सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय ३ रा

'श्रीगुरुराया, तुम्हाला नमस्कार असो' असे म्हणून जेव्हा मी प्रेमाने तुमच्या पाया पडलो, तेव्हा माझे 'मीपण' (अहंकार) नष्ट झाले आणि मी तुमच्याशीच एकरूप झालो.

श्रीगुरूंच्या चरणांचे काठिण्य किती नवलपूर्ण आहे! जो लिंगदेह वज्रानेही तुटत नाही, त्याचेही तुमच्या चरणांचा स्पर्श होताच सहज चूर्ण झाले.

तुमच्या चरणांना लागताच बळीराजा पाताळात गेला, आणि भयंकर बळकट असलेल्या लवणासुराचा तुमच्या पायांनी संहार केला.

तुमचे पाय अत्यंत तिखट (तेजस्वी) आहेत; काळिया नागाच्या मस्तकावर पडताच त्याचे विष शोषून घेऊन त्याला पूर्णपणे निर्विष केले.

तुमचे पाय भयंकर समर्थ आहेत; शकटासुराला पाय लागताच त्याचे सर्व बंध तुटून त्याचे येणे-जाणे (संसारचक्र) थांबले.

तुमच्या पायांचा धाक बळवंतांना वाटतो; पायांच्या स्पर्शाने दगड झालेल्या अहिल्येचा उद्धार झाला, आणि नृग राजाने डोळ्यांनी पाय पाहताच त्याचा संसार टळला.

जे दास आवडीने गुरूंच्या चरणांचे ध्यान करतात, त्यांच्या मानवी दोषांचा नाश होतो; पायांनी यमलोक ओस पाडला आणि जीवाच्या 'जीवपणा'चा अंत केला.

शिवशंकराने ज्या पायांचे तीर्थ मस्तकी धारण केले, त्याला जगाचा ताबा मिळाला; पण त्याने संसाराची राख रांगोळी करून शेवटी विरक्त होऊन श्मशानात संचार केला.

पायांचे असे सामर्थ्य आहे की ते शंकराला शिवपणात उरू देत नाहीत, मग जीवांच्या जीवे जगण्याची काय कथा! ते सर्व मानणे नष्ट करतात.

असा भाव ओळखून 'एका' (एकनाथ) एकात्मतेत स्थिर झाला; पण तिथेही गुरूचरणांचा नवलप्रभाव असा की, केवळ वंदनाने ती एकात्मताही पार करून अद्वैत दिले.

तिथे कोणी कोणाचे वर्णन करावे? कोणी कोणाला विनंती करावी? आणि कोणी कोणाला काय द्यावे-घ्यावे? कारण 'मी आणि तू' हा भावच समूळ नष्ट झाला.

तेव्हा देव आणि भक्त दोन्ही तूच बनलास! मग तिथे मीपणाची गोष्ट कोणी आणि कोणाजवळ मिरवावी?

अशा अद्वैत पदावर बसवून तू माझ्याकडून ग्रंथकथा करवून घेत आहेस; त्यामुळे माझ्या नावाने ग्रंथ लिहिणारा साक्षात तूच आहेस, हे सद्गुरुराया.

माझे नाव आणि रूप सर्व काही एकच असून ते साक्षात जनार्दन स्वामीच झाले आहेत; असा हा अद्वैताचा अद्भुत खेळ श्रीजनार्दनांचा आहे.

त्याच आनंदाच्या भरात ते स्वतः माझ्या नावाने कवी अन् कर्ते बनून आत्मज्ञानाने हा ग्रंथ रचत आहेत.

तिथे दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी, भयंकर माया उत्तम भक्तीने दूर करून भजनाच्या स्थितीत स्थिर होऊन भक्तांनी भगवंताला प्राप्त केले.

श्रीहरीची माया कशी दुस्तर आहे, हे विचारण्यासाठी जनक राजा उत्सुक झाला आणि अत्यंत आदराने मुनींना विनंती करू लागला.

राजा जनक म्हणाला - हे समर्थ मुनींनो, मायावी लोकांनाही मोहित करणाऱ्या त्या सर्वसमर्थ श्रीविष्णूच्या मायेचे स्वरूप आम्हाला जाणून घ्यावयाचे आहे, तरी कृपया ते आम्हाला सांगा.

या तिसऱ्या अध्यायाच्या निरूपणात राजा चार प्रश्न करेल: १. माया काय आहे? २. ती कशी तरावी? ३. ब्रह्म कोणते? आणि ४. कर्म कसे असते?

तिथे राजाने स्वतः आधी मायेबद्दल प्रश्न विचारला; त्याच विषयाचे निरूपण करताना मायेची लक्षणे राजा सांगू लागला.

देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या आणि ब्रह्मा-शिवांकडून वंदिलेल्या श्रीविष्णूची ती माया कशी आहे, जी मोठमोठ्या मायावी लोकांनाही मोहित करते?

ती माया मायावींना कशी भुलवते पाहा! ब्रह्मा आणि शिव मनात स्वतःला मायेचे चालक मानतात, पण शेवटी ती माया त्यांनाही आपल्या मोहाने भुलवते.

शिवाच्या लग्नात पार्वतीला पाहून ब्रह्मा मोहित झाला आणि त्याचे वीर्य गळित झाले; तर महाज्ञानी महादेव मोहिनी रूप पाहताच मोहित झाले.

