्पवादें ।
वाचिक सांडविलें वेदें । नेति नेति शब्दें लाजिला ॥ ५१ ॥

जें जें संकल्पें आकळिलें । तें तें कल्पित पैं झालें ।
जें जें अहंकाराला आलें । तें तें वाळिलें विजातीय ॥ ५२ ॥

जें जें इंद्रियें गोचरें । तें तें जाण पां नश्वरें ।
हें नित्यानित्यविचारें । केलें खरें निश्चित ॥ ५३ ॥

तोही नित्यानित्यविवेक । जाण पां निश्चित मायिक ।
एवं मायामय हा लोक । करी संकल्पसृष्टीतें ॥ ५४ ॥

जेव्हडा देखती संसार । तेव्हडा मायिक व्यवहार ।
हा वोळख तूं साचार । धैर्यनिर्धार धरोनी ॥ ५५ ॥

जैशी स्वप्नींची राणीव । केवळ भ्रमचि जाणीव ।
तैसेंचि जाण हें सर्व । भववैभवविलास ॥ ५६ ॥

पुंसो युक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक् ।
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥

परमात्मेंसी जो विभक्त । तो पुरुष बोलिजे अयुक्त ।
त्यासी नानात्वें भेदू भासत । निजीं निजत्व विसरोनी ॥ ५७ ॥

त्या विसराचेनि उल्हासें । मिथ्या भेदू सत्यत्वें भासे ।
त्या भेदाचेनि आवेशें । अवश्य दिसे गुणदोषु ॥ ५८ ॥

जरी भेदूचि नाहीं । तरी गुणदोष नाहीं ।
दिसावया ठावो नाहीं । शुद्धाचे ठायीं सर्वथा ॥ ५९ ॥

यालागीं भेदाच्या उद्भशटीं । गुणदोषदृष्टी उठी ।
तेथें कर्माकर्मत्रिपुटी । भेददृष्टी ठसावे ॥ ६० ॥

भेदें थोर केलें विषम । कर्म अकर्म विकर्म ।
जन्ममरणादि धर्म । निजकर्म प्रकाशी ॥ ६१ ॥

कर्में विकर्में नरकयातना । काम्यकर्में स्वर्गु जाणा ।
कर्मेंचि करूनि कर्ममोचना । समाधाना पाविजे ॥ ६२ ॥

येथ म्हणती कर्म कोण । अकर्माचें काय लक्षण ।
विकर्माचा कवण गुण । तेंही संपूर्ण परिस पां ॥ ६३ ॥

काया वाचा अथवा मन । करिजे तितूकें कर्म जाण ।
सूक्ष्म स्फूर्तीचें जें भान । तें मूळ जाण कर्माचें ॥ ६४ ॥

मनसा वाचा देहीं । सर्वथा कर्मबीज नाहीं ।
अकर्म म्हणिजे तें पाहीं । न पडे ठायीं देहवंता ॥ ६५ ॥

जें कर्मावेगळें सर्वांगें । जेथ कर्म लाबितांही न लगे ।
जें नव्हे कर्मठाजोगें । तें जाण सवेगें अकर्म ॥ ६६ ॥

विधिनिषेधजोडेपाडें । जेथ विशेष कर्म वाढे ।
विकर्म त्यातें म्हणणें घडें । थोर सांकडें पैं याचें ॥ ६७ ॥

कर्म सर्वसाधारण । तेंचि विकारातें पावलें जाण ।
उठिले विधिनिषेध दारुण । विकर्म जाण तें म्हणिजे पैं ॥ ६८ ॥

जें विधीसी नातूडे । तें निषेधाचे अंगा चढे ।
करितां चुके ठाके विकळ पडे । तेंही रोकडें निषिद्धचि ॥ ६९ ॥

ऐसें कर्म विकारलें । तें विकर्म पदें वाखाणिलें ।
एवं कर्माकर्म दाविलें । विभागनिमित्त तूज ॥ ७० ॥

जीवासी आविद्यक उत्पत्ती । त्याचीं कर्में आविद्यकें होती ।
श्रीधरव्याख्यानाची युक्ती । तेही उपपत्ती परियेसीं ॥ ७१ ॥

अविद्यायुक्त जीव परम । त्यासी नित्यक्रिया तेंचि कर्म ।
नित्य न करणें तें अकर्म । विकर्म तें निषिद्ध ॥ ७२ ॥

ऐशी कर्माकर्मविकर्मत्रिपुटी । भेदानुरूपें वाढली सृष्टीं ।
तेथ गुणदोषबुद्धीच्या पोटीं । भेददृष्टी वाढती ॥ ७३ ॥

अभेदीं भेदू कैसा उठी । जेणें गुणदोषीं नांदे दृष्टी ।
विधिनिषेधीं पाडी गांठी । तेही गोठी परियेसीं ॥ ७४ ॥

पुरुष एकु एकला असे । तोचि मनोरथपूजे बैसे ।
ध्येयध्याताध्यानमिसें । वाढवी पिसें भेदाचें ॥ ७५ ॥

तेथे नाना परीचे उपचार । पूजासामग्रीसंभार ।
ऐसा एकपणीं अपार । भेदू साचार वाढवी ॥ ७६ ॥

तेथ ध्येय उत्तम म्हणे जाण । ध्याता नीच होये आपण ।
तदंगें ध्यान गौण । गुणदोष जाण वाढवी ॥ ७७ ॥

ध्यानीं गुणदोष विचित्र । ध्येय म्हणे परम पवित्र ।
ध्याता आपण होये अपवित्र । शौचाचारदोषत्वें ॥ ७८ ॥

एवं ध्यानाचिये दृष्टीं । आपणचि आपुल्या पोटीं ।
गुणदोषांची त्रिपुटी । भेददृष्टी वाढवी ॥ ७९ ॥

ध्येयध्याताध्यान । आघवाची आहे आपण ।
तें सांडोनियां जाण । गुणदोषलक्षण वाढवी ॥ ८० ॥

उद्धवा हे अवघी सृष्टी । वाढली असे भेददृष्टीं ।
तेणें भेदें उठाउठी । कर्मत्रिपुटी वाढविली ॥ ८१ ॥

जंव जंव भेदाचा जिव्हाळा । जंव जंव विषयांचा सोहळा ।
पाळिजे इंद्रियांचा लळा । तंव तंव आगळा संसारु ॥ ८२ ॥

सापा पाजिजे पीयूख । तेंचि परतोनि होय विख ।
तैसें इंद्रियां दीजे जंव जंव संतोख । तंव तंव दूःख भोगिजे ॥ ८३ ॥

तस्माद्युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं जगत् ।
आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥

यालागी इंद्रियांच्या द्वारीं । विषयो नेदावा चतूरीं ।
जेवीं विषें रांधिली क्षीरधारी । सांडिजे दूरी न चाखतां ॥ ८४ ॥

घमघमित अमृतफळें । वरी सर्पें घातलिया गरळें ।
तें न सेविती काउळे । सेवनीं कळे निजघातू ॥ ८५ ॥

तैसें सेवितां विषयांसी । कोण गोडी मुमुक्षासी ।
प्रतिपदीं आत्मघातासी । अहर्निशीं देखती ॥ ८६ ॥

आत्मघातू न देखती । ते विषयी विषयो सेविती ।
जैशी दिवाभीता मध्यराती । असतां गभस्ति मध्यान्हीं ॥ ८७ ॥

तैसेंचि विषयसेवन । मुमुक्षांसी घडे जाण ।
तेणें न चुके जन्ममरण । आत्मपतन तयांचें ॥ ८८ ॥

म्हणसी प्राणियांची स्थिती । विषयावरी निश्चितीं ।
विषयत्यागें केवीं राहती । ते सुगम स्थिती अवधारीं ॥ ८९ ॥

असतां इंद्रियांचा नेमु । करी चित्ताचा उपरमु ।
ऐसा दोंहीपरी सुगमु । उत्तमोत्तमु हा त्यागु ॥ ९० ॥

इंद्रियें असोतू विषयांवरी । मन रिघों नेदी त्यांभीतरी ।
हाही त्यागु सर्वांपरी । योगेश्वरीं बोलिजे ॥ ९१ ॥

मनासी विषयांचें बळ । विषयध्यासें तें चपळ ।
नव्हे म्हणती तें निश्चळ । ऐक समूळ तो उपावो ॥ ९२ ॥

माझें स्वरूप सर्वगत । मना बाहेरी आणि आंत ।
जेथ जेथ जाईल चित्त । तेथ तेथ तें असे ॥ ९३ ॥

मजवेगळें जावयासी । ठावो नाहीं पैं चित्तासी ।
स्वदेशीं हो परदेशीं । अहर्निशीं मजआंतू ॥ ९४ ॥

ऐसें निजरूप सतत । पाहतां थोरावेल चित्त ।
त्या चित्तामाजीं आद्यंत । पाहें समस्त हें जग ॥ ९५ ॥

अथवा जीवस्वरूप तूझें चांग । त्यामाजीं पाहतां हें जग ।
जगचि होईल तूझें अंग । अतिनिर्व्यंग निश्चित ॥ ९६ ॥

चरें आणि अचरें । लहानें आणि कां थोरें ।
जीवरूपीं सविस्तरें । पाहें निर्धारे तूं हें जग ॥ ९७ ॥

म्हणसी जीवु तो एकदेशी । त्यामाजीं केवीं पहावें जगासी ।
त्यासी ऐक्यता करीं मजसीं । जेवीं कनकेंसीं अळंकार ॥ ९८ ॥

चिंतितां कीटकी भिंगुरटी । तेचि ते होऊन उठी ।
तैसा तूं उठाउठीं । होईं निजदृष्टीं निजतत्व ॥ ९९ ॥

हो कां सैंधवाचा खडा । पडल्या सिंधूमाजिवडा ।
तो होवोनि ठाके त्याएवढा । तैसा तूं रोकडा मी होसी ॥ १०० ॥

जेथ मीतूंपणाचा भेद । फिटोनि जाईल विशद ।
परमानंदें शुद्धबुद्ध । मुक्त सिद्ध तूं होसी ॥ १०१ ॥

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् ।
अत्मानुभवतूष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥

शास्त्रश्रवणें दृढ ज्ञान । मननाभ्यासें होय विज्ञान ।
या दोंहींची जाणोनि खूण । ब्रह्मसंपन्न तूं होईं ॥ १०२ ॥

ऐसिया स्वार्थाचेनि लवलाहें । अविश्रम भजावे तूझे पाये ।
म्हणसी वोढवतील अंतराये । त्यासी काये करावें ॥ १०३ ॥

सांडोनि दांभिक लौकिक । त्यजोनियां फळाभिलाख ।
जो मज भजे भाविक । विघ्न देख त्या कैंचें ॥ १०४ ॥

त्याच्या विघ्ननाशासी देख । करीं चक्राची लखलख ।
घेऊनि पाठिसी अचुक । उभा सन्मुख मी असें ॥ १०५ ॥

यापरी गा उद्धवा । जो मज भजे निजभावा ।
त्यासी विघ्न करावया देवां । नव्हे उठावा मज असतां ॥ १०६ ॥

एवं ब्रह्मसंपन्न जाहलियावरी । आत्मा तूंचि चराचरीं ।
जंगमीं आणि स्थावरीं । सुरासुरीं तूंचि तूं ॥ १०७ ॥

