सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय ५ वा

ओं नमो सद्गुरु देवा उदारा । म्हणतां कृपण तूं खरा ।
मागतें आपुलिया घरा । दुजेपणें दारा येवों नेदिसी ॥ १ ॥

अवचटें मागतयासी । जैं भेटी होय तुजसी ।
तैं घोट भरूं धांवसी । देखतांचि घेसी जीवें त्यातें ॥ २ ॥

जे जे मागों येती तुजपासीं । ते बांधोन ऐक्यतेमाजीं सूदसी ।
शेखीं उनके सोडवणेसी । भेटी दुसर्यायसी स्वप्नींही नव्हे ॥ ३ ॥

अणुमात्र तुझी प्राप्ती । अवचटें चढे ज्याचे हातीं ।
त्याचिये संसारसंपत्ती । सर्वस्वें निश्चितीं नाडिसी तूं ॥ ४ ॥

मैंदाचा विडा घेतां । तो प्रवर्ते आपुले घाता ।
तेवीं तुझी प्रसन्नता । झालिया जीविता स्वयें नाशी ॥ ५ ॥

जे जे तुजपें मागों आले । ते ते सर्वस्वें नागवले ।
शेखीं नागवे तुवां केले । निर्लज्ज झाले तिहीं लोकीं ॥ ६ ॥

ऐशी तुझी निर्वाणगती । त्या तुझी उदार कीर्ती ।
घडे म्हणशी कैशा रीतीं । ते अगाध स्थिति अवधारीं ॥ ७ ॥

मागें उदार वाखाणिले । तेही आपणियांऐसे केले ।
मग सर्वस्व आपुलें । दान दिधलें दातृत्वें ॥ ८ ॥

षड्गुणैश्र्वर्यवैभवेंसीं । आपणियातें दाना देसी ।
दिधलें तें घेवों नेणसी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं ॥ ९ ॥

आपणियां दिधलें दान । यालागीं तूं दासां अधीन ।
मग त्यांचेनि छंदें जाण । सर्वस्वें आपण नाचसी ॥ १० ॥

बळीनें सर्वस्व केलें दान । शेखीं तूं झालासि त्याअधीन ।
त्याचें द्वारपाळपण । अद्यापि आपण चालविसी ॥ ११ ॥

धर्में अर्पिलें अग्रपूजेसी । शेखीं तूं त्याची सेवा करिसी ।
नाना संकटें स्वयें सोशिसी । अंगें काढिसी उच्छिष्टें ॥ १२ ॥

तुझा निजभक्तु अंबऋषी । त्याचे गर्भवास तूं सोशिसी ।
तुज गौळिये राखिती हृषीकेशी । शेखीं त्या गोपाळांसी रक्षिलें ॥ १३ ॥

एवं स्वस्वरूप द्यावयासी । उदारत्व तुजपासीं ।
हें न ये गा आणिकांसी । हृषीकेशी कृपाळुवा ॥ १४ ॥

तो तूं परम उदार ऐसा । राया रंका समभावें सरिसा ।
भावो तेथ भरंवसा । तूं आपैसा आतुडसी ॥ १५ ॥

त्या तुझिया प्राप्तीलागीं । कपाटें सदा सेविती योगी ।
एक ते झाले भोगविरागी । एक ते त्यागी सर्वस्वें ॥ १६ ॥

एक हिंडती दशदिशे । एक तुजलागीं झाले पिसे ।
परी तुझी भेटी स्वप्नींही दिसे । ऐसा न दिसे क्षण एक ॥ १७ ॥

ऐशियाही तुझी प्राप्ती । सुलभ असे एके रीतीं ।
जरी संतचरणीं रंगती । अतिप्रीतीं सप्रेम ॥ १८ ॥

संतचरणीं जो विनटला । तो निजप्राप्तीसी पावला ।
संतस्वरूपें अवतरला । स्वयें संचला परमात्मा ॥ १९ ॥

यालागीं जीं जीं संतांचीं रूपें । तीं तीं श्रीहरीचीं स्वरूपें ।
म्हणौनि संतांचिये कृपे । अतिसाक्षेपें अर्जावें ॥ २० ॥

ते ज्ञानार्थाचे परम पिसे । यालागी ग्रंथाचेनि मिसें ।
त्यांचे चरण अनायासें । सावकाशें वंदीन ॥ २१ ॥

संतकरुणावलोकन । तें मज नेत्रींचें अंजन ।
चरणकृपा पाहतां जाण । श्रीजनार्दन प्रकाशे ॥ २२ ॥

तया जनार्दनाचिये सेवे । गुरुत्वाचेनि आडनांवें ।
रिघालों निजस्वभावें । जीवेंभावें भजनासी ॥ २३ ॥

भज्य-भजक-भजना । एके अंगीं त्रिविध भावना ।
दावूनियां जगज्जीवना । जनीं जनार्दना निजभक्ती ॥ २४ ॥

हे अभेदभक्ती चोखडी । परम ऐक्यें भजनगोडी ।
अधिकाधिक चढोवढी । वाढे आवडी निजभक्तां ॥ २५ ॥

देवो आपली सर्वस्वजोडी । वेंची भक्तांचिये वोढी ।
ऐशी अभेदभक्तीची गोडी । पढिये गाढी गोविंदा ॥ २६ ॥

यालागीं भक्तांचा शरीरभार । स्वयें वागवी श्रीधर ।
आपुलेनि अंगें परपार । पाववी साचार निजभक्तां ॥ २७ ॥

'निजभक्तांचा' देहभावो । निजांगें वागवी देवाधिदेवो ।
तरी अभक्तांचा देहो । वागवावया पहा हो काय आन आहे ॥ २८ ॥

भक्तां नाहीं देहअोहंता । यालागीं देवो वागविता ।
पूर्ण देहाभिमान अभक्तां । त्यांसी अतिबध्दता या हेतू ॥ २९ ॥

जो निरभिमान । तोचि भगवद्भक्त संपूर्ण ।
ज्याच्या अंगीं देहाभिमान । त्यासी भक्तपण कदा न घडे ॥ ३० ॥

निजभक्त तारितां कौतुकें । त्याची रोमावळी केवीं दुखे ।
निर्भय करोनि पूर्ण हरिखें । देवो निजमुखें निजभक्तां तारी ॥ ३१ ॥

यालागीं निरभिमानता । जे विनटले भक्तिपंथा ।
ते पावो देवोनि विघ्नांचे माथां । पावती तत्त्वतां भगवत्पद ॥ ३२ ॥

भक्तांची ऐशी स्थिती । तरी अभक्तां कवण गती ।
तेचिं पुसावया नृपती । प्रश्र्नार्थी प्रवर्ते ॥ ३३ ॥

पंचमामाजीं निरूपण । अभक्तांची गति लक्षण ।
युगीं युगीं पूजाविधान । सांगेल पावन हरीचें ॥ ३४ ॥

अवतारचरितपुरुषार्थु । सांगोन संपला चतुर्थु ।
आतां अभक्तांचा वृत्तांतु । राजा पुसतु मुनीसी ॥ ३५ ॥

श्रीराजोवाच-
भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।
तेषामशान्तकामानां का निष्ठाऽविजितात्मनाम् ॥ १ ॥

राजा म्हणे जी मुनिवरा । जो भगवद्भजनीं पाठिमोरा ।
ऐशिया अभक्ता नरा । कोण दातारा गति त्यासी ॥ ३६ ॥

जे कामालागीं अतिउद्भट । जे सक्रोध क्रोधें तेजिष्ठ ।
जे अतिलोभें लोभिष्ठ । जे परम श्रेष्ठ प्रपंचीं ॥ ३७ ॥

जे गर्वाचे अग्रगणी । जे अहंकाराचे चूडामणी ।
जे विकारांची प्रवाहश्रेणी । जे उघडली खाणी विकल्पांची ॥ ३८ ॥

ज्यांचे सद्बुपद्धिआड आभाळ । महामोहाचें सदा सबळ ।
जे छळणार्थी अतिकुशळ । जे अतिप्रबळ प्रलोभें ॥ ३९ ॥

दिवसा न देखती निश्र्चितें । ते अंधारीं देखणीं दिवाभीतें ।
तेवीं नेणोनि परमार्थातें । जे अतिज्ञाते प्रपंचीं ॥ ४० ॥

जे नेणती आत्महित । ज्ञान विकूनि काम पोसित ।
ऐसे जे कां अभक्त । त्यांची गति निश्र्चित सांग मज ॥ ४१ ॥

तुम्हांऐसे सद्बु द्धी । चालते बोधाचे उदधी ।
भाग्यें लाधलों ज्ञाननिधी । हा प्रश्र्न त्रिशुद्धी सांगावा ॥ ४२ ॥

राजा साक्षेपें बहुवस । पुसे अभक्तगतिविन्यास ।
तो सांगावया 'चमस' । सावकाश सरसावला ॥ ४३ ॥

चमस उवाच-
मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह ।
चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक् ॥ २ ॥

जो कां जगाचा जनकु । मुख्य गुरुत्वें तोचि एकु ।
त्यासी न भजे जो अविवेकु । तो नाडला लोकु सर्वस्वें ॥ ४४ ॥

पुरुषापासूनि जन्मले जाण । चार्हील आश्रम चार्ही- वर्ण ।
त्यांचे उत्पत्तीचें स्थान । ऐक संपूर्ण नृपनाथा ॥ ४५ ॥

मुखीं वेदविद ब्राह्मण । बाहूं जन्मले राजन्य ।
उरूं जन्मले वैश्यवर्ण । चरणीं जन्मस्थान शूद्रवर्णा ॥ ४६ ॥

मूळीं अवघे तीन गुण । गुणयोगें वर्ण जाण ।
त्रिगुणीं चारी वर्ण । जन्मलक्षण घडे कैसें ॥ ४७ ॥

सत्त्वगुणें शुद्ध ब्राह्मण । सत्त्वरजमिश्रें राजे जाण ।
रजतमें वैश्यवर्ण । केवल तमोगुण शूद्रवर्ण ॥ ४८ ॥

क्षत्रिय वैश्य आणि ब्राह्मण । द्विजन्मे हे तिन्ही वर्ण ।
त्यांसी गायत्री वेदाध्ययन । शूद्र ते जाण संस्काररहित ॥ ४९ ॥

ब्रह्मचर्य आणि गार्हस्थ्य । तिहीं वर्णां अवश्य प्राप्त ।
चहूं आश्रमां आश्रयभूत । जाण निश्र्चित ब्राह्मण ॥ ५० ॥

गार्हस्थ्य पुरुषाच्या चरणीं । ब्रह्मचर्य हृदयस्थानीं ।
वक्षःस्थळीं वसती वनी । शिरोमणी संन्यास ॥ ५१ ॥

य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् ।
न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्भ्रवष्टाः पतन्त्यधः ॥ ३ ॥

हे ब्राह्मणादि वर्ण पहा हो । ज्यापासोनि जन्मप्रभवो ।
तो न भजतां देवोधिदेवो । उत्तमदेहो अधःपाती ॥ ५२ ॥

पूर्वोत्तरमीमांसा दोनी । नानाशास्त्रार्थकडसणी ।
स्वरुप बोलती निर्वचूनी । एवं शब्दज्ञानीं अतिचतुर ॥ ५३ ॥

यापरी जे पंडित । ज्ञानाभिमानें अतिउन्मत्त ।
तेणें अभिमानेंचि येथ । भजनीं निश्र्चित विमुख केले ॥ ५४ ॥

एक अज्ञानी सर्वथा । स्वप्नीं नेणती परमार्था ।
ते नेणपणेंचि तत्त्वतां । श्रीजगन्नाथा न भजती ॥ ५५ ॥

शेळी उंसाची चवी गाढी । नेणोनि पाचोळा करांडी ।
तेवीं नेणोनि हरिभक्तीची गोडी । अज्ञानें बापुडीं विषयलुब्ध ॥ ५६ ॥

आलोडूनि वेदशास्त्रार्थ । ज्ञातपणें जे पंडित ।
गर्वें हेळसिती भक्तिपंथ । अतिउन्मत्त ज्ञातृत्वें ॥ ५७ ॥

जेवीं ज्वरिताचें मुख । दूध मानी कडू विख ।
तेवीं ज्ञानगर्वें पंडित देख । ठेले विमुख हरिभजनीं ॥ ५८ ॥

यापरी ज्ञानाभिमानी । विमुख झाले हरिभजनीं ।
ते जरी वर्णांमाजीं अग्रगणी । तरी अधःपतनीं पडतील ॥ ५९ ॥

हो कां वर्णांमाजीं अग्रगणी । जो विमुख हरिचरणीं ।
त्याहूनि श्र्वपच श्रेष्ठ मानीं । जो भगवद्भजनीं प्रेमळु ॥ ६० ॥

आम्ही मुक्त हें मानुनी । जे विमुख भगवद्भजनीं ।
ते पचिजती अधःपतनीं । तिर्यग्योनीं जन्ममरणें ॥ ६१ ॥

मनुष्यदेहीं जे भजननष्ट । ते होती गा स्थानभ्रष्ट ।
अधःपातें भोगिती कष्ट । अतिउद्भट यातना ॥ ६२ ॥

ज्ञानाभिमानें जे न भजती । ते प्रौढपतनीं पचिजती ।
अज्ञानांही तेचि गती । सर्वथा नृपती म्हणों नये ॥ ६३ ॥

दूरे हरिकथाः केचिद्दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।
स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥ ४ ॥