जी ज्ञानी पुरुषांनाही तत्काळ फसवते आणि जिला वेद 'अजया' (अजन्मी) म्हणतात, ती श्रीहरीची दुर्धर माया मला स्पष्ट करून सांगा.

'अनन्य भक्तांना माया बाधत नाही, तूही देवाला भज; मग खोट्या मायेची कथा का विचारतोस?' असे जर तुम्ही म्हणाल,

तर त्या विषयाचे निरूपण आणि मुनींचे गुह्य ज्ञान ऐकण्यासाठी राजा आदराने चतुर प्रश्न विचारतो.

राजा म्हणाला - संसाराच्या तापाने होरपळलेला आणि मरणधर्मा माणूस तुमच्या मुखातून गळणारे हरिकथामृत प्राशन करताना कधीही तृप्त होत नाही; कारण तेच या संसारतापाचे औषध आहे.

तुमचे वचनामृत प्राशन करताना माझे चित्त 'पुरे' म्हणत नाही; शब्दांतील अर्थ चाखताना कानांची भूक अधिकच वाढत आहे.

ही कथा अद्भुत अन् रसाळ असून कानांना ऐकण्याची हाव सुटली आहे; जीभ म्हणते हा गोड रस आहे आणि डोळ्यांना या अपूर्व रूपाचा उल्हास वाटतो.

नाक म्हणते हा उत्तम सुवास आहे, तर वाणी म्हणते हा शब्द परमानंद प्रगट करत आहे.

या निरूपणाचा प्रभाव असा की बाहूंना आलिंगन देण्याचे स्फुरण येत आहे; जणू जीवालाच आत्मिक आलिंगन मिळत आहे.

तुमच्या कथा संसाराचा रोग नष्ट करणाऱ्या दिव्य औषधी आहेत, ज्या भावाने ऐकल्यास अज्ञानी लोकांचेही त्रिविध ताप दूर होतात.

राजा परमार्थासाठी आतुर आहे हे पाहून कथेचे सार्थक ओळखून, हरि मुनींचे लहान भाऊ 'अंतरिक्ष' मुनी निरूपणात दक्ष होऊन बोलू लागले.

अंतरिक्ष मुनी म्हणाले - हे महाबाहो राजा, सर्व भूतांचा आत्मा असलेल्या आद्य भगवंताने आपल्या शब्दादी विषय आणि आत्मज्ञानाच्या प्रगटीकरणासाठी पंचमहाभूतांपासून लहान-मोठे सर्व प्राणी निर्माण केले.

अंतरिक्ष म्हणाले, "हे राजा, तू हरीची माया विचारलीस, पण तो प्रश्नच व्यर्थ ठरतो; कारण ते सांगणे बोलणाऱ्याच्या आटोक्यात येत नाही!

वांझोटीच्या मुलाच्या जन्माची वेळ, राशी, नक्षत्र आणि कुळ सांगायला जावे, तशी मायेची कथा सांगताना वाणी अगतिक होते.

मृगजळाची पाणपोई काल्पनिक शहरात बांधणे, वाऱ्याची दोरी वळून काजव्याच्या तेजाने वात लावणे,

स्वतःच्या सावलीचे डोके फोडणे, आकाशाची कातडी काढणे, शिंपल्यातील अंधार खरवडणे आणि काल्पनिक बागुलाचा संहार करणे,

वांझेच्या सुनेला मुलगा झाला आणि भीष्माच्या पत्नीला दूध फुटले, त्या दुधाने तो माजला आणि दिगंबराचे घर मोडले,

जात्यात वारा दळणे, घोड्याच्या शिंगाने आकाश चिरणे आणि नपुंसकाची नातवंडे सूर्योदयी अंधाराला लपवायला येणे,

गुंजेच्या तेजाने मारुतीच्या लग्नात दिवा लावणे आणि त्या सोहळ्यासाठी ओस गावात सावली विकणे,

आकाशातील फुलांना सुवास आहे की नाही असा विचार जे करतात, त्यांनीच या मायेची कथा सुखाने सांगावी!

थोडक्यात, मायेबद्दल बोलणेच लज्जास्पद आहे; जन्माला न आलेल्या माणसाचे श्राद्ध करण्यासारखी ही महामाया आहे.

'जी प्रत्यक्षात कधीच नसते ती माया'; म्हणूनच हिला वेदानुभवाने शास्त्रे 'अविद्या' म्हणतात.

भ्रम हे मायेचे मूळ, भ्रांती हे फूल, भूल हे फळ असून विषयांचा रस यात सदा भरलेला असतो.

ही प्रत्यक्षात नसताना रूपात आली, आणि सत्यासत्यातून हिने असत्याची असंख्य पिले व्याली.

वासना व विषयांच्या गुणांनी वेणी गुंफून, मीपणाच्या तारुण्यात ही मदनमोहिनीसारखी चमकते.

मृगजळाचे मोती आणि आकाशाच्या चाफेकळ्या माळून ही अति सौंदर्याने नटते.

दोरीतील सापाच्या डोक्याचा मणी अन् शिंपल्यातील चांदीचे पैंजण घालून ही रुणझुण चालते.

कोल्ह्याच्या/सशाच्या शिंगांच्या चपला घालून ही चालते, आणि 'अहंकार' हा तिचा मोठा मुलगा व सखा आहे.

कुळाच्या विस्तारासाठी हिने 'ममता' जन्माला घातली, आणि 'मोहा'ला देहात घरजावई करून ठेवले.