तूजहूनि कांहीं । अणुभरी वेगळें नाहीं ।
तेथ विघ्न कैंचें कायी । तूझ्या ठायीं बाधील ॥ १०८ ॥

ब्रह्मादिकांसी जो ग्रासी । त्या काळाचा तूं आत्मा होसी ।
पाठी थापटून हृषीकेशी । उद्धवासी सांगतू ॥ १०९ ॥

ऐशी बाध्यबाधकता फिटली । संकल्पकल्पना तूटली ।
ब्रह्मानंदें पाहांट फुटली । वाट मोडली कर्माची ॥ ११० ॥

ऐसा ब्रह्मानुभवी जो देख । कर्म तेथ होय रंक ।
वेद तयाचे सेवक । विधिविवेक कामारे ॥ १११ ॥

हेंचि किती सांगो कायी । मी त्याचा आज्ञाधारक पाहीं ।
प्रतिष्ठिती जे जे ठायीं । तेथ पाहीं प्रगटतू ॥ ११२ ॥

वचनमात्रासाठीं । प्रगटलों कोरडे काष्ठीं ।
दूर्वासा वाइला पाठीं । त्वांही दिठीं देखिलें ॥ ११३ ॥

म्हणसी देव ज्याचा आज्ञाधारु । कर्म त्याचें होय किंकरु ।
तरी ज्ञाते यथेष्टाचारु । विषयीं साचारु विचरती ॥ ११४ ॥

ज्ञात्यासी स्वेच्छा विषयाचरण । सर्वथा न घडे गा जाण ।
तेही विषयींचें लक्षण । सावधान परियेसीं ॥ ११५ ॥

ज्यासी दग्धपटअभिमान । मिथ्या प्रपंचाचें भान ।
मृषा विषयांचें दर्शन । विषयाचरण त्या नाहीं ॥ ११६ ॥

जयासी प्रपंचाची आवडी । विषयाची अतिगोडी ।
यथेष्टाचरणाची वोढी । पडे संसारसांकडी तयासी पैं ॥ ११७ ॥

ज्ञातयाच्या ठायीं । सत्यत्वें विषयो नाहीं ।
मा भोगावया कायी । अभिलाषी पाहीं तो होईल ॥ ११८ ॥

आतां ज्ञातयाचें कर्म । ऐक सांगों त्याचें वर्म ।
नाशतां मनोधर्म । क्रियाकर्म आचरती ॥ ११९ ॥

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ ११ ॥

गुणदोषातीत ज्ञाता । तो निषेधीं न वर्ते सर्वथा ।
परी भ्यालेपण चित्ता । नाहीं तत्वतां तयासी ॥ १२० ॥

तो विहितही कर्म करी । तेथ गुणत्वें बुद्धि न धरीं ।
कुलालचक्राचियेपरी । पूर्वसंस्कारीं वर्तत ॥ १२१ ॥

संकल्पु नाहीं वृत्तीं । हेतू स्फुरेना चित्तीं ।
ऐसीं कर्में ज्ञाते करिती । शरीरस्थितीं केवळ ॥ १२२ ॥

तेथ सत्कर्म सिद्धी गेलें । तेणें फुगेना म्यां हें केलें ।
अथवा माझारीं विकळ पडिलें । तेणें तगमगिलेंपण नाहीं ॥ १२३ ॥

निद्रितामागें बैसला वाघु । अथवा पुढें आला स्वर्गभोगु ।
त्यासी नाहीं रागविरागु । तैसा लागु ज्ञात्याचा ॥ १२४ ॥

गुणदोषीं चित्तवृत्ती । सांडोनिया सहजस्थिती ।
बाळकें जेवीं क्रीडती । तैशी स्थिति ज्ञात्याची ॥ १२५ ॥

अभिमानें कर्मप्राप्ती । त्या अभिमानातें त्यागिती ।
मग निरभिमानें केवीं वर्तती । कर्मस्थिती त्यां न घडे ॥ १२६ ॥

ऐसा विकल्पु जरी करिसी । ते स्थिति न कळे इतरांसी ।
निरभिमानता स्वानुभवेंसी । केवीं येरासी कळेल ॥ १२७ ॥

देह प्रारब्धाचेनि मेळें । स्वभावें सर्व कर्मीं चळे ।
तेथ अज्ञानाचेनि बळें । अभिमानु खवळे मी कर्ता ॥ १२८ ॥

तेथ गुरुवाक्यानुवृत्ती । अभ्यासूनि यथानिगुतीं ।
अज्ञानेंसहित निरसिती । अभिमानस्थिति निजबोधें ॥ १२९ ॥

शेष- प्रारब्धाचेनि मेळें । निरभिमानें देह चळे ।
ज्ञाते कर्में करिती सकळें । जाण केवळें शारीरें ॥ १३० ॥

केवळ शारीरें कर्में होतीं । तींच अहेतूक बोलिजेती ।
अर्भकदृष्टांतें उपपत्ती । हेचि स्थिति सांगितली ॥ १३१ ॥

निरभिमानाचीं लक्षणें । कृष्ण उद्धवातें ऐक म्हणे ।
येरु आनंदला अंतःकरणें । सादरपणें परिसतू ॥ १३२ ॥

सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।
पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ १२ ॥

पहिलें शास्त्रश्रवणें ज्ञान । तदनुभवें होय विज्ञान ।
ऐसा ज्ञानविज्ञानसंपन्न । निरभिमान तो होय ॥ १३३ ॥

साचचि निरभिमानता । जरी आली होय हाता ।
तरी शांति तेथ सर्वथा । उल्हासता पैं पावे ॥ १३४ ॥

दाटूनि निश्चळ होणें । कां दांत चावूनि साहणें ।
ते शांति ऐसें कोण म्हणे । आक्रोशपणें साहतू ॥ १३५ ॥

शांति म्हणिजे ते ऐशी । सागरीं अक्षोभ्यता जैसी ।
चढ वोहट नाहीं तिसी । सर्वदेशी सर्वदा ॥ १३६ ॥

नाना सरितांचे खळाळ । आणूनि घालिती समळ जळ ।
तो तिळभरी नव्हे डहुळ । अतिनिर्मळ निजांगें ॥ १३७ ॥

तैशी नानाभूतविषमता । स्वार्थविरोधें अंगीं आदळतां ।
पालटू नव्हे ज्याच्या चित्ता । ते जाण सर्वथा निजशांति ॥ १३८ ॥

ऐशी शांति ज्यासी देखा । तोचि सर्वभूतांचा सखा ।
आवडता सर्व लोकां । सुहृद तो कां सर्वांचा ॥ १३९ ॥

नवल सख्यत्वाची परी । सर्वस्व दे निजमैत्रीं ।
स्वार्थीं वंचनार्थ न करी । कृपापात्रीं उपदेशु ॥ १४० ॥

अतर्क्य त्याची पाहती दिठी । मद्रूपें देखे सकळ सृष्टी ।
जगासी मज अभिन्न गांठी । निजदृष्टीं बांधली ॥ १४१ ॥

मग तो जेउतें पाहे । तेउता मीचि तया आहें ।
तो जरी मातें न पाहे । तें न पाहणेंही होये मीचि त्याचें ॥ १४२ ॥

त्याची पाहती जे दिठी । ते मीचि होये जगजेठी ।
ऐशी तया मज एक गांठी । सकळ सृष्टीसमवेत ॥ १४३ ॥

अवघें जगचि मी होये । तेव्हां तो मी हे भाष जाये ।
ऐसा तो मजमाजीं समाये । समसाम्यसमत्वें ॥ १४४ ॥

सांडोनियां मनोधर्म । ऐसा ज्यासी मी झालों सुगम ।
त्यासी पुढती कैंचें जन्म । दूःख दूर्गम ज्याचेनीं ॥ १४५ ॥

मातेच्या उदरकुहरीं । रजस्वलेच्या रुधिरामाझारीं ।
पित्याचेनि रेतद्वारीं । गर्भसंचारी संसरण ॥ १४६ ॥

जे मातेच्या उदरीं । जंतू नाकीं तोंडीं उरीं शिरीं ।
विष्ठामूत्राचे दाथरीं । नव मासवरी उकडिजे ॥ १४७ ॥

जठराग्नीच्या तोंडीं । घालूनि गर्भाची उंडी ।
उकडउगकडूनि पिंडीं । गर्भकांडीं घडिजेति ॥ १४८ ॥

ते गर्भींचे वेदना । नानापरींची यातना ।
नको नको रघुनंदना । चिळसी मना येतसे ॥ १४९ ॥

अवघ्यांच्या शेवटीं । प्रसूतिवातू जो आटी ।
सर्वांगीं वेदना उठी । योनिसंकटीं देहजन्म ॥ १५० ॥

ऐसें अपवित्र जें जन्म । तें न पावतीच ते नरोत्तम ।
जींहीं ठाकिलें निजधाम । ते पुरुषोत्तम समसाम्यें ॥ १५१ ॥

मी असतां पाठीपोटीं । त्यांसी काइशा जन्मगोठी ।
कळिकाळातें नाणिती दिठी । आले उठाउठी मद्रूपा ॥ १५२ ॥

जेथ जन्म नाहीं जाहलें । तेथ मरण न लगतांचि गेलें ।
ऐसे भजोनि मातें पावले । भजनबळें मद्भतक्त ॥ १५३ ॥

कृष्ण उद्धवातें थापटी । म्हणे वेगें उठीं उठीं ।
हेचि हातवशी हातवटी । जन्मतूटी तेणें होय ॥ १५४ ॥

जैसें मेघमुखींचें उदक । वरिच्यावरी झेलिती चातक ।
तैसें कृष्णवचनांसी देख । उद्धवें मुख पसरिलें ॥ १५५ ॥

कां चंद्राकिरणीं चकोर । जेवीं अत्यंत सादर ।
तेवीं उद्धवाचा आदर । दिसे थोर हरिवचनीं ॥ १५६ ॥

हो कां पक्षिणी देखोनि पिलें । जाणोनि चारयाचे वेळे ।
सांडोनियां आविसाळें । मुख कोंवळें जेवीं पसरी ॥ १५७ ॥

तेवीं देखोनि कृष्णमुख । उद्धवासी अत्यंत हरिख ।
श्रवणाचे मुखें देख । कृष्णपीयूष सेवित ॥ १५८ ॥

श्रीशुक उवाच - श्लोक १३ वा
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप ।
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वंजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥

शुक म्हणे कौरवनाथा । कृपा उपजली भगवंता ।
उपदेशिलें महाभागवता । ज्ञानकथा निजबोधू ॥ १५९ ॥

तें ऐकोनि उद्धव । श्रवणीं थोर उठी हांव ।
कैसें बोलिला ज्ञानगौरव । अतिअपूर्व श्रीकृष्ण ॥ १६० ॥

श्रीकृष्ण श्रीमुखें सांगे कोड । तें निरूपण अतिगोड ।
जीवीं उठली श्रवणचाड । नुल्लंघी भीड देवाची ॥ १६१ ॥

आवडीं कळवळे चित्त । घाली साष्टांग दंडवत ।
हात जोडोनि पुसत । प्रेमळ भक्त उद्धव ॥ १६२ ॥