एका पित्याचे दोघे अर्भक । एक प्रबुद्ध एक बाळक ।
पित्यासी अवमानितां देख । ताडी जनक प्रबुद्धासी ॥ ६४ ॥

बाळक पित्याचे माथां चढे । जरी लाता हाणे तयाकडे ।
तरी त्यासी दोषु न घडे । दोषांचें सांकडें सज्ञानासी ॥ ६५ ॥

ज्ञात्यांपासोनि भजन ठाके । ते कवळिजती महादोखें ।
अज्ञानें तरती भाविकें । साधुकृपामुखें अनुगृहीतां ॥ ६६ ॥

अज्ञाना नाहीं विशेष बाधु । तो साधुविश्र्वासें होय शुद्धु ।
ज्ञानाभिमानियां भाव विरुद्धु । यालागीं सुबुद्धु दोष बाधी ॥ ६७ ॥

अज्ञानी विश्र्वासें साधु वंदी । ज्ञानाभिमानी दोहोंतें निंदी ।
यालागीं त्यातें त्रिशुध्दी । अवश्य बाधी अतिदोष ॥ ६८ ॥

साधुविश्र्वासें अज्ञान फिटे । ज्ञानाभिमानियां विकल्प मोठे ।
त्यांसी विश्र्वास कदा न घटे । अभिमानहटें अधःपात ॥ ६९ ॥

एवं विचारितां नेटेंपाटें । अहंतेचें बंधन मोठें ।
अभिमानाऐसें नाहीं खोटें । दुजें वोखटें त्रिलोकीं ॥ ७० ॥

अभिमानु ईश्र्वरा बाधी । तोहो शबळ कीजे सोपाधी ।
अभिमानें देहबुद्धी । बाधक त्रिशुद्धी सुरनरांसी ॥ ७१ ॥

यालागीं जे अज्ञान जन । ज्यांसी नाहीं ज्ञानाभिमान ।
तेही विश्र्वासल्या संपूर्ण । साधु सज्जन अनुग्रहो करिती ॥ ७२ ॥

ज्यासी म्हणती नीच वर्ण । स्त्रीशूद्रादि हीन जन ।
ज्यासी कां दूरी शास्त्रश्रवण । ज्यासी दूरी श्रवण वेदोक्त ॥ ७३ ॥

त्यांसी जाहलिया सद्भाव संपूर्ण । ते होतु कां हीन जन ।
परी संतकृपेसी आयतन । विश्र्वासें पूर्ण अधिकार झाला ॥ ७४ ॥

ऐसे पूर्ण भावार्थी । त्यांसी तुम्हांऐशा साधुसंतीं ।
अनुग्रहोनि तारिती । कृपामूर्ती कृपाळु ॥ ७५ ॥

अज्ञानी यापरी तरती । परी ज्ञानाभिमान ज्यांच्या मतीं ।
ते ब्रह्मादिकां न तरती । त्यांचीही स्थिति मुनि सांगे ॥ ७६ ॥

विप्रो राजन्यवैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् ।
श्रौतेन जन्मनाऽथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः ॥ ५ ॥

अज्ञान जे नीच वर्ण । भावें धरोनि संतचरण ।
निजविश्र्वासें संपूर्ण । जन्ममरण निरसिती ॥ ७७ ॥

येर द्विजन्मे जे कां तिन्ही । स्वभावें प्राप्त हरिचरणीं ।
आम्ही अधिकारी वेदज्ञानी । जन्माभिमानी अतिगर्वी ॥ ७८ ॥

ज्यासी प्राप्त उपनयन । ज्यासी प्राप्त गायत्री पूर्ण ।
ज्यासी हरीचें आवडे भजन । त्याचे धरितां चरण हरि भेटे ॥ ७९ ॥

ऐसे उत्तम जे ब्राह्मण । त्यांसी वेदवादें ज्ञानाभिमान ।
तेणें गर्वें पडे मोहन । तेंचि निरूपण विशद सांगे ॥ ८० ॥

कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः ।
वदन्ति चाटुकान्मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः ॥ ६ ॥

न कळे विधिविधानमंत्र । कोणे कर्मीं कैसें तंत्र ।
नेणोनियां गर्व थोर । ताठा अपार ज्ञातृत्वाचा ॥ ८१ ॥

गारोडियासी विद्या थोडी । परी सर्वांगीं बिरुदें गाढीं ।
कां जाणी जाणपणें जोडी । कडोविकडीं आसनपूजा ॥ ८२ ॥

देऊनि पतंगाचे ढाळ । स्फटिकाअंगीं माणिक कीळ ।
तैसे मूर्खही केवळ । मिरविती प्रबळ ज्ञानाभिमानें ॥ ८३ ॥

आपण विधान नेणती । शेखीं सज्ञानाही न पुसती ।
कर्म आपमतीं करिती । लौकिकीं स्फिती वाढवावया ॥ ८४ ॥

मिथ्या मधुर शब्दें चाटुक । जे भोगीं अणुमात्र नाहीं सुख ।
तरी इहमुत्र भजविती लोक । अप्सरादिक भोगलिप्सा ॥ ८५ ॥

येथ भोग भोगावे चोखडे । आणि पुढें स्वर्गभोग जोडे ।
येणें वचनें बापुडे । यागाकडे धांवती ॥ ८६ ॥

कर्ता सर्वस्वें नागवो । परि आचार्यत्व आम्हां येवो ।
ऐशी यांची बुद्धि पहा हो । यागप्ररोहो आरंभिती ॥ ८७ ॥

पावावया अतिप्रतिष्ठा । नाना कर्मांच्या कर्मचेष्टा ।
करुनि दाविती खटपटा । कर्मारंभु मोठा आरंभुनी ॥ ८८ ॥

ना तरी जैसा मद्यपानी । मद्यरसा अमृत मानी ।
या वचनगोडिया मद्यपानीं । प्रवर्तिजे जनीं स्वादलिप्सा ॥ ८९ ॥

तें सेविलिया काय जोडे । थिती सावधानता बुडे ।
मग दुर्भगत्व रोकडें । पिशाचत्व गाढें अंगीं वाजे ॥ ९० ॥

तैसें केवळ पतनात्मक । त्या नांव म्हणती स्वर्गसुख ।
जाणोनि प्रवर्तती ते मूर्ख । फळकामुक अभिलाषी ॥ ९१ ॥

उंडणी लंघू न शके भिंतीसी । तरी चढों रिघते सायसीं ।
चढतां पडे आपैसी । तेवीं स्वर्गसुखासी दृढ पतन ॥ ९२ ॥

कर्माभिनिवेशपडिपाडें । कामलोभ दृढ वाढे ।
तेणें दांभिक करणें घडे । क्रोधाचें चढे महाभरितें ॥ ९३ ॥

रजसा घोरसङकल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।
दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान् ॥ ७ ॥

ते काय करितील बापुडे । शुद्ध सत्त्वें सांडिलें फुडें ।
मग रजोगुणें कामाकडे । झाले धडफुडे अतिकामी ॥ ९४ ॥

तेव्हां उर्वशीच्या अतिआवडी । स्वर्गभोगाची अतिगोडी ।
यालागी यागपरवडी । पुण्याची जोडी जोडूं धांवे ॥ ९५ ॥

तेथ मंत्रतंत्रद्रव्यशुद्धी । नाहीं यागयजनविधी ।
तेणें स्वर्ग नव्हेचि त्रिशुद्धी । ठकले दुर्बुद्धी अविहिताचारें ॥ ९६ ॥

तया अलब्ध कामासाठीं । सर्वागीं क्रोधु उठी ।
जेवीं परिपाकापाठीं । धरी कडुवटी आंबिलकांजी ॥ ९७ ॥

जंव जंव पिकिजे कोरिफडें । तंव तंव कडूपण गाढें ।
तैसा कामनाशापुढें । क्रोध वाढे अत्युग्र ॥ ९८ ॥

क्रोध काळिया-नाग खरा । देतु द्वेषाचा फुंफारा ।
घाली पूज्यतेच्या आकारा । धुधुःकारा साधुनिंदेचा ॥ ९९ ॥

ऐसा क्रोधाचा वसौटा । होय तमाचा चोहटा ।
मग दंभाचे नाणवठां । हीनकसाचा खोटा विकरा मांडी ॥ १०० ॥

मग जो जो भेटे भेटे प्राणिया । त्यासी अभिचारयोगक्रिया ।
लावूनि बाहेर मुद्रिया । पापाचारें पापिया प्रवृत्ति मांडी ॥ १०१ ॥

स्वधर्माचा फाडोवाडें । प्रतिपदीं पाडा पढे ।
अधर्माची खाणी उघडे । समूळ कुडें कर्माचरण ॥ १०२ ॥

तेणें पापाचार पिके । गगनचुंबित जाहलीं टेंकें ।
मग अधमोत्तम एकें तुकें । घालिती यथासुखें अधर्मघालणी ॥ १०३ ॥

तेथ ठाणें देऊनि अभिमाना । वाढविती ज्ञानाभिमाना ।
मग निंदिती साधुजना । विपुळाती सज्जना उपहासयुक्त ॥ १०४ ॥

जगीं सर्वत्र पाहती दोष । तथापि देखिल्याही निर्दोष ।
तरी करुनियां उपहास । करिती सावकाश असदारोपणें ॥ १०५ ॥

यापरी अभिमानविदां । पापबुद्धीची दृढ बाधा ।
सहजानुवादें सदा । साधुनिंदा अनुवादती ॥ १०६ ॥

जे कां हरीतें आवडती । जे सदा करिती हरिभक्ती ।
त्यांतें सदा उपहासिती । अनुवादती गुणदोष ॥ १०७ ॥

व्दिज स्मरती हरिनाम । त्या नांव म्हणती अधर्म ।
ऐकोनि हरिकीर्तनसंभ्रम । म्हणती हें परम महापाप ॥ १०८ ॥

ऐसा जो हरिनामातें निंदी । हरिकीर्तनीं दुर्बुद्धी ।
तो खळ जाणावा त्रिशुद्धी । भजनापवादी दुर्जन ॥ १०९ ॥

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो, गृहेषु मैथुन्यसुखेषु चाशिषः ।
यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं, वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥

स्त्रीकामें अतिकामुक । मैथुनापरतें नाहीं सुख ।
येणें भ्रमें काममूर्ख । स्त्रिया आवश्यक उपासिती ॥ ११० ॥

यापरी मंदबुद्धी । कैसे संवादती शब्दीं ।
मनुष्यजन्में हेचि सिद्धी । नाना भोगविधी भोगाव्या स्त्रिया ॥ १११ ॥

जें स्त्रीभोगीं सद्यसुख । तें त्यागविती ते अतिमूर्ख ।
वैराग्यमिसें लोक । ठकिले देख महामूढीं ॥ ११२ ॥

सांडूनि गृहभोग अंगना । जयां वैराग्यें उद्भट भावना ।
ते निजकर्में दंडिले जाणा । नागवूनि वना दवडिले दैवें ॥ ११३ ॥

काय गृहश्रमीं देव नसे । मग वना धांवताति पिसे ।
साचचि देव वनीं वसे । तरी कां मृग ससे न तरती व्याघ्र ॥ ११४ ॥

घालोनियां आसनें । देवो भेटता जरी ध्यानें ।
तरी बकाचीं पाळिंगणें । कां पां तत्क्षणें नुद्धरती ॥ ११५ ॥

एकान्त रहिवास विवरीं । तेथचि भेटता श्रीहरी ।
तरी न तरोनियां उंदिरीं । कां पां घरोघरीं चिंवताती ॥ ११६ ॥

देवो सर्वज्ञ चोखडा । तेणें पशुपक्षियां केला जोडा ।
तोही लोकीं मानूनियां वेडा । त्यागाचा गाढा पाडिला मोळा ॥ ११७ ॥

'आनंदा उपस्थ एकायतन' । हें देवाचें वेदवचन ।
तेंही न मानूनि अज्ञान । त्यागाचें संपूर्ण मांडिती बंड ॥ ११८ ॥

मैथुनीं परम सुख । देवेंचि रचिलें देख ।
तेंही त्यागोनियां मूर्ख । वीतरागें लोक संन्यासी होती ॥ ११९ ॥

जे जगामाजीं केवळ पिशी । ते स्वयें होती संन्यासी ।
देवें दंड देऊनि त्यांसी । लाविलें भिकेसी दारोदारीं ॥ १२० ॥

त्यागोनियां निजस्त्रियेसी । कर्मत्यागें होती संन्यासी ।
तो स्त्रीशाप बाधी त्यांसी । मागतां भिकेसी पोट न भरे ॥ १२१ ॥

हातावरी पावले दंड । खांडमिशा केलें मुंड ।
हिंडती भगवीं गुंडगुंड । हा स्त्रीशापें वितंड विटंबु केला ॥ १२२ ॥

घेऊनियां दोहीं हातीं । उदंड गांडीसी लाvitी माती ।
त्रिकाळ जळीं बुडविजती । अशी स्त्रीशापें ख्याती लाविली त्यांसी ॥ १२३ ॥

लंगोटी लाविली गांडीसी । झोळीं लाविली हातासी ।
त्याहीवरी दंड देऊनि त्यासी । स्त्रीशापें संन्यासी लाविले भिके ॥ १२४ ॥

स्त्रीसुखापरतें नाहीं सुख । स्त्रीत्यागापरता नाहीं दोख ।
हेंचि नेणोनियां मूर्ख । दंडिले अनेक वैराग्य त्यागें ॥ १२५ ॥