अहंकार, मोह आणि ममतेच्या योगाने हिने संपूर्ण जगात आपला विस्तार केला.

संकल्प-विकल्पांची कांकणे घालून हिने 'मन' दिमतीला दिले, आणि त्रिगुणांचे ठाणे मांडून ही वाढली.

अशी ही खोटे असलेली मूळमाया वाढलेली दिसते; ती कशी वश होणार हे सांगणे कठीण आहे.

हिला 'सत्य' म्हणावे तर नष्ट होते, 'असत्य' म्हणावे तर दिसते; आधी असते अन् नंतर नासते, अशी ही विचित्र आहे.

मृगजळ दिसले तरी खोटे असते, तसा दिसणारा हा संसार म्हणजेच माया होय.

वेदांना मायेचा पत्ता विचारल्यास ते मूग गिळून बसतात, कारण मायेत सत्याचा अंशच नाही.

मृगजळाची नदी कोणत्या पर्वतातून निघाली हे जसे सांगता येत नाही, तशी मायेची उत्पत्ती अनिर्वचनीय आहे.

आरशात प्रतिबिंब नसून पाहणाराच दिसतो, तशी स्वतःच्या संकल्पाने नसलेली माया भासते.

'दोरीतील जिवंत साप पकडला' असे जे म्हणतात, त्यांनीच मायेचा सोहळा सांगावा!

स्वतःची सावली जशी उडवून लावता येत नाही, तशी ही माया स्वतःच्या बळाने तरणे कठीण आहे.

सूर्यात अग्नीचा संकल्प नसतो, पण खाली कापूस धरल्यास सूर्यकांत मण्यातून अग्नी प्रगट होतो;

तद्वत शुद्ध ब्रह्मात संकल्प नसून केवळ देहातही नाही; पण मधल्या वासनेत देहाभिमानामुळे संसार भासतो.

जागृतीचा विसर पडताच स्वप्नदेह जोडतो अन् खोटा प्रपंच वाढतो; पण स्वप्नात ते खोटे वाटत नाही.

गाढ झोपेत देहभावासह संसार व जन्ममरण उरत नाही; यावरून संसार केवळ देहाभिमानामुळे आहे हे सिद्ध होते.

तसेच आत्मस्वरूपाचा विसर पडल्याने 'मी देह आहे' हा अहंकार वाढतो आणि संसार भयंकर बनतो.

मृगजळात मासे नसतात, तसा ब्रह्मी प्रपंच नाही; तो घालवण्यासाठी साधनांचे वेड लावणे व्यर्थ आहे.

'माया' हे दोनच अक्षरी नाव सांगायला गेलो तर श्लोकाचा अर्थ बाजूला राहून ग्रंथ उगाच वाढला!

मायेचा शोध घ्यायला जाऊन ज्ञानीही वेडे झाले; नाव अन् रूपाच्या पसारा कल्पनेने वाढतो.

मायेची खरी खूण म्हणजे 'आपली स्वतःची कल्पना हीच माया होय' हे जाणून घे.

हृदयातील आशा हीच खरी माया असून, जो नित्य निष्काम असतो तो जगदीशाला पूज्य बनतो.

आता तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून उत्पत्ती, स्थिती आणि लयाला कारण असणाऱ्या मायेचे लक्षण सांगतो.

सूर्यात संकल्प नसतानाही किरणांमुळे सूर्यकांत मणी पेट घेतो,

तद्वत शुद्ध आत्मस्वरूपात संकल्प नसताना जे खोटे भासते तीच 'मूळमाया' होय.

निर्विकल्प स्वरूपात 'मी' म्हणणारे कोणी नसताना तिथे 'मी' असा भास उठणे हीच मूळमाया होय.

त्या 'मी'पणाच्या पोटी इच्छा उठली की, 'मी स्वतःला पाहावे, स्वतःशी बोलावे आणि माझी मला भेट व्हावी.'

'मला माझी प्रीती आहे, मीच मला प्राप्त व्हावे आणि आत्मज्ञानाने स्वतःला ओळखावे.'

'मीच स्वतःला आलिंगन द्यावे, स्वतःचा उपभोग घ्यावा आणि स्वामी-सेवक बनून राहावे.'

हे राजा, भगवंताला अशी आठवण झाली (इच्छा झाली), आणि ती आठवणच पंचमहाभूतांची निर्माणकर्ती बनली!

चार वर्ण, चार खाणी, चार युगे, चार वाणी, चार पुरुषार्थ आणि चार मुक्तींची रचना हिनेच केली.

सत्त्व-रज-तम गुण उभारून त्या संकल्पाने तिन्ही लोक आणि त्रिपुटीचे कर्म रचले.

अशा प्रकारे एकात्मतेत अनेक रूपे आणली, तरी मूळचे अद्वैत कधीही मोडत नाही.

कुंभाराच्या सर्व मडक्यांत जसे आकाश असते, तसे सर्व भूतांमध्ये साक्षात श्रीहरी व्यापून आहे.

'एकट्याला करमत नाही' या श्रुतीनुसार भगवंताच्या ठायी द्वैताची स्फूर्ती उठली.

थोडक्यात, एकात्मतेतून ही महाभूतांची रूपे प्रगट होणे म्हणजेच 'हरीची माया' होय.

माया स्वतःच्या शक्तीने प्रकाशू शकत नाही; तिला प्रकाशणारा चिन्मय परमात्माच सर्व भूतांत प्रवेश केल्यासारखा दिसतो.

