ॐ नमो श्रीगुरु शिवशिवा । नमनें जीवत्व जीवा ।
नुरविसी, तेथें देहभावा । कैसेनि रिघावा होईल ॥ १ ॥
श्रीगुरु शिवरूपी परमेश्वराला नमस्कार असो! तुझ्या नमनाने जीवाला जीवत्व उरत नाही, तेथे देहभावाला प्रवेश कसा बरे मिळेल?
जीवें घेउनि जीवा । देहत्व मोडूनि देहभावा ।
याहीवरी करविसी सेवा । हें लाघव देवा नवल तुझें ॥ २ ॥
जीवाची जीवदशा आणि देहाचा देहाभिमान नष्ट करूनही, त्याहून पुढे तू आपल्याकडून सेवा करून घेतोस; हे देवा, तुझे अद्भुत लाघव अत्यंत नवलपूर्ण आहे.
जीव घेऊनि शंखासुरा । त्याच्या वागविसी कलेवरा ।
तो तूं रिघोनि मजभीतरा । माझिया शरीरा वागविसी ॥ ३ ॥
शंखासुराचा प्राण हरण करून तू त्याच्या शरीराचा शंख बनवून तो वाजवतोस, तद्वतच माझ्या अंतःकरणात प्रवेश करून तू माझ्या शरीराला चालवतोस.
शंख मधुर ध्वनी गाजे । तो वाजवित्याचेनि वाचे ।
तेवीं म्यां जें जें बोलिजे । तें तें बोलणें साजे तुझेनि ॥ ४ ॥
शंखातून येणारा मधुर ध्वनी जसा वाजवणाऱ्याच्या इच्छेनुसार निघतो, तसेच मी जे जे काही बोलतो ते सर्व तुझ्याच प्रेरणेने शोभून दिसते.
आतां माझें 'शरीर' जें चळे । तें तुझेनि आंगिकें मेंळें ।
'कर्में' निपजतीं सकळें । सत्ताबळें तुझेनि ॥ ५ ॥
आता माझ्या शरीराची जी काही हालचाल होते, ती तुझ्याच शक्तीच्या संयोगाने होते आणि सर्व कर्मे तुझ्याच सत्ताबळाने सिद्धीस जातात.
माझे देहींचें जें 'मीपण' । तें तूंचि झालासी आपण ।
तुझेनि प्राणें 'प्राण' । माझाही जाण चळे देवा ॥ ६ ॥
माझ्या देहातील जे 'मीपण' (अहंकार) होते, ते नष्ट होऊन तेथे तू स्वतःच प्रकट झाला आहेस आणि हे देवा, तुझ्याच प्राणांच्या शक्तीने माझा प्राण चालत आहे.
'दृष्टी' जें जें कांहीं देखे । तें तें तुझेनि ज्ञानउ न्मेखें ।
'श्रवणीं' जें जें कांहीं ऐकें । तें तें नेटकें अवधान तुझें ॥ ७ ॥
माझी दृष्टी जे काही पाहते, ते तुझ्याच ज्ञानप्रकाशाने पाहते आणि कानांनी मी जे काही ऐकतो, ते सर्व तुझेच लक्ष असण्यामुळे शक्य होते.
'रसना' जें जें कांहीं चाखे । तें तें तुझेनि स्वादमुखें ।
'बुद्धि' जाणपणें तोखे । तेहीं अतिनिकें वेदकत्व तुझें ॥ ८ ॥
माझी जिभ जे जे स्वाद घेते, ते तुझ्याच आस्वादाच्या सामर्थ्याने घेते आणि बुद्धीला ज्ञानाचा जो आनंद होतो, ते तुझेच सूक्ष्म ज्ञान सामर्थ्य आहे.
'मन' मनपणें अतिचपळ । तेंही तुझेंचि आंगिक बळ ।
विवेका 'विवेकु' प्रबळ । अतिसोज्ज्वळ तुझेनि ॥ ९ ॥
मन आपल्या स्वभावाने अत्यंत चंचल आहे, पण ती चंचलताही तुझेच आंतरीक बळ आहे; आणि विवेकाला प्राप्त होणारा अत्यंत प्रबळ व उज्ज्वल विवेक तुझ्यामुळेच आहे.
'वाचा' जें जें कांहीं वदे । तें वाचिकत्व तुझेनि शब्दें ।
'बोधु' जेणें उद्बोधे । तो तुझेनि प्रबोधें प्रबोधु ॥ १० ॥
माझी वाणी जे काही बोलते, ते तुझेच शब्दरूप सामर्थ्य आहे आणि ज्याने आत्मज्ञानाचा बोध होतो, तो बोधही तुझ्याच प्रकाशाने प्राप्त होतो.
'जागृती' जागे तुझेनि हरिखें । 'स्वप्न' स्वप्ना तुझेनि देखे । 'सुषुप्ती' सुखावे जेणें सुखें । पूर्ण संतोखें तुझेनि ॥ ११ ॥
तुझ्याच आनंदाने जागृती अवस्था चेतन पावते, तुझ्याच सत्तेने जीव स्वप्न पाहतो आणि सुषुप्तीत ज्या सुखाचा अनुभव येतो, ते तुझेच परिपूर्ण समाधान आहे.
मी जे जे 'विषय' भोगीं । तें भोक्तेपण तुझे अंगीं । तुझेनि निजसंयोगीं । मीपणें जगीं वर्तविशी मज ॥ १२ ॥
मी जे जे विषय भोगतो, त्यांतील वास्तविक भोक्ता तूच आहेस; तुझ्याच संयोगाने तू मला जगात 'मीपणाने' वागवतोस.
माझें करूनि खांबसूत्र । तूं झालासी सूत्रधार । हालवूनियां निजसूत्र। कर्में विचित्र करविशी ॥ १३ ॥
माझ्या शरीराला बाहुली बनवून तू स्वतः सूत्रधार झाला आहेस आणि आपली सूत्रे हालवून माझ्याकडून चित्रविचित्र कर्मे करून घेतोस.
ऐशिया श्रीजनार्दना । जग चेतवित्या चिद्घरना । कृपाळुवा जगजीवना । नमन श्रीचरणा तुझेनि तुज ॥ १४ ॥
अशा जगाला चेतना देणाऱ्या, चैतन्यघन, दयाळू आणि जगदात्मा असणाऱ्या हे श्रीजनार्दना, तुझ्याच सामर्थ्याने तुझ्या श्रीचरणी माझे नमन असो.
यापरी मजमाजीं तूं चाळिता । चाळकत्वें करविसी ग्रंथा । तेथें मी एक कवित्वकर्ता । हे जाणावी तत्त्वतां स्थूळबुद्धी ॥ १५ ॥
अशा प्रकारे माझ्यामध्ये राहून तूच प्रेरणा देणारा आहेस आणि ग्रंथनिर्मिती करून घेतोस; तेथे 'मी ग्रंथकर्ता आहे' असे मानणे ही केवळ अज्ञानमूलक मंदबुद्धीच होय.
एका एकु जनार्दनीं । कीं जनार्दनु एकपणीं । इये पृथक् नामांचीं लेणीं । लेऊनि एकपणीं मिरविसी तूं ॥ १६ ॥
एका जनार्दनामध्ये एकरूप झाला आहे किंवा जनार्दनच 'एका' रूपात नटला आहे; अशा प्रकारे वेगवेगळया नावांचे अलंकार परिधान करून तूच अद्वैत रूपाने नटला आहेस.
जेवीं कनकाचें भूषण । कीं भूषणीं कनकसंपूर्ण । तेवीं एका आणि जनार्दन । एकत्वें जाण जनार्दनचि ॥ १७ ॥
जसे सुवर्णाचे अलंकार असतात आणि अलंकारांमध्ये परिपूर्ण सुवर्णच असते, तद्वतच एका आणि जनार्दन हे दोघे अद्वैतभावाने केवळ जनार्दनस्वरूपच आहेत.
ऐशी ऐकोन विनवणी । सद्गुरु तुष्टला संतोषोनी । येथें भिन्न भिन्न सोसणी । न लगे निरुपणीं करणें तुज ॥ १८ ॥
अशी नम्र प्रार्थना ऐकून सद्गुरु अत्यंत संतुष्ट झाले आणि म्हणाले, "आता तुला निरूपणात वेगळा भेद मानण्याची किंवा त्रास करून घेण्याची काहीच गरज नाही."
जेव्हां कापुरा आगी झगटे । तेव्हांचि कापुरत्व खुंटे । सच्छिष्यासी सद्गुरु भेटे । तेव्हांचि फिटे भिन्नभेदु ॥ १९ ॥
ज्याप्रमाणे कापुराला अग्नीचा स्पर्श होताच कापुराचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, त्याचप्रमाणे उत्तम शिष्याला सद्गुरूंची भेट होताच सर्व द्वैतभाव पूर्णपणे नष्ट होतो.
जेणें फिटे भिन्नभेदु । तो श्रीभागवतीं निजबोधु । वसुदेवाप्रती नारदु । सांगत संवादु इतिहासाचा ॥ २० ॥
ज्या ज्ञानाने असा द्वैतभाव नष्ट होतो, तो श्रीमद्भागवतातील आत्मबोध; जो नारदमुनींनी वसुदेवाला एका प्राचीन इतिहासाच्या संवादाद्वारे सांगितला होता.
ज्या इतिहासाचा अर्थ । परिसतां प्रगटे परमार्थ । स्वानंदबोध हृदयांत । श्रवणें सदोदित श्रोते होती ॥ २१ ॥
ज्या इतिहासाचा अर्थ ऐकताच तात्काळ परमार्थाचा साक्षात्कार होतो आणि तो ऐकून श्रोते आपल्या अंतःकरणात नित्य स्वानंदाचा अनुभव घेतात.
तंव श्रोते संतसमुदावो । म्हणती कैसा नवलावो । सद्गुरुस्तवनीं ब्रह्मभावो । साधिला आवो अभेदत्वें ॥ २२ ॥
तेव्हा संत-श्रोत्यांचा समुदाय उद्गारला, "केवढा हा अद्भुत चमत्कार! सद्गुरूंच्या स्तवनातच अद्वैतभावाने परिपूर्ण ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव साधला गेला."
हे सद्गुरुची विनवणी । कीं ब्रह्मसुखाची खाणी । परिसतां सप्रेम बोलणीं । रिझली आयणी सज्जनांची ॥ २३ ॥
ही सद्गुरूंची केलेली प्रार्थना म्हणजे साक्षात ब्रह्मसुखाची खाणच होय; हे सप्रेम बोलणे ऐकून सर्व सज्जनांची अंतःकरणे अत्यंत आनंदित झाली.
या देशभाषावाणी । उघडिली परमार्थाची खाणी । बोल नव्हती हे स्पर्शमणी । लागतां श्रवणीं पालटे जीव ॥ २४ ॥
या प्राकृत मऱ्हाठी भाषेत परमार्थाची खाणच उघडी झाली आहे; हे केवळ शब्द नसून चिंतामणी/स्पर्शमणी आहेत, जे कानावर पडताच जिवाचे शिवत्व प्रकट होते.
यापरी श्रीभागवतीं । अनुपम अगाध स्थिति । ते कथेची संगति । लावी सुनिश्चितीं अर्थावबोधें ॥ २५ ॥
अशा प्रकारे श्रीमद्भागवतात अनुपम व अगाध आत्मस्थिती वर्णन केली आहे; त्या कथेची संगती ग्रंथकार स्पष्ट अर्थबोधाने जोडून देत आहेत.
ऐकोनि संतांचें वचन । शिरीं वंदोनि त्यांचे चरण । पुढील कथानिरुपण । श्रोतीं सावधान परिसावें ॥ २६ ॥
संतांचे हे आशीर्वादयुक्त शब्द ऐकून, त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून ग्रंथकार म्हणतात, "आता श्रोत्यांनी पुढील कथेचे निरूपण अत्यंत सावधचित्ताने ऐकावे."
येथें तृतीय अध्यायाचे अंतीं । निरुपितां तांत्रिक भक्ति । भजावें आवडेल ते मूर्ति । रायासी तदर्थी प्रश्न स्फुरला ॥ २७ ॥
येथे तिसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी तांत्रिक भक्तीचे निरूपण करताना 'आपल्या आवडीच्या मूर्तीची भक्ती करावी' असे सांगितले; त्यावर राजा परीक्षिताच्या मनात एक प्रश्न स्फुरला.
देवो एकचि त्रिजगतीं । त्याच्या किती अवतारमूर्ति । जन्म कर्म अनेक व्यक्ती । हेंचि मुनीप्रति पुसतु ॥ २८ ॥
तिन्ही लोकांत ईश्वर तर एकच आहे, मग त्याच्या अवतारांच्या मूर्ती किती? त्यांचे जन्म, कर्म व विविध रूपे कोणती? हेच राजा मुनींना विचारत आहे.
राजोवाच ॥
यानि यानीह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ॥ १ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला : हे मुनिवर्यांनू! भगवान श्रीहरीने आपल्या स्वेच्छेने घेतलेल्या निरनिराळ्या अवतारांमध्ये जी जी कर्मे केली आहेत, करत आहेत किंवा पुढे करतील, ती सर्व कर्मे कृपा करून आम्हाला सांगावीत.
मुनीश्र्वरांचें अगाध ज्ञान । त्याहीवरी रसाळ निरुपण । तेणें रायाचें वेधलें मन । प्रश्नावरी प्रश्न यालागीं पुसे ॥ २९ ॥
मुनिरायांचे अगाध ज्ञान आणि त्यावर त्यांचे अत्यंत रसाळ निरूपण ऐकून राजाचे मन मोहित झाले, म्हणून तो एकामागून एक प्रश्न विचारत आहे.
तो म्हणे देवधिदेवो हरि । स्वलीला कैसीं जन्में धरी । स्वेच्छा जीं जीं कर्में करी । ते अगाध थोरी मज सांगा ॥ ३० ॥
राजा म्हणाला, देवाधिदेव श्रीहरी आपल्या लीलेने कसे अवतार धारण करतो आणि स्वेच्छेने कोणकोणती कर्मे करतो, ती सर्व अगाध श्रेष्ठ कथा मला सांगा.
म्हणती देवा नाहीं जन्म । तेथें कैंचें पुसशी कर्म । देवो अरूप अनाम । त्यासी जन्म कर्म असेना ॥ ३१ ॥
(शंका) जर कोणी म्हणाले की, ईश्वराला जन्मच नाही, तर मग कर्माची गोष्ट कशाला विचारतोस? ईश्वर तर रूपहीन आणि नामरहित आहे, त्याला जन्म-कर्म कसे असणार?
तो 'अजन्मा' परी जन्म धरी । 'अकर्मा' परी कर्में करी । 'विदेही' तो देहधारी । होऊनि संसारीं स्वधर्म पाळी ॥ ३२ ॥
(उत्तर) तो मूलतः अजन्मा असूनही अवतार जन्म घेतो, अकर्मा असूनही लीलाकर्मे करतो आणि अशरीरी असूनही देह धारण करून संसारात स्वधर्माचे आचरण करतो.
त्याच्या अवतारांची स्थिति । कवण जन्म कवण व्यक्ति । किती अवतार किती मूर्ति । कृपेनें मजप्रती सांगा स्वामी ॥ ३३ ॥
म्हणून हे स्वामी! त्याच्या अवतारांची स्थिती कोणती, त्यांनी कोणते जन्म व रूपे घेतली, त्यांचे एकूण किती अवतार व मूर्ती आहेत, हे मला कृपेने सांगा.
जे कां अतीत अनागत । वर्तमान जे प्रस्तुत । ते अवतार समस्त । इत्थंभूत सांगावे ॥ ३४ ॥
भूतकाळातील, भविष्यातील आणि सध्याच्या वर्तमानकाळातील ते सर्व अवतार जसेच्या तसे मला सविस्तर सांगावेत.
हरिचरित्र अवतारगुण । प्रतिपादन करावयाचा प्रश्न । तो सांगावया जयंतीनंदन । स्वानंदें पूर्ण 'द्रुमिल' सांगे ॥ ३५ ॥
श्रीहरीचे चरित्र आणि अवतारांचे गुण प्रतिपादन करणारा राजाचा हा प्रश्न ऐकून, त्याचे उत्तर देण्यासाठी नवयोगेश्वरांपैकी जयंतीपुत्र 'द्रुमिल' अत्यंत आनंदाने बोलू लागले.