श्रीउद्धव उवाच - श्लोक १४ वा
योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव ।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः ॥ १४ ॥

ऐकें योगियांच्या योगपती । योग्यांचा ठेवा तूं श्रीपती ।
योगीं प्रगट तूं योगमूर्ती । योगउत्पत्ती तूजपासीं ॥ १६३ ॥

मज मोक्षासी कारण । त्यागु संन्यासलक्षण ।
बोलिलासी तो अति कठिण । परम दारुण हा त्यागू ॥ १६४ ॥

त्यागोऽयं दूष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः ।
सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥ १५ ॥

पाहतां या त्यागाची रीती । मज तंव दूर्धरु गा श्रीपती ।
मग इतरांची येथ मती । कवण्या स्थितीं होईल ॥ १६५ ॥

कामु जयाच्या चित्तीं । विषयीं आसक्त मती ।
त्यासी या त्यागाची गती । नव्हें श्रीपति सर्वथा ॥ १६६ ॥

तूझी कृपा जंव नव्हे । तंव ते अभक्तां केवीं करवे ।
त्यागु बोलिला जो देवें । तो सर्वांसी नव्हें सर्वथा ॥ १६७ ॥

तूं सर्वात्मा असतां हृदयीं । चित्त प्रवेशेना तूझे ठायीं ।
तें आवरिलें असे विषयीं । नवल कायी सांगावें ॥ १६८ ॥

ऐसे प्रपंची आसक्त । यालागीं विमुख झाले अभक्त ।
त्यांसी त्यागु नव्हे हा निश्चित । चित्त दूश्चित सर्वदा ॥ १६९ ॥

त्यागु कां नव्हे म्हणसी । तें परिस गा हृषीकेशी ।
कठिणत्व जें त्यागासी । तें तूजपाशीं सांगेन ॥ १७० ॥

सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ्स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे ।
तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥

तूझी माया विचित्र उपाधी । शरीरीं केली आत्मबुद्धी ।
आत्मीयें शरीरसंबंधीं । विपरीत सिद्धी वाढली ॥ १७१ ॥

मी माझें वाढलें गाढ । तेणें मति झाली मूढ ।
गृहासक्ति लागली दृढ । त्यागु अवघड यालागीं ॥ १७२ ॥

ऐशी ही बुद्धि विवळे । अप्रयासें तत्व आकळे ।
तैशी कृपा कीजे राऊळें । दासगोपाळें तारावया ॥ १७३ ॥

ऐकें गा पुरुषोत्तमा । निजदासां आपुल्या आम्हां ।
सोडवी गा संसारश्रमा । आत्मयारामा श्रीकृष्णा ॥ १७४ ॥

तूज सांडोनि हृषीकेशी । पुसों जावें आणिकांपासीं ।
तें नये माझिया मनासी । विषयीं सर्वांसी व्यापिलें ॥ १७५ ॥

सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे ।
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ १७ ॥

पुसों जावें ब्रह्मयासी । तो गुंतला सृष्टिकर्मासी ।
प्रजाउत्पत्ति मानसी । अहर्निशीं चिंतितू ॥ १७६ ॥

जो आपुल्या निजस्वभावीं । सदा संसारु वाढवी ।
तो केवीं संसारु तोडवी । केलें न बुडवी सर्वथा ॥ १७७ ॥

वाढों नेदी संसारासी । कोपु आला प्रजापतीसी ।
शापु दिधला नारदासी । ब्रह्म उपदेशी म्हणौनी ॥ १७८ ॥

ऐसे संसारी आसक्त । नित्य संसारयुक्त ।
त्यांसी पुसों न मनी चित्त । जाण निश्चित श्रीकृष्णा ॥ १७९ ॥

पुसों जावें ऋषींप्रती । तंव ते सदा आपमती ।
आपुलें मत प्रतिष्ठिती । अन्यथा देती शापातें ॥ १८० ॥

जीवीं धरोनि अर्थासक्ती । शिष्यांतें उपदेशिती ।
विषयो धरोनियां चित्तीं । जीविकावृतीं उपदेशु ॥ १८१ ॥

गुरूसीच विषयासक्ती । तेथ शिष्यासी कैंची विरक्ती ।
ऐशियासी जे पुसती । ते भ्रंशती स्वार्थातें ॥ १८२ ॥

सत्यस्वरूप स्वप्रकाश । आत्मा तूं अविनाश ।
युक्तिप्रयुक्तीं उपदेश । विकल्पनिरास जाणसी ॥ १८३ ॥

ब्रह्मज्ञानाचा वक्ता । तूजवेगळा श्रीकृष्णनाथा ।
न दिसे गा सर्वथा । मज पाहतां त्रिलोकीं ॥ १८४ ॥

एवं आत्मा तूं तत्वतां । तूंचि आत्मज्ञानदाता ।
आत्मबोधीं संस्थापिता । कृष्णनाथा तूं एकु ॥ १८५ ॥

तस्माद्भावन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् ।
निर्विण्णधीरहमु हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

यालागीं जी यादवपती । नित्य शुद्ध पवित्रमूर्ती ।
तूज मायामोहो नातळती । पवित्र ख्याती यालागीं ॥१८६ ॥

गोंवळांचेनि उच्छिष्टकवळें । ज्याची पवित्रता न मैळे ।
तेणेंचि उच्छिष्टबळें । गोंवळें सकळें तारिलीं ॥ १८७ ॥

प्राणें शोषिलें पूतनेसी । तरी पवित्रता अधिक कैसी ।
तेणेंचि उद्धरिलें तिसी । दोषें दोषांसी तारकु ॥ १८८ ॥

करूनि कालीयमर्दन । मर्दिला त्याचा अभिमान ।
तरी मैळेना पवित्रपण । निर्विषें जाण तारिला ॥ १८९ ॥

रजक अंत्यज अत्यंत । आतळे तया अधःपात ।
त्यासी मारूनियां निश्चित । केला पुनीत सायुज्या ॥ १९० ॥

करूनि गोपिकांसी निंद्य काम । तेणें त्या केल्या निष्काम ।
तेचि पवित्रता अनुत्तम । सायुज्यधाम पावल्या ॥ १९१ ॥

करितां सुकर्म कुकर्म । ज्याची पवित्रता अनुत्तम ।
यालागीं नामें पुरुषोत्तम । अकर्तात्म निजबोधें ॥ १९२ ॥

जो आकळे गुणांआंतू । त्यासी ते गुण करिती प्रांतू ।
त्या गुणांसी तूजमाजीं अंतू । यालागीं तूं अनंतू सर्वथा ॥ १९३ ॥

देशतः कालतः पार । तूज न करवेचि साचार ।
यालागी अनंत तूं अपार । श्रुतींसी पार न कळेचि ॥ १९४ ॥

तूज म्यां करावी विनंती । किती यावें काकुळती ।
तूं हृदयस्थ ज्ञानमूर्ती । जाणता त्रिजगतीं तूं एकु ॥ १९५ ॥

ज्ञान अज्ञान मायाशक्ती । ईश्वराआधीन गा असती ।
त्या ईश्वराची तूं ईश्वरमूर्ती । सत्यकीर्ति तूं श्रीकृष्णा ॥ १९६ ॥

तूं सर्वांचा नियंता । सर्व करूनि अकर्ता ।
ऐसा ईश्वरु तूं कृष्णनाथा । भोगूनि अभोक्ता तूं एकु ॥ १९७ ॥

देशतः कालतः स्वभावेंसीं । नाशु न पावे ज्या स्थानासी ।
तेथींचा तूं निवासवासी । पूर्ण पूर्णांशी अवतारु ॥ १९८ ॥

नराचें अविनाशस्थान । यालागी तूं नारायण ।
तूझेनि जीवासी चळणवळण । चाळकपण तूजपाशीं ॥ १९९ ॥

ऐसा ईश्वर तूं आपण । नरसखा नारायण ।
युद्धसमयीं अर्जुनासी जाण । ब्रह्मज्ञान त्वां दिधलें ॥ २०० ॥

दारुण होतां संग्रामासी । पावडा पावो युद्धासी ।
तेव्हां ब्रह्मज्ञान सांगसी । निज सख्यासी अर्जुना ॥ २०१ ॥

ऐसा कृपाळू तूं नारायण । यालागीं तूज आलों शरण ।
त्रिविधतापें तापलों जाण । दूःख दारुण संसारु ॥ २०२ ॥

संसार म्हणजे अंधकूप । माजीं कामक्रोधादि दूष्ट सर्प ।
निंदा स्पर्धा कांटे अमूप । दूःखरूप मी पडिलों ॥ २०३ ॥

तेथ पडीलियापाठीं । ब्रह्मद्वेषाचा शूळ पोटीं ।
भरला जी उठाउठी । तेणें हिंपुटी होतूसें ॥ २०४ ॥

तेथून निघावया त्रिशुद्धी । उपावो न दिसे गा निजबुद्धी ।
कृपाळूवा कृपानिधी । आत्मबोधीं मज काढीं ॥ २०५ ॥

श्रीभगवानुवाच - श्लोक १९ वा
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।
समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥

भूत संचरलियापाठीं । सुटती जल्पवादगोठी ।
त्यातें गुणिया पाहोनि दिठीं । अक्षता त्राहाटी मंत्रोनी ॥ २०६ ॥

पाहतां पांचभौतिक संसारु । सहजें झाला असे थोरु ।
माजीं झोंबलासे कृष्णवियोगखेचरु । उद्धव लेंकरूं झडपिलें ॥ २०७ ॥

मिसें उद्धवाची झडपणी । अहंम्हैसासुर लागला झणीं ।
त्यासी करावया झाडणी । कृष्ण गुणी चालिला ॥ २०८ ॥

तेथ झाडणीलागीं आतां । यदूअवधूतसंवादकथा ।
त्याचि मंत्रूनि मंत्राक्षता । होय झाडिता श्रीकृष्णु ॥ २०९ ॥

श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवासी । सावध होईं निजमानसीं ।
येऊनियां मनुष्यलोकासी । आपआसपणांसी उद्धरिती ॥ २१० ॥

पाहतां यया परमार्था । साह्य नव्हे माता पिता ।
पुत्र भ्राता दूहिता कांता । साह्य सर्वथा हे नव्हती ॥ २११ ॥

साह्य परमार्था नव्हे व्याही । शेखीं साह्य नव्हे जांवयी ।
आपणिया आपण साह्य पाहीं । जो निजदेहीं विवेकी ॥ २१२ ॥

मुमुक्षुमार्गींचे सज्ञान । लोकतत्वविचक्षण ।
विचारूनि कार्यकारण । स्वबुद्धीं जाण उद्धरले ॥ २१३ ॥

नित्यानित्यविवेकें । अनित्य सांडिती त्यागमुखें ।
नित्य तें यथासुखें । हित संतोखें अंगीकारिती ॥ २१४ ॥

नित्यत्वें जें उरलें जाण । तें स्वरूप माझें चिद्धन ।
तेंचि साधकांचे साधन जाण । अनन्यपणें चिंतिती ॥ २१५ ॥

भावितां माझी दृढ भावना । मीचि ते होती जाणा ।
कीटकीभृंगीचिया खुणा । आप आपणियां उद्धरिती ॥ २१६ ॥

आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः ।
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥

पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं ।
मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्‌रूप ॥ २१७ ॥

जें कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन कीं नाहीं ।
हें ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्‌रूप पाहीं कळतसे ॥ २१८ ॥

सांडूनि अशुभ वासना । जो न करी विषयकल्पना ।
तो आपुला गुरु आपण जाणा । नरकयातना चुकविली ॥ २१९ ॥

जो कंटाळला जन्मगर्भासी । मरमरों उबगला मरणासी ।
आधी लागली मानसीं । जन्ममरणासी नासावया ॥ २२० ॥

आवडी नुपजे स्त्रीपुत्रांसी । निद्रा न लागे अहर्निशीं ।
काळें ग्रासिलें आयुष्यासी । निजहितासी न देखिजे ॥ २२१ ॥

तूझीच तूजदेखतां । काळें गिळिली बाल्यावस्था ।
तारुण्याचा ग्रासिला माथा । वार्धक्याभंवता लागला असे ॥ २२२ ॥

केवळ वार्धक्याचा जरंगा । त्यासीही काळू लागला पैं गा ।
आयुष्य व्यर्थ जातसे वेगा । हा निजनाडु जगा कळेना ॥ २२३ ॥

क्षणक्षणा काळू जातसे व्यर्थ । कांही न साधे जी परमार्थ ।
जन्ममरणांचा आवर्त । पुढें अनर्थ रोकडा ॥ २२४ ॥

स्वर्ग नरक कर्म ब्रह्म । चहूं प्राप्तींसी मनुष्यधर्म ।
यालागीं त्यजूनि पापकर्म । मोक्षधर्म धरावा ॥ २२५ ॥

नरदेह मोक्षाचा वांटा । वृथा जातसे कटकटा ।
हृदयीं आधी लागलाोटा । विषयचेष्टा विसरला ॥ २२६ ॥

प्रत्यक्ष लक्षणें अनित्य । संसारु दिसे नाशवंत ।
यालागीं तो नव्हे आसक्त । होय विरक्त इहभोगीं ॥ २२७ ॥

याचिपरी अनुमाना । परलोकभोगभावना ।
आतळों नेदी मना । नश्वर पतना जाणोनि ॥ २२८ ॥

कैं कृपा करील गोविंद । कैं तूटेल भवबंध ।
कैं देखेन तो निजबोध । परमानंद जेणें होय ॥ २२९ ॥

धांव पाव गा श्रीहरी । कृपा करीं दीनावरी ।
मज उद्धरीं भवसागरीं । भक्तकैवारी श्रीकृष्णा ॥ २३० ॥

जैसी जीवनावेगळी मासोळी । तैसा बोधालागीं तळमळी ।
प्रेमपडिभराच्या मेळीं । देह न सांभाळी सर्वथा ॥ २३१ ॥

एक नेणोनि नरदेहा मुकले । एकीं नव्हे म्हणोनि उपेक्षिले ।
एक ज्ञानगर्वे गिळिले । एक भुलले विषयार्थी ॥ २३२ ॥

एक साधनाभिमानें ठकिले । एक करूं करूं म्हणता गेले ।
एक करितां अव्हाटां भरले । करणें ठेलें तैसेंचि ॥ २३३ ॥

जरी विवेक कळला मना । तरी न तूटती विषयवासना ।
तेणें संतप्त होऊनि जाणा । नारायणा चिंतितू ॥ २३४ ॥

कृष्ण म्हणे उद्धवासी । सविवेक वैराग्य असे ज्यासी ।
तोचि आपुला गुरु आपणासी । विशेषेंसी जाणावा ॥ २३५ ॥

त्याचिये निजबुद्धीसी । मीचि विवेकु प्रकाशीं ।
तो स्वयें जाणे निजबोधासी । निजमानसीं विवेकें ॥ २३६ ॥

ज्यासी जैसा भावो । त्यासी मी तैसा देवो ।
ये अर्थी संदेहो । उद्धवा पहा हो न धरावा ॥ २३७ ॥

उद्धवा येथ केवळ । पाहिजे निजबुद्धि निर्मळ ।
तरी आत्मबोध तत्काळ । होय सफळ सर्वथा ॥ २३८ ॥

पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥

एवं वैराग्यें पूर्ण भरित । धीर पुरुष विवेकयुक्त ।
सांख्ययोग विवंचित । निजीं निज प्राप्त तत्काळ ॥ २३९ ॥

नरदेहीं विवेक वसे । निजरूप पावले कैसे ।
जें सर्वशक्तियुक्त असे । तें सावकाशें देखती ॥ २४० ॥

जें प्रसवे सर्वशक्तींतें । तें सर्वशक्ति शक्तिदातें ।
जें नातळे सर्वशक्तीतें । त्या स्वरूपातें पाहताती ॥ २४१ ॥

उद्धवा काय सांगों गोष्टी । बहुत शरीरें सृजिलीं सृष्टीं ।
मज नरदेहीं आवडी मोटी । उठाउठीं मी होतों ॥ २४२ ॥

एकद्विचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः ।
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥

केलीं एकचरणी शरीरें । दोंपायांची अपारें ।
तींपायांचीं मनोहरें । अतिसुंदरें चतूष्पदें ॥ २४३ ॥

सर्पादि योनींच्या ठायीं । म्यां चरणचि केले नाहीं ।
एकें चालती बहुपायीं । केलीं पाहीं शरीरें ॥ २४४ ॥

ऐशीं शरीरें नेणो किती । म्यां निर्माण केलीं ये क्षितीं ।
मज कर्त्यातें नेणती । मूढमति यालागीं ॥ २४५ ॥

मज कर्त्याची प्राप्ती । होआवयालागीं निश्चितीं ।
स्वांशें प्रकाशोनि ज्ञानशक्ती । पौरुषी प्रकृति म्यां केली ॥ २४६ ॥

जेणें देहें मज पावती । त्या देहाची मज अतिप्रीति ।
यालागीं श्रुति नरदेह वर्णिती । देव वांछिती नरदेहा ॥ २४७ ॥

ऐशी नरदेहाची प्रीती । कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती ।
येणें शरीरें मज पावती । नाना युक्तिविचारें ॥ २४८ ॥

अत्र मां मृगयन्त्यद्धा युक्ता हेतूभिरीश्वरम् ।
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैरग्राह्यमनुमानतः ॥ २३ ॥

येऊनि नरदेहाप्रती । कर्त्याची गवेषणा जे करिती ।
जो मी ईश्वर त्रिजगतीं । उत्पत्तिस्थिति संहर्ता ॥ २४९ ॥

बुद्धियुक्तीं विवेक करणें । ते जडें जे प्रकाशपणें ।
त्याचाही मी प्रकाशकु म्हणे । येणें लक्षणें लक्षिती ॥ २५० ॥

ऐशा नानापरींच्या अनुमानां । मी तंव वश नव्हें जाणा ।
जे लक्षिती सांडोनि अभिमाना । साक्षात्पणा ते येती ॥ २५१ ॥

ज्याची आशा होय निराश । तोचि ब्रह्म पावे सावकाश ।
तेणें कळीकाळावरी कांस । जाण अवश्य घालती ॥ २५२ ॥

मुख तंव स्वतःसिद्ध असे । तें निर्मळ आरिसां दिसे ।
तेवीं बुद्धीचेनि विवेकवशें । आत्मा भासे नरदेहीं ॥ २५३ ॥

येचिविखींचा इतिहास जाण । तूज मी सांगेन पुरातन ।
यदूअवधूतसंवादलक्षण । ज्ञानसाधन साधकां ॥ २५४ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ २४ ॥

हरिखें म्हणतसे गोविंदू । उद्धवा आमुचा पूर्वज यदू ।
तेणें ब्रह्मज्ञानासी संवादू । केला विशदू अवधूतासीं ॥ २५५ ॥

राजा यदू म्हणसी कैसा । क्षात्रसृष्टीचा सूर्यो जैसा ।
राज चंद्राच्या प्रकाशा । निजतेजवशा लोपितू ॥ २५६ ॥

तेणें गुरूचीं लक्षणें ऐकतां । सायुज्यमुक्ति आली हाता ।
ते हे पुरातन कथा । तूज मी आतां सांगेन ॥ २५७ ॥

अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् ।
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदूः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥

कोणी एक अवधूतू । निजतेजें प्रकाशवंतू ।
ब्रह्मानंदें डुल्लतू । यदूनें येतू देखिला ॥ २५८ ॥

त्या अवधूताचें लक्षण । यदू निरीक्षी आपण ।
देखिलें ब्रह्मसूत्रधारण । होय ब्राह्मण ब्रह्मवेत्ता ॥ २५९ ॥

ऐसा तो अवधूतू । निर्भय निःशंक वर्ततू ।
यदू व्याहाळिये होता जातू । देखिला वनांतू सन्मुख ॥ २६० ॥

आंतूला प्राण तत्त्वतां । बाहेर रिघों नेदी सर्वथा ।
स्वभावें प्राणापानसमता । जाली न धरितां धारणा ॥ २६१ ॥

नवल तयाचें पाहणें । दृश्य दृश्यत्वें देखों नेणे ।
झाला सर्वांगें देखणें । देखणेंपणें पाहातसे ॥ २६२ ॥

मी एकु वनीं वसता । हेंही नाठवे त्याचिया चित्ता ।
झाली सर्वत्र सर्वगतता । समसाम्यता समत्वें ॥ २६३ ॥

कर्म कार्य कर्ता जाण । अवघा जाहला तो आपण ।
क्रियेनें वाहूनियां आण । निंबलोण जीवें केलें ॥ २६४ ॥

देहाचिया माथां । ठेविली होती अहंता ।
तें देहमिथ्यात्व पावतां । समूळ अहंता पळाली ॥ २६५ ॥

नित्यानित्य होमद्वारें । ब्रह्माग्नि प्रज्वळला एकसरें ।
जाळूनि आश्रमांची चारी घरें । केलें खरें निराश्रमी ॥ २६६ ॥

त्या आश्रमामाजीं होती । शास्त्रश्रवणविधिवादपोथी ।
ते जळाली जी निश्चितीं । भस्म हातीं न लगेचि ॥ २६७ ॥

विधिनिषेधपैजा । जळाली पंचायतनदेवपूजा ।
होता संचितक्रियमाणपुंजा । तोही वोजा जळाला ॥ २६८ ॥

यापरी तो अवधूतू । ब्रह्मानंदें जी डुल्लतू ।
निजसुखें वेल्हावतू । देखिला येतू यदूरायें ॥ २६९ ॥

संकल्पविकल्परहित । शुद्ध सर्वांगी विभूत ।
यालागीं बोलिजे अवधूत । येर्हववीं विख्यात ब्राह्मणू ॥ २७० ॥

सभोंवता समस्तू । प्रपंच निजबोधें असे धूतू ।
यालागीं बोलिजे अवधूतू । येर्हधवीं विख्यातू ब्राह्मणू ॥ २७१ ॥

अहं धूईव तो अवधूतू । तोचि योगी तोचि पुनीतू ।
जो का अहंकारग्रस्तू । तोचि पतितू जन्मकर्मी ॥ २७२ ॥

वार्धक्य यावें देहासी । तंव देहपण नाहीं देहापासीं ।
रिगमु नव्हेच जरेसी । तारुण्यासी तें मूळ ॥ २७३ ॥