स्त्रीसंगेंवीण विविध भोग । ते जाणावे अतिउद्वेग ।
निजभाग्यें जे सभाग्य साङग । ते स्त्रीयोगें भोग भोगिती नाना ॥ १२६ ॥

हेंचि देवाचें प्रसन्न होणें । जे सदा इष्ट भोग भोगणें ।
ते भोग जेणें त्यागणें । तेंचि क्षोभणें देवाचें ॥ १२७ ॥

स्त्रियादि भोग त्यागिले रोकडे । पुढें निजमोक्ष हें वचन कुडें ।
यापरी भोळे लोक बापुडे । वैराग्यवादें फुडें नाडिले येथ ॥ १२८ ॥

ऐसऐसिया अनुवादा । करिती परस्परें संवादा ।
म्हणती त्यागाची बुद्धि कदा । आम्हांसी गोविंदा देऊं नको ॥ १२९ ॥

त्याग करोनि भीक मागणें । यापरीस भलें मरणें ।
मुक्ति देखिली नाहीं कोणें । आपदा भोगणें जग देखे ॥ १३० ॥

कोणासी तरी मुक्ती । कोठें तरी देखिजेती ।
तरी ते साच मानूं येती । मिथ्या वदंती वैराग्यत्यागा ॥ १३१ ॥

ऐशी सदा त्यागाची करुनि निंदा । भोग भोगावे म्हणती सदा ।
ऐसऐ शिया आशीर्वादा । देती सदा स्वाध्यायासी ॥ १३२ ॥

स्त्रीसुख परम मानून । स्वयें सदा होती स्त्रैण ।
मग जागृती सुषुप्ति स्वप्न । स्त्रियेचें ध्यान अहर्निशीं ॥ १३३ ॥

नाहीं सद्गुरुचें भजन । नाहीं वृद्धासी पूजन ।
नाहीं अतिथींसी अन्न । स्त्रीआधीन सर्वस्वें ॥ १३४ ॥

स्त्रियेचें दुखवूं नेदी मन । कदा नुल्लंघी स्त्रियेचें वचन ।
नित्य स्त्रियेचें अनुसंधान । सद्भावें उपासन स्त्रियेचें सदा ॥ १३५ ॥

नाहीं कुळदेवता कुळवृत्ती । नाहीं पिता-माता-सद्गुरुभक्ती ।
संपत्ति वोपी स्त्रियेहातीं । आपण सर्वार्थीं तीअधीन वर्ते ॥ १३६ ॥

ते स्त्रीभोग भोगावयासी । धनार्जन अर्जावयासी ।
यागु आरंभी जीविकेसी । केवळ दंभेंसीं उदरार्थ ॥ १३७ ॥

(पूर्वश्लोकार्ध) - ’यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ।’
यागें व्हावी सर्वसिद्धि । हेही नाहीं दृढ बुद्धि ।
रोकडिये जीविकावधि । उपाय त्रिशुद्धी हाचि केला ॥ १३८ ॥

यज्ञदीक्षेची प्रतिष्ठा । तेणें पूज्य होईन वरिष्ठां ।
अग्रपूजा माझा वांटा । ऐशिया उत्कंठा आदरी यागु ॥ १३९ ॥

ऐशिया नाना विवंचना । आधीं संकल्पूनि मना ।
मग प्रवर्ते यागयजना । जोडावया धना कृतनिश्र्चयो ॥ १४० ॥

न पाहे विधिविधाना । नाहीं आदरु मंत्रोच्चारणा ।
न करी अन्नसंपादना । कोरडे कणां हवन मांडी ॥ १४१ ॥

मी यज्ञ करितों अंगें । ऐसें जगापासीं सांगे ।
आणि तेणें यागयोगें । चालवी प्रसंगें जीविकायोगु ॥ १४२ ॥

स्वयें नेणती विधिविधाना । आणि न पुसती सज्ञाना ।
परी पशूंचिया हनना । प्रवर्तती जाणा शठ नष्ट दंभें ॥ १४३ ॥

मग तेथींचा पुरोडाश । सेविती यथासावकाश ।
आम्ही पवित्र झालों निर्दोष । ऐसाही उल्हास लागती करुं ॥ १४४ ॥

गौणता आवाहनविसर्जना । तेथ कैंची पूजा दक्षिणा ।
सत्पात्राची अवगणना । करिती हेळणा ज्ञानगर्वें ॥ १४५ ॥

केवळ जीविकेच्या आशा । करुं लागती पशुहिंसा ।
आम्ही याज्ञिक या आवेशा । पिटिती ठसा तिहीं लोकीं ॥ १४६ ॥

केवळ जीविकेचिया दुराशा । अविधी करिती पशुहिंसा ।
मज दोष होईल ऐसा । कंटाळा मानसा कदा नुपजे ॥ १४७ ॥

श्रिया विभूत्याऽभिजनेन विद्यया, त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा ।
जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान्, सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खलाः ॥ ९ ॥

यापरी वर्ततां स्थिती । त्याहीवरी झालिया संपत्ती ।
तैं गर्वाचा भद्रजाती । तैशिया उन्नतीं डुलों लागे ॥ १४८ ॥

कां लेंडिये आला लोंढा । वाहवी वाळलिया लेंडा ।
कां मर्कटाचिया तोंडा । मदिरेचा भांडा सांपडे जैसा ॥ १४९ ॥

तैसा मी एकु ज्ञाता फुडा । म्हणौनि नाचे तडतडां ।
सज्ञान आम्हांपुढां । कवण बापुडा आन आहे ॥ १५० ॥

ऐशियाहीवरी अदृष्टता । रत्नें मोतिलगा वस्तुजाता ।
गजवाजिनृयानप्राप्तता । तेणें गर्वें इंद्रमाथां मोचे फेडी ॥ १५१ ॥

यज्ञीं यागस्वाहाकारीं । इंद्र आमुची आशा करी ।
त्याची आम्हांहूनि थोरी । कैशापरी मानावी ॥ १५२ ॥

मग शिष्य-सुहृत्-सज्जनीं । परिवारिल्या सेवकजनीं ।
मजसमान त्रिभुवनीं । समर्थ कोणी असेना ॥ १५३ ॥

जैशी कां कांटीभोंवतीं हरळी । तैशी शिष्यांची मांदियाळी ।
ते महिमेच्या गर्वमेळीं । मानी पायांतळीं ध्रुवमंडळ ॥ १५४ ॥

जैसें विंचुवा विष थोडें । परी प्रबळ वेदनेसी चढे ।
तेवीं विद्या थोडी परी गाढें । गर्वाचें फुडें अतिभरितें ॥ १५५ ॥

तो अज्ञानामाजीं सर्वज्ञता । मिरवी आपुली योग्यता ।
जेवीं अंधारीं खद्योता । सतेजता झगमगी ॥ १५६ ॥

अल्पज्ञाता विद्येसाठीं । वाचस्पती नाणी दृष्टीं ।
जेवीं मुंगी पांखासाठीं । गरुडाचे पृष्ठीं पाय देवों पाहे ॥ १५७ ॥

निखळ तांबियाचें नाणें । देवों रिघे दामोक्यायेसणें ।
तेणें आपुलेनि दातेपणें । मानी ठेंगणें बळीतें ॥ १५८ ॥

कर्ण दातृत्वें मानिजे फुडा । तोही न मांडे आम्हांपुढां ।
प्रत्यहीं भारसुवर्णहुडा । उपजे, तेणें गाढा दाता कर्णु ॥ १५९ ॥

आम्ही निजार्जितें वित्तें । दान देवों सत्पात्रातें ।
मा दातृत्वें कर्णातें । विशेषु येथें तो कायी ॥ १६० ॥

सदा अपकारुचि जोडे । त्यासीही अल्प उपकारु घडे ।
इतुकियासाठीं न उकल पडे । सर्वस्व रोकडें बुडवी-सदा ॥ १६१ ॥

एवं अल्प दानासाठीं । दातृत्वाचे त्रिकुटीं ।
मेघाच्यापरी अतिउद्भटीं । स्वमुखें उठी गर्जतु ॥ १६२ ॥

बरवेपणाचेनि पांगें । मदनासी विटावों लागे ।
सौंदर्य माझेनि अंगें । दुजें मजजोगें असेना ॥ १६३ ॥

कीं कावळा बरवेपणासाठीं । राजहंसा नाणी दिठीं ।
कां आस्वली मानी पोटीं । मीही गोमटी सीतेपरीस ॥ १६४ ॥

तेवीं बरवेपणाचा जाण । थोर चढे देहाभिमान ।
जेवीं देखोनि हिरवें रान । म्हैसा संपूर्ण उन्मादे ॥ १६५ ॥

यावरी कांहीं एक पराक्रम । केलिया न मानी तीनही राम ।
जेवीं गोग्रहणीं संग्राम । शौर्यधर्म उत्तराचा ॥ १६६ ॥

कां अंगींचेनि माजें । रानसोरु न मानी दुजें ।
तैसा बळाचेनि फुंजें । स्वयें गर्जे मुसमुसितु ॥ १६७ ॥

ते आधींच म्हणविती सज्ञान । त्याहीवरी 'याज्ञिक' हें महिमान ।
तें याज्ञिक कर्माचरण । दाविती आपण लोकांप्रती ॥ १६८ ॥

आलिया धनिक जनांप्रती । आपुली स्तविती कर्मस्थिती ।
मग कर्ममुद्रा नानायुक्ती । स्वयें दाविती लौकिका ॥ १६९ ॥

ऐशियाही कर्माचारा । ज्ञातृत्वाचा गर्व पुरा ।
जेवीं दिवाभीतु अंधारा । निघे बाहेरा घुंघातु ॥ १७० ॥

अजांचें लेंडोरें पेटे । तेथ ज्योतिज्वाळा कदा नुमटे ।
परी धुरकटलें धुपधुपी मोठें । धुवें थिकटे दिग्मंडळ ॥ १७१ ॥

यापरी नाना दंभोपाधीं । अतिगर्वाच्या उन्मादीं ।
अंध जाहली सद्बुपद्धी । तो साधूतें निंदी हरिहरांसहित ॥ १७२ ॥

जेवीं दाटलेनि काविळें । दृष्टीतें करी पिंवळें ।
मग देखों लागे सकळें । आचूडमूळें पीतवर्ण ॥ १७३ ॥

तेवीं निंदोपाधी अतिगर्वीं । मंद जाहली प्रज्ञाछवी ।
मग निर्दुष्टीं दोष लावी । शुद्धातें भावी अतिमलिन ॥ १७४ ॥

जो योगियांच्या मुगुटीं । ज्यातें म्हणती धूर्जटी ।
त्याची पाहतां राहाटी । दिसे शेवटीं अतिमंद ॥ १७५ ॥

रागें उमा घेतली आगी । यालागीं याज्ञिकाचें शिर भंगी ।
सकामु तरी मोहिनीलागीं । नग्न लागवेगीं पाठीं लागे ॥ १७६ ॥

विष्णु सदाचा कपटी । कांहीं न देखों शुध्द दृष्टीं ।
वृंदा पतिव्रता गोमटी । तेणें केली शेवटीं व्यभिचारिणी ॥ १७७ ॥

जेथ विष्णु व्यभिचारवासी । ते वृंदेच्या वृंदावनापाशीं ।
जट्याळ गांठ्याळ मिळती राशी । केवीं साधुत्व त्यांसी मानूं आम्ही ॥ १७८ ॥

साधु मानूं सनत्कुमार । त्यांसीही वैकुंठीं क्रोध थोर ।
शब्दासाठीं हरिकिंकर । जयविजय वीर शापिले ॥ १७९ ॥

श्रेष्ठ मानूं चतुरानन । तोही निलागचि हीन ।
उमा नोवरी देखोन । म्हणतां 'सावधान' वीर्य द्रवलें ॥ १८० ॥

नारद ब्रह्मचारी निजांगें । तोही कृष्णदारा स्वयें मागे ।
तो कृष्णें ठकविला तत्प्रसंगें । साठी पुत्र वेगें स्त्रानीं व्याला ॥ १८१ ॥

ज्यातें म्हणती सत्य 'धर्म' । तोही केवळ अधर्म ।
गोत्रवधाचा संभ्रम । हा पूर्ण अधर्म धर्मासी ॥ १८२ ॥

व्यास तरी तो जारपुत्र । तेणेंचि कर्में पराशर ।
द्वेषिया वसिष्ठ-विश्र्वामित्र । अतिमत्सर परस्परें ॥ १८३ ॥

साधु म्हणों दुर्वास ऋषी । तो छळूं गेला अंबरीषासी ।
पितृद्रोह प्रल्हादासी । साधुत्व त्यासी केवीं मानूं ॥ १८४ ॥

एवं वाखाणिले पुराणीं । तेही साचे न मानती मनीं ।
मा आतांचे वर्तमानीं । साधु कोणी असेना ॥ १८५ ॥

ऐकोनियां अचाट गोष्टी । येरें धांवती येरांपाठीं ।
एक करिती तोंडपिटी । अतिचावटी उदरार्थ ॥ १८६ ॥

एक मुद्रावंत आसनीं । एक बसती बकध्यानी ।
परी सत्य माने मनीं । ऐसा साधु कोणी असेना ॥ १८७ ॥

ऐशी आपुलियाचि युक्तीं । साक्षेपें साधूंतें निंदिती ।
साधु असती हे वस्ती । अणुमात्र चित्तीं असेना ॥ १८८ ॥