द्रुमिल उवाच ॥
यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेर्गणयेत्कथंचित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥ २ ॥
द्रुमिल म्हणाले : जो मनुष्य सर्वशक्तींचे धाम असणाऱ्या त्या अनंत भगवंताच्या अनंत गुणांची गणना करू पाहतो, तो बाल बुद्धीचा (अज्ञान) आहे. एखादा मनुष्य काळाच्या ओघात पृथ्वीवरील धुळीचे कण कदाचित मोजू शकेल, परंतु भगवंताच्या गुणांचा अंत कोणालाही मिळणे शक्य नाही.
ज्याची लीलाशक्ति अपरिमित । ऐशा अनंत शक्ति ज्याच्या नखांत । यालागीं तो 'अनंत' म्हणत । त्याचे गुण समस्त गणवती कोणा ॥ ३६ ॥
ज्याची लीलाशक्ती अथांग आहे आणि ज्याच्या नखांमध्ये अनंत शक्ती वसलेल्या आहेत, म्हणूनच त्याला 'अनंत' म्हणतात; मग त्याचे सर्व गुण कोणाला मोजता येतील?
त्या अनंताची गुणसमृद्धी । गणूं म्हणे तो बालबुद्धि । जेवीं कां आकाशाची वृद्धी । मुंगिये त्रिशुद्धी न करवी माप ॥ ३७ ॥
त्या अनंताच्या गुणसमृद्धीची गणना करू पाहणारा मंदबुद्धीच होय; जसे अथांग आकाशाचा विस्तार मोजणे मुंगीला कधीही शक्य नाही.
सागरींचें जळ संपूर्ण । केवीं गणूं शके लवण । तेवीं अनंताचे अनंत गुण । आकळी कवण निजसत्ता ॥ ३८ ॥
समुद्रातील मिठाचा खडा समुद्राचे सर्व पाणी कसे मोजू शकेल? तद्वतच त्या अनंताचे अनंत गुण आपल्या सामर्थ्याने कोण बरे जाणू शकेल?
पर्जन्याचिया धारा । गणितां येतील नृपवरा । पृथ्वीचिया दूर्वांकुरां । सुखें महावीरा गणितां येती ॥ ३९ ॥
हे श्रेष्ठ राजा, पावसाच्या धारा मोजता येतील आणि पृथ्वीवरील दुर्वांचे अंकुरही कदाचित मोजता येतील;
वारा अफाट धांवे । तोही गणितातें पावे । निमेषोन्मेषांचे यावे । त्यांसीही संभवे गणित राया ॥ ४० ॥
वेगाने वाहणाऱ्या वाऱ्याची गती किंवा डोळ्यांच्या पापण्यांची उघडझाप मोजणेही शक्य होईल;
पृथ्वीचिया परिमाणा । काळें काळें होय गणना । परी भगवंताचिया गुणां । वेदांसहि जाणा गणित नव्हे ॥ ४१ ॥
किंवा काळाच्या ओघात पृथ्वीचे क्षेत्रफळही मोजता येईल; परंतु भगवंताच्या अनंत गुणांची गणना वेदांनासुद्धा करता येत नाही.
भगवंताचें नाम एक । घेतां वेद झाले मूक । त्याचे गुण गणितां सकळिक । शेषाचें मुख दुखंड झालें ॥ ४२ ॥
भगवंताचे एक नाम घेतानाच वेद मौन पावले आणि त्याचे सर्व गुण मोजताना शेषाची जिभ दुभंगली.
त्या अनंताचे अनंत गुण । येथ गणूं शके कवण । कांहीं एक संक्षेपें जाण । सांगेन लक्षण अवतारांचें ॥ ४३ ॥
म्हणून त्या अनंताच्या अनंत गुणांची गणना येथे कोण करू शकणार? तथापि, मी त्याच्या प्रमुख अवतारांची लक्षणे थोडक्यात सांगतो, ती ऐक.
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ॥ ३ ॥
आदिदेव नारायणाने स्वतः उत्पन्न केलेल्या पंचमहाभूतांपासून ब्रह्मांडरुपी 'विराज' पुराची रचना केली आणि त्यात आपल्या अंशाने प्रवेश केला, तेव्हा त्याला 'पुरुष' हे नाव प्राप्त झाले.
अवतारांमाजीं प्रथमतां । 'पुरुषावतारांची' कथा । द्रुमिल झाला सांगता । ऐक तत्त्वतां महाराजा ॥ ४४ ॥
सर्व अवतारांमध्ये सर्वप्रथम असणाऱ्या 'पुरुषावताराची' कथा द्रुमिल मुनी सांगू लागले; हे महाराजा, ती तत्त्वतः ऐका.
नारायणें आत्मशक्तीं । पंचमहाभूतें भूताकृती । सृजूनियां यथानिगुतीं । ब्रह्मांडाची स्थिति निर्माण केली ॥ ४५ ॥
आदिदेव नारायणाने आपल्या आत्मशक्तीने पंचमहाभूतांची योग्य रचना करून ब्रह्मांडाची निर्मिती केली.
'विराजपुर' ब्रह्मांडा नाम । तेथ लीला प्रवेशे देवोत्तम । यालागीं 'पुरुष' हें नाम । पुरुषोत्तम स्वांशें पावे ॥ ४६ ॥
या ब्रह्मांडरुपी नगराला 'विराजपुर' म्हणतात. त्यात भगवंताने लीलेने आपल्या अंशाने प्रवेश केला, म्हणून त्या पुरुषोत्तमाला 'पुरुष' हे नाव प्राप्त झाले.
त्याचेनि अंशयोगें प्रकृति । झाली प्रजांतें प्रसवती । यालागीं 'पुरुष' नामस्थिति । जाण निश्चितीं पावला ॥ ४७ ॥
त्याच्याच चैतन्य-अंशाच्या योगाने प्रकृतीमध्ये प्रजा निर्माण करण्याचे सामर्थ्य आले; म्हणूनच त्याला 'पुरुष' ही संज्ञा मिळाली.
तो अकर्तात्मयोगयुक्तीं । जग चेतवी चिच्छक्तीं । ज्याचेनि जगा जगत्वें स्फूर्ति । त्याची गुणकीर्ति दों श्लोकीं सांगों ॥ ४८ ॥
तो स्वतः अकर्ता असूनही आपल्या चैतन्यशक्तीने जगाला चेतना देतो, ज्याच्यामुळे जगाला जडत्वाकडून चेतनता प्राप्त होते; त्याची गुणकीर्ती पुढील दोन श्लोकांमध्ये सांगतो.
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि ।
ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोजईहा सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥
हे तिन्ही लोक ज्याचे शरीर आहेत, ज्याच्या इंद्रियांपासून प्राण्यांची ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये उत्पन्न होतात, जो स्वतः स्वयंप्रकाश ज्ञानरूप आहे, ज्याच्या श्वासाने प्राण्यांचे बळ, ओज व हालचाल (क्रियाशक्ती) चालते आणि जो सत्त्वादिक गुणांनी जगाची उत्पत्ति, स्थिती व लय करणारा आदिकर्ता आहे.
त्रैलोक्य वसे जें कांहीं । तेंचि शरीर त्याचें पाहीं । ज्याचेनि योगें देही । ठायींच्या ठायीं वर्तती ॥ ४९ ॥
हे तिन्ही लोक जेथे वसलेले आहेत, तेच त्या पुरुषाचे शरीर आहे असे समज आणि ज्याच्याच चैतन्याने सर्व देह आपापल्या जागी कार्य करतात.
ब्रह्मादिक जे तनुधारी । त्यांच्या ज्ञानकर्मेंद्रियांची थोरी । ज्याचेनि इंद्रियेंकरीं । निजव्यापारीं वर्तती ॥ ५० ॥
ब्रह्मादिकांपासून सर्व देहधाऱ्यांची ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये ज्याच्याच शक्तीने आपापल्या कार्यात प्रवृत्त होतात.
जो जगाचे नयनांचा नयन । जो जगाच्या घ्राणांचें घ्राण । जो जगाच्या श्रवणांचें श्रवण । रसनेची जाण रसना जो कां ॥ ५१ ॥
जो जगाच्या डोळ्यांचा डोळा, नाकाचे नाक, कानांचा कान आणि जिभेची जीभ आहे;
जो जगाच्या हातांचे हात । ज्याचे पाय जगाच्या पायांत । जो वाचेची वाचा निश्चित । एवं उभय इंद्रियांआंत इंद्रियें ज्याचीं ॥ ५२ ॥
जो जगाच्या हातांचा हात, पायांचा पाय आणि वाणीची वाणी आहे; अशा प्रकारे सर्व ज्ञान आणि कर्म इंद्रियांच्या मागे मुख्य शक्ती त्याचीच आहे.
जीवाच्या ठायीं जें कां ज्ञान । तेंही त्याचेनि ज्ञानें जाण । त्यासी ज्ञानदाता नाहीं आन । स्वयें ज्ञानघन स्वभावतांचि ॥ ५३ ॥
जिवाच्या ठायी जे काही ज्ञान प्रकट होते, तेही त्याच्याच ज्ञानामुळे होय; त्याला ज्ञान देणारा दुसरा कोणी नसून तो स्वतःच स्वभावतः ज्ञानघन आहे.
ज्याचेनि प्राणें जाण । जगाचा चळे प्राण । बळ तेज क्रियाचरण । जगासी संपूर्ण ज्याचेनि ॥ ५४ ॥
ज्याच्या प्राणशक्तीने संपूर्ण जगाचा प्राण चालतो आणि जगातील सर्व बळ, तेज व क्रियाशीलता ज्याच्यामुळेच अस्तित्वात आहे.
रजतमसत्त्वादिगुणयुक्त । उत्पत्तिस्थितिप्रळयान्त । मूळीं आदिकर्ता भगवंत । जाण तो निश्चित 'पुरुषावतार' ॥ ५५ ॥
सत्त्व, रज आणि तम या गुणांच्याद्वारे जो सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती व लय करतो, असा तो मूळ आदिकर्ता भगवंतच 'पुरुषावतार' होय.
सत्त्वादि त्रिगुणावस्था । उत्पत्तिस्थितिलयकर्ता । तेही गुणावतारकथा । ऐक नृपनाथा सांगेन ॥ ५६ ॥
सत्त्वादी त्रिगुणांचा स्वीकार करून जो ब्रह्मा, विष्णू, महेश रूपात उत्पत्ती, स्थिती व लयाचे कार्य करतो, त्या गुणावतारांची कथा हे राजा, आता सांगतो.
आदावभूच्छतधृती रजसाऽस्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य । इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ ५ ॥
तोच आद्य पुरुष सृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी रजोगुणाचा स्वीकार करून 'ब्रह्मा' बनला, स्थितीसाठी सत्त्वगुणाचा स्वीकार करून द्विजधर्माचे रक्षण करणारा व यज्ञाचा स्वामी 'विष्णू' झाला आणि संहारासाठी तमोगुणाचा स्वीकार करून 'रुद्र' झाला. अशा प्रकारे प्रजांमध्ये निरंतर उत्पत्ती, स्थिती व लय चालत असतो.
तोचि आदिकल्पीं उत्पत्ती । रजोगुणें राजसा शक्तीं । स्वयें झाला शतधृती । 'ब्रह्मा' म्हणती जयातें ॥ ५७ ॥
तोच मूळ पुरुष कल्पारंभी सृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी रजोगुणाचा स्वीकार करून 'ब्रह्मा' (शतधृती) झाला.
एवं ब्रह्मरूपें उत्पत्ति । सृजिता झाला राजसा शक्तीं । तेथें प्रतिपाळावया स्वधर्मस्थिति । सत्त्वगुणें निश्चितीं 'श्रीविष्णु' जाहला ॥ ५८ ॥
अशा प्रकारे ब्रह्मा रूपात सृष्टी उत्पन्न केल्यानंतर, स्वधर्माचे रक्षण करण्यासाठी सत्त्वगुणाने तोच 'श्रीविष्णू' झाला.
तो द्विजधर्मप्रतिपाळणु । यज्ञभोक्ता श्रीविष्णु । देखतां धर्माचा अवगुणु । अवतरे नारायणु नानावतारीं ॥ ५९ ॥
तो विष्णू द्विजधर्माचे रक्षण करणारा व यज्ञांचा भोक्ता आहे; धर्माची हानी झालेली पाहून तोच नारायण निरनिराळे अवतार धारण करतो.
तोचि ये सृष्टीचे प्रांतीं । तमोगुणें तामसा शक्तीं । स्वयें जाहला 'रुद्रमूर्ति'। सकळ कल्पांतीं निर्दाळितु ॥ ६० ॥
आणि तोच पुरुष सृष्टीच्या प्रलयकाली तमोगुणाचा स्वीकार करून 'रुद्रमूर्ती' बनतो व सर्व ब्रह्मांडाचा संहार करतो.
जो शेताची पेरणी करी । तोचि राखे देखे सोकरी । तोचि वाळलियावरी । संवगणी करी सर्वांची ॥ ६१ ॥
जो शेतात पेरणी करतो, तोच पिकाची राखण करतो आणि पीक वाळल्यानंतर तोच त्याची कापणी करतो;
तेवीं उत्पत्तिकाळीं तोचि ब्रह्मा । स्थितिकाळीं तोचि विष्णुनामा । प्रळयाकाळींही रुद्रपमा । ये पुरुषोत्तमा तेचि नामें ॥ ६२ ॥
त्याप्रमाणे उत्पत्तीच्या वेळी तोच ब्रह्मा, स्थितीच्या वेळी तोच विष्णू आणि प्रलयाच्या वेळी तोच रुद्र होतो; ही सर्व एकाच पुरुषोत्तमाची रूपे आहेत.
यालागीं तो आदिकर्ता । श्रुतिशास्त्रीं दृढ वार्ता । दक्षकश्यपादिकां कर्तव्यता । त्यांसी समर्थता याचेनि ॥ ६३ ॥
म्हणूनच तोच सर्व सृष्टीचा आदिकर्ता आहे असे श्रुती-शास्त्रे ठामपणे सांगतात; दक्षकश्यपादी प्रजापतींनाही निर्माण करण्याचे सामर्थ्य त्याच्यामुळेच मिळाले आहे.
यापरी विचारितां । हाचि एक सकळ कर्ता । यावांचून कर्तव्यता । अणुमात्रता नव्हे आना ॥ ६४ ॥
असा विचार केला असता, तो एकच सर्व विश्वाचा कर्ता आहे; त्याच्याशिवाय दुसऱ्या कोणाकडेही अणुमात्र कर्तृत्व नाही.
जो सृष्टीपूर्वीं स्वयंभ असे । जेणें उत्पत्तिस्थितिप्रळयो भासे । तोचि आदिकर्ता अनायासें । तोचि निजांशें पुरुषावतारु ॥ ६५ ॥
जो सृष्टीच्या आधीपासून स्वयंभू आहे, ज्याच्या सत्तेने उत्पत्ती, स्थिती व लय भासतात, तोच सहजपणे आपल्या अंशाने अवतरलेला आदिकर्ता 'पुरुषावतार' होय.
ऐक राया अतिविचित्र । जें परिसतां पुण्य पवित्र । तो नारायणाचा अवतार । ज्याचें चरित्र अलोलिक ॥ ६६ ॥
हे राजा, आता ज्याचे ऐकणेच परम पवित्र पुण्यदायक आहे, अशा नारायणाच्या अवताराचे अत्यंत अद्भुत चरित्र ऐक.
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नरऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ ६ ॥
त्या आद्य पुरुषाने धर्माची पत्नी व दक्षाची कन्या 'मूर्ती' हिच्या उदरी अत्यंत शांत अशा 'नर-नारायण' या ऋषिश्रेष्ठ रूपात जन्म घेतला. त्यांनी निष्काम कर्मयोगाचा (नैष्कर्म्य) उपदेश केला व स्वतःही त्याचे आचरण केले; आणि ज्यांच्या चरणांची आजही ऋषिश्रेष्ठ सेवा करतात, ते बदरिकाश्रमात विराजमान आहेत.