मायेला प्रकाशणारा परमात्मा स्वतः भूतांचा आत्मा बनून न शिरताही शिरल्यासारखा दाखवतो.

अशा प्रकारे पंचमहाभूतांपासून प्राण्यांची निर्मिती करून, परमात्मा स्वतः पंचतत्त्वे, एक मन (अंतःकरण) आणि दहा इंद्रियांच्या रूपात विभाजीत होऊन विषयांचा उपभोग घेतो.

निर्माण केलेली महाभूते जड व अचेतन असल्यामुळे, त्यांना व्यवहारक्षम करण्यासाठी परमात्मा स्वतःला त्यात विभाजित करतो.

ती पंचमहाभूते कार्यक्षम करण्यासाठी परमात्मा त्यात पाच प्रकारे कसा प्रवेश करतो ते ऐक.

पृथ्वीमध्ये 'सुगंध' रूपाने प्रवेश करून परमात्मा तिला सहनशीलता देतो, ज्यामुळे ती सर्वांना सांभाळते.

भगवंताचा प्रवेश असल्यामुळेच पृथ्वी जळात विरघळून नष्ट होत नाही.

भगवंताने पृथ्वीला धारण केल्यामुळे समुद्र हिला बुडवू शकत नाही.

पाण्यात 'चव' (स्वाद) आणि द्रवपणा बनून राहिल्यामुळे पाणी सर्व जीवांना जिवंत ठेवते.

पाण्यात जगज्जीवन प्रगट असल्यामुळे ते कोरडे होत नाही; हे हरीचे लाघव आहे.

तेजात 'रूप' बनून राहिल्यामुळे डोळ्यांत तेज अन् पोटातील जठराग्नी प्रदीप्त होतो.

तेजात रूपाच्या योगाने हरी राहिल्यामुळे ते वाऱ्यात विझून जात नाही.

वाऱ्यात 'स्पर्श' रूपाने श्रीरंग राहिल्यामुळे प्राणांच्या योगाने अनेक जीव जगतात.

वाऱ्यात देवाने स्पर्श रूपाने प्रवेश केल्यामुळे आकाश वाऱ्याला गिळू शकत नाही.

आकाशात 'शब्द' गुणाने प्रवेश केल्यामुळे सर्व प्राण्यांना वाव (पोकळी) मिळतो.

आकाशात चक्रपाणी असल्यामुळे ते नष्ट होत नाही.

या पंचमहाभूतांमध्ये आपापसात नित्य वैर असून ती एकमेकांना नष्ट करायला धावतात;

पाणी पृथ्वीला विरघळवते, तेज पाण्याला शोषते, वायू तेजाला विझवतो आणि आकाश वाऱ्याला गिळू पाहते;

पण तिथे श्रीहरी प्रवेश करून त्यांचे वैर मिटवतो आणि त्यांना एकत्र आनंदाने नांदवतो!

अशा प्रकारे पंचमहाभूतांना आकार देऊन, प्रकृतीनुसार परमात्मा स्वतः जीवरूपाने व्यवहार करू लागतो.

ब्रह्मांडात त्याला 'पुरुष' अन् शरीरात 'जीव' म्हणतात; हा देवच जीव-शिव रूपात प्रतिबिंबित होतो.

शिवात जी 'योगमाया' तीच जीवात 'अविद्या' बनते; हीच मायेची भ्रांती असून संसार हे स्वप्न आहे.

ज्याला 'दीर्घस्वप्न' म्हणतात तो हा संसार असून, झोपेत दिसणारे स्वप्न अविद्येमुळे असते.

जागे झाल्यावर स्वप्न खोटे ठरते, आणि आत्मज्ञान झाल्यावर संसार खोटा ठरतो; हे सर्व मायेचे खेळ आहेत.

आता जीवाची विषयासक्ती आणि त्याचे एक व दहा भागांत होणारे विभाजन ऐक.

'एकधा' विभागाने अंतःकरणात स्वतः जनार्दन मन, बुद्धी, चित्त आणि अहंकार अशा चार भागात प्रगट होतो.

जीवाने 'मी ब्रह्म आहे' मानण्याऐवजी, मायेच्या प्रभावाने 'मी देह आहे' ही बुद्धी दृढ केली.

देहाभिमान वाढल्याने तो चिद्रूपता विसरतो, आणि विषयांची चिंता वाढवणारे 'चित्त' प्रगट होते.

देहाभिमानाची चंचलता म्हणजेच 'मन' होय, जे संकल्प-विकल्पांनी दुःख वाढवते.

देहाभिमानाच्या शहाणपणाला 'बुद्धी' म्हणतात, जी 'मला जन्ममरण नक्की आहे' असा निश्चय करते.

याप्रकारे मनाचे चार भाग देहाभिमानावर आधारलेले असून, संसार वाढवणारा मुख्य देहाभिमानच आहे.

पण अहंकार जर 'सोहं' (मी ब्रह्म आहे) भाव धरेल, तर चित्तात चैतन्य प्रगट होऊन मन उन्मन बनते अन् बुद्धी ब्रह्मी स्थिर होते.

अहंकार पूर्ण नष्ट झाल्यावर मन-बुद्धी उरत नाहीत आणि सर्वत्र परब्रह्म कोंदाटून राहते.