जे जे हरीचे पढियंते । ते ते नावडती तयांतें ।
जेवीं दाखवितां दर्पणातें । क्षोभें निजचित्तें निर्नासिक ॥ १८९ ॥

ज्या ईश्र्वराचेनि वर्तिजती । तो ईश्र्वरु आहे हें न मानिती ।
तो ईश्र्वर आहे कोणे स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन राया ॥ १९० ॥

सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं, यथा स्वमात्मानमभीष्टमीश्वरम् ।
वेदोपगीतं च श्रृण्वतेऽबुधा, मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥ १० ॥

जो सर्व भूतांचे ठायीं । निरंतर अंतर नाहीं ।
समसाम्यें सर्वदा पाहीं । उणापुरा कदाही कल्पांतीं नव्हे ॥ १९१ ॥

जो सर्वांमाजीं असे सर्वदा । परी सर्वपणा नातळे कदा ।
जेवीं पद्मपत्र जलस्पंदा । अलिप्त बुद्बुदा असोनि संगें ॥ १९२ ॥

तेवीं असोनि सकळ जनीं । घसवटेना जनघसणीं ।
नभ जैसें अलिप्तपणीं । नरचूडामणी सबाह्य ॥ १९३ ॥

तैसें अलिप्तपण न मोडे । परी रची अनंत ब्रह्मांडें ।
तें ब्रह्मांड अंडें प्रचंडें । वागवी उदंडें अकर्तात्मयोगें ॥ १९४ ॥

यालागीं तो 'अंतर्यामी' । अभिधान बोलिजे नित्य निगमीं ।
जो सर्वांच्या हृदयग्रामीं । चेतनानुक्रमीं लक्षिजे ॥ १९५ ॥

त्या ईश्र्वरातें नित्य ध्यातां । कां आवडीं नाम मुखीं गातां ।
तरी अभीष्ट मनोरथां । होय वर्षता अखंडधारीं ॥ १९६ ॥

त्या ईश्र्वराच्या गातां गोष्टी । सर्व अनिष्टां होय तुटी ।
जो देखतांचि दृष्टीं । स्वानंदसृष्टि तुष्टला वर्षे ॥ १९७ ॥

एवं सुखदाता तोचि शास्ता । जो कां अंतकाचा नियंता ।
अकाळें काळही सत्ता । ज्या भेणें सर्वथा करुं न शके ॥ १९८ ॥

श्र्वासोच्छ्वातसांचिया परिचारा । ज्या भेणें नेमस्त वाजे वारा ।
ज्याचेनि धाकें धरा । न विरवे सागरा जळीं असतां ॥ १९९ ॥

ज्याचे आज्ञेवरी जाण । सूर्य चालवी दिनमान ।
ज्याचे पुरातन आज्ञेभेण । समुद्र आपण रेखा नुल्लंघी ॥ २०० ॥

ज्यातें सदा गायिजे वेदीं । जो वाखाणिजे उपनिषदीं ।
ज्याची पवित्र कीर्ति दुर्बुद्धी । स्वयें त्रिशुद्धी नायकती कदा ॥ २०१ ॥

ज्याचें नाम स्मरतां जाण । सकळ दोषां निर्दळण ।
ज्याचे कृतांत वंदी चरण । जन्ममरण विभांडी ॥ २०२ ॥

ज्याची कथा कर्णपुटीं । पडतां विकल्पांचिया कोटी ।
निर्दळूनि उठाउठी । पाडी मिठी परब्रह्मीं ॥ २०३ ॥

यापरी जो पवित्र मूर्ती । ज्यालागीं वेद सदा वर्णिती ।
अभाग्य नायकती त्याची कीर्ती । वार्ता करिती मनोरथांच्या ॥ २०४ ॥

अस्वल आपुलिया गुणगुणा । नायके वाजतिया निशाणा ।
तेवीं नायकोनि हरीच्या गुणा । विषयसंभाषणा आदरें वदती ॥ २०५ ॥

यालागीं ते अतिमंद । अविनीत सदा स्तब्ध ।
विषयांलागीं विषयांध । अतिलुब्ध लोलुप्यें ॥ २०६ ॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदन ।
व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रैरासु निवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

वेदें न करितां प्रेरणा । विषयांवरी सहज वासना ।
स्वभावें सकळ जनां । सदा जाण सर्वांसी ॥ २०७ ॥

मांससेवना मद्यपाना । मिथुनीभूत मैथुना ।
ये अर्थीं सर्व जनां । तीव्र वासना सर्वदा ॥ २०८ ॥

तेथें सेव्यासेव्यपरवडी । विवंचना कोण निवडी ।
लागली विषायांची गोडी । ते अनर्थकोडी करितील ॥ २०९ ॥

आगी लागलिया कापुसा । विझवितां न विझे जैसा ।
तेवीं विषयवंता मानसा । विवेकु सहसा उपजेना ॥ २१० ॥

झाल्या लोलिंगत बडिशा । निजमरण विसरे मासा ।
कां मुठी चणियांच्या आशा । नळीमाजीं आपैसा वानरु अडके ॥ २११ ॥

दूध मिळालिया मांजर । न म्हणे द्विजअं त्यजघर ।
तेवीं विषयउान्मत्त नर । न करिती विचार सेव्यासेव्य ॥ २१२ ॥

कां खवळल्या विषयचाडें । योनिसंकरु घडेल पुढें ।
यालागीं वेदें चोखडे । वर्णाश्रमपाडें विभाग केले ॥ २१३ ॥

जैसें अफाट पृथ्वीचें अंग । तेथें सप्तद्वीपें करुनि विभाग ।
मग भिन्नाधिकारें चांग । धरा साङग आक्रमिली ॥ २१४ ॥

कां अनावृत मेघजळा । धरणें धरुनि घालिजे तळां ।
मग नेमेंचि ढाळेढाळां । पिकालागीं जळा काढिजे पाट ॥ २१५ ॥

आणि पवना नादाकारा । साधूनि कीजे वाजंतरा ।
मग जेवीं नाना ध्वनी मधुरा । वाजविजे यंत्रा सप्त स्वरें ॥ २१६ ॥

तैसें उच्छृंखळां विषयांसी । वेदें नेमिल्हें नेमेंसीं ।
तेचि वेदाज्ञा ऐशी । ऐक तुजपासीं सांगेन ॥ २१७ ॥

आवरावया योनिभ्रष्टां । मैथुनीं विवाहप्रतिष्ठा ।
लावूनियां निजनिष्ठा । वर्णवरिष्ठा नेमिले ॥ २१८ ॥

ब्राह्मण जातां रजकीपासीं । ते तंव कडू न लगे त्यासी ।
रजक जातां ब्राह्मणीपाशीं । तिखट त्यासी ते न लगे ॥ २१९ ॥

भलती स्त्री भलता नर । मैथुनीं होय वर्णसंकर ।
तो चुकवावया प्रकार । विवाहनिर्धार नेमिला वेदें ॥ २२० ॥

धर्मपत्नीयपाणिग्रहण । विवाह नेमिला सवर्ण ।
तेथें सप्तम पंचम त्यजून । स्वगोत्रीं लग्न करूं नये ॥ २२१ ॥

तीन्ही वेद तीन्ही वर्ण । वेदें सांडूनियां जाण ।
सवेद आणि सवर्ण । पाणिग्रहण नेमिलें ॥ २२२ ॥

कन्या सवेद सवर्ण । जीसी नाहीं रजोदर्शन ।
तेही पित्यापासीं याचून । करावें लग्न विधानोक्त ॥ २२३ ॥

धर्म-अर्थ-कामाचरण । अन्यत्र न करावें आपण ।
ऐशी वाहूनियां आण । पाणिग्रहण वेदोक्त ॥ २२४ ॥

करितां वधूवरां पाणिग्रहण । साक्षी द्विज-देव-हुताशन ।
इतर स्त्रिया मातेसमान । स्वदारागमन नेमिलें वेदें ॥ २२५ ॥

एवं नेमूनियां विवाहासी । वेदरायें दिली आज्ञा ऐशी ।
सांडूनि सकळ स्त्रियांसी । स्वदारेपाशीं मैथुन ॥ २२६ ॥

दिवा मैथुन नाहीं स्त्रियांसी । रात्रीं त्यजूनि पूर्वापर प्रहरांसी ।
मैथुन स्त्रियेपासीं । मध्यरात्रीसी नेमस्त ॥ २२७ ॥

नेमिलें स्वदारामैथुन । तेंही अहोरात्र नाहीं जाण ।
प्रजार्थ स्त्रीसेवन । ऋतुकाळीं गमन नेमस्त ॥ २२८ ॥

ऋतुकाळीं ज्यां स्त्रीगमन । ते पुरुष ब्रह्मचारी पूर्ण ।
वेद निवृत्तिपर जाण । त्यागरूपें आपण भोगातें नेमी ॥ २२९ ॥

'आत्मा वै पुत्रनामासि' । पुत्र झालिया स्त्रियेसी ।
संग करूं नये स्त्रीपासीं । शनैःशनैः विषयांसी त्यागवी वेद ॥ २३० ॥

सेवावया आमिषा । वेदें नेमु केला कैसा ।
न घडावया पशुहिंसा । संकट आयासा स्वयें द्योती ॥ २३१ ॥

आवडीं खावया मांसा । अथवा स्वर्गाचिया आशा ।
जे करिती पशुहिंसा । तयां पुरुषां अधःपतन ॥ २३२ ॥

निष्काम कर्मीं पशुहिंसा । करी तरी तो निष्काम कैसा ।
तेथ निगमाचा नेमु ऐसा । मुख्य अहिंसा सर्व धर्मीं ॥ २३३ ॥

नित्य न करावया मांसभक्षण । यज्ञीं पुरोडाशसेवन ।
तेंहि परिमित जाण । स्वेच्छा मांसादन वारिलें वेदें ॥ २३४ ॥

याग करूनि 'सौत्रामणी' । प्रवर्तावें सुरापानीं ।
हे वेदाज्ञा जो सत्य मानी । तो स्वधर्माचरणीं नागवला ॥ २३५ ॥

जे कर्मीं मद्यपान घडे । तो स्वधर्म म्हणतां जीभ झडे ।
लोलुपते भुलले बापुडे । वेद विषयांकडे वोढिती ॥ २३६ ॥

यागु करितां सोत्रामणी । स्वयें न व्हावें मद्यपानी ।
तें यज्ञशेष अवघ्राणीं । परी सर्वथा वदनीं घालूं नये ॥ २३७ ॥

हे विषयांचें त्रिविध विंदान । मैथुन-मांसभक्षण-सुरापान ।
यदर्थीं निवृत्तीचि प्रमाण । हें मनोगत पूर्ण वेदाचें ॥ २३८ ॥

विषयांपासूनि निवृत्ती । वेद विभागें हेंचि द्योती ।
परी धरावी विषयासक्ती । हे वेदोक्ति सर्वथा न घडे ॥ २३९ ॥

वेंचोनियां निजधन । करोनियां विवाह यज्ञ ।
सेवावें मद्य-मांस-मैथुन । हें वेदवचन कदा न घडे ॥ २४० ॥

धनं च धर्मैकफलं यतो वै, ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।
गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य, मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥

नायकोनि भगवत्कथा । ज्ञानाभिमानी नाडले तत्त्वतां ।
धनें परमार्थ यावा हाता । तोही स्वधर्मता न लाविती धर्मीं ॥ २४१ ॥

विषयांचिया कामना । सर्वस्वें वेंचिती धना ।
तेंचि धर्मार्थ वेंचितां जाणा । सांडिती प्राणा कवडीसाठीं ॥ २४२ ॥

जया धनाचेनि पांगें । हा धर्मचि आलासे निजांगें ।
जेवीं पायाळाचेनि योगें । महानिधि वेगें आतुडे हातीं ॥ २४३ ॥

बीज तेथें सद्रुम फळ । चंदन तेथें परिमळ ।
जळाचे ठायीं केवळ । नांदती सकळ रसस्वाद ॥ २४४ ॥

देह तेथ असे कर्म । रूप तेथ वसे नाम ।
धन तेथ उत्तमोत्तम । सकळ धर्म सदा वसती ॥ २४५ ॥

जेवीं एकादशीव्रतयोगें । जागरीं गीतनृत्यपांगें ।
तुष्टला देवो लागवेगें । आतुडे धनयोगें निजभक्तां करीं ॥ २४६ ॥

तेवीं धनाचिया पाठोवाठीं । परम धर्मेंसी पडे गांठी ।
धर्म तेथ उठाउठी । ज्ञानाची भेटी विज्ञानेंसीं ॥ २४७ ॥

चंद्रास्तव वाढती कळा । जीवनास्तव जिव्हाळा ।
तेवीं धनास्तव सोज्जळा । धर्माचा सोहळा धार्मिकां घरीं ॥ २४८ ॥

धर्म तेथ शुद्ध ज्ञान । ज्ञान तेथ विज्ञान ।
विज्ञान तेथ समाधान । शांति संपूर्ण नांदे तेथ ॥ २४९ ॥

एवढें फळ ज्या धनापासीं । तें मूर्ख वेंचिती विषयांसी ।
देहलोभें भुललीं पिसीं । अंगीच्या मृत्यूसी विसरले ॥ २५० ॥

जळते घरीं ठेवा ठेवणें । मरत्या देहा सुरवाड करणें ।
तो नागवला वेदु म्हणे । तें वेदाचें बोलणें नायके कोणी ॥ २५१ ॥