जो अजन्मा नित्य त्रिभुवनीं । जो न जन्मोनि जन्मला योनीं । तेणें धर्माची धर्मपत्नीन । केली जननी दक्षकन्या 'मूर्ती' ॥ ६७ ॥
जो त्रिभुवनात नित्य व अजन्मा आहे, तो कोणत्याही योनीत जन्म न घेता धर्माची पत्नी असणाऱ्या दक्षकन्या 'मूर्ती'ला आपली माता बनवून अवतरला.
ते मूर्तिमातेच्या उदरीं । नर-नारायण अवतारी । एकचि दोंरूपेंकरीं । धर्माच्या घरीं अवतरले ॥ ६८ ॥
त्या मूर्तीमातेच्या पोटी नर आणि नारायण या दोन रूपात एकाच परमात्म्याने धर्माच्या घरी अवतार घेतला.
तेणें नारदादिकांसी जाण । निरूपिलें नैष्कर्म्यलक्षण । स्वयें आचरला आपण । तें कथन ऐक राया ॥ ६९ ॥
त्यांनी नारदादी मुनींना नैष्कर्म्य सिद्धांताचे (निष्काम कर्मयोगाचे) निरूपण केले आणि स्वतःही त्याचे आचरण करून दाखवले, ती कथा हे राजा ऐक.
'नारायण' म्हणसी कोणे देशीं । तो बदरिकाश्रमीं आश्रमवासी । नारद सनकादिक ऋषि । अद्यापि त्यापासीं सेवेसी असती ॥ ७० ॥
तो 'नारायण' कुठे राहतो असे विचारशील, तर तो बदरिकाश्रमात निवास करतो आणि नारद व सनकादी ऋषी आजही त्याच्या सेवेमध्ये तत्पर असतात.
त्यासी स्वस्वरूपाचें लक्ष । सहजीं असे प्रत्यक्ष । ते स्वरूपनिष्ठेचा पक्ष । अलक्ष्याचें लक्ष्य प्रबोधी स्वयें ॥ ७१ ॥
त्यांना आपल्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सहज व प्रत्यक्ष आहे आणि त्या स्वरूपनिष्ठेच्या द्वारे ते अगम्य अशा आत्मतत्त्वाचा बोध घडवून देतात.
तया स्वरूपाचा निजबोध । स्वयें पावावया विशद । अद्यापवरी ऋषिवृंद । नित्य संवाद करिताति त्यासीं ॥ ७२ ॥
त्या आत्मस्वरूपाचा विशुद्ध बोध प्राप्त करण्यासाठी ऋषींचा समुदाय आजही त्यांच्याशी निरंतर संवाद साधत असतो.
जें स्वरूप लक्षेना जनीं । तें विशद करूनि दे वचनीं । तेंचि अनुग्रहेंकरूनी । अनुभवा आणी तत्काळ ॥ ७३ ॥
जे आत्मस्वरूप सहसा लोकांच्या लक्षात येत नाही, ते आपल्या उपदेशाने स्पष्ट करून दाखवून, कृपाप्रसादाने तात्काळ त्याचा अनुभव देतात.
ज्ञाते बहुसाल ऋषीश्वर । त्यांमाजीं नारायणअेवतार । तेथ वर्तलें जें चरित्र । अतिविचित्र ऐक राया ॥ ७४ ॥
अशा अनेक ज्ञानी ऋषींमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या नारायणाचा तो अवतार; तेथे जे अत्यंत विचित्र चरित्र घडले ते हे राजा ऐक.
इन्द्रो विशङकय मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुंक्त सगणं स बदर्युपाख्यम् ।
गत्वाऽप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥ ७ ॥
'हा नारायण माझे स्वर्गलोक हिरावून घेऊ इच्छितो' अशी शंका धरून, भगवंताचा प्रभाव न जाणणाऱ्या इंद्राने मदनाला (कामासुराला) त्याच्या सैन्यासह (अप्सरा, वसंत व मंद वायू) बदरिकाश्रमात पाठवले. तेथे जाऊन त्यांनी स्त्री-कटाक्षरुपी बाणांनी नारायणावर प्रहार केला.
ऐसा नारायणाचा प्रताप । देखोनि निष्ठा दृढ तप । तेणें इंद्रासी आला कंप । म्हणे स्वर्ग निष्पाप घेईल माझा ॥ ७५ ॥
नारायणाचा असा महान प्रभाव आणि त्यांचे दृढ तपाचरण पाहून इंद्राला भीती वाटू लागली; तो मनाशी म्हणाला, "हा निष्पाप ऋषि माझे इंद्रपद हिरावून घेईल."
त्याचें तप देखोनि परम । म्हणे गेलें गेलें स्वर्गधाम । इंद्रें कोपें प्रेरिला काम । अप्सरासंभ्रमसवेत ॥ ७६ ॥
त्यांचे उग्र तप पाहून 'माझे स्वर्गलोक गेले' असे मानून इंद्राने रागाच्या भरात मदनाला अप्सरांच्या समुदायासह तपोभंगासाठी पाठवले.
कामसमवेत अप्सरा । सवें वसंतही दुसरा । क्रोधु अवघियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागवी सदा ॥ ७७ ॥
कामासोबत अप्सरा, वसंत ऋतू आणि सर्व तापसाना जिंकणारा 'क्रोध' सर्वात पुढे सैन्याध्यक्ष बनून निघाला.
तीर्थोतीर्थींच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपजे अंतःकरणा । कोपु येतांच जाणा । करी उगाणा तपाचा ॥ ७८ ॥
अनेक तीर्थांमध्ये अनुष्ठाने करूनही अंतःकरणात क्षमा उत्पन्न झाली नाही आणि अचानक राग आला, तर तो सर्व तपाचा नाश करतो.
क्रोधु तापसांचा उघड वैरी । तापसां नागवी नानापरी । तोही नारायणावरी । अवघ्यां अग्रीं चालिला ॥ ७९ ॥
असा हा 'क्रोध' तापसांचा उघड शत्रू असून त्यांना अनेक प्रकारे नागवतो; तोसुद्धा नारायणावर चालून जाण्यासाठी सर्वात पुढे निघाला.
ऐशीं मिळोनि बिरुदायितें । आलीं बदरिकाश्रमा समस्तें । नारायणु तप करी जेथें । उठावलीं तेथें अतिआक्रमेंसीं ॥ ८० ॥
अशी सर्व काम-क्रोधादी सैन्ये एकत्र होऊन बदरिकाश्रमात आली आणि जेथे नारायण तप करत होते, तेथे मोठ्या आवेशाने चालून गेली.
वसंतें शृंगारिलें वन । कोकिळा कलरवें गायन । सुगंध शीतळ झुळके पवन । पराग संपूर्ण वरुषती सुमनें ॥ ८१ ॥
वसंताने संपूर्ण वनाला नटवले, कोकिळा गाऊ लागल्या, मंद-सुगंधी वारा वाहू लागला आणि फुलांतून परागकण वळू लागले.
तेथ भ्रमरांचे झणत्कार । कामिनीगायन कामाकार । हावभाव कटाक्षविकार । कामसंचार चेतविती ॥ ८२ ॥
भ्रमरांचे गुंजन, अप्सरांचे गायन आणि त्यांचे कटाक्ष-हावभाव विषयवासना चेतवू लागले.
नव्हेचि कामिनीकामबाधा । पराक्रमु न चलेचि क्रोधा । तोही सांडोनियां बिरुदा । परतला नुसधा म्लानवदनें ॥ ८३ ॥
परंतु नारायणावर स्त्री किंवा कामाचा काहीही प्रभाव पडला नाही; क्रोधाचा पराक्रमही चालला नाही, त्यामुळे तो आपली बढाई सोडून हिरमुसल्या तोंडाने मागे फिरला.
मग मदनें मांडोनियां ठाण । विंधी कामिनीकटाक्षबाण । तेणें घायें नारायण । अणुप्रमाण न डंडळेचि ॥ ८४ ॥
नंतर मदनाने ठाण मांडून अप्सरांच्या कटाक्षांचे बाण मारले; परंतु त्या प्रहारांनी नारायण जरासुद्धा विचलित झाले नाहीत.
शस्रें तोडितां आकाशासी । आकाश स्वयें सावकाशी । तेवीं कामें छळितां नारायणासी । तो निजसंतोषीं निर्द्वंद्व ॥ ८५ ॥
शस्त्रांनी आकाशावर प्रहार केला तरी आकाश जसे निर्विकार राहते, तद्वतच कामाच्या छळाने नारायण आपल्या आत्मसुखात निश्चल व निर्द्वंद्व राहिले.
आग्या निजतेजसत्ता । अग्नीतेज प्राशूं जातां । तोंड जळे चवी चाखितां । तेवीं कामिनीकामता नारायणदृष्टीं ॥ ८६ ॥
अग्नीच्या ज्वालेला खाऊ पाहणाऱ्याचे जसे तोंड जळते, तद्वतच नारायणाच्या आत्मतेजापुढे ती कामवासना निरर्थक ठरली.
नेणतां नारायणमहिमे । धांवोनि घाला घातला कामें । तेव्हां अवघींच पराक्रमें । स्वनिंद्य धर्में लाजलीं ॥ ८७ ॥
नारायणाचा प्रभाव न जाणता कामादिकांनी हल्ला केला; परंतु नारायणाची निष्ठा पाहून ते सर्व आपल्या नीच कृत्य आणि पराभवामुळे लज्जित झाले.
तेथ अवघीं झालीं पराङ्मुंखें । पाठमोरीं निघालीं अधोमुखें । तेव्हां त्यांची गति निःशेखें । नारायण देखे खुंटिली ॥ ८८ ॥
मग ते सर्व मान खाली घालून माघारी फिरले; तेव्हा त्यांची सर्व गती पूर्णपणे कुंठित झाल्याचे नारायणाने पाहिले.
इंद्रियनियंता नारायण । नेणोनि छळूं गेलीं आपण । त्यापुढोनि पुनरागमन । सर्वथा जाण करवेना ॥ ८९ ॥
सर्व इंद्रियांचे नियंत्रण करणाऱ्या नारायणाला न ओळखून ते त्यांना छळायला गेले होते, म्हणून आता त्यांना पुढे जाताही येईना नि मागे माघार घेताही येईना.
मागें न निघवे निश्चितें । ऐसें जाणोनि समस्तें । थोर गजबजिलीं तेथें । भयचकितें व्याकुळें ॥ ९० ॥
आता निसटणे अशक्य आहे हे जाणून ती काम-क्रोधाची सर्व सैन्ये अत्यंत घाबरली व व्याकुळ झाली.
जाणोनि नारायणप्रताप । आतां कोपून देईल शाप । येणें धाकें म्लानरूप । अतिसकंप भयभीतें ॥ ९१ ॥
नारायणाचा प्रताप जाणून "आता ते रागावून शाप देतील" या भीतीने ती निष्प्रभ व थरथर कापू लागली.
ऐशी देखोनि त्यांची स्थिति । कृपेनें तुष्टला कृपामूर्ति । अणुमात्र कोपु नये चित्तीं । अभिनव शांति नारायणाची ॥ ९२ ॥
त्यांची अशी अवस्था पाहून दयाळू नारायणाला त्यांची दया आली; त्यांच्या मनात क्रोधाचा अंशही आला नाही, अशी नारायणाची अगाध शांती होती.
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् ।
मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥
इंद्राचा हा अपराध जाणूनही आदिदेव नारायणाने काहीही आश्चर्य न मानता हसत हसत त्या थरथर कापणाऱ्या काम, मारुत (वसंत-वायू) व देवस्त्री-अप्सरांना म्हटले, "हे मदन! हे वायू! हे देवकांतांनो! घाबरू नका. आमची ही पूजा-अर्चा (बळी) स्वीकारा आणि या आश्रमाला पावन करा."
इंद्रें केला अपराध । तरी नारायणासी न येचि क्रोध । बापु निजशांति अगाध । न मनी विरुद्ध कामादिकांचे ॥ ९३ ॥
इंद्राने एवढा मोठा अपराध केला तरी नारायणाला राग आला नाही; अहाहा! त्यांची शांती केवढी अगाध, त्यांनी कामादिकांचे हे कृत्य शत्रूत्व मानलेच नाही.
न येचि कामादिकांवरी कोप । इंद्रासही नेदीच शाप । नारायणाच्या ठायीं अल्प । कदा विकल्प नुपजेचि ॥ ९४ ॥
कामादिकांवर त्यांना राग आला नाही आणि इंद्रालाही त्यांनी शाप दिला नाही; नारायणाच्या अंतःकरणात जराही विकार उत्पन्न झाला नाही.
अपकार्या्वरी जो कोपला । तो तत्काळ कोपें नागविला । अपकार्या् जेणें उपकार केला । तोचि दादुला परमार्थी ॥ ९५ ॥
जो अपकार करणाऱ्यावर रागावतो, तो रागाने स्वतःचाच नाश करून घेतो; परंतु अपकार करणाऱ्यावर जो उपकार करतो, तोच परमार्थातील खरा शूर पुरुष होय.
अपकार्यांय उपकार करिती । त्याचे नांव गा परम शांति । ते शांतीची निजस्थिति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९६ ॥
शत्रूवरही उपकार करणे यालाच खरी 'परम शांती' म्हणतात आणि त्या शांतीचे मूळ लक्षण नारायणाने स्वतः आचरून जगाला दाखवून दिले.
परमार्थाची मुख्यत्वें स्थिति । पाहिजे गा परम शांति । ते शांतीची उत्कट गति । दावी लोकांप्रती आचरोनि ॥ ९७ ॥
परमार्थात मुख्य गोष्ट म्हणजे 'परम शांती' हवी आणि त्या शांतीची पराकाष्ठा नारायणाने आचरणाने दाखवून दिली.
भयभीत कामादिक । अप्सरागण साशंक । त्यातें अभयदानें सुख । देऊनियां देख नारायण बोले ॥ ९८ ॥
त्या भयभीत कामादिकांना आणि साशंक अप्सरांना अभयदान देऊन, सुखी करत नारायण म्हणाले :
अहो कामवसंतादिक स्वामी । कृपा करूनि आलेति तुम्ही । तुमचेनि पदाभिगमीं । आश्रमभूमी पुनीत झाली ॥ ९९ ॥
"हे मदन, वसंत आदी समर्थांनो! तुम्ही कृपा करून येथे आलात, तुमच्या येण्याने माझी ही आश्रमभूमी पावन झाली आहे."
तुमचें झालिया आगमन । अवश्य करावें आम्हीं पूजन । हेंचि आमुचें अनुष्ठान । कांहीं बळिदान अंगीकारा माझें ॥ १०० ॥
"तुमचे आगमन झाल्यावर मी तुमचे पूजन केलेच पाहिजे, हेच माझे खरे अनुष्ठान आहे; तरी माझी ही काही पूजा स्वीकार करा."
अवो अप्सरा देवकांता । तुम्ही भेवों नका सर्वथा । येथ आलिया समस्तां । पूज्य सर्वथा तुम्ही मज ॥ १०१ ॥
"हे देवकांतांनो (अप्सरांनो), तुम्ही अजिबात घाबरू नका; येथे आलेल्या तुम्हा सर्वांचे स्वागत करणे मला पूज्य आहे."
आश्रमा आलिया अतिथि । जे कोणी पूजा न करिती । त्यांची शून्य पुण्यसंपत्ति । आश्रमस्थिति शून्य होये ॥ १०२ ॥
"आश्रमात आलेल्या अतिथींची जे पूजा करत नाहीत, त्यांचे पुण्य नष्ट होते आणि त्यांचे गृहस्थाश्रम व्यर्थ ठरते."
तुम्हीं नांगीकारितां पूजन । कांहीं न घेतां बळिदान । गेल्या हा आश्रम होईल शून्य । यालागीं कृपा करून पूजा घ्यावी ॥ १०३ ॥
"तुम्ही जर माझी पूजा स्वीकारली नाही, तर हा आश्रम पुण्यहीन होईल; म्हणून कृपा करून माझी पूजा स्वीकारा."
आश्रमा आलिया अतिथी । तो पूज्य सर्वांस सर्वार्थीं । अतिथि आश्रमीं जे पूजिती । ते आश्रमकीर्ति शिव वानी ॥ १०४ ॥
"आश्रमात आलेला अतिथी सर्वथा पूजनीय असतो आणि जो अतिथीची पूजा करतो, त्याच्या आश्रमाच्या कीर्तीचे वर्णन साक्षात भगवान शिव करतात."