आणिकही त्याचीं लक्षणें । नीच नवा बोधू मैळों नेणें ।
भोगिजे नित्य नूतनपणें । परम तारुण्यें टवटवला ॥ २७४ ॥

निजबोधाचिया सत्ता । द्वैत जिंतिलें तत्त्वतां ।
ऐसा निःशंकु विचरतां । भय सर्वथा त्या नाहीं ॥ २७५ ॥

ऐशीं लक्षणें निर्धारितां । अवधूत निजबोधें पुरता ।
यदूसी उपजली विनीतता । श्रद्धा सर्वथा अनिवार ॥ २७६ ॥

करूनि साष्टांग दंडवत । अति नम्र श्रद्धायुक्त ।
हात जोडूनि पुसत । प्रसन्न चित्त रायाचें ॥ २७७ ॥

श्रीयदूरुवाच - श्लोक २६ वा
कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तूः सुविशारदा ।
यामासाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥

अपूर्व बुद्धि हे स्वामी । तूमचे ठायीं देखों आम्ही ।
जे न लभे यमनियमीं । कर्मधर्मीं आचरतां ॥ २७८ ॥

दिसतोसी सर्वार्थी कुशळ । परी कांही न करूनि निश्चळ ।
अकर्तात्मबोधें तूं केवळ । जैसें बाळ अहेतूक ॥ २७९ ॥

तूं बालाऐसा वर्तसी । परी बालबुद्धि नाहीं तूजपासीं ।
सर्वज्ञ सर्वथा होसी । ऐसें आम्हांसी दिसतसे ॥ २८० ॥

येवोनियां या लोकासी । पावोनियां नरदेहासी ।
सार्थकता तूझ्याऐसी । आणिकापाशीं न देखों ॥ २८१ ॥

प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।
हेतूनैव समीहन्ते आयुषो यशसः श्रियः ॥ २७ ॥

प्रायशा ये लोकीं लोक । धर्मअर्थकामकामुक ।
येचिविखीं ज्ञान देख । आवश्यक करिताति ॥ २८२ ॥

आम्ही स्वधर्म करितों म्हणती । स्नानसंध्येची कीर्ति मिरविती ।
शेवटीं गायत्रीचें फळ देती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥ २८३ ॥

वेदोक्त आम्ही करितों याग । संस्थापितों वेदमार्ग ।
शेखीं तो करिती जीविकायोग । स्वर्गभोग वांछिती ॥ २८४ ॥

एक म्हणती आम्ही स्वकर्मक । कुश मृत्तिका नाशिती उदक ।
समयीं आलिया याचक । इवलीसी भीक न घालिती ॥ २८५ ॥

दांभिक वाढवावया स्फीती । वैष्णवदीक्षा अवलंबिती ।
देवपूजा इळफळीत दाविती । शंख लाविती दों हातीं ॥ २८६ ॥

आयुष्यदानी पुण्यपुरुष । आम्ही चिकित्सक अहिंस ।
स्थावर जंगम जीव अशेष । मारूनियां यश मिरविती ॥ २८७ ॥

यश वाढवावयाचें कारण । तूळापुरुष करिती दान ।
देहो मूत्रविष्ठें परिपूर्ण । धन त्यासमान जोखिती ॥ २८८ ॥

परी परमार्थाचिया चाडा । कोणी वेंचीना कवडा ।
भूल कैशी पडली मूढां । स्वार्थ रोकडा विसरले ॥ २८९ ॥

पूर्वीं अदृष्टीं नाहीं प्राप्ती । ते श्रीकामा उपास्ती करिती ।
श्रियेचा स्वामी श्रीपती । त्यातें भजती अभाग्य ॥ २९० ॥

लक्ष्मी विश्वगुरु हरीची पत्नी । तीतें जो तो राखे अभिलाषुनी ।
नेदिती हरीची हरिलागोनी । त्यातें पचनीं हरि पचवी ॥ २९१ ॥

रोगत्यागें आयुष्य मागती । यालागीं सविता उपासिती ।
देहो नश्वर हें नाठवे चित्तीं । पडली भ्रांती निजपदा ॥ २९२ ॥

एवं आयुष्य-यश-श्रीकामीं । समस्त भजतां देखों आम्ही ।
परी नवल केलें तूवां स्वामी । परब्रह्मीं निजबोधू ॥ २९३ ॥

विषयबळ अलोलिक । मिथ्या भ्रमें भ्रमले लोक ।
ज्ञानसाधनें साधोनि देख । विषयसुख वांछिती ॥ २९४ ॥

वेदांतवार्तिकवाक्स्फूर्ती । अद्वैत ब्रह्म प्रतिपादिती ।
शेखीं पोटासाठीं विकिती । नवल किती सांगावें ॥ २९५ ॥

एक म्हणविती योगज्ञानी । वायुधारणा दाविती जनीं ।
टाळी लावूनि बैसती ध्यानीं । जीविका मनीं विषयांची ॥ २९६ ॥

ऐसे विविदिष लोक । साधनें साधूनि झाले मूर्ख ।
तूवां केलें जी अलोलिक । आत्मसुख साधिलें ॥ २९७ ॥

ऐसें स्वामी अवघूता । तूवां तृणप्राय केलें जीविता ।
तूच्छ करोनि लोकां समस्तां । निजात्महिता मीनलासी ॥ २९८ ॥

निजानंदें निवालासी । अंतरी शीतलु झालासी ।
ऐसें दिसताहे आम्हांसी । उपलक्षणेंसी परियेसीं ॥ २९९ ॥

त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः ।
न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥

सर्वज्ञज्ञाता तूं होसी । तें ज्ञातपण दिसों न देसी ।
कांहीं करिसी ना वांछिसी । जडत्वें दाविसी निजशांती ॥ ३०० ॥

सर्वथा उगा अससी । परी तूं अंगें विकळ नव्हसी ।
अंगीं अव्यंगु दिसतोसी । स्वरूपरूपेंसीं शोभितू ॥ ३०१ ॥

ज्ञान एकलेपणें ठेलें । दूजेनिवीण परदेशी झालें ।
तें तूजमाजीं सामावलें । यालागीं आलें कविपद ॥ ३०२ ॥

करूनि झालासी अकर्ता । हेचि तूझी थिर दक्षता ।
ब्रह्मरसें रसाळ बोलतां । चवी अमृता ते कैंची ॥ ३०३ ॥

ब्रह्मरस तू प्यालासी । ब्रह्मानंदें मातलासी ।
जगीं उन्मत्त झालासी । दृष्टीं नाणिसी कोणातें ॥ ३०४ ॥

सदा सावध निजरूपेंसी । यालागीं माझें तूझें न म्हणसी ।
तेंचि पिसेंपण तूजपाशीं । दिसे जगासी सर्वथा ॥ ३०५ ॥

निजबोधें तृप्त झालासी । परमानंदें निवालासी ।
तीं हीं लक्षणें तूजपाशीं । निर्धारेंसीं दिसताती ॥ ३०६ ॥

जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ २९ ॥

कामलोभदावाग्नी । माजीं जळतां लोक तीन्ही ।
देखत असों जी नयनीं । वेगळा कोणी दिसेना ॥ ३०७ ॥

ते दावाग्नीमाजीं असतां । तूं न पोळसी गा अवधूता ।
नवल तूझी अक्षोभ्यता । नकळे सर्वथा आम्हांसी ॥ ३०८ ॥

वणवा जळे दोंही थडीं । गजें गंगाजळीं दिधली बुडी ।
त्यासी न लागती तापाच्या वोढी । तैसें निरवडीं तूज देखों ॥ ३०९ ॥

ऐशीं द्वंद्वें तूज नातळती । दृढ राहिलासी ब्रह्मस्थितीं ।
कांही एक करीन विनंती । कृपामूर्ति दयाळूवा ॥ ३१० ॥

त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् ।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ३० ॥

तूं ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण । निजानंदें परिपूर्ण ।
त्या आनंदाचें कारण । विशद करून सांगावें ॥ ३११ ॥

तूं देहीं वर्तसी विदेहस्थिती । तूज विषय आतळूं न शकती ।
हे अलिप्तपणाची प्राप्ती । कवण्या रीतीं तूज झाली ॥ ३१२ ॥

तूज नाहीं रायाची भीड । न करिसी धनवंताची चाड ।
दीनवचन मानिसी गोड । पुरविसी कोड निजबोधें ॥ ३१३ ॥

ऐसा केवल तूं कृपाळू । आर्तबंधू दीनदयाळू ।
निजात्मभावें तूं केवळू । भक्तवत्सलू भावार्थे ॥ ३१४ ॥

ऐसा यदूचा संवादू । आवडीं सांगे गोविंदू ।
उद्धवासी म्हणे सावधू । हृदयीं बोधू धरावा ॥ ३१५ ॥

श्रीभगवानुवाच - श्लोक ३१ वा
यदूनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ३१ ॥

श्रीमुखें श्रीकांत । यदूचें भाग्य वर्णित ।
ब्राह्मणभक्त सत्त्वयुक्त । बुद्धिमंत श्रद्धाळू ॥ ३१६ ॥

भगवद्भाणग्यें भाग्यवंतू । यदूसी भेटला तो अवधूतू ।
त्यासी होऊनि अतिविनीतू । असे विनवितू निजहिता ॥ ३१७ ॥

मृदू मंजुळ वचनीं प्रार्थिला । मघुपर्कविधानें पूजिला ।
अवधूत अतिसंतोषला । बोलता झाला निजमुखें ॥ ३१८ ॥

श्रीब्राह्मण उवाच ।
सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः ।
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह तान्‌ श्रृणु ॥ ३२ ॥

क्षीरसागर उचंबळला । कीं कृपेचा मेघ गर्जिन्नला ।
निजसुखाचा वाधावा आला । तैसें बोलिला ब्राह्मणु ॥ ३१९ ॥

ऐकें राजया चूडामणी । यदुकुळदीप दिनमणी ।
धन्य धन्य तूझी वाणी । निजगुणीं निवविलें ॥ ३२० ॥

राजा आणि सात्त्विकु । सिद्धलक्षणें लक्षकु ।
पृथ्वीमाजीं तूचि एकु । न दिसे आणिकु सर्वथा ॥ ३२१ ॥

सुंदर आणि सगुण । उत्तमोत्तम केला प्रश्न ।
पुसिलें निजानंदकारण । तें यथार्थ जाण सांगेन ॥ ३२२ ॥

गुरूविण आत्मप्राप्ती । सर्वथा न घडे गा नृपती ।
ते गुरूही मी तूजप्रती । यथानिगुतीं सांगेन ॥ ३२३ ॥

निजबुद्धीच्या विवेकस्थितीं । बहुत गुरु म्यां केले असती ।
जे जे सद्गुयण म्यां देखिले भूतीं । ते ते स्थितीं तो गुरु ॥ ३२४ ॥

बुद्धीनें अंगिकारिलें गुणा । निजधैर्यें धरिली धारणा ।
तेणें मी मुक्त जालों जाणा । स्वेच्छा अटणा करीतसें ॥ ३२५ ॥

संसारु तरावया । मुख्य सद्बुद्धि गा राया ।
रिगमू नाहीं आणिका उपाया । व्यर्थ कासया शिणावें ॥ ३२६ ॥