उपजलेनि दिवस-दिवसें । देहातें काळु ग्रासीतसे ।
हें नित्य नवें मरण कैसें । देहलोभवशें विसरले ॥ २५२ ॥

ज्याचे त्या देखतां कैसा । काळु गिळी बाळवयसा ।
मग तारुण्याची दशा । मुरडूनि घसा ग्रासी काळ ॥ २५३ ॥

गिळोनियां तारुण्यपण । आणी वार्धक्य कंपायमान ।
ऐसें काळाचें विंदान । दुर्धर पूर्ण ब्रह्मादिकां ॥ २५४ ॥

जयाचेनि चपेटघातें । मरण आणी अमरांतें ।
मा मूर्ख तेथें जीवितातें । अक्षय चित्तें दृढ मानिती ॥ २५५ ॥

मूळीं देहचि तंव अनित्य । मा तेथींचे भोग काय शाश्र्वत ।
परी धन वेंचूनि विषयार्थ । भुलले जाणा भ्रांत स्त्रीलोभें ॥ २५६ ॥

ऐसे नश्र्वर भोग जगीं । ते भोगावया रिघावें स्वर्गीं ।
तदर्थ प्रवर्तती यागीं । लागवेगीं भोगेच्छा ॥ २५७ ॥

सुख भोगावया वेगीं । पतंगु जेवीं उडी घाली आगीं ।
तेवीं इहामुत्रभोगीं । पतनालागीं पावती ॥ २५८ ॥

स्त्री-आमिष-मद्यपान । हे वेदोक्त भोग जाण ।
तेथ केवीं घडे पतन । तें वेदविधान नेणती मूर्ख ॥ २५९ ॥

यद्‌ घ्राणभक्षो विहितः सुरायास्तथा पशोरालभनं न हिंसा ।
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥ १३ ॥

वेदविहित कर्माचरण । तेथ सर्वथा नव्हे पतन ।
जेथ चुके वेदविधान । तेथें पावे पतन सज्ञान ॥ २६० ॥

वेदींच्या अर्थवादासरिसा । मनीं बांधोनि भोगाशा ।
यज्ञमिषें पशुहिंसा । भोगलिप्सा करुं धांवती ॥ २६१ ॥

वेदें बोलिलें 'आलभन' । त्या नांव म्हणती पशुहनन ।
हें सकाम मानिती विधान । निष्कामा हनन कदा न घडे ॥ २६२ ॥

निष्कामासी यागयजन । स्वधर्मार्थ करावे यज्ञ ।
तेथ पशूचें आलभन । सर्वथा हनन करूं नये ॥ २६३ ॥

पशूचें करूं नये हनन । देवतोद्देशें अंगस्पर्शन ।
या नांव बोलिजे 'आलभन' । हें यज्ञाचरण निष्काम ॥ २६४ ॥

हरिश्र्चंद्राच्या यागीं । शुनःशेप-पशुप्रसंगीं ।
तेणें घावो लागों नेदितां अंगीं । वेदोक्त प्रयोगीं यज्ञसिद्धी केली ॥ २६५ ॥

वेदोक्तमंत्रभागार्थ । देव सुखी करोनि समस्त ।
आपण झाला निर्मुक्त । हा ऋग्वेदार्थ ब्राह्मणीं ॥ २६६ ॥

यापरी पशुघात । यज्ञीं न लगे निश्र्चित ।
तो हरिश्र्चंद्र यागार्थ । पशुघात निवारी ॥ २६७ ॥

तेथ मीमांसकांचें मत । देवतोद्देशें जो पशुघात ।
या नांव 'आलभन' म्हणत । स्वर्गफलार्थ आवश्यक ॥ २६८ ॥

केवळ मांसभक्षणार्थ । जे करिती पशुघात ।
हिंसादोष तेथें प्राप्त । ऐसें बोलत मीमांसक ॥ २६९ ॥

देवतोद्देशें पशूंचा घात । तेणें स्वर्गभोग होय प्राप्त ।
तोही भोगक्षयें क्षया जात । तेणें हिंसा प्राप्त याज्ञिकां ॥ २७० ॥

याग करितां 'सौत्रामणी' । पुरोडाश घ्यावा अवघ्राणीं ।
परी प्रवर्तावें सुरापानीं । हें वेदविधानीं असेना ॥ २७१ ॥

एवं जेथें पशुहनन । तें कर्म सदोष पूर्ण ।
यालागीं तेथ अधःपतन । बोलिलें जाण याज्ञिकांसी ॥ २७२ ॥

वेदें विहिलें पाणिग्रहण । तें प्रजार्थ स्वदारागमन ।
परी रत्यर्थ नित्य मैथुन । हे वेदाज्ञा जाण असेना ॥ २७३ ॥

मद्य-मांस-मैथुनप्रसंग । स्वइच्छा न करावया भोग ।
वेदें द्योतिला विवाह याग । भोगत्यागनियमार्थ ॥ २७४ ॥

नेणोनि ऐसिया शुद्ध घर्मा । यागमिषें अधर्मा ।
प्रवर्तोनि काम्यकर्मा । भोग संभ्रमा भोगिती मूर्ख ॥ २७५ ॥

ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।
पशून्द्रुह्यन्ति विस्त्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥ १४ ॥

नेणोनि शुद्ध वेदविधानातें । अतिगर्वाचेनि उद्धतें ।
आपणियां मानूनि ज्ञाते । अविधी पशूतें घातु करिती ॥ २७७ ॥

केवळ अभिचारमतें । पावोनि सकळ भोगातें ।
ऐशिया मानोनि विश्र्वासातें । स्वेच्छा पशूतें घात करिती ॥ २७८ ॥

अविधी पशूतें वधिती । त्या याज्ञिकांचे देहांतीं ।
मारिले पशू मारूं येती । झळकत काती घेऊनियां ॥ २७९ ॥

एवं निमालिया याज्ञिकांसी । भक्षिले पशु भक्षिती त्यांसी ।
जैसें सेविलें विष प्राणियांसी । ग्रासी प्राणांसी समूळ ॥ २८० ॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् ।
मृतके सानुबन्धेऽस्मिन्बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५ ॥

परमात्मा जो श्रीहरी । तो अंतर्यामी सर्व शरीरीं ।
तेथ पराचा जो द्वेषु करी । तेणें द्वेषिला हरि निजात्मा ॥ २८१ ॥

परासी जो करी अपघातु । तेणें केला निजात्मघातु ।
त्यासी सकुटुंब अधःपातु । रौरवांतु ते बुडती ॥ २८२ ॥

ये कैवल्यमसंप्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् ।
त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥ १६ ॥

सज्ञानी स्वतां तरती । अज्ञानी सज्ञानां शरण येती ।
तेणें त्यांसी कैवल्यप्राप्ती । त्यांच्या वचनोक्तिविश्र्वासें ॥ २८३ ॥

जे अज्ञान ना सज्ञान । ज्यांसी केवळ ज्ञानाभिमान ।
ज्यांचें विषयीं लोलुप मन । ते पुरुष जाण आत्मघाती ॥ २८४ ॥

साधावया अर्थ काम । जे करिती अभिचारधर्म ।
हें त्रैवर्णिक घोर कर्म । आत्मघाती परम ज्याचें त्यासी ॥ २८५ ॥

देहाचिया गोमटिया । जे करिती अभिचारक्रिया ।
तेणें कर्में आपआ पणियां । सृजिला राया निजघातु ॥ २८६ ॥

जो स्वयें बैसली खांदी तोडी । तो खांदीसहित पडे बुडीं ।
तेवीं काम्यकर्माच्या वोढी । क्रियेसी रोकडीं अधःपात ॥ २८७ ॥

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।
सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥ १७ ॥

काम क्रोधी अतिअद्भुत । क्रूरकर्मी जे अशांत ।
तिहीं आपआीपणिया अनहित । निजात्मघात जोडिला ॥ २८८ ॥

स्वयें कर्म करिती अविधी । तेचि म्हणती शुद्ध विधी ।
अज्ञान तेंचि प्रतिपादी । ज्ञान त्रिशुद्धी म्हणोनियां ॥ २८९ ॥

ते काम्यकर्मीं छळिले । कां महामोहें आकळिले ।
गर्वदंभादि भेदें खिळिले । काळसर्पें गिळिले सद्बु द्धीसीं ॥ २९० ॥

गर्वादिज्वरितमुखें । गोडपणीं कडू ठाके ।
विषप्राय विषयसुखें । अतिहरिखें सेविती ॥ २९१ ॥

ऐशा विषयांलागीं पहाहो । आप्त मानूनि निजदेहो ।
रचूनि नाना उपावो । अर्थसंग्रहो स्वयें करिती ॥ २९२ ॥

हित्वाऽत्यायासरचिता गृहापत्यसुहृच्छ्रियः ।
तमो विशन्त्यनिच्छन्तो, वासुदेवपराङमुखाः ॥ १८ ॥

मरणेंसीं झटें घेत । श्री मेळविती श्रीमंत ।
गृह दारा पुत्र वित्त । नाना वस्तुजातसंग्रहो ॥ २९३ ॥

ऐसे भोग आयासयुक्त । सांडूनि ज्ञानगर्वी समस्त ।
ज्ञानाभिमानें ने‍इजेत । अंधतमांत अतिगर्वें ॥ २९४ ॥

जेथ अंधाराचे डोळे । होऊनि ठाकती आंधळे ।
तेथ मोहरात्रीचें काळें । अंधतममेळें अधिक कांटे ॥ २९५ ॥

जया अंधारातें प्रकाशूं येतां । निखिळ काळा होय सविता ।
जेथ गाढ मूढ अवस्था । अतिमौढ्यता स्वयें पावे ॥ २९६ ॥

जेथ सुषुप्तीसी झोंप लागे । आळसु आळसिजे सर्वांगें ।
तेथ घर बांधोनि निजांगें । निंदा क्रोध दोघे सदा वसती ॥ २९७ ॥

तेथ भजनविमुख नरां । अधःपतन अभिमानद्वारा ।
जेवीं अथावीं पडिला चिरा । तेवीं बाहेरा निघों न शके ॥ २९८ ॥

जे वासुदेवीं सदा विमुख । ज्यासीं हरिभजनीं नाहीं हरिख ।
उनकी दशा हे अधोमुख । अतिदुःखें दुःख भोगिती ॥ २९९ ॥

ऐशी अभक्तांची गति । सांगितली आहाच स्थिति ।
वांचूनि त्यांची दुर्गति । वाग्देवता भीती स्पष्ट वदतां ॥ ३०० ॥

अभक्तांची गति बोलणें । यापरीस चांग मुकें होणें ।
प्राणु जावो कां सर्व प्राणें । परी ते दोष कोणें बोलावे ॥ ३०१ ॥

राया तुझिया प्रश्र्नकाजीं । हे दशा बोलणें पडे आजी ।
येर्हतवीं अभक्तवादें आम्हांमाजीं । वाचेची पांजी विटाळली नाहीं ॥ ३०२ ॥

यावरी आतां नृपनाथा । वक्ता आणि समस्त श्रोतां ।
राम-स्मरणें तत्वतां । वाचेसी प्रायश्र्चित्ता सवें कीजे ॥ ३०३ ॥

ऐकोनि अभक्तांची गती । अतिशयेंसीं दुःखप्राप्ती ।
राजा कंटाळला चित्तीं । यालागीं निश्र्चितीं हरिनाम स्मरे ॥ ३०४ ॥

ज्या स्मरविलें हरीतें । तोचि यासी पुसों येथें ।
युगायुगीं भक्त त्यातें । कोणे विधीतें भजन करिती ॥ ३०५ ॥

श्रीराजोवाच-
कस्मिन्काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः ।
नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम् ॥ १९ ॥

ज्याचेनि स्मरणें तत्त्वतां । कर्माकर्में नुधविती माथा ।
त्या भगवंताची कथा । माझिया हितालागीं सांगा ॥ ३०६ ॥

जो परमात्मा श्रीहरी । तो सृष्ट्यादि युगयुगांतरीं ।
कोणें नामें रूपें वर्णाकारीं । भक्त कैशापरी पूजिती ॥ ३०७ ॥

आणि ते काळींच्या प्रजा । कैसेनि यजिती अधोक्षजा ।
कवणे विधीं करिती पूजा । तें योगिराजा सांगिजे ॥ ३०८ ॥

तुमचे मुखींचें कृपावचन । त्यापुढें अमृतही गौण ।
वचनें परमानंद पूर्ण । जन्ममरण उच्छेदी ॥ ३०९ ॥

त्याहीमाजीं भगवद्गुण । युगानुवर्ती नारायण ।
त्याचें भजनपूजनविधान । कृपा करून सांगिजे स्वामी ॥ ३१० ॥

ऐकोनि रायाचें वचन । संतोषले अवघे जण ।
जाणोनि हरिगुणांचा प्रश्र्न । कनिष्ठ 'करभाजन' बोलता झाला ॥ ३११ ॥

करभाजन उवाच-
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशवः ।
नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥ २० ॥

नाना वर्ण नानाकारें । नाना नाम नानोपचारें ।
कृता-त्रेता-द्वापरें । भक्त निर्धारें केशवु यजिती ॥ ३१२ ॥

'क'कार ब्रह्मा 'व'कार विष्णु । 'श'कार स्वयें त्रिनयनु ।
केशव तो गुणविहीनु । प्रकाश पूर्णु तिहींचा ॥ ३१३ ॥