व्याही रुसलिया पायां पडती । तेवीं विमुख जातां अतिथि । जे वंदोनियां सुखी करिती । ते सुख पावती स्वानंदें ॥ १०५ ॥
"जसे व्याही रागावल्यावर लोक त्यांच्या पाया पडतात, तसेच अतिथी विमुख होऊन जाऊ नये म्हणून जे त्यांना वंदून सुखी करतात, ते नित्य आनंद मिळवतात."
व्याही रुसलिया कन्या न धाडी । अतिथि रुसलिया पुण्यकोडी । पूर्वापार जे कां जोडी । तेही रोकडी क्षयो पावे ॥ १०६ ॥
"व्याही रागावला तर मुलगी सासरी पाठवत नाही, पण अतिथी रागावून गेला तर पूर्वपुण्याचा सर्व साठा तात्काळ नष्ट होतो."
वैकुंठीं ज्याची निजस्थिति । तो त्या आश्रमा ये नित्य वस्ती । जे आश्रमीं अतिथि । पूजिती प्रीतीं ब्रह्मात्मभावें ॥ १०७ ॥
"ज्या आश्रमात अतिथीची ईश्वरी भावाने पूजा केली जाते, तेथे साक्षात वैकुंठाधिपती नित्य निवास करतो."
ऐसें बोलिला तयांप्रती । परी माझी हे अगाध शांति । हेही नारायणाचे चित्तीं । गर्वस्थिति असेना ॥ १०८ ॥
नारायणाने त्यांच्याशी असे नम्र शब्द उच्चारले; परंतु "माझी शांती अगाध आहे" असा अहंपणाचा लवलेशही त्यांच्या चित्तात नव्हता.
ऐक राया अतिअपूर्व । असोनि निजशांतिअनुभव । ज्याच्या ठायीं नाहीं गर्व । तोचि देवाधिदेव निश्चयेंसीं ॥ १०९ ॥
हे राजा ऐक, अगाध शांतीचा अनुभव असूनही ज्याच्या मनात अहंकार नाही, तोच खरा देवाधिदेव होय.
जो नित्य नाचवी सुरनरांसी । ज्या भेणें तप सांडिजे तापसीं । त्या अभय देवोनि कामक्रोधांसी । आपणापासीं राहविलीं ॥ ११० ॥
जो काम-क्रोध नित्य देव-मानवांना नाचवतो आणि ज्याच्या भीतीने तापस तपाचरण सोडून देतात, त्या काम-क्रोधाला अभय देऊन नारायणाने स्वतःजवळ बसवून घेतले.
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तमूचुः ।
नैतद्विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥
द्रुमुल म्हणाले : हे राजा! अभय देणारे नारायण जेव्हा असे नम्र शब्द बोलू लागले, तेव्हा ते काम-वसंतादी देव लज्जेने मान खाली घालून अत्यंत आदराने त्यांना म्हणाले : हे प्रभो! आपण निर्विकार, परब्रह्म स्वरूप आहात आणि ज्ञानी धीर पुरुषांचा समुदाय आपल्या चरणकमली नम्र असतो; आपल्यासारख्या परमात्म्याच्या ठायी ही क्षमाशीलता मुळीच आश्चर्यकारक नाही.
एवं अभय देत नारायण । स्वमुखें बोलिला आपण । तेणें कामादि अप्सरागण । लाजा विरोन अधोमुख झालीं ॥ १११ ॥
अशा प्रकारे नारायणाने स्वतः अभय दिल्याचे ऐकून काम, वसंत आणि अप्सरा लज्जेने चूर होऊन मान खाली घालून उभ्या राहिल्या.
देखोनि निर्विकार पूर्ण क्षमा । श्रीनारायण हा परमात्मा । कळों सरलें वसंतादि कामा । त्याचाचि महिमा वर्णिती स्वयें ॥ ११२ ॥
नारायणाची ती निर्विकार पूर्ण क्षमा पाहून "श्रीनारायण हे साक्षात परमात्मा आहेत" हे काम-वसंतादिकांच्या लक्षात आले आणि ते स्वतः त्यांचा महिमा वर्णू लागले.
ऐकें नरदेव चक्रवर्ती । विदेहा सार्वभौमा भूपती । त्या नारायणाची निजस्तुती । कामादि करिती सद्भावेंसीं ॥ ११३ ॥
हे चक्रवर्ती राजा विदेहा, तो काम-क्रोधाचा समुदाय नारायणाची अत्यंत सद्भावाने स्तुती करू लागला, ती ऐक :
जे सदा सर्वांतें छळिती । त्यांहीं देखिली पूर्ण शांति । तेचि शांतीची स्तुति करिती । नारायणाप्रती कामक्रोध ॥ ११४ ॥
जे काम-क्रोध सदैव सर्वांना छळतात, त्यांनीच जेव्हा नारायणाची पूर्ण शांती पाहिली, तेव्हा तेच काम-क्रोध नारायणाच्या शांतीची स्तुती करू लागले :
जेणें संतोषे श्रीनारायण । त्यासी कृपा उपजे पूर्ण । ऐशिया परीचें स्तवन । मांडिलें संपूर्ण परमार्थबुद्धीं ॥ ११५ ॥
ज्या स्तुतीने नारायणाला आनंद होईल आणि त्यांची परिपूर्ण कृपा प्राप्त होईल, अशा प्रकारे त्यांनी भावपूर्वक स्तवन सुरू केले.
जयजय देवाधिदेवा । तुझिया अविकारभावा । पाहतां न देखों जी सर्वां । देवांमानवांमाझारीं ॥ ११६ ॥
"हे देवाधिदेवा, तुझा जयजयकार असो! तुझा हा निर्विकार भाव देव आणि मानव या कोणामध्येही पाहायला मिळत नाही."
मज कामाचेनि घायें । ब्रह्मा कन्येसी धरूं जाये । पराशरा केलें काये । भोगिली पाहें दिवा दुर्गंधा ॥ ११७ ॥
"माझ्या कामबाणाने मोहित होऊन ब्रह्मा स्वतःच्या कन्येच्या मागे धावला, पराशराने भरदिवसा नावाडी-कन्येचा (मत्स्यगंधेचा) उपभोग घेतला;"
ज्यातें योगी वंदिती मुगुटीं । जो तापसांमाजी धूर्जटी । तो शिवु लागे मोहिनीपाठीं । फिटोनि लंगोटी वीर्य द्रवलें ॥ ११८ ॥
"ज्याला योगी आपल्या शिरावर वंदतात आणि जो तापसांमध्ये श्रेष्ठ आहे, तो भगवान शंकर मोहिनीच्या मागे धावला व त्याचे वीर्य स्खलित झाले;"
विष्णु वृंदेच्या श्मशानीं । धरणें बैसे विषयग्लानीं । अहल्येची काहणी । वेदीं पुराणीं वर्णिजे ॥ ११९ ॥
"विष्णू वृंदा-सतीच्या चितेजवळ मोहाने पडDirectory राहिला आणि इंद्राने अहल्येशी केलेले दुष्कृत्य वेद-पुराणात प्रसिद्धच आहे;"
नारदु नायके माझी गोष्टी । त्यासी जन्मले पुत्र साठी । माझी साहों शके काठी । ऐसा बळिया सृष्टीं असेना ॥ १२० ॥
"माझे ऐकणार नाही म्हणणाऱ्या नारदालाही साठ पुत्र प्राप्त झाले; माझी बाधा सहन करू शकेल असा शूर या जगात कोणीही नाही."
जो ब्रह्मचार्यां माजीं राजा । हनुमंतु मिरवी पैजा । तयास्तव मकरध्वजा । संगेंवीण वोजा जन्मविला म्यां ॥ १२१ ॥
"ब्रह्मचाऱ्यांमध्ये जो हनुमंत राजा मानला जातो, त्याच्याही घामाच्या थेंबापासून स्त्री-संगाशिवाय मकरध्वजाचा जन्म घडवून आणला;"
कलंकिया केला चंद्र । भगांकित केला इंद्र । कपाटीं घातला षण्मुख वीर । जो लाडका कुमर महेशाचा ॥ १२२ ॥
"चंद्राला कलंकी बनवले, इंद्राच्या शरीरावर सहस्र भग पाडले आणि शंकराचा लाडका मुलगा कार्तिकेय यालाही काममोहाने छळले;"
मज मन्मथाचा यावा । न साहवे देवां दानवां । मा तेथ इतरां मानवां । कोण केवा साहावयासी ॥ १२३ ॥
"माझा मदनाचा प्रहार देव आणि दानवांनाही सहन होत नाही, तेथे सामान्य मानवांची काय कथा!"
मज जाळिलें महेशें । त्यासी म्या अनंगें केलें पिसें । नवल धारिष्ट तुझ्या ऐसें । पाहतां न दिसे तिहीं लोकीं ॥ १२४ ॥
"शंकराने मला जाळून भस्म केले, तर मी अशरीरी (अनंग) होऊन शंकरालाच वेडे केले; परंतु तुझ्यासारखे अथांग धैर्य तिन्ही लोकांत कोठेही पाहायला मिळत नाही."
त्या मज कामा न सरतें केलें । शांतीचें कल्याण पाहालें। हें तुवांचि एकें यश नेलें । स्वभावा जिंकलें निजशांतियोगें ॥ १२५ ॥
"अशा मला तू पार निष्प्रभ करून टाकलेस! तुझ्या शांतीचा सूर्य उगवला असून तू आपल्या शांतियोगाने सर्व प्रकृतीवर विजय मिळवून यश प्राप्त केलेस."
तो मी न सरता केला काम । क्रोधा आणिला उपशम । वासनेचा संभ्रम । नित्य निर्भ्रम त्वां केला ॥ १२६ ॥
"तू मला (कामास) निष्प्रभ केलेस, क्रोधाला शांत केलेस आणि सर्व वासनांचा गोंधळ कायमचा नष्ट केलास."
हे नारायणा तुझी निष्ठा । न ये आणिकां तपोनिष्ठां । केला अनुभवाचा चोहटा । शांतीचा मोठा सुकाळु केला ॥ १२७ ॥
"हे नारायणा, तुझी ही आत्मनिष्ठा दुसऱ्या कोणत्याही तपस्व्याला साध्य नाही; तू या आत्मशांतीचा सुकाळ करून दिलास."
मागें तपस्वी वाखाणिले । म्हणती कामक्रोधां जिंकिलें । त्यांसीही आम्हीं पूर्ण छळिलें । ऐक तें भलें सांगेन ॥ १२८ ॥
"यापूर्वी ज्या तपस्व्यांनी 'आम्ही काम-क्रोधांना जिंकले' असा दावा केला, त्यांनाही आम्ही कसे छळले ते ऐक :"
कपिलाऐसा तेजोराशी । क्रोधें तत्काळ छळिलें त्यासी । शापु देतांचि सगरासी । तोही क्रोधासी वश्य झाला ॥ १२९ ॥
"कपिलासारखा महान तेजोराशी ऋषी, त्याला क्रोधाने तत्काळ जिंकले; सगरपुत्रांना शाप देताच तो क्रोधाच्या आहारी गेला."
कोपु आला नारदासी । वृक्ष केलें नलकूबरांसी । गौतमें अहल्येसी । कोपें वनवासी शिळा केली ॥ १३० ॥
"नारदाला राग आला तेव्हा त्याने नलकुबराला वृक्ष बनवले आणि गौतमाने रागाच्या भरात अहल्येला शिळा बनवून टाकले."
जो सर्वदा विघ्नातें आकळी । त्या विघ्नेशातें क्रोध छळी । तेणें अतिकोपें कोपानळीं । चंद्रासी तत्काळीं दिधला शाप ॥ १३१ ॥
"जो सर्व विघ्नांचे निवारण करतो, त्या गणपतीलाही क्रोधाने छळले व त्याने रागाच्या भरात चंद्राला शाप दिला."
कोपु आला दुर्वासासी । शाप दिधला अंबरीषासी । देवो आणिला गर्भवासासी । क्रोधें महाऋषी छळिले ऐसे ॥ १३२ ॥
"दुर्वासाने रागावून अंबरीषाला शाप दिला, ज्यामुळे भगवंताला दहा वेळा गर्भवास सोसावा लागला; अशा प्रकारे क्रोधाने महाऋषींना छळले."
जे दुजी सृष्टी करूं शकती । तेही कामक्रोधें झडपिजेती । सागरीं पडे इंद्रसंपत्ती । हे क्रोधाची ख्याति पुराणप्रसिद्ध ॥ १३३ ॥
"जे दुसरी नवीन सृष्टी निर्माण करू शकत होते (विश्वामित्र), तेही काम-क्रोधाच्या जाळ्यात अडकले; दुर्वासाच्या क्रोधाने इंद्राची संपत्ती समुद्रात बुडाली, ही क्रोधाची ख्याती पुराणांत प्रसिद्ध आहे."
इतरांची गोठी कायसी । क्रोधें छळिलें ईश्वरासी । तेणें दीक्षिता द्विजदक्षासी । शिरच्छेदासी करविता झाला ॥ १३४ ॥
"इतरांची काय कथा, क्रोधाने साक्षात भगवान शंकरालाही सोडले नाही, ज्यामुळे त्यांनी दक्षाचा शिरच्छेद करवला."
जेथ मी कामु स्वयें वसें । तेथ क्रोध वसे सावकाशें । काम क्रोध असतचि नसे । नारायणा ऐसें तुवां केलें ॥ १३५ ॥
"जेथे मी काम असतो, तेथे क्रोधही सहज येतो; परंतु हे नारायणा, तू काम आणि क्रोध दोघांचेही अस्तित्व पूर्णपणे मिटवून टाकलेस."
हें परमाद्भुत तुझें वीर्य । आणिकां एवढें नाहीं धैर्य । यालागीं तुझें परिचर्य । सदा मुनिवर्य सेविती चरण ॥ १३६ ॥
"हे तुझे सामर्थ्य अत्यंत अद्भुत आहे, इतके धैर्य दुसऱ्या कोणाजवळही नाही; म्हणूनच श्रेष्ठ मुनी सदैव तुझ्या चरणांची सेवा करतात."
शांतीच्या चाडें देवाधिदेवा । जे नित्य करिती तुझी सेवा । ते कामक्रोधादिस्वभावा । स्मरतां तव नांवा जिंकिती सुखें ॥ १३७ ॥
"हे देवाधिदेवा! शांतीच्या इच्छेने जे तुझी नित्य सेवा करतात, ते तुझे नाम स्मरण करताच काम-क्रोधादी विकारांना सहज जिंकतात."
जेथ सन्मानें काम पुरत । तेथ आदरें अनुग्रहो करित । काम सन्मानें जेथें अतृप्त । तेथें शाप देत अतिक्रोधें ॥ १३८ ॥
"इतर तपस्वी जिथे काम पूर्ण होतो तेथे आदर दाखवतात, पण जिथे कामाला बाध येतो तेथे क्रोधाने शाप देतात."
यालागीं शापानुग्रहसमर्थ । ते सर्वदा कामक्रोधयुक्त । परी नवल तुझें सत्त्वोचित । केले अंकित कामक्रोध ॥ १३९ ॥
"म्हणून शाप व अनुग्रह देणारे तपस्वीही काम-क्रोधाच्या अधीन असतात; परंतु तुझा हा सत्त्वगुण अद्भुत आहे, तू काम-क्रोधाला आपले दास बनवले आहेस."
मज गर्व नाहीं सर्वथा । हेही तुज नाहीं अहंता । छळवाद्यां द्यावी लघुता । अथवा उपेक्षता न करिसी ॥ १४० ॥
"तुझ्या ठायी 'मला काम-क्रोधाचा गर्व नाही' असा अहंकारही नाही; आणि छळ करणाऱ्यांना तुच्छ लेखणे किंवा त्यांची उपेक्षा करणे असेही तू करत नाहीस."
पृथ्वी दुःखी करिती नांगरीं । ते पिकोनि त्यांतें सुखी करी । तेवीं अपकार्यांि जो उपकारी । तो मोक्षाच्या शिरीं मुगुटु ॥ १४१ ॥
"नांगर चालवून पृथ्वीला दुःखी केले तरी ती धान्य पिकवून शेतकऱ्यांना सुखी करते; तद्वतच अपकार करणाऱ्यावर जो उपकार करतो, तो मोक्षाच्या शिरावर मुकुट ठरतो."