'एकधा' (अंतःकरण) विभागाचे लक्षण सांगितले; आता 'दशधा' (दहा इंद्रिये) विभागाचे लक्षण ऐक.

अचेतन असलेल्या दहा इंद्रियांत नारायण दहा रूपांनी प्रवेश करून व्यवहार करवतो.

दृष्टीमध्ये 'पाहणारा' बनून दृश्य दाखवतो.

कानांत 'ऐकणारा' बनून शब्द व त्याचा अर्थ ऐकवतो.

जीभेत 'चव घेणारा' बनून रसांचा आस्वाद घेतो.

नाकात 'वास घेणारा' बनून सुवास भोगतो.

त्वचेत 'स्पर्श जाणणारा' बनून थंडी-ऊर्म भोगतो.

वाणीत 'बोलणारा' बनून शब्द व भाषा वदवतो.

हातांत 'देणारा-घेणारा' आणि पायांत 'चालणारा' बनतो.

कामवासाने मिळणाऱ्या सुखातही प्रकाशक बनून प्रगट होतो.

उत्सर्जन क्रियेतही तोच असून, अशा प्रकारे परमात्मा शरीरात दहा भागांत विभाजीत होतो.

अशा प्रकारे देहाच्या योगाने भोक्ता व भोग्य दोन्ही स्वतःच बनून विषय भोगतो.

साळईचे बीज जसे स्वतःच न बदलता झाड, फांद्या व पाने बनते,

उसाच्या पेरांमध्ये जसा एकच रस असतो,

तसे इंद्रिये व विषय दोन्ही बनून परमात्मा जीव रूपाने विषयांचा आस्वाद घेतो.

स्वतःच्या प्रकाशाने प्रकटीकृत झालेल्या इंद्रियांनी (गुणांनी) विषयांना (गुणांना) भोगणारा तो परमात्मा, स्वतः निर्माण केलेल्या या देहालाच 'मी' मानून त्यात अडकून पडतो.

अंतर्यामी परमात्मा इंद्रिये व विषयांना प्रकाशवतो, पण जीव अहंकाराने विषयात अडकतो.

'विषय किती गोड आहेत' असे मानून तो देहाचे चोचले पुरवतो, ज्यामुळे इंद्रियांची भूक अधिक खवळते.

देहाभिमानामुळे आत्मज्ञान मावळते आणि मोह-ममता दृढ होते.

मग तो देहाला 'मी' आणि नातेवाईकांना 'माझे' मानून विषयांच्या लालसेत शांत बसू देत नाही.

प्रकृतीने घडलेल्या कर्मांना 'मी केले' म्हणून अहंकाराचे खोटे भूत मानगुटीवर बसवतो.

या उद्धट देहाभिमानामुळे जन्ममरणाचा फेरा वेगाने सुरू होतो.

इच्छेने प्रेरित होऊन कर्माेंद्रियांनी विविध कर्मे करणारा हा देहधारी जीव, त्या कर्मांची फळे भोगत संसारात केवळ दुःखात (सुखेतर) भटकत राहतो.

मनात विषयांची इच्छा धरून कर्मे केल्याने पाप-पुण्य निर्माण होऊन ते जीवाला बांधतात.

इच्छिलेल्या फळानुसार नवीन देह मिळतो, आणि देहातून पुन्हा मरण मागे लागते.

फळाची आशा ठेवून केलेले कर्म अमरांनाही मरण देते, आणि अजन्म्या आत्म्याला पुनर्जन्मात ढकलते.

अशा प्रकारे जीव स्वतःच्या कर्माने स्वर्ग, नरक आणि ८४ लक्ष योनींच्या फेऱ्यात फिरतो.

डोळ्यांवर पट्टी बांधून घाण्याला जुंपलेले बैलासारखा तो अविरत फिरत राहतो.

आत्मज्ञानाचे डोळे मिटून कर्माची फळे भोगताना तो जन्ममरणाचे भयंकर कष्ट सोसतो.

सूर्य जसा उगवतो अन् मावळतो, तसा जीव जन्ममरणाचा भयंकर फेरा सोसतो.

एका देठावर दोन जुळी फळे असावीत, तशी जन्माच्या पाठीमागून लगेच मरण येऊन तो करोडो जन्म सोसतो.

अशा प्रकारे अत्यंत अमंगल अशा कर्मगतींमध्ये अडकलेला हा जीव, प्रलयकाळापर्यंत असहाय होऊन जन्म आणि लयाचा अनुभव घेत राहतो.

जो मूळचा स्वतंत्र होता तो कर्माच्या परतंत्रतेत अडकून सुख-दुःखाचा भार सोसू लागला.

विषयांत सुख मानून त्याने उघड-उघड विष प्राशन केले, ज्याचे करोडो जन्मांचे दुःख सोसूनही संपत नाही!

दुःखाच्या भोवऱ्यात आणि मोहाच्या खड्ड्यात पडत तो काळाच्या अग्नीत होरपळत राहतो.

असे दुःख सोसत असतानाच अचानक महाप्रलयाचा भयंकर भडका समोर उभा राहतो.

स्वतःच्या कर्माने बांधलेला जीव मागे-पुढे पळू शकत नाही आणि प्रलयाचा घाव त्याच्या डोक्यावर बसतो.

उत्पत्ती आणि स्थितीचे निरूपण सांगितले; आता प्रलयाचे लक्षण सावध होऊन ऐक.