केशव केवळ अर्धमात्रा । न ये व्यक्ताव्यक्त उच्चारा ।
व्याप्येंवीण व्यापकु खरा । सबाह्याभ्यंतरा एकत्वें ॥ ३१४ ॥

तोचि युगपरत्वें रूप नाम । भजनविधि क्रियाधर्म ।
भक्त पूजिती पुरुषोत्तम । तो अनुक्रम अवधारीं ॥ ३१५ ॥

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः ।
कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद्दण्डकमण्डलून्‌ ॥ २१ ॥

कृतयुगीं श्र्वेतवर्णधर । जटिल चतुर्भुज वल्कलांबर ।
दंडकमंडल्वंकित कर । अजिन ब्रह्मसूत्र अक्षमाला हातीं ॥ ३१६ ॥

ब्रह्मचर्यें दृढव्रत । ये चिन्हीं चिन्हांकित ।
परमात्मा मूर्तिमंत । भक्त यापरी यजिती ॥ ३१७ ॥

मनुष्यास्तु तदा शान्ता, निर्वैराः सुहृदः समाः ।
यजन्ति तपसा देवं, शमेन च दमेन च ॥ २२ ॥

ते काळींचे सकळ नर । सदा शांत निर्वैर ।
समताबुद्धी निरंतर । सुहृन्मित्र परस्परें ॥ ३१८ ॥

तैं तपें करावें देवयजन । त्या तपाचें मुख्य लक्षण ।
शम-दम साधूनि संपूर्ण । भगवद्भजन स्वयें करिती ॥ ३१९ ॥

तैं देवाचें नामोच्चरण । दशधा नामीं नामस्मरण ।
तेंचि नाम कोण कोण । ऐक सावधान नृपनाथा ॥ ३२० ॥

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो, धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।
ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः, परमात्मेति गीयते ॥ २३ ॥

हंस सुपर्ण वैकुंठ । धर्म योगेश्र्वर श्रेष्ठ ।
अमल ईश्र्वर वरिष्ठ । पुरुष अव्यक्त नामपाठ परमात्मा म्हणती ॥ ३२१ ॥

ते काळींचे भक्त श्रेष्ठ । या नामांचा नामपाठ ।
गायन करिती घडघडाट । भवसंकट निर्दाळिती ॥ ३२२ ॥

हें कृतयुगींचें यजन । तुज सांगितलें संपूर्ण ।
आतां त्रेतायुगींचें भजन । मूर्तीचें ध्यान तें ऐक ॥ ३२३ ॥

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ, चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः ।
हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्त्रुक्‌स्त्रुवाद्युपलक्षणः ॥ २४ ॥

त्रेतीं यज्ञमूर्तिं पुरुषोत्तमु । रक्तवर्ण ज्वलनोपमु ।
पिंगटकेश निर्धूमु । देवदेवोत्तमु चतुर्बाहू ॥ ३२४ ॥

तया यज्ञपुरुषा निर्मळा । त्रिगुणांची त्रिमेखळा ।
वेदत्रयीचा पूर्णमेळा । मूर्तीचा सोहळा तदात्मकचि ॥ ३२५ ॥

स्त्रुक-स्त्रुवा-पाणिग्रहण । हेंचि तयाचें उपलक्षण ।
त्रेतायुगीं नारायण । येणें रूपें जाण निजभक्त ध्याती ॥ ३२६ ॥

तं तदा मनुजा देवं, सर्वदेवमयं हरिं ।
यजन्ति विद्यया त्रय्या, धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः ॥ २५ ॥

तैंचे जे मनुष्य जाण । त्रिवेदीं करिती भजन ।
सर्वदेवस्वरूप हरि पूर्ण । यापरी यजन त्रेतायुगीं ॥ ३२७ ॥

त्रेतायुगीं सर्वही नर । वेदोक्तीं नित्य सादर ।
सर्वही भजनतत्पर । धर्मिष्ठ समग्र अतिधार्मिक ॥ ३२८ ॥

ते धर्मिष्ठ धार्मिक जन । अष्टधा नामीं नामस्मरण ।
गजरें करिती सदा पठण । तें नामाभिधान ऐक राया ॥ ३२९ ॥

विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः, सर्वदेव उरुक्रमः ।
वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥ २६ ॥

विष्णु यज्ञ पृश्र्निजन्म । सर्वदेव उरुक्रम ।
वृषाकपि जयंतनाम । उरुगाय परम नामें स्मरती ॥ ३३० ॥

द्वापरीं भगवद्धयान । ते युगींचें पूजाविधान ।
भक्त कैसें करिती भजन । नामस्मरण तें ऐक ॥ ३३१ ॥

द्वापरे भगवान्‌ श्याम:, पीतवासा निजायुधः ।
श्रीवत्सादिभिरङकैश्च, लक्षणैरुपलक्षितः ॥ २७ ॥

द्वापरीं घनश्यामवर्ण । अतसीपुष्पप्रभासमान ।
पीतांबरपरिधान । श्रीवत्सचिन्हअंपकित ॥ ३३२ ॥

शंख-चक्र-पद्म-गदा । चारी भुजा सायुधा ।
इहीं लक्षणीं गोविंदा । लक्षिती सदा निजभक्त ॥ ३३३ ॥

तं तदा पुरुषं मर्त्या, महाराजोपलक्षणम् ।
यजन्ति वेदतंत्राभ्यां, परं जिज्ञासवो नृप ॥ २८ ॥

शशांकछत्र मणि चामर । राजलक्षणीं राजोपचार ।
यापरी द्वापरींचे नर । अतिसादर पूजेसी ॥ ३३४ ॥

शीघ्र पावावया परात्पर । वैदिक तांत्रिक पूजा मिश्र ।
तत्त्वजिज्ञासु करिती नर । भजनतत्पर या रीतीं ॥ ३३५ ॥

ते काळीचें नामस्मरण । जेणें होई कलिमलदहन ।
त्या नामांचें अभिधान । ऐक सांगेन नृपनाथा ॥ ३३६ ॥

नमस्ते वासुदेवाय, नमः संकर्षणाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय, तुभ्यं भगवते नमः ॥ २९ ॥

'वासुदेवा' तुज लोटांगण । 'संकर्षणा' तुज नमन ।
'प्रद्युम्ना' प्रणाम पूर्ण । अभिनंदन 'अनिरुद्धा' ॥ ३३७ ॥

नारायणाय ऋषये, पुरुषाय महात्मने ।
विश्वेश्वराय विश्वाय, सर्वभूतात्मने नमः ॥ ३० ॥

'नारायणा' ऋषिवरा । 'महापुरुषा' सुरेंद्रा ।
'विश्र्वरूपा' विश्र्वेश्र्वरा' । महात्म्या श्रीवरा नमन तुज ॥ ३३८ ॥

'सर्व भूतीं तूं भूतात्मा' । तुज नमो पुरुषोत्तमा ।
द्वापरीं ऐशिया नामां । नृपोत्तमा सदा स्मरती ॥ ३३९ ॥

त्या नामांच्या पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।
वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धावे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ ३४० ॥

इति द्वापर उर्वीश, स्तुवन्ति जगदीश्वरम् ।
नानातन्त्रविधानेन, कलावपि यथा श्रृणु ॥ ३१ ॥

यांहीं नामीं स्तुतिस्तवन । द्वापरींचे करिती जन ।
आतां कलियुगींचें भजन । तंत्रोक्त विधान ऐक राया ॥ ३४१ ॥

कृष्णवर्णं त्विषा कृष्णं, साङगोपाङगास्त्रपार्षदम् ।
यज्ञैः संकीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥ ३२ ॥

कलियुगीं श्रीकृष्णदेवो । वर्णूं कृष्णवर्णप्रभावो ।
प्रभा इंद्रनीळकीळ-समुदावो । मूर्ती तशी पहा हो शोभायमान ॥ ३४२ ॥

मूर्ति सर्वावयवीं साङग । वेणुविषाणादि उपांग ।
चारी भुजा पराक्रमी चांग । आयुधें अव्यंग शंखचक्रादिक ॥ ३४३ ॥

पृष्ठभागीं निजपार्षद । नंदसुनंदादि सायुध ।
कलियुगीं प्रज्ञाप्रबुद्ध । यापरी गोविंद चिंतिती सदा ॥ ३४४ ॥

मधुपर्कादिक विधान । साङग केलें जें पूजन ।
तेंही मानोनियां गौण । आवडे कीर्तन कलियुगीं कृष्णा ॥ ३४५ ॥

नवल कैसें राजाधिराजा । कीर्तन तेचि महापूजा ।
ऐशी आवडी अधोक्षजा । कीर्तनें गरुडध्वजा उल्हासु सदा ॥ ३४६ ॥

कीर्तन पढियें गोविंदा । यालागीं सन्मानी नारदा ।
तो कृष्णकीर्ती पढे सदा । नामानुवादा गर्जतु ॥ ३४७ ॥

कीर्तन करितां नामानुवाद । संकटीं रक्षिला प्रल्हाद ।
कीर्तनें तुष्टे गोविंद । छेदी भवबंध दासांचा ॥ ३४८ ॥

गजेंद्रें नामस्मरण । करितां पावला नारायण ।
त्याचें तोडोनि भवबंधन । निजधामा आपण स्वयें नेला ॥ ३४९ ॥

अधमाधम अतिवोखटी । तोंडा रामु आला अवचटीं ।
ते गणिका कीं वैकुंठीं । कृष्णें नामासाठीं सरती केली ॥ ३५० ॥

महादोषांचा मरगळा । अतिनष्ट अजामेळा ।
तोही नामें निर्मळ केला । प्रतापु आगळा नामाचा ॥ ३५१ ॥

नामें विनटली गोविंदीं । ते संकटीं राखिली द्रौपदी ।
नाम तोडी आधिव्याधी । जाण त्रिशुद्धी दासांची ॥ ३५२ ॥

अंतरशुद्धीचें कारण । मुख्यत्वें हरिकीर्तन ।
नामापरतें साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ३५३ ॥

कीर्तनीं हरीची आवडी कैशी । वत्सालागीं धेनु जैशी ।
कां न विसंबे जेवीं माशी । मोहळासी क्षणार्ध ॥ ३५४ ॥

तेवीं नाम स्मरतया भक्ता । अतिशयें आवडी अच्युता ।
दासांची अणुमात्र अवस्था । निजांगें सर्वथा निवारी स्वयें ॥ ३५५ ॥

यालागी हरिकीर्तनीं गोडी । जयासी लागली धडफुडी ।
त्यासी नाना साधनांच्या वोढी । सोसावया सांकडीं कारण नाहीं ॥ ३५६ ॥

ज्यासी कीर्तनीं कथाकथनीं । चौगुण आल्हाद उपजे मनीं ।
तो उद्धरला सर्व साधनीं । पवित्र अवनी त्याचेनी ॥ ३५७ ॥

एकचि जरी नाम वाचे । सदा वसे श्रीरामाचें ।
तरी पर्वत छेदोनि पापाचे । परमानंदाचें निजसुख पावे ॥ ३५८ ॥

आवडीं करितां हरिकीर्तन । हृदयीं प्रगटे श्रीजनार्दन ।
त्याहोनि श्रेष्ठ साधन । सर्वथा आन असेना ॥ ३५९ ॥

थोर कीर्तनाचें सुख । निष्ठा तुष्टे यदुनायक ।
कीर्तनें तरले असंख्य । साबडे लोक हरिनामें ॥ ३६० ॥

यालागीं कीर्तनाहूनि थोर । आन साधन नाहीं सधर ।
मा कवण हेतू पामर । कीर्तन नर निंदिती ॥ ३६१ ॥

एवं नामकीर्तनीं विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख ।
कीर्तनद्वेषें मूर्ख । अतिदुःख भोगिती ॥ ३६२ ॥

ज्यांचे हृदयीं द्वेषसंचार । जळो जळो त्याचा आचार ।
सर्व काळ द्वेषी नर । दुःख दुस्तर भोगिती ॥ ३६३ ॥

कलियुगीं जे बुद्धिमंत । ते नामकीर्तनीं सदा निरत ।
गौरवूनि नाम स्मरत । हर्षयुक्त सप्रेम ॥ ३६४ ॥

नाना अवतार अतिगहन । त्यांत श्रीराम कां भगवान् कृष्ण ।
यांचें चरित्र अतिपावन । त्यांचें चरणवंदन सांगत ॥ ३६५ ॥

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं, तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् ।
भृत्यार्तिहन्प्रणतपाल भवाब्धिपोतं, वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३३ ॥

लये लक्षें ध्यानलक्षणें । देव देवी ध्येय ध्यानें ।
तृणप्राय केलीं जेणें । हरिचरणस्मरणें तत्काळ ॥ ३६६ ॥

यालागीं ध्यानासी तें वरिष्ठ । ध्यातां छेदी कल्पनादि कष्ट ।
भक्तांचें अतिअभीष्ट । मनोरथ इष्ट सदा पुरवी ॥ ३६७ ॥

नित्य ध्यातां हरीचे चरण । करी भक्तदेहरोगदुःखहरण ।
इतुकेंच राया नव्हे जाण । करी निर्दळण भवरोगा ॥ ३६८ ॥

भक्तांचे पुरवी मनोरथ । ते तूं म्हणसी विषययुक्त ।
परमानंदें नित्य तृप्त । निववी निजभक्त चरणामृतें ॥ ३६९ ॥