सद्बुद्धि नाहीं ज्यापासीं । तो संसाराची आंदणी दासी ।
उसंत नाहीं अहर्निशीं । दूःखभोगासी अनंत ॥ ३२७ ॥

सद्बुद्धि नाहीं हृदयभुवनीं । तेथ वैराग्य नुपजे मनीं ।
मा तो तरेल कैसेनीं । विवेक स्वप्नीं न देखे ॥ ३२८ ॥

वैराग्याचेनि पडिपाडें । ज्यासी सद्बुद्धि सांपडे ।
तेथ संसार कोण बापुडें । घायें रोकडें विभांडी ॥ ३२९ ॥

आधीं संसारु एकु असावा । मग तो खटाटोपें नासावा ।
जो रिघाला विवेकगांवा । त्यासी तेव्हां तो नाहीं ॥ ३३० ॥

संसारनाशासी मूळ । शिष्य प्रज्ञाचि केवळ ।
तिचें झाल्या अढळ बळ । होये मृगजळ संसारु ॥ ३३१ ॥

जे मी गुरु सांगेन म्हणे । तें निजप्रज्ञेचेनि लक्षणें ।
हेयोपादेयउपायपणें । घेणें त्यजणें सविवेकें ॥ ३३२ ॥

हेचि मर्हाठिया भाखा । सांगेन तें सावध ऐका ।
जेणें शिष्याचा आवांका । पडे ठाउका प्रत्यक्ष ॥ ३३३ ॥

ऐक प्रज्ञेचीं लक्षणें । सांगेन दृष्टांतपणें ।
सूप चाळणी रांधणें । घेणें त्यजणें विवेकें ॥ ३३४ ॥

चाळणीमाजीं जें जें पडे । सूक्ष्म निजतत्त्व तळीं सांडे ।
उरती गुणदोषांचे खडे । करिती बडबडे खडबडित ॥ ३३५ ॥

ऐसी जे अवस्था । ते त्यागावी सर्वथा ।
भ्रंशु होईल स्वार्था । हे राखतां त्रिशुद्धी ॥ ३३६ ॥

सुपाची दशा ते ऐसी । त्यजी रजःकण भुसासी ।
निडारल्या निजबीजासी । निजहृदयेंसीं राखत ॥ ३३७ ॥

स्वयें वैराग्यें तापणें । ते दशा रांधणें म्हणें ।
अपक्का परिपक्क करणें । निजगुणें निजांगें ॥ ३३८ ॥

एवं या दोनी दशा । दृढ धराव्या वीरेशा ।
तेणें परमार्थु होये आपैसा । जेवी आरिसा यातींचा ॥ ३३९ ॥

यदूसी म्हणे ब्राह्मण । जें म्यां सांगितलें लक्षण ।
तेथें ठेवूनियां मन । सावधान परियेसीं ॥ ३४० ॥

जो जो जयाचा घेतला गुण । तो तो गुरु म्यां केला जाण ।
गुरूसी आलें अपारपण । जग संपूर्ण गुरु दिसे ॥ ३४१ ॥

ज्याचा गुण घेतला । तो सहजें गुरुत्वा आला ।
ज्याचा गुण त्यागरूपें घेतला । तोही गुरु झाला अहितत्यागें ॥ ३४२ ॥

एवं त्यागात्यागसमतुकें । दोहींसी गुरुत्व आलें निकें ।
राया तूं पाहें पां विवेकें । जगचि असकें गुरु दिसे ॥ ३४३ ॥

ऐसें पाहतां सावकाशीं । गुरुत्व आलें जगासी ।
हेंचि साधन जयापासीं । तोचि परमार्थासी साधकु ॥ ३४४ ॥

ऐसें सांगतां अचाट । तूज वाटेल हें कचाट ।
तरी गुरु सांगो श्रेष्ठश्रेष्ठ । मानिले वरिष्ठ निजबुद्धीं ॥ ३४५ ॥

पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः ।
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधूकृद्गजः ॥ ३३ ॥
मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः ।
कुमारी शरकृत्सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥

गुरु सांगेन अशेष । संख्याप्रमाण चोवीस ।
उनकीं नांवें तूं परिस । सावकाश सांगेन ॥ ३४६ ॥

पृथ्वी वायु आकाश । अग्नि आप सितांश ।
सातवा तो चंडांश । कपोता परिस आठवा ॥ ३४७ ॥

अजगर सिंधु पतंग । मधुमक्षिका गज भृंग ।
हरिण मीन वेश्या साङ्ग । नांवें सुभग पिंगला ॥ ३४८ ॥

टिटवी आणि लेंकरूं । कुमारी आणि शरकारु ।
सर्प कातणी पेशस्करु । इतुकेन गुरु चोवीस ॥ ३४९ ॥

पावावया तत्त्व पंचविसावें । चोविसां गुरूंसी उपासावें ।
विवेकयुक्तिस्वभावें । गुरु भजावे निजबुद्धीं ॥ ३५० ॥

ठाकावया निजबोधासी । निजविवेकें अहर्निशीं ।
गुरुत्व देऊनि अनेकांसी । निजहितासी गुरु केले ॥ ३५१ ॥

कोण युक्ति कोण विचारु । कोणें लक्षणें कोण गुरु ।
केला तोही निजनिर्धारु । सविस्तारु परियेसीं ॥ ३५२ ॥

एते मे गुरवो राजन् चतूर्विंशतिराश्रिताः ।
शिक्षावृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ३५ ॥

ऐकें राजवर्य नृपती । विवेकधवलचक्रवर्ती ।
गुरुसंख्या तूजप्रती । यथानिगुतीं सांगितली ॥ ३५३ ॥

यांचिया शिक्षिता वृत्ती । शिकलों आपुलिया युक्तीं ।
मग पावलों आत्मस्थिती । विकल्पभ्रांती सांडूनी ॥ ३५४ ॥

यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तं त्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥

नहुषाचा पुत्र ययाती । ययातीचा यदू निश्चितीं ।
नहुषनंदन यदूसी म्हणती । मूळ व्युत्पत्ती तेणें योगें ॥ ३५५ ॥

यालागीं म्हणे नाहुषनंदना । पुरुषांमाजीं पंचानना ।
सांगेन गुरूंच्या लक्षणा । विचक्षणा परियेसीं ॥ ३५६ ॥

ज्या गुरूचें जें शिक्षित । मी शिकलों सुनिश्चित ।
तें ते सांगेन समस्त । सावध चित्त करीं राया ॥ ३५७ ॥

ऐकावया गुरुलक्षण । यदूनें सर्वांग केलें श्रवण ।
अर्थीं बुडवूनियां मन । सावधान परिसतु ॥ ३५८ ॥

शब्द सांडोनियां मागें । शब्दार्थामाजीं रिगे ।
जें जें परिसतू तें तें होय अंगें । विकल्पत्यागें विनीतु ॥ ३५९ ॥

भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेर्व्रतम् ॥ ३७ ॥

परमार्थी मुख्य शांती । साधकांसी पाहिजे निश्चितीं ।
यालागीं प्रथम गुरु क्षिती । निजशांतीलागूनी ॥ ३६० ॥

पृथ्वी गुरु त्रिविध पाहीं । पर्वत वृक्ष आणि मही ।
यांचीं लक्षणें धरितां देहीं । गुरुत्व पाहीं पृथ्वीसी ॥ ३६१ ॥

अंतरनिग्रहो ते शांती । बाह्येंद्रियनिग्रहो ते दांती ।
उभयसहिष्णुता ते क्षांती । क्षांतीसी क्षिति गुरु केली ॥ ३६२ ॥

पृथ्वीते नानाभूतीं । माझी माझी म्हणौनि झोंबती ।
नाना भेदीं भिन्न करिती । निजवृत्तिव्यवहारें ॥ ३६३ ॥

त्या भूतांचे भिन्न वर्तन । पृथ्वी संपादी आपण ।
मोडों नेदी अभिन्नपण । अखंड जाण सर्वदा ॥ ३६४ ॥

तैसें योगियांचे लक्षण । करितां कर्म भिन्नभिन्न ।
वृत्ति अखंडदंडायमान । सर्वदा जाण असावी ॥ ३६५ ॥

देहासी अदृष्टयोगें गती । भूतें अदृष्टयोगें आक्रमिती ।
भूतीं निजात्मता भाविती । द्वंद्वें न बाधिती साधकां ॥ ३६६ ॥

येथ भूतीं पृथ्वी पूजिली । नातरी विष्ठामूत्रीं गांजिली ।
हर्षविषादा नाहीं आली । निश्चळ ठेली निजक्षांती ॥ ३६७ ॥

भूतें पार्थिवेंचि तंव झालीं । तिंहीं पृथ्वी पूजिली ना गांजिली ।
ऐक्यें द्वंद्वभावा मुकलीं । निश्चळ झाली निजरूपें ॥ ३६८ ॥

तैसाचि योगियाही जाणा । भूतवैषम्यें डंडळेना ।
सर्वभूती निजात्मभावना । विषमीं समाना भावितां ॥ ३६९ ॥

आतां पृथ्वीची अभिनव शांति । ते सांगेन राया तूजप्रती ।
जे शांति धरोनि संती । भगवद्भतक्ती पावले ॥ ३७० ॥

पृथ्वी दाहेंकरूनि जाळिली । नांगर घालूनि फाळिली ।
लातवरीं तूडविली । तोडिली झाडिली पैं भूतीं ॥ ३७१ ॥

तो अपराधू न मनूनि क्षिती । सवेंचि भूतांतें प्रसन्न होती ।
तेथेंचि पिकवूनि नाना संपत्ती । तृप्ति देती भूतांतें ॥ ३७२ ॥

ऐसऐेशिया निजशांती । लागीं गुरु म्यां केली क्षिती ।
ऐक सभाग्या भूपती । शांतीची स्थिति अभिनव ॥ ३७३ ॥

एकें अपराधु केला । दूजेनि उगाचि साहिला ।
इतूकेनि शांतु केवीं झाला । उपेक्षिला अपराधी ॥ ३७४ ॥

ऊंसु मोडी त्या गोड भारी । छेदितें शस्त्र गोड करी ।
पिळिलियाआळिलियावरी । स्वादाचिया थोरी अपकार्यांर देतू ॥ ३७५ ॥

अपराध साहोनि अंगी । त्याच्या प्रवर्ते हितालागीं ।
तेचि शांति पैं जगीं । होय दाटुगी निर्द्वंद्व ॥ ३७६ ॥

अपराध साहोनि अंगावरी । अपराध्या होईजे उपकारी ।
हें शिकलों पृथ्वियेवरी । परोपकारीं पर्वत ॥ ३७७ ॥

शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।
साधूः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥ ३८ ॥

पृथ्वीपासोनि जाले । ते पर्वतही म्यां गुरु केले ।
त्यांपासोनि जें जें शिकलें । तेंही वहिलें परियेसीं ॥ ३७८ ॥

रत्नादि निकर समस्त । पर्वत परार्थचि वाहत ।
तृण जळ नाना अर्थ । तेही परार्थ धरितसे ॥ ३७९ ॥

कोणासी नेमी ना निवारि । उबगोनि न घाली बाहेरी ।
याचिकाचे इच्छेवरी । परोपकारीं देतसे ॥ ३८० ॥