तुजमाजीं निर्विकार शांति । हें नवल नव्हे कृपामूर्ति । तुझ्या स्वरूपाची स्थिति । आजि निश्चितीं कळली आम्हां ॥ १४२ ॥
"हे कृपामूर्ती! तुझ्या ठायी ही निर्विकार शांती असणे मुळीच आश्चर्यकारक नाही, कारण तुझ्या परब्रह्म स्वरूपाची खरी स्थिती आज आम्हाला पटली आहे."
तूं निर्गुण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म । तुझें स्वभावें स्मरतां नाम । सकामाही काम स्पर्शों न शके ॥ १४३ ॥
"तू निर्गुण, उपमारहित, मायेच्या पलीकडील पूर्णब्रह्म आहेस; तुझे नाम सहज स्मरण केले तरी कामवासना माणसाला स्पर्शही करू शकत नाही."
जो नित्य स्मरे तुझें नाम । त्यासी मी कामचि करीं निष्काम । क्रोधचि करी क्रोधा शम । मोहो तो परम प्रबोध होय ॥ १४४ ॥
"जो तुझे नाम नित्य स्मरतो, त्याला मी 'काम' असूनही निष्काम बनवतो, त्याचा 'क्रोध' त्याच्या क्रोधाला शांत करतो आणि त्याचा 'मोह' परमात्मबोधात बदलून जातो."
जे धीर वीर निजशांतीं । ज्यांसी परमानंदें नित्य तृप्ति । ऐशियांचिया अमित पंक्ति । पायां लागती तुझिया ॥ १४५ ॥
"जे आत्मशांतीमध्ये धीर व वीर आहेत आणि ज्यांना परमानंदाची नित्य तृप्ती लाभली आहे, अशा ज्ञानी पुरुषांच्या अनंत ओळी तुझ्या चरणी लीन होतात."
तुज करावया नमस्कारु । पुढें सरसे महासिद्धांचा संभारु । त्यांसही न लभे अवसरु । तूं परात्परु परमात्मा ॥ १४६ ॥
"तुला नमस्कार करण्यासाठी महासिद्धांचा समुदाय पुढे सरसावतो, तरी त्यांना तुझा एकांत मिळणे कठीण होते; तू असा परात्पर परमात्मा आहेस."
तुझिया सेवकांकडे । विघ्न रिघतां होय बापुडें । तें रिघावया तुजपुढें । कोण्या परिपाडें रिघेल ॥ १४७ ॥
"तुझ्या सेवकांकडे पाहायलाही विघ्न घाबरते, मग ते साक्षात तुझ्यापुढे उभे राहण्याचे धाडस कसे करू शकेल?"
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।
नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥
कामादिकांनी स्तुती केली : हे प्रभो! आपले स्थान (स्वर्गलोक) ओलांडून आपल्या परम पदाला जाऊ इच्छिणाऱ्या आणि आपली भक्ती करणाऱ्या साधकांच्या मार्गात देव अनेक विघ्ने (अंतराय) आणतात. परंतु जे यज्ञांमध्ये देवांना बळी व भाग अर्पण करतात त्यांच्या मार्गात देव विघ्न आणत नाहीत. तरीही, जर आपण रक्षक असाल, तर भक्त त्या विघ्नांच्या डोक्यावर पाय देऊन आपल्या पदाला प्राप्त होतो.
तापसां बहु विघ्नअबपावो । आम्हीं करावा अंतरावो । हा आमुचा निजस्वभावो । नव्हे नवलावो नारायणा ॥ १४८ ॥
"हे नारायणा! तपस्व्यांच्या तपात विघ्न आणणे हा आमचा स्वभावच आहे, यात काही नवल नाही."
हृदयींचा गुप्त करोनि काम । बाह्य जप-तप-भक्तिसंभ्रम । ऐसे जे का शठ परम । विघ्नांचा आक्रम त्यांवरी चाले ॥ १४९ ॥
"परंतु जे मनात कामवासना लपवून वरवर जप-तप व भक्तीचा देखावा करतात, अशा कपटी लोकांवरच आमच्या विघ्नांचा प्रभाव पडतो."
ते आमची विघ्नस्थिति । न चलें तुझिया भक्तांप्रती । तूं रक्षिता भक्तपति । तेथें विघ्नांची गति पराङ्मुख सदा ॥ १५० ॥
"तुझ्या निष्काम भक्तांवर मात्र आमच्या विघ्नांचा प्रभाव पडत नाही; कारण तू भक्तांचा रक्षक आहेस, तेथे विघ्ने माघारी फिरतात."
माझिया निजभक्तांसी । विघ्नें कैंचीं म्हणसी त्यांसी । ऐक त्याही अभिप्रायासी । सांगेन तुजपासीं देवाधिदेवा ॥ १५१ ॥
"हे देवाधिदेवा! माझ्या भक्तांना विघ्ने का त्रास देणार नाहीत, याचा अभिप्राय ऐक :"
पावावया निजपदातें । लाता हाणून स्वर्गभोगातें । जे नित्य निष्काम भजती तूंतें । नाना विघ्नें त्यांतें सुरवर रचिती ॥ १५२ ॥
"तुझे परम पद मिळवण्यासाठी जे स्वर्गसुखाला तुच्छ मानून तुझी निष्काम भक्ती करतात, त्यांच्या मार्गात देव अनेक विघ्ने निर्माण करतात."
उल्लंघूनियां आमुतें । हे पावती अच्युतपदातें । यालागीं सुरवर त्यातें । अतिविघ्नांतें प्रेरिती ॥ १५३ ॥
"हे आपल्याला ओलांडून भगवत्पदाला जात आहेत या मत्सराने देव त्यांच्यावर विघ्ने पाठवतात."
बळी नेदूनि आम्हांसी । हे जाऊं पाहती पूर्णपदासी । येणें क्षोभें इंद्रादिक त्यांपासीं । नाना विघ्नांसी मोकलिती ॥ १५४ ॥
"आम्हाला यज्ञाचा भाग न देता हे थेट मोक्षाला जाऊ पाहतात, या रागाने इंद्रादी देव विघ्ने उभी करतात."
या लागीं त्यांच्या भजनापासीं । विघ्नें छळूं धांवती आपैसीं । विघ्नीं अभिभव नव्हे त्यांसी । तू हृषीकेशी रक्षिता ॥ १५५ ॥
"त्यामुळे त्यांच्या भक्तीमध्ये विघ्ने आपोआप धावून येतात, पण तू हृषीकेश रक्षक असल्यामुळे ती विघ्ने त्यांना पराभूत करू शकत नाहीत."
सांडूनि सकाम कल्पना । जे रतले तुझ्या चरणा । त्यांस आठही प्रहर जाणा । तूं नारायणा रक्षिसी ॥ १५६ ॥
"सर्व सकाम कल्पना सोडून जे तुझ्या चरणी लीन झाले आहेत, त्यांचे तू चोवीस तास रक्षण करतोस."
भक्त विघ्नीं होती कासाविसी । धांव धांव म्हणती हृषीकेशी । तेव्हां तूं धांवण्या धांवसी । निष्ठुर नव्हसी नारायणा ॥ १५७ ॥
"भक्त विघ्नांमुळे व्याकुळ होऊन 'धाव धाव' असा धावा करतात, तेव्हा तू तात्काळ त्यांच्या मदतीला धावतोस; तू कधीही निष्ठुर होत नाहीस."
विघ्न न येतां भक्तांपासीं । आधींच भक्तसंरक्षणासी । तूं भक्तांचे चौंपासीं । अहर्निशीं संरक्षिता ॥ १५८ ॥
"किंबहुना, भक्तांजवळ विघ्न येण्याआधीच तू चारी बाजूंनी अहोरात्र त्यांचे रक्षण करत उभा असतोस."
विघ्न छळूं धांवे सकोप । तंव विघ्नीं प्रगटे तुझें स्वरूप । यालागीं भक्तांसी अल्प । विघ्नप्रताप बाधूं न शके ॥ १५९ ॥
"विघ्न रागाने छळायला धावते, तर त्या विघ्नालाही तूच प्रकट झालेला दिसतोस; त्यामुळे भक्ताला विघ्नाचा त्रास होत नाही."
कामें छळावें हरिभक्तांसी । तंव हरि कामाचा हृदयवासी । तेव्हां विघ्नचि निर्विघ्न त्यांसी । भय भक्तांसी स्वप्नीं नाहीं ॥ १६० ॥
"कामाची वासना भक्ताला छळायला जाते, तर त्या कामाच्या अंतःकरणातही तूच वसलेला दिसतोस; त्यामुळे विघ्नच निर्विघ्न होऊन जाते."
विघ्न उपजवी विरोधु । तंव विरोधा सबाह्य गोविंदु । मग विरोध तोचि महाबोधु । स्वानंदकंदु निजभक्तां ॥ १६१ ॥
"विघ्न विरोध उत्पन्न करते, तर त्या विरोधाच्या आत-बाहेर तूच दिसतोस; मग तो विरोधच भक्तासाठी आत्मबोधाचे साधन बनतो."
ज्यासी तुझ्या चरणीं भावार्थु । त्यासी विघ्नीं प्रगटे परमार्थु । ऐसा भावबळें तूं समर्थु । साह्य सततु निजभक्तां ॥ १६२ ॥
"ज्याची तुझ्या चरणी दृढ भक्ती आहे, त्याला विघ्नांमधूनही परमार्थाचा लाभ होतो; असा तू भक्तांचा नित्य पाठिराखा आहेस."
यापरी समर्थ तूं संरक्षिता । ते जिणोनि विघ्नां समस्तां । पाय देऊनि इंद्रपदमाथां । पावती परमार्था तुझिया कृपें ॥ १६३ ॥
"असा समर्थ रक्षक तू असल्यामुळे, भक्त सर्व विघ्नांवर व स्वर्गसुखावर पाय देऊन तुझ्या कृपेने परमार्थाला प्राप्त होतात."
देवो संरक्षिता ज्यासी । विघ्नें छळूं धांवती त्यासी । मा सकामाची गती कायसी । विदेहा म्हणसी तें ऐक ॥ १६४ ॥
"भगवंत ज्याचा रक्षक आहे त्याला विघ्ने छळायला धावतात; मग सकाम लोकांची काय गती होते, हे राजा ऐक :"
विषयकाम धरोनि मनीं । इंद्रादि देवां बळिपूजनीं । जे भजले यागयजनीं । देव त्यांलागोनी न करिती विघ्न ॥ १६५ ॥
"मनात विषयवासना धरून जे यज्ञात इंद्रादी देवांची पूजा-अर्चा करतात, देव त्यांच्या मार्गात विघ्न आणत नाहीत."
इंद्र याज्ञिकांचा राजा । सकाम याज्ञिक देवांच्या प्रजा । यज्ञभाग अर्पिती वोजा । पावल्या बळिपूजा न करिती विघ्न ॥ १६६ ॥
"इंद्र हा यज्ञांचा राजा आहे आणि सकाम लोक देवांच्या प्रजा आहेत; ते यज्ञाचा भाग अर्पण करतात, त्यामुळे पूजा स्वीकारून देव विघ्न करत नाहीत."
म्हणसी कामादिक विटंबिती । ते निष्काम कदा नातळती । सहज कामा वश असती । सदा कर्में करिती सकाम ॥ १६७ ॥
"सकाम लोक स्वतःच कामाच्या अधीन असतात आणि नेहमी सकाम कर्मे करत राहतात."
जे मज कामासी वश होती । ते तप वेंचोनि भोग भोगिती । जे आतुडले क्रोधाच्या हातीं । ते वृथा नागवती तपासी ॥ १६८ ॥
"जे माझ्या (कामाच्या) आहारी जातात, ते तपाचा साठा घालवून स्वर्गादी भोग भोगतात; आणि जे क्रोधाच्या जाळ्यात अडकतात, ते आपले सर्व तप व्यर्थ गमावून बसतात."
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैव्ह्यशैश्न्या-नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥
काही साधक प्राणायाम इत्यादी द्वारे भूक, तहान, तिन्ही ऋतूंचे गुण (थंडी, उष्णता, पाऊस), वारा, जिव्हा आणि जननेंद्रिय या दुस्तर समुद्रांना ओलांडून जातात; परंतु शेवटी ते गाईच्या खुराएवढ्या छोट्या खड्ड्यासारख्या निष्फळ क्रोधाच्या आहारी जातात आणि आपले अत्यंत कठीण तप व्यर्थ घालवून त्यात बुडतात.
प्राणायामें प्राणापानीं । निजप्राणातें आकळोनी । वात वर्ष शीत उष्ण साहोनी । जे अनुष्ठानीं गुंतले ॥ १६९ ॥
"जे प्राणायामाने प्राणांवर ताबा मिळवतात, वारा, पाऊस, थंडी व उष्णता सहन करून अनुष्ठानात गढून जातात;"
क्षुधे तृषेतें नेमूनी । जिव्हा शिश्न आकळोनी । मज कामातें जिंतिलें मानूनी । निष्कामाभिमानी उन्मत्त ॥ १७० ॥
"भूक-तहान आवरून, जिव्हा व जननेंद्रियांवर ताबा मिळवून 'आम्ही कामाला जिंकले' अशा अभिमानाने उन्मत्त होतात;"
अल्प अपमानाहातीं । जे क्रोधासी वश होती । ते शाप देऊनि तपसंपत्ती । व्यर्थ नागविती निजनिष्ठा ॥ १७१ ॥
"ते लहानशा अपमानानेही क्रोधाच्या आहारी जातात आणि रागावून शाप देऊन आपली सर्व तपश्चर्या व्यर्थ गमावून बसतात."
सकामाच्या अनुष्ठाना । मज कामसंगें स्त्रक्चंदना । भोग भोगिती स्वर्गांगना । अमृतपाना प्राशिती ॥ १७२ ॥
"सकाम अनुष्ठान करणारे कामाच्या प्रभावाने स्वर्गसुख, अप्सरांचा उपभोग आणि अमृतपान मिळवतात;"
त्या मज कामातें उपेक्षिती । आणि क्रोधासी वश होती । ते निजतपा नागवती । शापदीप्तिअनुवादें ॥ १७३ ॥
"परंतु जे कामाची उपेक्षा करून क्रोधाला बळी पडतात, ते शाप देऊन आपले सर्व तप भस्म करून टाकतात."
जे अपार सागर तरती । ते गोष्पदोदकीं बुडती । तेवीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागविजेति निजक्रोधें ॥ १७४ ॥
"अथांग समुद्र पोहून ओलांडणारा जसा गाईच्या पावलाएवढ्या खड्ड्यात बुडावा, तसेच कामाला जिंकणारे तपस्वीही शेवटी क्रोधाच्या डबक्यात बुडतात."
मज कामाची अपूर्ण कामवृत्ति । तेचि क्रोधाची दृढ स्थिति । काम क्रोध अभक्तां बाधिती । हरिभक्तांप्रती तें न चले ॥ १७५ ॥
"जिथे कामाची इच्छा अपूर्ण राहते, तेथेच क्रोध प्रकट होतो; हे काम-क्रोध अभक्तांना त्रास देतात, पण तुझ्या भक्तांवर त्यांचा प्रभाव पडत नाही."
तुझ्या भक्तांप्रती जाण । न चले कामक्रोधादि बंधन । तो तूं भक्तपति नारायण । तुज आमुचें कामपण केवीं बाधी ॥ १७६ ॥
"तुझ्या भक्तांना काम-क्रोधाचे बंधन बाधत नाही, मग सर्व भक्तांचा स्वामी असणाऱ्या हे नारायणा! तुला आमचे कामत्व कसे बरे बाधणार?"
नेणतां तुझा महिमा । आम्ही करूं आलों निजधर्मा । तुजपासीं नित्य निजक्षमा । पुरुषोत्तमा कृपाळुवा ॥ १७७ ॥
"तुझा महिमा न जाणता आम्ही आमचा स्वभाव दाखवायला आलो होतो; पण हे कृपाळू पुरुषोत्तमा, तुझ्या ठायी नित्य शांती व क्षमा आहे."
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुतदर्शनाः ।
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ॥ १२ ॥
अशा प्रकारे कामादी देव स्तुती करत असताना, समर्थ भगवंताने अत्यंत अद्भुत रूप असणाऱ्या, सुंदर वस्त्रालंकारांनी नटलेल्या आणि सेवेसाठी तत्पर असलेल्या अनेक स्त्रिया त्यांना दाखवल्या.