वानूं चरणांची पवित्रता । शिवु पायवणी वाहे माथां ।
जे जन्मभूमी सकळ तीर्थां । पवित्रपण भक्तां चरणध्यानें ॥ ३७० ॥

अवचटें लागल्या चरण । पवित्र झाले पाषाण ।
मा जे जाणोनि करिती ध्यान । त्यांचें पवित्रपण काय वानूं ॥ ३७१ ॥

जो सदा शत्रुत्वें वर्ततां । जेणें चोरून नेली निजकांता ।
त्याच्या बंधू शरणागता । दिधली आत्मता निजभावें ॥ ३७२ ॥

कोरडी आत्मतेची थोरी । तैशी नव्हे गा नृपकेसरी ।
देऊनि सुवर्णाची नगरी । अचळतेवरी स्थापिला ॥ ३७३ ॥

यालागीं शरणागतां शरण्य । सत्य जाण हरीचे चरण ।
यापरतें निर्भय स्थान । नाहीं आन निजभक्तां ॥ ३७४ ॥

भक्तांची अणुमात्र व्यथा । क्षण एक न साहवे भगवंता ।
प्रल्हादाची अतिदुःखता । होय निवारिता निजांगें ॥ ३७५ ॥

दावाग्नि गिळूनि अंतरीं । गोपाळ राखिले वनांतरीं ।
पांडव जळतां जोहरीं । काढिले बाहेरी विवरद्वारें ॥ ३७६ ॥

करूनि सर्वांगाचा वोढा । नित्य निवारी भक्तांची पीडा ।
जो कां भक्तांचिया भिडा । रणरंगीं फुडां वागवी रथु ॥ ३७७ ॥

ते चरण वंदितां साष्टांगीं । भक्तां प्रतिपाळी उत्संगीं ।
ऐसी प्रणतपाळु कृपावोघीं । दुसरा जगीं असेना ॥ ३७८ ॥

तरावया भवाब्धि प्रबळ । चरणांची नाव अडंडळ ।
अनन्यशरण सकळ । तारी तत्काळ चरणानुरागें ॥ ३७९ ॥

ते महापुरुषाचे श्रीचरण । शरणागता निजशरण्य ।
ज्यांचें सनकादिक ध्यान । करिती अभिवंदन सद्भावें ॥ ३८० ॥

अगाध चरणांचें महिमान । वानितां वेदां पडिलें मौन ।
ब्रह्मा सदाशिव आपण । करितां स्तवन तटस्थ ठेले ॥ ३८१ ॥

अगम्य अतर्क्य श्रीचरण । जाणोनि ब्रह्मादिक ईशान ।
साष्टांगें अभिवंदन । करूनियां स्तवन करिती ऐसें ॥ ३८२ ॥

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं, धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ ३४ ॥

जे राज्यश्रियेकारणें । अमर लोलंगत मनें ।
तें राज्य श्रीरामें त्यागणें । वचनाकारणें पित्याच्या ॥ ३८३ ॥

श्रीराम धर्मिष्ठ चोख । पितृवचनप्रतिपाळक ।
उद्भवट राज्य सांडोनि देख । निघे एकाएक वनवासा ॥ ३८४ ॥

वनवासा चरणीं जातां । सवें घेतली प्रिया सीता ।
येणें बोलें स्त्रीकामता । श्रोतीं सर्वथा न मानावी ॥ ३८५ ॥

तरी केवळ स्त्री नव्हे सीता । ते निजभक्त जाण तत्त्वतां ।
सांडूनि राजभोगा समस्तां । सेवेच्या निजस्वार्था वना आली ॥ ३८६ ॥

राज्यीं असतां रघुवीरें । दास्य दासां वांटलें अधिकारें ।
ते मी एकली एकसरें । सेवा वनांतरीं अवघीचि करीन ॥ ३८७ ॥

ते सेवा यावया हाता । सकळ सेवेच्या निजस्वार्था ।
चरणचालीं चालोनि सीता । आली तत्त्वतां वनवासासी ॥ ३८८ ॥

कैसें श्रीरामसेवेचें सुख । चरणीं चालतां नाठवे दुःख ।
विसरली मायामाहेरपक्ष । अत्यंत हरिख सेवेचा ॥ ३८९ ॥

ऐशिया मनोगत-सद्भावा । वना आली करावया सेवा ।
श्रीराम जाणे भक्तभावा । येरां देवां दानवां कळेना ॥ ३९० ॥

निजभक्तांचें मनोगत । जाणता एक रघुनाथ ।
कां श्रीरामसेवेचा स्वार्थ । जाणती निजभक्त भजनानंदें ॥ ३९१ ॥

भगवद्भजनाचें सुख । भक्त जाणती भाविक ।
भावेंवीण भजनसुख । अनोळख अभाविकां ॥ ३९२ ॥

पूर्ण भाविक भक्त सीता । हें कळलेंसे रघुनाथा ।
यालागीं तिचिया वचनार्था । होय धांवता मृगामागें ॥ ३९३ ॥

मायिक मृगाचें सुवर्णभान । जरी जाणे रघुनंदन ।
तरी भक्तलळे पाळण । करी धावन मृगामागें ॥ ३९४ ॥

बाळकाचेनि छंदें जाण । जेवीं माउली नाचे आपण ।
तेवीं मायामृगापाठीं धावन । करी रघुनंदन निजभक्तवाक्यें ॥ ३९५ ॥

जो राम वानरांच्या गोष्टी । ऐकतां विकल्प न धरीं पोटीं ।
तो सीतेच्या वचनासाठीं । धांवे मृगापाठीं नवल कायी ॥ ३९६ ॥

भलतैसें भक्तवचन । मिथ्या न म्हणे रघुनंदन ।
यालागीं निजचरणीं धावन । करी आपण मृगामागें ॥ ३९७ ॥

एवं भक्तवाक्यें उठाउठी । जो पायीं धांवे मृगापाठीं ।
ज्याचे चरणरेणु अणुकुटी । वंदिती मुकुटीं शिवादि सर्व ॥ ३९८ ॥

तो मृगामागें धांवतां जाण । पावन केले पाषाण ।
त्याच्या चरणां अनन्य शरण । अभिवंदन सद्भावें ॥ ३९९ ॥

एवं महापुरुषाचे चरण । अभिवंदनें करिती स्तवन ।
कलियुगीं कीर्तनें जन । परम पावन नित्ययुक्त ॥ ४०० ॥

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभिः ।
मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥

एवं कृतादि-कलियुगवरी । इहीं नामीं रूपीं अवतारीं ।
सद्भावें तैंच्या नरीं । भजिजे श्रीहरी श्रेयार्थ ॥ ४०१ ॥

त्यांमाजीं कलियुगाची थोरी । वानिजे सद्भावें ऋषीश्र्वरीं ।
येथें हरिकीर्तनावरी । मुक्ती चारी वोळगण्या ॥ ४०२ ॥

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः ।
यत्र संकीर्तनेनैव, सर्वः स्वार्थोऽभिलभ्यते ॥ ३६ ॥

अवधारीं राया सर्वज्ञा । धन्य धन्य कलियुग जाणा ।
जेथ सर्व स्वार्थ हरिकीर्तना । नामस्मरणासाठीं होती ॥ ४०३ ॥

कलियुगीं दोष बहुत । केवीं कीर्तनें होय स्वार्थ ।
तेथें दोषत्यागें जे गुण घेत । ते नित्यमुक्त हरिकीर्तनीं ॥ ४०४ ॥

हरिकीर्तनें शुद्ध चित्त । दोषत्यागें गुण संग्रहीत ।
ऐसे सारभागी कलियुगांत । परममुक्त हरिकीर्तने ॥ ४०५ ॥

कलीच्या गुणांतें जाणते । नामें मोक्ष जोडणें येथें ।
जाणोनि करिती कीर्तनातें । ते जाण निश्र्चितें नित्यमुक्त ॥ ४०६ ॥

कलियुगीं हेंचि सार । नाम स्मरावें निरंतर ।
करिती नामाचा निजगजर । ते मुक्त नर नृपनाथा ॥ ४०७ ॥

(संमत श्र्लोक) -
ध्यायन्कृते यजन्यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् ।
यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥

कृतयुगीं शमदमादिसाधन । त्रेतायुगीं वेदोक्त यज्ञ ।
द्वापरीं आगमोक्त पूजन । तंत्रविधान विधियुक्त ॥ ४०८ ॥

यापरी त्रियुगीं जना । परम संकट साधना ।
करितांही परी मना । अणुमात्र जाणा उपरमु नव्हे ॥ ४०९ ॥

तीं अवघींच साधनें । कलीनें लाजविलीं कीर्तनें ।
जेथ गातां नाचतां आपणें । वश्य करणें परमात्मा ॥ ४१० ॥

आखारीं हुंबळी गुणें । ऐकतां गोवळांचें गाणें ।
देव भुलला जीवेंप्राणें । त्यांसवें नाचणें स्वानंदें ॥ ४११ ॥

कृष्णा कान्हो गोपाळा । या आरुष नामांचा चाळा ।
घेऊन गर्जती वेळोवेळां । तेणें घनसांवळा सुखावे ॥ ४१२ ॥

तेणें सुखाचेनि संतोषें । देवो परमानंदें उल्हासे ।
एवं कलियुगीं कीर्तनवशें । भक्त अनायासें उद्धरती ॥ ४१३ ॥

कीर्तनआयवर्तनमेळीं । जळती पापांच्या वडवाळी ।
भक्त उद्धरती तत्काळीं । हरिनामें कलि दाटुगा ॥ ४१४ ॥

कलियुगीं हेचि थोरी । नामसंकीर्तनावारी ।
चहूं वर्णां मुक्त करी । तेथ न विचारी स्त्री शूद्र ॥ ४१५ ॥

वेदु अत्यंत कृपणु जाला । त्रिवर्णांचे कानीं लागला ।
स्त्रीशूद्रादिकांसी अबोला । धरूनि ठेला अद्यापि ॥ ४१६ ॥

तें वेदाचें अतिन्यून । उद्धरीं हरिनामकीर्तन ।
स्त्री शूद्र अंत्यज जन । उद्धरण हरिनामें ॥ ४१७ ॥

कीर्तनें स्वधर्मु वाढे । कीर्तनें स्वधर्मु जोडे ।
कीर्तनें परब्रह्म आतुडे । मुक्ति कीर्तनापुढें लाजोनि जाय ॥ ४१८ ॥

कीर्तनानंदें चारी मुक्ति । हरिभक्तांतें वरूं येती ।
भक्त त्यांतें उपेक्षिती । तरी पायां लागती दास्यत्वें ॥ ४१९ ॥

एवढी कलियुगीं प्रचीती । कीर्तनाची परम ख्याती ।
राया जाण गा निश्र्चितीं । विकल्प चित्तीं झणें धरिसी ॥ ४२० ॥

कृतत्रेताद्वापारासी । निषेधु नाहीं नामासी ।
कलियुगीं नामापाशीं । चारी मुक्ती दासी स्वयें होती ॥ ४२१ ॥

न ह्यतः परमो लाभो, देहिनां भ्राम्यतामिह ।
यतो विन्दत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥ ३७ ॥

जे जन्ममरणांच्या आवर्तीं । पडिले, संसारीं सदा भ्रमती ।
त्या प्राणियां कलियुगाप्रती । कीर्तनें गती नृपनाथा ॥ ४२२ ॥

कलियुगीं कीर्तनासाठीं । संसाराची काढूनि कांटी ।
परमशांतिसुखसंतुष्टीं । पडे मीठी परमानंदीं ॥ ४२३ ॥

ऐसा कीर्तनीं परम लाभु । शिणतां सुरनरां दुर्लभु ।
तो कलियुगीं झाला सुलभु । यालागी सभाग्यां लोभु हरिकीर्तनीं ॥ ४२४ ॥

'कीर्तनास्तव चारी मुक्ती । भक्तांपासीं वोळंगती ।
हें न घडे ' कोणी म्हणती । ऐक ते स्थिती नृपनाथा ॥ ४२५ ॥

कीर्तनीं हरिनामाचा पाठा । तेणें देवासी संतोष मोठा ।
वेगीं सांडोनि वैकुंठा । धावे अवचटा कीर्तनामाजीं ॥ ४२६ ॥

हरिकीर्तना लोधला देवो । विसरला वैकुंठा जावों ।
तोचि आवडला ठावो । भक्तभावो देखोनी ॥ ४२७ ॥

जेथ राहिला यदुनायक । तेथचि ये वैकुंठलोक ।
यापरी मुक्ति 'सलोक' । कीर्तनें देख पावती भक्त ॥ ४२८ ॥

नामकीर्तन-निजगजरीं । भक्तां निकट धांवे श्रीहरी ।
तेचि 'समीपता' मुक्ति खरी । भक्तांच्या करीं हरिकीर्तनें ॥ ४२९ ॥

कीर्तनें तोषला अधोक्षज । भक्ता प्रत्यक्ष गरुडध्वज ।
श्याम पीतवासा चतुर्भुज । तें ध्यान सहज ठसावे ॥ ४३० ॥

भक्तु कीर्तन करी जेणें ध्यानें । तें ध्यान दृढ ठसावें मनें ।
तेव्हां देवाचीं निजचिन्हें । भक्तें पावणें संपूर्ण ॥ ४३१ ॥

श्याम चतुर्भुज पीतांबरधारी । शंखचक्रादि आयुधें करीं ।
हे 'सरूपता' भक्तातें वरी । कीर्तनगजरीं भाळोनी ॥ ४३२ ॥