जेव्हा (महाभूतांच्या) तत्त्वांचा प्रलय जवळ येतो, तेव्हा अनादी आणि अनंत असलेला 'काळ' या व्यक्त दृश्य जगाला अव्यक्तात (मूळ प्रकृतीत) खेचून घेतो.

सूर्योदयानंतर रात्र ठरलेली असते, तशी उत्पत्ती आणि स्थितीनंतर प्रलय अटळ असतो.

प्रलयाची वेळ येताच अनादी काळ खवळून संपूर्ण भूगोलाचा नाश करायला उठतो.

उन्हाळ्यात पिके वाळून नष्ट होतात, तसे काळाने दृश्य जग अव्यक्त करायला सुरुवात केली.

पावसाळ्यात उगवलेली बीजे शरदात टवटवीत होतात,

पण उन्हाळ्यात ती बीजे मातीत लीन होतात; तशी या संसाराची काळाची गती आहे.

वसंत येण्याआधी जशी झाडांची पाने गळतात, तसे ब्रह्मादिकांचे वैभव काळ उद्ध्वस्त करतो.

वाळलेले शेत शेतकरी झोडपून काढतो, तसे या दृश्याला काळ मूळ रूपात लीन करतो.

प्रलय येण्यापूर्वी काळाची भयंकर क्षोभक शक्ती कशी येते ते ऐक.

पृथ्वीवर शंभर वर्षे भयंकर दुष्काळ (अनावृष्टी) पडेल, आणि त्या काळात प्रचंड प्रखर झालेला सूर्य तिन्ही लोकांना तापवू लागेल.

काळाच्या क्रोधाने शंभर वर्षे पाऊस पडत नाही, ज्यामुळे सृष्टी सुकून मातीत काही उरत नाही.

प्राणी निमले, वने जळून राख झाली आणि पाण्याचा थेंबही उरला नाही.

त्यात बारा सूर्य एकत्र उगवून आपल्या प्रखर किरणांनी तिन्ही लोक तापवू लागतात.

उन्हाच्या झळांनी पर्वतांच्या लाह्या होऊन संपूर्ण पृथ्वी भस्मसात होते.

पाताळापासून शेषनागाच्या (संकर्षणाच्या) मुखातून निघालेला विषारी अग्नी वाऱ्याच्या मदतीने वरच्या दिशेने शिखा पसरवत सर्व दिशांना जाळत वाढू लागतो.

पृथ्वी तापल्याने शेषनागाच्या फणा पोळतात, अन् तो हजार मुखांनी विषारी अग्नी ओके लागतो.

पाताळातून निघालेल्या ज्वाळा तिन्ही लोकांना जाळत वर उठतात.

शेषाच्या फुत्काराने सुटलेला वारा अग्नीला मदत करतो अन् वणवा सर्व दिशांना पसरतो.

त्यानंतर 'संवर्तक' नावाचे प्रलयकालीन मेघ शंभर वर्षे हत्तीच्या सोंडेसारख्या प्रचंड धारांनी पाऊस पाडतात, ज्यामुळे हा संपूर्ण विराट पुरुष पाण्यात विलीन होतो.

अग्नीच्या ज्वाळा स्वर्गापर्यंत पोहोचताच प्रलयकारी ढग खवळून धावून येतात.

थेंब न पडता कडकडाटासह पाण्याची एकच अखंड प्रचंड धार सुटते.

हा पाऊस सामान्य पावसासारखा नसून भयंकर असतो.

हत्तीच्या सोंडेसारख्या अथांग धारा शंभर वर्षे अखंड बरसतात.

विजांचे कडकडाट आणि भयंकर गर्जनेने काळही थिजून जातो.

ढग जिथून पाऊस पाडत होते ते आकाशही पाण्यात विरघळून सर्वत्र जलमय होते.

स्वतः ढगही पाण्यात विरून जातात, यालाच 'संवर्तक मेघ' म्हणतात.

सर्व नद्या, समुद्र, तीर्थे एक होऊन चंद्र-सूर्य मावळतात आणि तिन्ही लोक पाण्यात बुडतात.

या एकाच महासमुद्रात विराट पुरुष विलीन होऊन साकार असे काहीच उरत नाही.

हे राजा, त्यानंतर हा स्थूळ विराट देह सोडून वैराज पुरुष, सरपण संपलेला अग्नी जसा निजकारणात विलीन होतो, तसा सूक्ष्म अव्यक्त प्रकृतीत प्रवेश करतो.

प्रलयकाळाच्या पाण्यात स्थूळ विराटाचा पूर्ण नाश होतो.

लाकूड जळाल्यावर अग्नी जसा अद्दश्य होतो, तसा वैराज पुरुष अव्यक्तामध्ये लीन होतो.

ब्रह्मलोकात राहणाऱ्यांना महाप्रलयाच्या शेवटी ब्रह्मासह 'क्रममुक्ती' मिळते, असे वेद म्हणतात.

वैराज पुरुष म्हणजे हिरण्यगर्भ; तो अव्यक्तात लीन होतो, मग इतरांची काय कथा!

ही मायेची अशी दुर्धर शक्ती आहे की, जे भगवद्भक्ती करत नाहीत त्यांना ब्रह्मासोबतही मुक्ती मिळू देत नाही!

ब्रह्मलोक मिळाला तरी भक्तीशिवाय मुक्ती दुर्मिळ आहे.

भजनाशिवाय ब्रह्मदेवालाही मुक्ती मिळत नाही, मग इतरांच्या ज्ञानाच्या अहंकाराची काय किंमत!