ग्रीष्माअंतीं सर्व सरे । परी तो देतां मागें न सरे ।
सवेंचि भगवंते कीजे पुरें । वर्षोनि जळधरें समृद्धी ॥ ३८१ ॥

जंव जंव उल्हासें दाता देतु । तंव तंव पुरवी जगन्नाथु ।
विकल्प न धरितां मनाआंतू । देता अच्युतु अनिवार ॥ ३८२ ॥

सत्य अच्युत दाता । हें न मनेचि तत्त्वतां ।
यालागीं दरिद्रता । विकल्पवंता लागली ॥ ३८३ ॥

एवं पर्वताची जे उत्पत्ती । ते परोपकारार्थ एकांतीं ।
उपकारावांचूनि चित्तीं । दुजी वृत्ति जाणेना ॥ ३८४ ॥

त्या पर्वताऐसी तत्त्वतां । असावी साधकासी उदारता ।
काया वाचा आणि चित्ता । सर्वस्व देतां उल्हासु ॥ ३८५ ॥

चेष्टामात्रें परोपकारता । सर्वदा करावी समस्तां ।
कोटिलाभा हाणोनि लाता । उपकारीं तत्त्वतां उद्यतु ॥ ३८६ ॥

परमार्थाचिया चाडा । स्वार्थ सांडोनि रोकडा ।
परोपकारार्थ अवघडा । रिघे सांकडा परार्थें ॥ ३८७ ॥

उपकारुचि साकारला । कीं परोपकारू रूपा आला ।
तैसा जन्मोनि उपकारी झाला । उपकारला सर्वांसी ॥ ३८८ ॥

ऊंसु जैसा अवधारीं । सर्वासी गोडपणें उपकारी ।
तैसाचि योगिया संसारीं । परोपकारी मधुरत्वें ॥ ३८९ ॥

जैसे पर्वतीं निर्झर । तैसे उपकाराचे पाझर ।
सुकों नेणती निरंतर । कृतोपकार जग केलें ॥ ३९० ॥

सांडोनि कृपणवृत्तीची संगती । उपकारी पर्वत एकांतीं ।
राहिलासे उपकारमूर्ती । धैर्यवृत्ति निर्धारें ॥ ३९१ ॥

परोपकारालागीं निश्चित । गुरु केला म्यां पर्वत ।
आतां वृक्षापासोनि जें शिक्षित । तेंही समस्त परियेसीं ॥ ३९२ ॥

सर्वांगें सर्वभावेंसी । सर्वकाळ सर्वदेशीं ।
पराधीन होआवें सर्वांसी । हें वृक्षापाशीं शिकलों ॥ ३९३ ॥

वृक्ष जेणें प्रतिपाळिला । तो त्या आधीन झाला ।
कां जो छेदावया रिघाला । त्याही झाला स्वाधीनु ॥ ३९४ ॥

योगिया पालखीसी घातला । तेव्हां त्याचिया आधीन झाला ।
एकीं शूळीं द्यावया चालविला । तेव्हां त्याच्याही बोला आधीनु ॥ ३९५ ॥

सांडूनि देहींची अहंता । योगियासी झाली पराधीनता ।
विश्वमाझारी आत्मा सर्वथा । सर्वांच्या वर्ततो बोलात ॥ ३९६ ॥

सर्वं तें मीचि आहें । यालागीं साधक बाधक न पाहे ।
त्याच्या बोलामाजीं राहे । वर्तता होये संतोषें ॥ ३९७ ॥

प्राप्त जें जें सुखदूःख । तें तें अदृष्टाआधीन देख ।
आत्मा मानुनी सकळ लोक । पराधीन देख वर्तत ॥ ३९८ ॥

सकळ लोकीं निजात्मता । देखता जाली पराधीनता ।
हें वृक्षापासोनि तत्त्वतां । परार्थता शिकलों ॥ ३९९ ॥

आणीक एक लक्षण । वृक्षापासोनि शिकलों जाण ।
अतिथीचें पूजाविधान । तें सावधन परियेसीं ॥ ४०० ॥

अतिथि आल्या वृक्षापासीं । वंचनार्थू न करीच त्यासी ।
पत्रपुष्पफळमूळच्छायेसीं । त्वचाकाष्ठांसी देतसे ॥ ४०१ ॥

जो वृक्षासी प्रतिपाळी । कां जो घावो घालूनि मुळीं ।
दोंहीसीही सममेळीं । पुष्पीं फळीं संतूष्टी ॥ ४०२ ॥

जैसा वृक्ष समूळ सगळा । अर्थियांलागीं सार्थक जाहला ।
तैसा चित्तें वित्तें देहें बोला । साधू संतुष्टला अर्थ्यांसी ॥ ४०३ ॥

अतिथीसी नव्हे पराङ्मुख । हा साधूसी गुण अलोलिक ।
अन्न धन उदक । यथासुखें देतसे ॥ ४०४ ॥

अर्थी आल्या अर्थावयासी । विमुख न व्हावें सर्वस्वेंसी ।
हें शिकलों वृक्षापासीं । विवेकेंसीं निजबुद्धीं ॥ ४०५ ॥

एवं पृथ्वी गुरु जाली ऐसी । दूजें गुरुत्व तें वायूसी ।
आलें जें जें युक्तीसी । तें तें परियेसीं नरदेवा ॥ ४०६ ॥

गुरुत्व जें वायूसी । तें दों प्रकारीं परियेसीं ।
एक तें प्राण वृत्तीसीं । बाह्यवायूसी दुसरें ॥ ४०७ ॥

प्राणवृत्त्यैव सन्तूष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः ।
ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९ ॥

प्राणाचियेपरी । जो विषयीं आसक्ती न धरी ।
विषय सेविलियाही वरी । नव्हे अहंकारी प्राणु जैसा ॥ ४०८ ॥

प्राणाभ्यासें क्षुधा अद्भुेत । तेव्हां प्राणासीच क्षोभ येत ।
तेणें काया वाचा चित्त । विकळ पडत इंद्रियें ॥ ४०९ ॥

तया प्राणासी आधारू । भलतैसा मिळो आहारु ।
परी धडगोडांचा विचारु । न करी साचारू पैं प्राणु ॥ ४१० ॥

तैसाचि योगिया पाहीं । तो अभिमान न धरी देहीं ।
विषयो सेवी परी कांही । आसक्ति नाहीं तयासी ॥ ४११ ॥

क्षुधेचिया तोंडा । मिळे कोंडा अथवा मांडा ।
परी रसनेचा पांगडा । न करी धडफुडा तयासी ॥ ४१२ ॥

ज्ञानधारणा न ढळे । इंद्रियें नव्हती विकळें ।
तैसा आहार युक्तिबळें । सेविजे केवळें निजधैर्यें ॥ ४१३ ॥

प्राणास्तव इंद्रियें सबळें । प्राणायोंगें देह चळे ।
त्या देहकर्मा प्राणु नातळे । अलिप्त मेळें वर्ततू ॥ ४१४ ॥

त्या प्राणाची ऐसी स्थिती । योगियाची वर्तती वृत्ती ।
सर्व करूनि न करी आसक्ती । देहस्थिति नातळे ॥ ४१५ ॥

ब्रह्मादिकांचा देह पाळूं । कां सूकरादिकांचा देह टाळूं ।
ऐसा न मानीच विटाळू । प्राणु कृपाळू समभावें ॥ ४१६ ॥

तैसेंचि योगियाचें कर्म । न धरी उंच नीच मनोधर्म ।
कदा न देखे अधमोत्तम । भावना सम समभावें ॥ ४१७ ॥

आवडीं प्रतिपाळावा रावो । रंकाचा टाळावा देहो ।
ऐसा प्राणासी नाहीं भावो । शुद्ध समभावो सर्वत्र ॥ ४१८ ॥

प्राण अपान समान उदान । सर्व संधी वसे व्यान ।
इतूकीं नामें स्थानें पावोनि जाण । न सांडी प्राण एकपणा ॥ ४१९ ॥

तैसे उंच नीच वर्णावर्ण । अधमोत्तमादि गुणागुण ।
देखोनियां योगी आपण । भावना परिपूर्ण न सांडी ॥ ४२० ॥

प्राणु असोनि देहाभीतरीं । बाह्य वायूसी भेद न धरी ।
तैशी योगिया भावना करी । बाह्यभ्यंतरीं ऐक्यता ॥ ४२१ ॥

विषयेष्वाविशन्योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रयः ।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥

ऐक्यता साधावी चतुरीं । ते वायूच्या ऐसी दोंहीपरी ।
बाह्य आणि अंतरीं । ऐक्यकरीं वर्तावें ॥ ४२२ ॥

प्राणवृत्तीचीं लक्षणे । तूज सांगितलीं संपूर्णें ।
आतां बाह्य वायूचीं चिन्हें । सावधानें परियेसीं ॥ ४२३ ॥

वायु सर्वांतें स्पर्शोनि जाये । परी अडकला कोठें न राहे ।
तैसें विषय सेवितां पाहे । आसक्तु नव्हे योगिया ॥ ४२४ ॥

असोनि इंद्रियांचेनि मेळें । तो विषयांमाजी जरी खेळे ।
तरी गुणदोषआसक्तिमेळें । बोधू न मळे तयाचा ॥ ४२५ ॥

वस्त्र चंदन वनिता माळा । सदा भोगितां विषयसोहळा ।
वायु नातळे जेवीं जाळा । तेवीं योगी वेगळा विषयांसी ॥ ४२६ ॥

जैसें वारेनीं जाळ उडे । परी जाळीं वारा नातुडे ।
तेवीं भोग भोगितां गाढे । भोगीं नातुडे योगिया ॥ ४२७ ॥

जातया वायूचे भेटी । सुगंध कोटी घालिती मिठी ।
त्यांची आसक्ती नाहीं पोटीं । उठाउठीं सांडितू ॥ ४२८ ॥

तैसा आत्मत्वें योगिया पाहीं । प्रवेशलासे सर्वां देहीं ।
देह गुणाश्रयो पाहीं । ठायींच्या ठायीं तोचि तो ॥ ४२९ ॥

निजात्मदृष्टीचेनि बळें । तो देहगुणांसी नातळे ।
जैसा गंधावरी वारा लोळे । परी नाकळे गंधासी ॥ ४३० ॥

तेचि परिपूर्ण आत्मस्थिती । राया मी सांगेन तुजप्रती ।
जैसी आकाशाची प्रतीती । सर्व पदार्थीं अलिप्त ॥ ४३१ ॥

अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्याऽव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥

सर्व पदार्थी समत्व । यालागीं आकाशासी गुरुत्व ।
असंगत्व अभेदत्व । निर्मळत्व जाणोनी ॥ ४३२ ॥

विषमीं असोनि समत्व । संगीं असोनि असंगत्व ।
भेदु करितां अभेदत्व । यालागीं गुरुत्व आकाशा ॥ ४३३ ॥

वैर सर्पामुंगुसांसी । आकाश दोंहीचे हृदयवासी ।
वैर निर्वैरता आकाशासी । ते स्थिती योगियासी पाहिजे ॥ ४३४ ॥

तेणें आकाशदृष्टांतें । ब्रह्मभावें आपणियातें ।
योगी देखिजे पुरतें । व्यापकत्वें आपुल्या ॥ ४३५ ॥