तेव्हां देव भक्त समसमान । समान अवयव सम चिन्ह ।
भावें करितां हरिकीर्तन । एवढें महिमान हरिभक्तां ॥ ४३३ ॥

दोघां एकत्र रमा देखे । देवो कोण तेंही नोळखे ।
ब्रह्मा नमस्कारीं चवके । देवो तात्विकें न कळे त्यासी ॥ ४३४ ॥

भावें करितां हरिकीर्तन । तेणें संतोषे जनार्दन ।
उभयतां पडे आलिंगन । मिठी परतोन सुटेना ॥ ४३५ ॥

तेव्हां सबाह्यांतरीं । देवो प्रगटे चराचरीं ।
दुजें देखावया संसारीं । सर्वथा उरी उरेना ॥ ४३६ ॥

वृत्ति स्वानंदीं निमग्न । परतोनि कदा नव्हे भिन्न ।
'सायुज्यमुक्ति' या नांव पूर्ण । जेणें दुजेपण असेना ॥ ४३७ ॥

ऐशी लाहूनि पूर्ण सायुज्यता । तो जैं करी हरिकथा ।
ते कथेची तल्लीनता । जीवां समस्तां अतिप्रिय ॥ ४३८ ॥

यापरी हरिकीर्तनापासीं । चारी मुक्ती होती दासी ।
भक्त लोधले हरिभजनासी । सर्वथा मुक्तीसी न घेती ॥ ४३९ ॥

एवं योगयागादि तपसाधनें । पोरटीं केलीं हरिकीर्तनें ।
कलियुगीं नामस्मरणें । जड उद्धरणें हरिकीर्तनीं ॥ ४४० ॥

कृतादिषु प्रजा राजन्‌, कलाविच्छन्ति संभवम् ।
कलौ खलु भविष्यन्ति, नारायणपरायणाः ॥ ३८ ॥

कीर्तनासाठीं चारी मुक्ति । हेचि कलियुगीं मुख्य भक्ति ।
यालागीं इंद्रादि देवपंक्ति । जन्म इच्छिती कलियुगीं ॥ ४४१ ॥

स्वर्ग नव्हे भोगस्थान । हें विषयाचें बंदिखान ।
कलियुगीं सभाग्य जन । जन्मोनि कीर्तन हरीचें करिती ॥ ४४२ ॥

जेथींच्या जन्मा देव सकाम । तेथ कृतादि युगींचे उत्तमोत्तम ।
प्रजा अवश्य वांछिती जन्म । कीर्तनधर्म निजभजना ॥ ४४३ ॥

कृतयुगींचे सभाग्य जन । यागीं पावले स्वर्गस्थान ।
तेही कलियुगींचें जाण । जन्म आपण वांछिती ॥ ४४४ ॥

कृत त्रेत आणि द्वापर । तेथीलही मुख्य नर ।
कलियुगीं जन्म तत्पर । निरंतर वांछिती ॥ ४४५ ॥

तैंचे लोक करिती गोष्टी । चारी पुरुषार्थ कीर्तनासाठीं ।
कलियुगीं हे महिमा मोठी । धन्य धन्य सृष्टीं कलियुग ॥ ४४६ ॥

जे असती धन्यभागी । ते जन्म पावती कलियुगीं ।
ऐसें कलीच्या जन्मालागीं । नर-सुर-उरगीं उत्कंठा ॥ ४४७ ॥

तरावया दीन जन । कलीमाजीं श्रीनारायाण ।
नामें छेदी भवबंधन । तारी हरिकीर्तन सकळांसी ॥ ४४८ ॥

यालागीं कलिमाजीं पाहीं । श्रद्धा हरिकीर्तनाच्या ठायीं ।
जन तरती सुखोपायीं । संदेहो नाहीं नृपनाथा ॥ ४४९ ॥

कलियुगीं बहुसाल नर । होतील नारायणीं तत्पर ।
भक्तीचें भोज विचित्र । स्त्रीशूद्र माजविती ॥ ४५० ॥

क्वचित् क्वचिन्महाराज, द्रविडेषु च भूरिशः ।
ताम्रपर्णी नदी यत्र, कृतमाला पयस्विनी ॥ ३९ ॥
कावेरी च महापुण्या, प्रतीची च महानदी ।
ये पिबन्ति जलं तासां, मनुजा मनुजेश्वर ।
प्रायो भक्ता भविष्यन्ति वासुदेवोऽमलाशयाः ॥ ४० ॥

विशेषें द्रविड देशाचे ठायीं । अतिशयें भक्ति वाढेल पाहीं ।
तेथेंही तीर्थविशेष भुयी । ते ते ठायीं अतिउत्कट ॥ ४५१ ॥

ताम्रपर्णीच्या तीरीं । हरिभक्तीची अगाध थोरी ।
कृतमालेच्या परिसरीं । उत्साहेंकरीं हरिभक्ति नांदे ॥ ४५२ ॥

निर्मळजळा पयस्विनी । जीचिये पयःप्राशनीं ।
वृत्ति वाढे हरिचरणीं । भगवद्भभजनीं दृढ बुद्धी ॥ ४५३ ॥

देखतां कावेरीची थडी । पळती पापांचिया कोडी ।
जेथ श्रीरंगु वसे आवडीं । तेथें भक्ति दुथडी उद्भट नांदे ॥ ४५४ ॥

प्रतीचीमाजीं देतां बुडी । चित्तशुद्धि जोडे रोकडी ।
भजन वाढे चढोवढी । भक्तीची गुढी वैकुंठीं उभारे ॥ ४५५ ॥

ऐकें नरवरचूडामणी । या पंचनदींचिया तीर्थस्त्रानीं ।
अथवा पयःप्राशनीं । भगवद्भजनीं दृढ बुद्धी ॥ ४५६ ॥

या तीर्थांचें केल्या दर्शन । होय कलिमलक्षालन ।
केल्या स्त्रान पयःप्राशन । भगवद्भजन उल्हासे ॥ ४५७ ॥

दर्शन स्पर्शन स्त्रान । या तीर्थींचें करितां जाण ।
वासुदेवीं निर्मळ भजन । नित्य नूतन दृढ वाढे ॥ ४५८ ॥

यापरी जे भगवद्भक्त । ते ऋणत्रयासी निर्मुक्त ।
सुरनरपितरां पंगिस्त । हरिभक्त कदा नव्हती ॥ ४५ ९ ॥

देवर्षिभूताप्तनृणां पितृणां, न किंकरो नायमृणी च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं, गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तुम् ॥ ४१ ॥

शरणागता निजशरण्य । मुकुंदाचे श्रीचरण ।
सद्भावें रिघाल्या शरण । जन्ममरण बाधीना ॥ ४६० ॥

जेथ बाधीना जन्ममरण । तेथें देव-ऋषि-आचार्य-पितृगण ।
यांच्या ऋणांचा पाड कोण । ते झाले उत्तीर्ण भगवद्भजनें ॥ ४६१ ॥

जो विनटला हरिचरणीं । तो कोणाचा नव्हे ऋणी ।
जेवीं परिसाचिये मिळणीं । लोह काळेपणीं निर्मुक्त ॥ ४६२ ॥

सकळ पापांपासूनी । सुटिजे जेवीं गंगास्नानीं ।
तेवीं विनटल्या हरिचरणीं । निर्मुक्त त्रैऋणीं भगवद्भक्त ॥ ४६३ ॥

भावें करितां भगवद्भक्ती । सकळ पितर उद्धरती ।
ऋषीश्र्वरां नित्य तृप्ती । भगवद्भक्ति-स्वानंदें ॥ ४६४ ॥

स्वानंदें भगवद्भक्ती । तेणें सर्व भूतें सुखी होती ।
पुत्रें केल्या भगवद्भक्ती । आप्त उद्धरती मातापितरें ॥ ४६५ ॥

सकळ देवांचा नियंता । अतिउल्हासें त्यातें भजतां ।
देवऋणाची वार्ता । भगवद्भक्तां बाधीना ॥ ४६६ ॥

ज्यांसी अनन्य भगवद्भजन । ते कदा नव्हती कर्माधीन ।
कर्म ज्याचे आज्ञाधीन । त्या हरीसी शरण जो झाला ॥ ४६७ ॥

तो नव्हे कर्माचा सेवक । नव्हे देवांचा पाइक ।
नव्हे प्राकृताचा रंक । अनन्य भाविक हरिभक्त ॥ ४६८ ॥

जो हरीचा शरणागत । तो कोणाचा नव्हे अंकित ।
कर्माकर्मीं तो अलिप्त । नित्यमुक्त ऋणत्रयासी ॥ ४६९ ॥

वासुदेव सर्वां भूतीं । हे दृढ ठसावे प्रतीती ।
यालागीं अलिप्त कर्मगती । सकळ ऋणनिर्मुक्ती भगवद्भक्तां ॥ ४७० ॥

स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य, त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।
विकर्म यच्चोत्पतितं कथंचिद्‌, धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४२ ॥

सांडूनि देहाच्या अभिमाना । त्यजूनि देवतांतरभजना ।
जे अनन्य शरण हरिचरणां । ते कर्मबंधना नातळती ॥ ४७१ ॥

यापरी जे अनन्य शरण । तेचि हरीसी पढियंते पूर्ण ।
हरिप्रियां कर्मबंधन । स्वप्नींही जाण स्पर्शों न शके ॥ ४७२ ॥

राया म्हणसी 'भगवद्भक्त । विहितकर्मीं नित्यनिर्मुक्त ' ।
ते जरी विकर्म आचरत । तरी प्रायश्र्चित्त न बाधी त्यांसी ॥ ४७३ ॥

जेवीं पंचाननाचें पिलें । न वचे मदगजांचेनि वेढिलें ।
तेवीं हरिप्रियीं विकर्म केलें । त्यांसी न वचे बांधिलें यमाचेनि ॥ ४७४ ॥

स्मरतां एक हरीचें नाम । महापातक्यां वंदी यम ।
मा हरीचे पढियंते परम । तयां विकर्में यम केवीं दंडी ॥ ४७५ ॥

आशंका ॥ 'वेदाज्ञा विष्णूची परम । वेदें विहिलें धर्माधर्म ।
भक्त आचरतां विकर्म । केवीं वेदाज्ञानेम न बाधी त्यांसी ' ॥ ४७६ ॥

जेवीं रायाचा सेवक आप्त । तो द्वारपाळां नव्हे अंकित ।
तेथ रायाचा पढियंता सुत । उनका पंगिस्त तो केवीं होय ॥ ४७७ ॥

हरिनामाचें ज्यासी स्मरण । वेद त्याचे वंदी चरण ।
मा जो हरीचा पढियंता पूर्ण । त्यासी वेदविधान कदा न बाधी ॥ ४७८ ॥

भक्तापासूनि विकर्मस्थिती । कदा न घडे गा कल्पांतीं ।
अवचटें घडल्या दैवगतीं । त्या कर्मा निर्मुक्ति अच्युतस्मरणें ॥ ४७९ ॥

बाधूं न शके कर्माकर्म । ऐसा कोण भागवतधर्म ।
ते भक्तीचें निजवर्म । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ ४८० ॥

त्यजूनि देहाभिमानवोढी । सर्वां भूतीं हरिभक्ति गाढी ।
तो कर्माकर्में पायीं रगडी । मुक्ति पाय झाडी निजकेशीं ॥ ४८१ ॥

तो ज्याकडे कृपादृष्टीं पाहे । त्याचें निर्दळे भवभये ।
तो जेथ म्हणे राहें । तेथें लाहे मुक्तिसुख ॥ ४८२ ॥

त्याचेनि अनुग्रहकरीं । देव प्रगटे दीनाच्या अंतरीं ।
त्याच्या कर्माकर्माची बोहरी । स्वयें श्रीहरी करूं लागे ॥ ४८३ ॥

जेवीं प्रगटल्या दिनमणी । अंधार जाय पळोनी ।
राम प्रगटल्या हृदयभुवनीं । कर्माकर्मधुणी सहजचि ॥ ४८४ ॥

भगवंताची नामकीर्ति । याचि नामें परम भक्ति ।
भक्तीपाशीं चारी मुक्ति । दासीत्वें वसती नृपनाथा ॥ ४८५ ॥

ऐकोनि भक्तीची पूर्ण स्थिती । रोमांचित झाला नृपती ।
आनंदाश्रु नयनीं येती । सुखावलिया वृत्तीं डुल्लतु ॥ ४८६ ॥

सांगतां वैदेहाची स्थिती । नारदु सुखावे निजचित्तीं ।
तो उल्हासें वसुदेवाप्रती । सांगे समाप्ति इतिहासाची ॥ ४८७ ॥

श्रीनारद उवाच-
धर्मान्भागवतानित्थं, श्रुत्वाऽथ मिथिलेश्वरः ।
जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः, सोपाध्यायो ह्यपूजयत् ॥ ४३ ॥

नारद इतिहास सांगतु । तेवींच आनंदें डुल्लतु ।
तेणें आनंदें बोलतु । भक्तीचें मथितु वसुदेवाप्रती ॥ ४८८ ॥

यापरी जयंतीसुतीं । भगवंताची उद्भट भक्ती ।
सांगितली परम प्रीतीं । मिथिलेशाप्रती निजबोधें ॥ ४८९ ॥

ऐकोनि त्यांचिया वचना । सुख जाहलें विदेहाचिया मना ।
मग अतिप्रीतीं पूजना । जयंतीनंदनां पूजिता झाला ॥ ४९० ॥