ज्याला पदाचा अहंकार असतो त्याला तेच बंधन बनते; म्हणूनच तिन्ही लोकांत मोक्ष दुर्मिळ आहे.

म्हणूनच शिवशंकराने पदाचा अहंकार सोडून श्मशानात राहून भक्ती निवडली.

ब्रह्मलोकात राहूनही जे भगवद्भक्ती करतात, त्यांनाच प्रलयाच्या शेवटी परममुक्ती मिळते.

ब्रह्मलोकात असूनही भक्ती नसणारे पुन्हा जन्माला येतात; भक्तीशिवाय मुक्ती कुठली!

याच अर्थाचे ब्रह्मदेवाचे दोन श्लोक आहेत, ज्यात ज्ञानाचा अहंकार धरणाऱ्यांचे पतन अन् भक्तांची अभयता सांगितली आहे.

१. हे कमलनयना, जे स्वतःला मुक्त मानतात पण तुझ्या भक्तीविना अशुद्ध बुद्धीचे असतात, ते मोठ्या कष्टाने परम पदावर पोहोचूनही तुझ्या चरणांचा आदर न केल्यामुळे खाली पडतात. २. परंतु हे माधवा, तुझ्यावर प्रेम करणारे तुझे भक्त कधीही मार्गावरून भ्रष्ट होत नाहीत; तुझ्या रक्षणामुळे ते सर्व विघ्नांच्या मस्तकावर पाय देऊन निर्भयपणे विचरतात.

भक्तीशिवाय ज्ञानी लोकांनाही मुक्ती मिळत नाही, हेच ब्रह्मदेवाच्या श्लोकांनी स्पष्ट केले.

ब्राह्मण जन्म आणि वेद-शास्त्रांचे ज्ञान असूनही भक्ती न केल्यास पतन ठरलेले आहे.

भक्तांचा सर्वत्र भगवद्भाव असल्यामुळे त्यांना विघ्ने बाधत नाहीत आणि देव सदा पाठीशी असतो.

भक्तीशिवाय मुक्तीचा अट्टहास व्यर्थ आहे; असो, तो वैराज पुरुष अव्यक्तात लीन होतो.

वैराज पुरुष अव्यक्तात जाताच महाभूतांचा लय कसा होतो ते ऐक.

वाऱ्याने सुगंध काढून घेतल्यावर पृथ्वी पाण्यात विलीन होते. पाण्याचा रस (चव) नष्ट झाल्यावर ते तेजात (अग्नीत) विलीन होते. अंधाराने (तामस अहंकाराने) रूप हरण केल्यावर तेज वाऱ्यात लीन होते. आकाशाने स्पर्श गुण हरण केल्यावर वायू आकाशात लीन होतो; आणि काळाने शब्द गुण हरण केल्यावर ते आकाश तामस अहंकारात विलीन होते.

प्रलयकालीन वाऱ्याने पृथ्वीचा 'गंध' गुण हरण करताच पृथ्वी विरघळून पाणी बनते.

वाऱ्याने पाण्याचा 'रस' (चव) हरण करताच पाणी नष्ट होऊन तेजात (अग्नीत) विलीन होते.

त्या तेजाचे 'रूप' अंधाराने (तमाने) गिळताच तेज वाऱ्यात लीन होते आणि वारा आकाशात कोंदाटतो.

वाऱ्याचा 'स्पर्श' गुण आकाश गिळते आणि वारा आकाशात विलीन होतो.

हे राजा, नंतर दहा इंद्रिये, मन आणि बुद्धी हे त्यांच्या देवतेसह (सात्त्विक व राजस) अहंकारात प्रवेश करतात आणि तो त्रिगुणयुक्त अहंकार महत्तत्त्वात विलीन होतो.

आकाशाचा 'शब्द' गुण काळ गिळतो आणि तामस अहंकार आकाशाला प्राशन करतो.

दहा इंद्रिये राजस अहंकारात, आणि मन-बुद्धी-चित्त-अहंकार सात्त्विक अहंकारात लीन होतात.

इंद्रियांचे सर्व देवही सात्त्विक अहंकारात प्रवेश करतात.

तिन्ही अहंकार महत्तत्त्वात, आणि महत्तत्त्व मूळ मायेत विलीन होते.

कोंबडी जशी पिल्लांना पंखाखाली घेते अन् एकटीच दिसते, तशी प्रलयात शेवटी केवळ माया उरते.

उत्पत्ती, स्थिती आणि लयाचे हे तिन्ही भाग खोटे असून माया केवळ भासते.

मुले खेळताना दिवसाला जशी 'रात्र झाली' म्हणतात, तशी पूर्ण आत्मस्वरूपावर लोक कल्पनेने माया पाहतात.

उत्पत्ती, स्थिती आणि लयाला कारण असणारी आणि त्रिगुणात्मक असणारी भगवंताची ही माया आम्ही तुला सांगितली; आता आणखी काय ऐकण्याची तुझी इच्छा आहे?

उत्तम-मध्यम-अधम लोक, तीन अवस्था, तिन्ही लोक आणि तीन गुण हे सर्व मायेचेच खेळ आहेत.

ध्येय-ध्याता-ध्यान, पूज्य-पूजक-पूजा आणि ज्ञेय-ज्ञाता-ज्ञान या सर्व त्रिपुटी मायेच्याच आहेत.