अपकार्यां उपकार करिती । या नांव 'निर्विकार निजशांति' । तेचि शांतीची परिपाकस्थिति । विघ्नकर्त्याप्रती हरि दावी ॥ १७८ ॥
अपकार करणाऱ्यावरही उपकार करणे यालाच 'निर्विकार शांती' म्हणतात आणि त्या शांतीची पराकाष्ठा नारायणाने विघ्न करणाऱ्यांना दाखवली.
सांगोनियां आपुली स्थिती । कामादिक स्तुति करिती । तंव परमाश्चर्य देखती । स्त्रिया अत्यद्भुती अकस्मात ॥ १७९ ॥
कामादी देव आपली स्थिती सांगून स्तुती करत असतानाच, त्यांनी अचानक अत्यंत अद्भुत रूपवती स्त्रिया पाहिल्या.
स्वरूप वैभव अळंकार । श्रियेहूनियां सुंदर । सेवेलागीं अतितत्पर । सदा सादर सावधानें ॥ १८० ॥
ज्यांचे रूप, वैभव व अलंकार साक्षात लक्ष्मीपेक्षाही सुंदर होते आणि त्या सर्व नारायणाच्या सेवेमध्ये आदराने तत्पर होत्या.
नवल लाघव नारायणा । कैसें यां दाखविलें विंदाना । त्या स्त्रियांखालीं स्वर्गांगना । दिवा खद्योत जाण तैशा दिसती ॥ १८१ ॥
नारायणाची लीला अद्भुत होती! त्यांनी असे काही कौतुक दाखवले की, त्या दिव्य स्त्रियांपुढे स्वर्गातील अप्सरा दिव्यासमोर काजव्यासारख्या वाटू लागल्या.
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।
गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ॥ १३ ॥
साक्षात लक्ष्मीसारख्या रूपवती असणाऱ्या त्या दिव्य स्त्रियांना पाहून ते देवानुचर (काम, वसंत इत्यादी) मोहित झाले; त्या स्त्रियांच्या अनुपम रूप व सौंदर्यापुढे स्वर्गातील अप्सरांचे सौंदर्य पार फिके पडले आणि त्यांच्या शरीराच्या सुवासाने ते भुलून गेले.
या स्त्रिया देखोनि दिठीं । कामु मूर्च्छित पडिला सृष्टीं । वसंत घटघटां लाळ घोंटी । क्रोधाची दृष्टी तटस्थ ठेली ॥ १८२ ॥
त्या स्त्रियांना पाहताच मदन मूर्च्छित झाला, वसंत लाळ घोटू लागला आणि क्रोधाची दृष्टी स्तब्ध झाली.
भ्रमर विसरले झणत्कार । कोकिळा विसरल्या पंचम स्वर । प्राण विसरला संचार । देवानुचर भुलले ॥ १८३ ॥
भ्रमर गुंजन विसरले, कोकिळा गाणे विसरल्या, वाऱ्याची हालचाल थांबली आणि देवांचे सर्व अनुचर मोहित झाले.
देखोनि त्यांचिया स्वरुपासी । अप्सरा दिसती जैशा दासी । अत्यंत लज्जा झाली त्यांसी । काळिमेसी उतरल्या ॥ १८४ ॥
त्या दिव्य स्त्रियांचे रूप पाहून स्वर्गातील अप्सरा त्यांच्या दासीसारख्या वाटू लागल्या; त्यामुळे त्या अप्सरा लज्जित होऊन हिरमुसल्या झाल्या.
त्यांचे अंगींचा सुगंध वातु । तेणें भुलला वसंतु । मलयानिल झाला भ्रांतु । त्यांचा अंगवातु लागतां ॥ १८५ ॥
त्या स्त्रियांच्या शरीराचा सुगंधी वारा लागताच वसंत आणि मलय-वारा मोहित होऊन भांबावले.
नारायणाची विद्या कैसी । जे भुलवूं आले आपणासी । भुली पाडिली तयांसी । योगमायेसी दावूनि ॥ १८६ ॥
नारायणाची लीला कशी अद्भुत होती! जे त्यांना भुलवायला आले होते, त्यांनाच आपल्या योगमायेने नारायणाने पूर्णपणे भुलवून टाकले.
सुंदरत्वें रंभा तिलोत्तमा । जिया मंदरमथनीं जिंतिलिया रमा । रमेहूनियां उत्तमा । उत्तमोत्तमा अतिरुपें ॥ १८७ ॥
रंभा आणि तिलोत्तमा या सुंदर अप्सरा ज्यांनी समुद्रमंथनात लक्ष्मीलाही सौंदर्याने जिंकले होते, त्यांच्यापेक्षाही अत्यंत सुंदर रूप असणाऱ्या या स्त्रिया होत्या.
तानाह देवदेवेशः प्रणतान्प्रहसन्निव ।
आसामकेतमां वृङ्ध्व सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥
तेव्हा देवांचाही देव असणाऱ्या श्रीनारायणाने त्या लीन झालेल्या देवांना हसत हसत म्हटले, "तुमच्या सौंदर्याला शोभेल अशा आणि स्वर्गलोकाचे भूषण ठरेल अशा यांपैकी कोणत्याही एका स्त्रीची तुम्ही निवड करा."
तें अतिआश्चर्य देखोन । झाले कामादिक मूर्च्छापन्न । तयांप्रति नारायण । काय हांसोन बोलिला ॥ १८८ ॥
ते अद्भूत दृश्य पाहून कामादी देव थक्क झाले; तेव्हा नारायण हसत हसत त्यांना म्हणाले :
आम्हीं अवश्य पूजावें तुम्हांसी । कांहीं अर्पावें बलिदानासी । संतोषावया इंद्रासी । यांतील एकादी दासी अंगीकारा तुम्हीं ॥ १८९ ॥
"मी तुमचे स्वागत केले पाहिजे आणि काही भेट दिली पाहिजे; म्हणून इंद्राला खूश करण्यासाठी यातील एका खाशा दासीचा स्वीकार करा."
यांचें सौंदर्य अतिथोर । म्हणाल होईल अपमानकर । तुम्हांसमान जे सुंदर । तिचा अंगीकार करावा तुम्हीं ॥ १९० ॥
"यांचे सौंदर्य अथांग आहे, तरी तुमच्या सौंदर्याला शोभेल अशा स्त्रीची तुम्ही निवड करावी."
म्हणाल यांत नाहीं हीन । अवघ्या सौंदर्यें संपूर्ण । कोणी न दिसे आम्हांसमान । केवीं आपण अंगीकारावी ॥ १९१ ॥
"या सर्वच अत्यंत सुंदर आहेत, तरीही यातील एका सुंदरीची निवड करा."
जरी नाहीं तुम्हांसमान । सकळ सौंदर्यें अतिसंपन्न । तरी एकीचें करावें वरण । होईल भूषण स्वर्गासी ॥ १९२ ॥
"या सर्व गुणसंपन्न आहेत, तरीही यातील एका स्त्रीचे वरण करा; ती स्वर्गलोकाचे भूषण ठरेल."
ऐसें नारायणाचें वचन । ऐकोनि हरिखलीं संपूर्ण । करूनियां साष्टांग नमन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥ १९३ ॥
नारायणाचे हे औदार्यपूर्ण शब्द ऐकून सर्वजण अत्यंत आनंदी झाले आणि साष्टांग नमस्कार करून त्यांनी त्यांची आज्ञा शिरावर घेतली.
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।
उर्वशीमप्सरःश्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥ १५ ॥
इन्द्रायानम्य सदसि श्रृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।
ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः ॥ १६ ॥
देवांचे ते अनुचर नारायणाची 'तथास्तू' अशी आज्ञा घेऊन, त्यांना नमस्कार करून आणि अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या 'उर्वशी'ला पुढे करून स्वर्गात निघून गेले. त्यांनी इंद्राच्या सभेत सर्व देवांसमोर नारायणाचे अगाध सामर्थ्य व शांती वर्णन करून सांगितली; ते ऐकून इंद्र अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
ऐकोनि नारायणवचन । मस्तकांबुजीं करूनियां नमन । उर्वशी पुढां सून । कामादि गण निघाले वेगीं ॥ १९४ ॥
नारायणाचे शब्द ऐकून त्यांच्या चरणी मस्तक ठेवून नमस्कार केला आणि उर्वशीला पुढे करून कामादी गण वेगाने निघाले.
नारायणांचे ऊरुस्पर्शी । उभी होती नारायणापाशीं । तेंचि नांव झालें तिसी । म्हणती 'उर्वशी' स्वर्गांगना ॥ १९५ ॥
जी नारायणाच्या ऊरूपासून (ंडीपासून) प्रकट झाली होती, म्हणूनच त्या दिव्य अप्सरेचे नाव 'उर्वशी' असे पडले.
ते देवांचे देवदूत । स्वर्गा पावले समस्त । मग शक्राचे सभेआंत । सांगती अद्भुत नारयणशक्ति ॥ १९६ ॥
ते सर्व देवदूत स्वर्गात पोहोचले आणि इंद्राच्या सभेत नारायणाचे अद्भुत सामर्थ्य सांगू लागले.
तिहीं नारायणाचें चरित्र । सांगितलें अतिपवित्र । तेणें अवघेचि सुरवर । झाले थोर विस्मित पैं ॥ १९७ ॥
त्यांनी नारायणाचे ते परम पवित्र चरित्र ऐकवले, ज्यामुळे इंद्रासह सर्व देव थक्क झाले.
इंद्रें देखोनि उर्वशी । तिसी भुलला अहर्निशीं । बाहेर यावें सभेसी । हें वर्षानुवर्षी नाठवे ॥ १९८ ॥
इंद्राने उर्वशीचे अनुपम सौंदर्य पाहिले आणि तो तिच्या प्रेमात इतका भुलला की, त्याला अनेक वर्षे सभेचे भानही राहिले नाही.
हे प्रथमावतारवार्ता । जे कां नारायणाची कथा । पुढील अवतार आतां । नृपनाथा अवधारीं ॥ १९९ ॥
ही नारायणाच्या पहिल्या अवताराची कथा झाली; आता हे राजा, पुढील अवतारांचे वर्णन ऐक.
ऐक राया अतिअपूर्व । छळवादियां पूजा सर्व । करून दाखवी स्वयमेव । 'पूर्णानुभव' या नांव ॥ २०० ॥
हे राजा! छळ करायला आलेल्यांवरही उपकार करून त्यांना पूजनीय मानणे, यालाच 'पूर्णानुभव' म्हणतात.
(आशंका) ॥ भावें करितां भगवद्भजन । यापरी इंद्र करी विघ्न । नारायण चैतन्यघन । तेणें विघ्नें संपूर्ण पराभविलीं ॥ २०१ ॥
(शंका) भावपूर्वक भक्ती करताना इंद्र असा विघ्न आणतो; नारायण हे चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे त्यांनी सर्व विघ्नांचा पराभव केला.
मा बाळ्याभोळ्यां करितां भक्ति । ऐशीं विघ्नें जैं छळूं येती । तैं कदा नव्हे भगवत्प्राप्ति । ऐसा विकल्प चित्तीं झणीं धरिशी ॥ २०२ ॥
पण सामान्य निष्पाप भक्तांच्या भक्तीत अशी विघ्ने आली, तर त्यांना कधी भगवत्प्राप्ती होणारच नाही अशी शंका मनात धरू नकोस.
ब्रह्मादिकां सर्व भूतां । भ्रुकुटिमात्रें जो नियंता । त्या भगवंतातें भजतां । विघ्नें सर्वथा बाधूं न शकती ॥ २०३ ॥
जो ब्रह्मादिकांसह सर्व विश्वाला एका भूकुटीच्या हालचालीने नियंत्रित करतो, त्या भगवंताची भक्ती केल्यावर विघ्ने त्रास देऊ शकत नाहीत.
ज्याचेनि इंद्रा इंद्रपण । तो भावें भजतां श्रीनारायण । भक्तांसी विघ्न करी कोण । हरि रक्षण निजभक्तां ॥ २०४ ॥
ज्याच्या सत्तेने इंद्राला इंद्रपद मिळाले आहे, त्या श्रीनारायणाची भक्ती केल्यावर भक्तांना विघ्न कोण करणार? श्रीहरी स्वतः भक्तांचे रक्षण करतो.
इंद्रमुख कामादिक । विघ्नें छळिती सकळ लोक । उनकाही नारायण चाळक । तो भक्तांसी देख स्पर्शों नेदी ॥ २०५ ॥
इंद्रादी देव व काम-क्रोधादी विघ्ने लोकांना छळतात, पण त्यांचाही नियंत्रक नारायण असल्यामुळे तो भक्तांना विघ्नांचा स्पर्शही होऊ देत नाही.
विघ्नांसी भुलविलें जेणें संपूर्ण । तो नित्य स्मरतां नारायण । आपधाकें विघ्नें पळतीं जाण । भक्तसंरक्षण हरिनामें ॥ २०६ ॥
ज्याने सर्व विघ्नांना भुलवून टाकले, त्या नारायणाचे नित्य नामस्मरण करताच विघ्ने भीतीपोटी पळून जातात.
करावया निजभक्तकैवार । देवो धरी नानावतार । त्याच्या अवतारांचें चरित्र । अतिविचित्र अवधारीं ॥ २०७ ॥
आपल्या भक्तांचा सांभाळ करण्यासाठी भगवंत निरनिराळे अवतार घेतो, त्या अवतारांचे अद्भुत चरित्र ऐक.
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगतां कलयाऽवतीर्णस्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ १७ ॥
द्रुमिल म्हणाले : त्या अच्युताने 'हंसावतार' धारण करून सनकादिकांना आत्मयोगाचा उपदेश केला. तोच 'दत्तात्रेय', 'सनत्कुमार', आमचे पिता 'ऋषभदेव' आणि जगताच्या कल्याणासाठी आपल्या अंशाने अवतरलेला 'यज्ञ-विष्णु' झाला; तसेच 'हयग्रीव' अवतारात त्याने मधुकैटभाचा वध करून वेदांचा उद्धार केला.
सनकादिक ब्रह्मनंदन । तिहीं पित्यासी केला प्रश्र्न । प्रश्नखंडणमिसें जाण । केलें ब्रह्मज्ञान 'हंसावतारें' ॥ २०८ ॥
ब्रह्मदेवाचे पुत्र सनकादिकांनी आपल्या पित्याला प्रश्न विचारला, तेव्हा भगवंताने 'हंसावतार' घेऊन त्यांच्या शंकांचे निरसन करत ब्रह्मज्ञान उपदेशिले.
नित्य स्मरतां हरीचें नाम । महाविघ्नें होतीं भस्म । त्याचे अवतारसंभ्रम । उत्तमोत्तम अवधारीं ॥ २०९ ॥
श्रीहरीचे नाम नित्य स्मरल्याने मोठी विघ्ने भस्म होतात; त्याचे श्रेष्ठ अवतार चरित्र ऐक.
ज्याचेनि नामें पळे कृतांतु । ज्याचेनि नामें जन्ममरणां घातु । तो अवतारु 'श्रीदत्तु' । मूर्तिमंतु परब्रह्म ॥ २१० ॥
ज्याच्या नामाने यम पळून जातो व जन्म-मरणाचा फेरा मिटतो, तो 'श्रीदत्तात्रेय' साक्षात परब्रह्माचा अवतार होय.
नैष्ठिक ब्रह्मचारी निश्चितीं । ज्यासी स्वप्नीं नाहीं वीर्यच्युति । यालागीं 'कुमार' म्हणती । अवतारमूर्ति सनकादिक ॥ २११ ॥
जे अखंड नैष्ठिक ब्रह्मचारी आहेत, त्यांना 'सनत्कुमार' (सनक, सनंदन, सनातन, सनत्कुमार) हा अवतार मानले जाते.
आणि आमुचा जो कां पिता । 'ऋषभ' नारायण ज्ञाता । तोही अवतार नृपनाथा । जाण तत्त्वतां भगवन्मूर्ति ॥ २१२ ॥
आणि आमचे पिता 'ऋषभदेव' हेसुद्धा नारायणाचाच साक्षात अवतार होते.