ब्रह्मसमन्वयें पाहतां पाहीं । स्थावरजंगमांच्या ठायीं ।
तिळभरी वाढी रिती नाहीं । आपण पैं पाहीं कोंदला ॥ ४३६ ॥

आकाश सर्व पदार्थीं असे । परी असे हें सर्वासी न दिसे ।
तेवीं दृश्य द्रष्टा अतीतदशें । सर्वत्र असे योगिया ॥ ४३७ ॥

नभ न खोंचे सांबळें । जळेना वणव्याचेनि जाळें ।
नव्हतां ज्वाळांवेगळें । असे सगळें टवटवित ॥ ४३८ ॥

तैसीं योगियासी द्वंद्वे सकळें । बाधूं न शकतीं कवणे काळें ।
नव्हतां द्वंद्वावेगळें । स्वरूप सगळें शोभत ॥ ४३ ९ ॥

योगिया छेदावया लवलाहें । सोडिले शस्त्रांचे समुदाये ।
तो शस्त्रांमाजीं आपणियातें पाहे । न रुपती घाये जेवीं गगना ॥ ४४० ॥

जें जें द्वंद्व बाधूं आलें । तें तें स्वरूप देखे आपुलें ।
सहजें द्वंद्वभावा मुकलें । अबाधित उरलें निजरूप ॥ ४४१ ॥

गगन बुडालें दिसे डोहीं । परी तें उदकें भिजलेंचि नाहीं ।
तैसा असोनियां सर्व देहीं । अलिप्त पाहीं योगिया ॥ ४४२ ॥

आकाशा चिखल माखूं जातां । तें न माखे माखे लाविता ।
तैसा योगिया दोषी म्हणतां । दोषु सर्वथा म्हणत्यासी ॥ ४४३ ॥

गगन असोनियां जनीं । मैळेना जनघसणीं ।
तैसा योगिया सकळ कर्में करूनी । कर्मठपणीं न मैळे ॥ ४४४ ॥

मोटे बांधितां आकाशातें । चारी पालव पडती रिते ।
तेवीं कर्मी बांधितां योगियातें । कर्म तेथें निष्कर्म ॥ ४४५ ॥

घटामाजीं आकाश असे । तें वाच्य कीजे घटाकाशें ।
पाहतां घटा सबाह्य समरसें । आकाश असे परिपूर्ण ॥ ४४६ ॥

तैसा आत्मा म्हणती देहीं । तंव तो देहा सबाह्य पाहीं ।
देह मिथ्यात्वें ठायींचे ठायीं । चिन्मात्र पाहीं परिपूर्ण ॥ ४४७ ॥

तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत्कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥ ४३ ॥

नभ पृथ्वीरजें न गदळे । उदकेंकरीं न पघळे ।
अग्नीचेनि ज्वाळें न जळे । वायुबळें उडेना ॥ ४४८ ॥

कडकडीत आभाळें । येऊनि आकाश झांकोळे ।
त्या समस्तां नभ नातळे । अलिप्त बळें संस्थित ॥ ४४९ ॥

तैसेंचि योगियासी । असतां निजात्मसमरसीं ।
काळें सृजिलिया गुणांसी । वश्य त्यांसी तो नव्हे ॥ ४५० ॥

काळाचें थोर सामर्थ्य जाण । देहासी आणी जरामरण ।
योगी देहातीत आपण । जन्ममरण न देखे ॥ ४५१ ॥

स्वप्नीं चिंतामणी जोडला । सवेंचि अंधकूपीं पडला ।
जागा जाहल्या न म्हणे नाडला । तैसा घडला देहसंगु ॥ ४५२ ॥

जो ब्रह्मादि देहांसी खाये । तो काळू वंदी योगियाचे पाये ।
जो काळाचाही आत्मा होये । निधडा पाहें महाकाळू ॥ ४५३ ॥

विजू कडकडूनि आकाशीं । तेजें प्रकाशी गगनासी ।
गगन नातळे ते विजूसी । असोनि तिशीं सबाह्य ॥ ४५४ ॥

तैसा सत्त्वगुण प्रकाशी ज्ञान । त्यासी योगिया नातळे जाण ।
ज्ञानस्वरूप निखळ आपण । वृत्तिज्ञान मग नेघे ॥ ४५५ ॥

जालिया सूर्यउदयासी । दीपप्रभा नये उपेगासी ।
तेवीं सहज आलिया हातासी । वृत्तिज्ञानासी कोण पुसे ॥ ४५६ ॥

सत्त्वें प्रकाशिलें ज्ञान । तें आवडोनि नेघे जाण ।
अथवा खवळल्या रजोगुण । कर्मठपणीं न ये ॥ ४५७ ॥

हो कां तमोगुणाचेनि मेळें । क्रोधमोहांसी नातळे ।
गुणातीत जाला बळें । बोधकल्लोळें स्वानंदें ॥ ४५८ ॥

उदकासी गुरुपण । आलें तें ऐक लक्षण ।
अवधूत म्हणे सावधान । नृपंनदना यदुवीरा ॥ ४५९ ॥

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधूर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् ।
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ ४४ ॥

लक्षणें पाहतां जळ । स्वभावें अतिनिर्मळ ।
प्रकृतीस्तव कोमळ । मधूर केवळ सर्वांसी ॥ ४६० ॥

पवित्र व्हावया प्राणियांसी । तीर्थीं तीर्थत्व उदकासी ।
इतुकीं लक्षणें योगीयासी । अहर्निशीं असावीं ॥ ४६१ ॥

उदकीं रिघाले जे समैळ । ते स्वभावें करी निर्मळ ।
परी न धरी अहंबळ । जे म्यां हे मळ क्षाळिले ॥ ४६२ ॥

तैसें योगियासी भजनशीळ । भावें भाविक जे केवळ ।
त्यांचे निरसूनि कळिमळ । न धरी बळ गुरुत्वें ॥ ४६३ ॥

प्राणु गेला तरी प्राणियांसी । कठिणत्व उपजेना मानसीं ।
जें जें भेटे तयासी । मृदुता कैसी वर्तत ॥ ४६४ ॥

जेवीं चंद्रकिरण चकोरांसी । पांखोवा जेवीं पिलियांसी ।
जीवन जैसें कां जीवांसी । तेवीं सर्वांसी मृदुत्व ॥ ४६५ ॥

जळ वरिवरी क्षाळी मळ । योगिया सबाह्य करी निर्मळ ।
उदक सुखी करी एक वेळ । योगी सर्वकाळ सुखदाता ॥ ४६६ ॥

उदकाचें सुख तें किती । सवेंचि क्षणें तृषितें होती ।
योगिया दे स्वानंदतृप्ती । सुखासी विकृती पैं नाहीं ॥ ४६७ ॥

उदकाची जे मधुरता । ते रसनेसीचि तत्त्वतां ।
योगियांचें गोडपण पाहतां । होय निवविता सर्वेंद्रियां ॥ ४६८ ॥

लागल्या योगियांची गोडी । अमृताची चवी थोडी ।
ब्रह्मेंद्रादि पदें बापुडीं । अर्धघडीमाजीं करीत ॥ ४६९ ॥

तापले आले उदकापासी । अंगस्पर्शे निववी त्यांसी ।
तैसीचि दशा योगियासी । स्पर्शें तापासी निवारी ॥ ४७० ॥

उदकें निवविलें ज्यासी । परतोनि ताप होय त्यासी ।
योगी कृपेनें स्पर्शें ज्यासी । त्रिविध तापांसीं निर्मुक्त ॥ ४७१ ॥

योगी ज्यासी निववी जीवेंभावें । त्यासी जीवु गेलियाही तापू नव्हे ।
निवालेपणें तो वोल्हावे । स्वानुभवें डुल्लत ॥ ४७२ ॥

मेघमुखें अधःपतन । उदकाचे देखोनि जाण ।
अधःपाते निवती जन । अन्नदान सकळांसी ॥ ४७३ ॥

तैसें योगियासी खालतें येणें । जे इहलोकीं जन्म पावणें ।
जन निववी श्रवणकीर्तनें । निजज्ञानें उद्धरी ॥ ४७४ ॥

पर्जन्योदक देखतां जाण । जेवीं निवती सकळही जन ।
कां गंगादिकांचें दर्शन । करी मोचन पापाचें ॥ ४७५ ॥

तैसें योगियाचें दर्शन । भाग्येंवीण नव्हे जाण ।
ज्याने देखिले त्याचे चरण । करी मोचन भवरोगा ॥ ४७६ ॥

न घडे दर्शन स्पर्शन । तरी करावें त्याचें नामस्मरण ।
इतूकेनि भवमूळ जाण । करी छेदन तें नाम ॥ ४७७ ॥

सांडूनि भगवंताचें कीर्तन । केल्या भक्ताचें नामस्मरण ।
केवीं तूटेल भवबंधन । ऐसें न म्हणा सर्वथा ॥ ४७८ ॥

देवासी पूर्वी नामचि नाहीं । त्यासी भक्तीं प्रतिष्ठूनि पाहीं ।
नामरूपादि सर्वही । नानाविलास अर्पिले ॥ ४७ ९ ॥

ऐसा भक्तीं देव थोर केला । आणूनि वैकंठीं बैसविला ।
भक्तउपकारें दाटला । मग त्याच्या बोलामाजीं वर्ते ॥ ४८० ॥

देवो भक्तवचनेंकरी । झाला नर ना केसरी ।
प्रगटला खांबामाझारीं । शब्द करी भक्ताचा ॥ ४८१ ॥

आतांही प्रत्यक्ष प्रमाण । दासांचेनि वचनें जाण ।
पाषाणप्रतिमे देवो आपण । आनंदघन प्रगटे पैं ॥ ४८२ ॥

भक्तभावें आभारला । देवो उपकारें दाटला ।
यालागीं नुलंघवे बोला । पांगें पांगला भक्तांच्या ॥ ४८३ ॥

एवं जेथ भक्तांचें नाम घेणें । तेथ अवश्य देवें धांवणें ।
भक्तउपकारा उत्तीर्ण होणें । वेगें पावणें यालागीं ॥ ४८४ ॥

यालागीं भक्ताचें नाम घेतां । तूटती भवबंधनव्यथा ।
ऐसें सांगतां अवधूता । प्रेम सर्वथा न संडे ॥ ४८५ ॥

आतां अग्नि गुरु जो करणें । त्याचीं सांगेन लक्षणें ।
काना मना एक करणें । सावधपणें परियेसीं ॥ ४८६ ॥

तेजस्वी तपसा दीप्तो दूर्धर्षोदरभाजनः ।
सर्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥

अग्नि निजतेजें देदीप्यमान । साक्षात हातीं न धरवे जाण ।
उदरमात्रीं सांठवण । सर्व भक्षण निजतेजें ॥ ४८७ ॥

तैसाचि योगियाही जाण । भगवद्भाणवें देदीप्यमान ।
त्यासी धरावया आंगवण । नव्हे जाण सुरनरां ॥ ४८८ ॥

हातीं न धरवे खदिरांगारू । तैसा योगिया अतिदूर्धरू ।
तयासी न शके आवरूं । मायाव्यवहारु गुणेंसीं ॥ ४८९ ॥