इहीं नामीं-रूपीं संपूर्ण । अवतारीं अवतरे नारयण । जो जगाचा प्रतिपाळण । स्वांशें श्रीकृष्ण अवतरे ॥ २१३ ॥
या विविध नावांनी व रूपांनी नारायणच अवतरतो आणि जगाचे रक्षण करण्यासाठी आपल्या संपूर्ण अंशाने 'श्रीकृष्ण' रूपात प्रकट होतो.
तोचि स्वयें गा श्रीकृष्ण । मधुकैटभ निर्दाळून । नामें जो कां 'मधुसूदन' । तोचि अवतरून 'हयग्रीव' झाला ॥ २१४ ॥
तोच श्रीकृष्ण मधुकैटभाचा वध करणारा 'मधुसूदन' असून, वेदांच्या रक्षणासाठी त्याने 'हयग्रीव' (अश्वमुख) अवतार घेतला.
तेणें शंख मर्दून पुढती । उद्धरिल्या बुडाल्या श्रुती । आणोनि दिधल्या ब्रह्ययाहातीं । जाण निश्चितीं वेदरक्षणा ॥ २१५ ॥
त्याने शंखासुराला मारून समुद्रात बुडालेल्या वेदांचा उद्धार केला आणि ते पूर्ववत ब्रह्मदेवाच्या स्वाधीन केले.
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रोडे हतो दितिज उद्धरताऽम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात्प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥
'मत्स्यावतारात' प्रलयकाली मनू, पृथ्वी व औषधींचे रक्षण केले. 'वराहावतारात' समुद्रातून पृथ्वीचा उद्धार करताना हिरण्याक्षाचा वध केला. 'कूर्मावतारात' समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदर पर्वताला आपल्या पाठीवर धारण केले आणि 'गजेंद्रमोक्षाच्या' वेळी शरणागत आर्त हत्तीला मगरीच्या जबड्यातून सोडवले.
तेणेंचि 'मत्स्यावतारें' । प्रलयकालांबुमहाभारें । मनूसगट रक्षिलें धरे । निजनिर्धारें औषधींसीं ॥ २१६ ॥
भगवंताने 'मत्स्यावतार' घेऊन प्रलयकाळाच्या जलप्रलयात मनू, पृथ्वी आणि वनस्पती-औषधींचे रक्षण केले.
तेणेंचि 'कमठावतारा' । स्वपृष्ठीं धरूनि गिरिवरा । मंथोनिया क्षीरसागरा । अमृत सुरवरां अर्पिलें ॥ २१७ ॥
त्यानेच 'कूर्मावतार' (कासव) घेऊन मंदराचल पर्वताला पाठीवर पेलले आणि समुद्रमंथन करून देवांना अमृत मिळवून दिले.
श्वेतवाराह महामूर्ति । धरेनें केली पूर्ण भक्ति । तिसी उद्धरोनि कृपामूर्ति । अभिनव शांति अर्पिली ॥ २१८ ॥
'श्वेतवराह' रूप घेऊन हिरण्याक्षाचा वध करत रसातळाला गेलेल्या पृथ्वीचा उद्धार केला.
तेणें आर्तत्राणा तांतडी । वैकुंठींहून घालोनि उडी । 'गजाचें ग्राहबंधन तोडी' । उद्धरिलें आवडीं गजेंद्रातें ॥ २१९ ॥
आणि आर्त हाक ऐकून वैकुंठातून धाव घेत मगरीच्या तावडीतून गजेंद्राची सुटका केली.
संस्तुन्वतोऽब्धिपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥
प्रलयजळात बुडणाऱ्या मार्कंडेयादी ऋषींना व वृत्रासुराच्या वधामुळे लागलेल्या ब्रह्महत्येच्या भीतीने अंधारात लपलेल्या इंद्राला अभय दिले; असुरांच्या बंदिवासात असणाऱ्या अनाथ देवस्त्रियांची सुटका केली आणि भक्तांच्या रक्षणासाठी हिरण्यकशिपु या असुरेन्द्राचा वध करून 'नृसिंहावतारात' साधूंना निर्भय केले.
मार्कंडेयो एके वेळीं । बुडतां अकाळप्रळयजळीं । तेणें स्मरतां वनमाळी । तारी तत्काळीं 'वटपत्रशायी' ॥ २२० ॥
प्रलयजळात बुडणाऱ्या मार्कंडेय ऋषीने स्मरण करताच 'वटपत्रशायी' भगवंताने त्याला वाचवले.
शाळिग्राम पूजितां ऋषीश्वरीं । नळ वानरु ते अवसरीं । देवपूजा टाकी सागरीं । चेष्टा वानरी स्वभावें ॥ २२१ ॥
ऋषी शाळिग्रामाची पूजा करत असताना नल वानराने खोडकरपणाने पूजेचे साहित्य समुद्रात फेकून दिले.
तें देखोनि ऋषीश्वरीं । 'शिळा न बुडोत तुझ्या करीं' । ऐसा शाप ते अवसरीं । क्षोभेंकरीं दिधला ॥ २२२ ॥
ते पाहून ऋषींनी रागावून 'तुझ्या हाताने फेकलेली शिळा पाण्यात बुडणार नाही' असा शाप (वरदान) दिला.
तैं शाळिग्राम सागरोदरीं । तरतां देखिले ऋषीश्वरीं । काढावया रिघतां भीतरीं । लहरीकरीं निर्बुजले ॥ २२३ ॥
शाळिग्राम समुद्रावर तरंगताना पाहून ते काढण्यासाठी ऋषी पाण्यात उतरले व लाटांमुळे बुडू लागले;
ते काळीं ऋषीश्वरीं । 'आर्तिहरण' स्तविला हरि । तेथ अवतरोनि श्रीहरि । ऋषीतें तारी पूजेसहित ॥ २२४ ॥
तेव्हा ऋषींनी श्रीहरीचा धावा केला आणि भगवंताने अवतरून ऋषींना पूजेसह सुरक्षित बाहेर काढले.
वृत्र वधिला वज्रघातें । ते ब्रह्महत्या इंद्रातें । तेणें दोषें तो अंधतमातें । जाण पां निश्चितें बुडत होता ॥ २२५ ॥
वृत्रासुराला मारल्यामुळे इंद्राला ब्रह्महत्या लागली व तो भीतीपोटी अंधारात लपून बसला;
तेथ अवतरोनि श्रीअनंतें । चतुर्धा वांटूनि ते हत्येतें । शुध्द केलें इंद्रातें । कृपावंतें कृपाळुवें ॥ २२६ ॥
तेथे अनंताने अवतरून त्या ब्रह्महत्येचे चार भाग (पृथ्वी, जल, वृक्ष, स्त्री) करून इंद्राला दोषमुक्त केले.
जिणोनियां अमरपुरें । हिरोनि देवांचीं अंतौरें । तीं कोंडोनियां समग्रें । मुरें महा असुरें एकंदर केलें ॥ २२७ ॥
'मुर' असुराने देवलोकाला जिंकून देवस्त्रियांना बंदिवासात टाकले होते;
तो मुरमर्दन श्रीहरि । यालागीं नांवें 'मुरारि' । देवस्त्रिया काढोनि बाहेरी । देवांच्या करीं अर्पिता झाला ॥ २२८ ॥
तेव्हा श्रीहरीने मुर असुराचा वध करून 'मुरारी' हे नाव मिळवले व देवस्त्रियांची सुटका केली.
जो असुरांमाजीं चूडामणी । जो द्वेषियांमाजीं अग्रगणी । तो हरिनाम ऐकतां कानीं । अतिक्षोभें मनीं प्रज्वळों लागे ॥ २२९ ॥
असुरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला हिरण्यकशिपु हरिनाम ऐकताच अत्यंत कोपाविष्ट होत असे.
जो पूर्ण क्रोधाचा उदधि । जो अविवेकाचा महानिधि । जो हरि स्मरे त्या पुत्रातें बाधी । गर्वमदीं उन्मत्त ॥ २३० ॥
तो क्रोधाचा समुद्र व गर्वाने आंधळा झालेला दैत्य हरिनाम स्मरणाऱ्या आपल्याच पुत्राचा (प्रल्हादाचा) छळ करू लागला.
तो हिरण्यकशिपु नखधारीं । स्वयें निवटी 'नरकेसरी' । जो निजभक्तांचा कैवारी । अभयकारी साधूंचा ॥ २३१ ॥
तेव्हा भक्तांचा कैवारी असणाऱ्या श्रीहरीने 'नृसिंह' (नरकेसरी) रूप घेऊन नखांनी हिरण्यकशिपुचा पोट फाडून वध केला.
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे, हत्वाऽन्तरेषु भुवनान्यदधात्कलाभिः ।
भूत्वाऽथ वामन इमामहरद्बलेः क्ष्मां, याञ्चाछलेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २० ॥
देवासुर युद्धांमध्ये देवांच्या रक्षणासाठी दैत्यपतींना मारून विविध मन्वंतरांत भगवंताने जगाचे रक्षण केले; नंतर 'वामन' रूप घेऊन याचना करण्याच्या कपटाने बळी राजाकडून पृथ्वी हिरावून ती अदितीच्या पुत्रांना (देवांना) अर्पण केली.
समुद्रमंथनाच्या शेवटीं । क्षीरसागराचे तटीं । सुरां असुरां कळी मोठी । अमृतासाठीं मांडली ॥ २३२ ॥
समुद्रमंथनानंतर अमृत मिळवण्यासाठी देव व दानवांमध्ये मोठे युद्ध पेटले.
तेव्हां अमृत विटे जें देखोनी । तो अवतारु घेतला मोहिनी । तेणें असुरां सुरापानी । अमृतदानी देवांसी ॥ २३३ ॥
तेव्हा भगवंताने 'मोहिनी' रूप घेऊन असुरांना दारू पाजली आणि देवांना अमृत दिले.
तेथ चोरुनि घेतां अमृतग्रासा । निवटिला राहूचा घसा । त्याच्या कबंधावरी म्हाळसा । वास नेवासा स्वयें केला ॥ २३४ ॥
छळाने अमृत पिणाऱ्या राहूचे शिर छाटले व म्हाळसा रूपात नेवासे येथे निवास केला.
सुरसाह्य नारायणु । द्वारके कुश निर्दाळूनु । का लवणासुर मर्दूनु । अवतरे आपणु 'कुमार' रूपें ॥ २३५ ॥
देवांच्या सहाय्यासाठी नारायणाने लवणासुरादी असुरांचा संहार केला.
ऐसा मन्वंतरामन्वंतरीं । निजभक्तकाजकैवारी । सुरकार्यार्थ श्रीहरि । नाना अवतारीं अवतरे स्वयें ॥ २३६ ॥
असा मन्वंतरा-मन्वंतरात श्रीहरी भक्तांच्या रक्षणासाठी विविध अवतार घेतो.
तो सुरसाह्य जगजीवन । स्वयें कुब्ज झाला 'वामन' । अंगें याचक होऊन । देवांचा अपमान उतरला जेणें ॥ २३७ ॥
तोच जगज्जीवन लहानशा 'वामनाचे' रूप घेऊन याचक बनला आणि देवांचा दुःखाचा भार हलका केला.
दानें दाटुगा बळी । त्यासी देवांचेनि नव्हे कळी । मग त्रिविक्रमरूपें आकळी । याञ्चाछळें बळी छळिला जेणें ॥ २३८ ॥
अत्यंत दानशूर बळी राजाला पराभूत करणे देवांना अशक्य होते, म्हणून त्रिप्रकारचे रूप (त्रिविक्रम) धारण करून तीन पावले भूमी मागण्याच्या बहाण्याने बळीला छळले.
तरी भावबळें बळी प्रबळु । तेणें देवो केला द्वारपाळु । विष्णु सत्त्व पाहे छळछळूं । शेखीं दासांचा दयाळु दास्य करी स्वयें ॥ २३९ ॥
परंतु बळीच्या भक्तीपुढे भगवंत प्रसन्न झाला आणि स्वतः त्याचा द्वारपाल बनला.
यापरी बळीचा छळ । करूनि घेतलें दिङमंडळ । तेणें अमरगण सकळ । अर्पूनि तत्काळ सुखी केले ॥ २४० ॥
अशा प्रकारे बळी राजाकडून त्रैलोक्य मागून घेऊन ते इंद्रादी देवांना देऊन सुखी केले.
निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।
सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन्सलङकं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ॥ २१ ॥
भृगुवंशीय अग्नीरुपी 'परशुरामाने' हैहयकुळाचा नाश करत एकवीस वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय केली. आणि ज्यांची कीर्ती जगाचे पाप नष्ट करणारी आहे, त्या सीता पती 'श्रीरामाने' समुद्रावर सेतू बांधून रावणाचा वध केला व लंका जिंकली; त्या श्रीरामाचा जयजयकार असो.
तो देवाधिदेवोत्तमु । स्वयें झाला 'परशुरामु' । तेणें क्षत्रियांचा पराक्रमु । केला निर्धर्मु निजप्रतापें ॥ २४१ ॥
तोच परमेश्वर 'परशुराम' बनून अवतरला आणि उन्मत्त क्षत्रियांचा पराभव केला.
तो गोब्राम्हणकैवारी । सहस्त्रार्जुनातें संहारी । सहस्त्र भुजांची कांडोरीं करी । केली बोहरी दानवकुळा ॥ २४२ ॥
गो-ब्राह्मणांचे रक्षण करणाऱ्या परशुरामाने सहस्रार्जुनाच्या हजारो भुजा छाटून त्याचा संहार केला.
जमदग्नीचा कोपाग्नि । परशुरामतेजें प्रज्वळूनि । हैहयकुळ जाळूनि । आहाळिली अवनी क्षत्रियांची ॥ २४३ ॥
पिता जमदग्नींच्या क्रोधाचा बदला घेण्यासाठी परशुरामाने एकवीस वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय केली.
तेणें तीन सप्तकें वीररसु । देऊनि क्षत्रियमद बहुवसु । त्या रोगाचा केला नाशु । धरेचे ईशु धरामर केले ॥ २४४ ॥
एकवीस वेळा अन्यायी राजांचा मद उतरवून पृथ्वी ब्राह्मणांना दान केली.
जो अवतारांचें मूळ पीठ । जो वीरवृत्ति अतिउद्भट । तो अवतारांमाजीं श्रेष्ठ । अतिवरिष्ठ 'श्रीराम' ॥ २४५ ॥
आणि सर्व अवतारांचे मूळ असणारे श्रेष्ठ अवतार म्हणजे 'श्रीरामचंद्र' होय.
पापें पळती रामनामें । नामांकित वंदिजे यमें । गणिकेचीं कर्माकर्में । श्रीरामनामें निर्दळिलीं ॥ २४६ ॥
'राम' नामाचा जप करताच सर्व पापे भस्म होतात आणि गणिकेसारख्या पातक्यांचाही नामस्मरणाने उद्धार होतो.
नामें कळिकाळासी धाक । यमदूतां न मिळे भीक । रामनामगजरें देख । पळे निःशेख जन्ममरण ॥ २४७ ॥
रामनामाच्या गर्जनापुढे यमदूत व जन्म-मरणाचा फेरा पळून जातो.
जो देवांचे बंद सोडी । नवग्रहांची बेडी तोडी । जेणें रामराज्याची रोकडी । उभविली गुढी तिन्ही लोकीं ॥ २४८ ॥
ज्याने देवांची रावणाच्या बंदिवासातून सुटका केली व रामराज्याची स्थापना केली.
ज्याचेनि शिळा तरती सागरीं । असुर मारिले वानरीं । जेणें सुवर्णाची नगरी । वोपिली पुरी शरणागतासी ॥ २४९ ॥
ज्याच्या नामाने समुद्रावर शिळा तरल्या, वानरांच्या हातून असुरांचा संहार करवला आणि सोन्याची लंका बिभीषणाला अर्पण केली.
जो प्रतापाचा मरिगळा । जेणें सेतु बांधिला अवलीळा । चरणीं उध्दरिली शिळा । जो निजजिव्हाळा निजभक्तां ॥ २५० ॥
ज्याने समुद्रावर सहज सेतू बांधला आणि चरणांच्या स्पर्शाने अहिल्या शिळेचा उद्धार केला.
तो अवतार मूर्तिमंत । राया अद्यापि असे वर्तत । हा संवाद त्रेतायुगांत । द्रुमिल सांगत विदेहासी ॥ २५१ ॥
तो श्रीरामाचा प्रतापी अवतार आजही लोकमानसात अमर आहे.
यालागीं श्रीराम राम । नित्य जपे जो हें नाम । तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । कर्माकर्म-अतीत तो ॥ २५२ ॥
म्हणूनच जो नित्य 'श्रीराम' नामाचा जप करतो, तो सर्व कर्माच्या पलीकडे जाऊन पुरुषोत्तम बनतो.
तें रामनाम अवचटें । भीतरीं रिघे कर्णपुटें । तैं कळिमळांचीं मळकटें । नामोद्धाटें नासती ॥ २५३ ॥
रामनाम कानावर पडताच कलीकाळातील सर्व पातके व दोष नष्ट होतात.
ऐशी रामनामाची ख्याती । जगदुद्धारें केली कीर्ती । धन्य धन्य जे परिसती । धन्य जे गाती रामचरित ॥ २५४ ॥
अशी रामनामाची अथांग कीर्ती आहे; जे रामचरित्र ऐकतात व गातात ते धन्य आहेत.
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।
वादैरविमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् । शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥
पृथ्वीचा भार उतरवण्यासाठी अजन्मा भगवान 'श्रीकृष्ण' यदुवंशात जन्म घेऊन देवांसाठीही अशक्य असणारी कर्मे करतील. पुढे 'बौद्धावतारात' यज्ञास अयोग्य असणाऱ्यांना तर्काने मोहित करतील आणि कलियुगाच्या शेवटी 'कल्की' रूपात अधर्मी शूद्र राजांचा संहार करतील.
आतां भावी अवतारवार्ता । तुज मी सांगेन नृपनाथा । श्रीकृष्णावतारकथा । परमाद्भुता विचित्र ॥ २५५ ॥
हे राजा! आता पुढे होणाऱ्या अद्भुत अवतारांची कथा सांगतो.
जो परेहून परात्परु । जो कां अजन्मा अक्षरु । जो श्रुतिशास्त्रां अगोचरु । तो पूर्णावतारु 'श्रीकृष्ण' ॥ २५६ ॥
जो परब्रह्म, अजन्मा, अविनाशी व शास्त्रांनाही अगम्य आहे, तो परिपूर्ण अवतार म्हणजे 'श्रीकृष्ण' होय.
जेथें नाममात्र रिघों न लाहे । जेथें रूपाची न लभे सोये । ज्या ब्रह्मत्व अंगीं न साहे । तो अवतार पाहें श्रीकृष्ण ॥ २५७ ॥
ज्याच्या मूळ स्वरूपाचा अंत लागत नाही, तोच श्रीकृष्ण रूपात प्रकट होतो.
जो वर्णाश्रमांसी नातळे । ज्यासी ईश्वरत्वही वोंविळें । जो अज अव्यय स्वानंदमेळें । तो अवतारु स्वलीलें श्रीकृष्णनाथु ॥ २५८ ॥
जो कर्मातीत व निर्गुण आहे, तोच लीलेने श्रीकृष्णनाथ बनून अवतरतो.
ऐसा गुणधर्मकर्मातीतु । तो अवतारु श्रीकृष्णनाथु । प्रगटला यदुवंशाआंतु । स्वयें जगन्नाथु स्वइ।च्छें ॥ २५९ ॥
असा सर्व गुणांच्या पलीकडील जगन्नाथ श्रीकृष्ण आपल्या इच्छेने यदुवंशात प्रकट होतो.
जैसें खळाळ कल्लोळ चंचळ । भासे परी तें केवळ जळ । काळी भरडी पांढरी चोळ । परी ते केवळ वसुधाचि ॥ २६० ॥
लाटा भिन्न दिसल्या तरी ते जसे केवळ पाणीच असते किंवा मातीचे रंग वेगवेगळे असले तरी ती जमीनच असते;
जे गोडी नाबदरासीं । तेचि वेगळी रवेयासी । तैसा अवतार यदुवंशीं । पूर्णांशेंसीं श्रीकृष्ण ॥ २६१ ॥
साखरेच्या निरनिराळ्या पदार्थांत जशी एकच गोडी असते, तसा यदुवंशात पूर्णांशाने श्रीकृष्ण प्रकट होतो.
जैसा दीपु लावितां तत्क्षणीं । सवेंचि प्रगटे तेजाची खाणी । तैसा उपजतांचि बाळपणीं । अभिनव करणी स्वयें केली ॥ २६२ ॥
दिवा लावताच जसा प्रकाश पसरतो, तसे बालपणापासूनच श्रीकृष्णाने अद्भुत चमत्कार दाखवले.
जें ब्रह्मादिक देवां नव्हे । तें बाळलीलास्वभावें । करूनि दाविलें आघवें । देवाधिदेवें श्रीकृष्णें ॥ २६३ ॥
जे देवांनाही अशक्य होते, ते श्रीकृष्णाने बाललीलेत सहज करून दाखवले.
वणवा गिळिला मुखें । पर्वत उचलिला नखें । पूतनेचें स्तन विखें । प्याला निजमुखें जीवासगट ॥ २६४ ॥
मुखाने वणवा प्राशन केला, करंगळीवर गोवर्धन पर्वत उचलला आणि पूतनेचे विषारी स्तन प्राशन करून तिचा प्राण घेतला.
जेणें वत्सहरणमिसें । स्त्रष्टयासही लाविलें पिसें । जो वत्सवत्सपवेशें । झाला सावकाशें एकाकी एक ॥ २६५ ॥
ब्रह्मदेवाने वासरे चोरली तेव्हा स्वतःच सर्व वासरे व गोपाळ बनून ब्रह्मदेवालाही थक्क केले.
अघ चिरिला जाभाडा । काळियाच्या कुटिल्या फडा । यमलोकीं घेऊनि झाडा । आणिला रोकडा गुरुपुत्र जेणें ॥ २६६ ॥
अघासुराचा वध केला, कालिया नागाचे मर्दन केले आणि यमलोकातून आपल्या गुरूंच्या मृत पुत्राला जिवंत परत आणले.
जे प्रजा पीडूनि कर घेती । जयां नावडे धर्मनीती । ऐसे राजे भारभूत क्षितीं । नेणों किती निर्दाळिले ॥ २६७ ॥
प्रजेचा छळ करणाऱ्या दुष्ट राजांचा संहार करून पृथ्वीचा भार हलका केला.
एकां सैन्यें एकां स्वांगें । एकां वधवी आन प्रयोगें । एकां गोत्रकलहप्रसंगें । अग्रपूजायोगें एकांसी ॥ २६८ ॥
कंसादी असुरांचा संहार केला आणि महाभारताच्या युद्धाद्वारे दुष्टांचे निर्दालन केले.
अधर्मा लावील सीक । धर्माचें वाढवील बिक । हें अवतारकौतुक । राया तूं आवश्यक देखशील पुढां ॥ २६९ ॥
अधर्माचा नाश करून धर्माची पुनर्स्थापना करण्याचे हे अवतार कार्य पुढे घडेल.
जैं जैं लोटेल अहोरात्र । तैं तैं करील नवें चरित्र । तया कृष्णसुखासी पात्र । भक्त पवित्र होतील ॥ २७० ॥
श्रीकृष्णाच्या या नवनवीन लीलांनी भक्त स्वानंदाचा अनुभव घेतील.
साधूंसी स्वानंदसोहळा । नित्य नवा होईल आगळा । ते श्रीकृष्णाची लीला । देखसी डोळां नृपनाथा ॥ २७१ ॥
हे राजा, श्रीकृष्णाची ही अनुपम लीला तू प्रत्यक्ष पाहशील.
तोचि बौद्धरूपें जाण । पुढां धरील दृढ मौन । तेव्हां कर्माकर्मविवंचन । सर्वथा जाण कळेना ॥ २७२ ॥
तोच पुढे 'बौद्ध' रूप घेऊन मौन धारण करेल, ज्यामुळे कर्मठ लोकांचा मोह वाढेल.
तो तटस्थपणें सदा । प्रवर्तवील महावादा । तेणें वादमिसें सदा । वाढवील मदा महामोहातें ॥ २७३ ॥
त्याच्या मौनाने वादावादी वाढेल व अज्ञानाचा विस्तार होईल.
मोह उपजवील दुर्घट । एक कर्मीं करील कर्मठ । एक होतील कर्मभ्रष्ट । न कळे चोखट निजात्महित ॥ २७४ ॥
लोक आत्महित विसरून कर्मकांडाच्या मोहात किंवा कर्मभ्रष्टतेत अडकतील.
कैसें माजवील मत । वेद मिथ्या मानित । वेदविहिता नातळत । तो जाण निश्चित महामोहो ॥ २७५ ॥
वेदांना अमान्य करणारे मत पसरून महामोह निर्माण होईल.
मोहें केला सर्वांसी छळ । एकां ज्ञानाभिमान प्रबळ । ते कर्म निंदिती सकळ । त्यागिती केवळ जाड्य म्हणौनी ॥ २७६ ॥
अज्ञानाने लोक कर्माची निंदा करतील व भ्रमित होतील.
ऐशिये वर्ततां मोहस्थिती । पूर्ण कळीची होय प्रवृत्ती । तेव्हां नीच ते राजे होती । प्रजा नागविती चोरप्राय ॥ २७७ ॥
कलियुगाचा प्रभाव वाढल्यावर नीच प्रवृत्तीचे लोक राजे बनून प्रजेचा चोरांसारखा छळ करतील.
शूद्राहूनि अतिकनिष्ठ । राजे होती परम श्रेष्ठ । वर्णावर्ण करिती भ्रष्ट । अतिपापिष्ठ अधर्मी ॥ २७८ ॥
अधर्मी राजे नीच कृत्ये करून धर्माचा नाश करतील.
अपराधेंवीण वितंड । भलेत्यांसी करिती दंड । मार्गस्थांचा करिती कोंड । करिती उदंड सर्वापहरण ॥ २७९ ॥
निरपराधांना दंड देऊन प्रजेचे सर्वस्व हिरावून घेतील.
अबळांचें निजबळ राजा । तो राजाचि स्वयें नागवी प्रजा । ऐसा अधर्म उपजे क्षितिभुजां । तें गरुडध्वजा न साहवे ॥ २८० ॥
राजाच प्रजेचा भक्षक बनल्याचे पाहून भगवंताला ते सहन होणार नाही.
जेव्हां स्वधर्माचें जिणें । अधर्में निलाग गांजणें । यालागीं श्रीनारायणें । अवतार धरणें 'कल्की' नामा ॥ २८१ ॥
तेव्हा धर्माच्या रक्षणासाठी श्रीनारायण 'कल्की' नावाने अवतार घेतील.
तो शस्त्रधारा प्रबळ । नष्ट राजे निर्दाळील सकळ । महामोहाचें मूळ । स्वयें समूळ उच्छेदील ॥ २८२ ॥
तो कल्की अवतार हातात तलवार घेऊन दुष्ट राजांचा व अधर्माचा समूळ उच्छेद करेल.
तेव्हां धर्माची पाहांट फुटे । सत्यासी सत्त्व चौपटे । तेव्हां वेदोक्त विधान प्रगटे । स्वधर्मराहाटें राहटती सर्व ॥ २८३ ॥
तेव्हा पुन्हा सत्ययुगाची पहाट उगवून सर्वत्र स्वधर्म व सत्य प्रस्थापित होईल.
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पतेः ।
भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
द्रुमुल म्हणाले : हे महाबाहो राजा! अशा प्रकारे अथांग कीर्ती असणाऱ्या त्या जगत्पती भगवंताचे अनेक अवतार, जन्म आणि कर्मे मी तुला थोडक्यात सांगून वर्णन केली आहेत.
जयाचीं गा अनंत नामें । अनंत अवतार अनंत जन्में । अनंत चरित्रें अनंत कर्में । अनंतोत्तमें हरिकीर्ती ॥ २८४ ॥
ज्याची अनंत नावे, अनंत अवतार, अनंत जन्म आणि अथांग चरित्र-कर्मे आहेत.
अगाध भगवंताचा महिमा । त्याच्या पार नाहीं जन्मकर्मा । त्याचा अनुष्टुप् हा महिमा । तुज म्यां नरोत्तमा निरूपिला येथें ॥ २८५ ॥
त्या भगवंताचा महिमा अथांग आहे, तो म्या तुला थोडक्यात सांगून निरूपण केला.
ऐशीं अवतारचरित्रनामें । परिसतां विचित्र कर्में । राजा अत्यंत सप्रेमें । मनोधर्में निवला ॥ २८६ ॥
हे अवतारांचे अद्भुत चरित्र ऐकून राजा परीक्षित अत्यंत आनंदाने निवला.
जे जे अवतारीं देवो सगुण । जाहला परी निर्गुणाचे गुण । प्रकट करीतचि आपण । कर्माचरण स्वयें दावी ॥ २८७ ॥
भगवंत सगुण अवतार घेऊनही निर्गुणाचेच तत्त्व प्रकट करतो.
धन्य धन्य ते हरिगण । जे वर्णिती भगवद्गुण । ज्यांचेनि वचनें संपूर्ण । निवे अंतःकरण श्रोत्यांचें ॥ २८८ ॥
भगवंताच्या गुणांचे वर्णन करणारे मुनी धन्य आहेत, ज्यांच्या वाणीने श्रोत्यांचे अंतःकरण शांत होते.
श्रोत्यांचें अवधान निवे । तेथ वक्ता स्वानंदसुख पावे । ग्रंथ वोसंडे स्वभावें । साहित्यगौरवें रसाळ ॥ २८९ ॥
श्रोत्यांचे लक्ष लागताच वक्ताही आनंदी होतो आणि ग्रंथ रसाळपणे प्रवाहित होतो.
जेवीं चंद्रकरें साचा । मुखबंध सुटे चकोरांचा । तेवीं एका जनार्दनाचा । संतकृपा वाचा फुटली त्यासी ॥ २९० ॥
चंद्रकिरणांनी जसे चकोर तृप्त होतात, तसे संतांच्या कृपेने एका जनार्दनाची वाणी प्रवाहित झाली.
जेवीं सूर्यकिरणस्पर्शें । कमळकळी स्वयें विकासे । तेवीं संतकृपासौरसें । ग्रंथु विकासे अर्थावबोधें ॥ २९१ ॥
सूर्याच्या स्पर्शाने कमळ उमलते, तसा संतकृपेने हा ग्रंथ अर्थबोधाने विकसित झाला.
तेचि कृपेनें तत्त्वतां । अर्थिलें श्रीभागवता । आतां पंचमाध्यायीं कथा । सावध श्रोतां अवधारिजे ॥ २९२ ॥
त्या संतांच्या कृपेनेच श्रीमद्भागवताचा अर्थ प्रकट केला; आता पाचव्या अध्यायाची कथा श्रोत्यांनी सावधपणे ऐकावी.
राजा प्रश्न करील गोड । जो परिसतां पुरेल कोड । साधकांची उपशमेल चाड । होय निवाड धर्माधर्माचा ॥ २९३ ॥
राजा पुढे अत्यंत गोड प्रश्न विचारेल, ज्यामुळे साधकांच्या शंकांचे निरसन होऊन धर्माधर्माचा निवाडा होईल.
जेथ भजना भजनहातवटी । प्रश्नोत्तरें कथा गोमटी । अतिशयें रसाळ गोठी । जेणें सुटे गांठी अधर्माची ॥ २९४ ॥
जिथे प्रश्नोत्तरांद्वारे भक्तीचे रहस्य स्पष्ट होऊन अधर्माच्या गाठी सुटतील.
तें उत्तमोत्तम निरूपण । भरीत संतांचे श्रवण । जनार्दनकृपा पूर्ण । एका जनार्दन सांगेल ॥ २९५ ॥
ते उत्तमोत्तम निरूपण संत जनार्दनांच्या पूर्ण कृपेने संत एका जनार्दन सांगतील.
अंगीं वारियाचेन संचरणें । घुमारा घुमों लागे तेणें । तेवीं एकाजनार्दनें । कविता करणें निजांगें ॥ २९६ ॥
अंगात वाऱ्याचा संचार झाल्यावर माणूस जसा डुलू लागतो, तसे संत जनार्दनांच्या प्रेरणेने एका जनार्दन ही ग्रंथ-रचना करत आहे.