दृश्य-द्रष्टा-दर्शन, कर्म-कर्ता-क्रिया आणि भोग्य-भोक्ता-भोजन या सर्व मायेच्या त्रिपुटी होत.

शब्द-श्रोता-श्रवण, गंध-घ्राण-वास घेणे आणि रस-जिभ-चव घेणे हे मायेचे खेळ आहेत.

हात-क्रिया-कर्ता, पाय-चालणे-चालणारा आणि शब्द-बोलणे-बोलणारा हे मायेचेच रूप आहे.

अहंकार, सोहंभाव, साधक-साधन-साध्य आणि देव-देवता हे सर्व मायेचेच त्रिपुटी रूप आहे.

देह, देहाभिमान, संसारभय, मुमुक्षू आणि मुक्त हे सर्व मायेचेच खेळ आहेत.

सुख-दुःख, समाधी-व्युत्थान आणि उत्पत्ती-स्थिती-लय या सर्वांत मायाच नटलेली आहे.

आकाशात निळा रंग दिसतो पण प्रत्यक्षात नसतो, तशी आत्मस्वरूपात माया केवळ खोट्या वेषाने भासते.

मृगजळ दिसते पण ते केवळ उन्हाचे वाफेचे किरण असतात, तशी माया मुळात नसतानाही दिसते.

ही खोटी माया कल्पनेने प्रबळ दिसते; तिला नष्ट करायला जावे तर ती सत्यात अस्तित्वातच नाही!

नाव अन् रूपाच्या पसाराने ब्रह्मादिकांना भुलवले आणि खोट्या त्रिपुटीने त्रैलोक्याला बांधून ठेवले.

शरीरासोबत सावली दिसते पण तिला मारता येत नाही, तशी आत्मस्वरूपावरील ही माया देवांनाही जिंकणे कठीण आहे.

देहासारखी ही खोटी माया कल्पनेने वाढल्यामुळे तिला शास्त्रे 'अजया' म्हणतात.

कल्पना वाढणे हेच मायेचे मूळ असून, जो निर्विकल्प होतो त्याला तिन्ही लोकांत माया बाधत नाही.

मनात येणारी प्रत्येक कल्पना म्हणजेच मुख्य माया होय; यापेक्षा दुसरे रूप मायेला नाही.

ही तीन लक्षणांनी युक्त माया तुला सांगितली; आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?

मायेचे हे भयंकर स्वरूप ऐकून ऋत्विज, ब्राह्मण आणि सभासद थरारले अन् राजा विस्मित झाला.

मायेचे नवल असे की ज्ञानी लोकही हिला नष्ट करू शकत नाहीत; जिने ब्रह्मादिकांना गुंतवले तिथे इतरांची काय कथा!

जिने शिवालाही आक्रमून जीव रूपात आणले, ती माया दुबळ्या जिवांनी कशी तरावी हा उपाय विचारू लागला.

सर्वसामान्य लोक या मायेतून सुलभ उपायाने कसे तरतील, हे विचारण्यासाठी राजा आदराने प्रश्न विचारू लागला.

राजा जनक म्हणाला - हे महर्षींनो, मन वश नसलेल्या (अकृतात्म्या) लोकांसाठी ही ईश्वराची माया अत्यंत दुस्तर आहे; मग सर्वसामान्य भोळ्या-भाबड्या (स्थूळबुद्धी) लोकांनी या मायेतून सहज कसे पार पडावे, हा उपाय मला सांगा.

हरीची माया भयंकर दुस्तर आहे हे ऐकून राजाला हसू आले; कारण ती खोटे असूनही देहाभिमानामुळे दृढ बाधते!

शास्त्रांत माया दुस्तर मानली आहे; मग साध्या भोळ्या लोकांनी ती कोणत्या उपायाने सोपेपणाने तरावी, तो उपाय सांग.

ज्यांचे मन वश नाही पण संसार तरण्याची इच्छा आहे, अशा भाबड्या लोकांसाठी मायेतून तरण्याचा सोपा मार्ग सांगा.

मागे कवीमुनींनी सांगितले होते की, 'गुरु आणि ब्रह्माला एक मानून भक्ती केल्यास माया तरता येते.'

त्या भक्तीचे स्पष्ट लक्षण कळावे आणि मायेतून तरता यावे, म्हणूनच राजा पुन्हा प्रश्न विचारत आहे.

तो मायेतून तरण्याचा सोपा उपाय सांगण्यासाठी, अंतरिक्ष मुनींचे धाकटे भाऊ ज्ञानी 'प्रबुद्ध' मुनी बोलू लागले.

प्रबुद्ध मुनी म्हणाले - दुःखाचा नाश करण्यासाठी आणि सुखाच्या प्राप्तीसाठी स्त्री-पुरुषांच्या जोड्या बनवून (संसारात) काम्य कर्मे करणाऱ्या लोकांच्या कर्माचे फळ भलतेच (उलट/दुःखदायक) निघते, हे प्रत्येकाने डोळे उघडून पाहिले पाहिजे.

मायेतून तरण्याचे रहस्य ज्ञानी प्रबुद्ध मुनी जाणतात; माणूस स्वतः प्रबुद्ध (जागृत) झाला की न तरताही मायेला सहज पार करतो.

मनात विषयांची आवड असणे हेच मोठे बंधन आहे; विषयांचा त्याग करणाराच खरा प्रबुद्ध होय.

विषयात अडकलेल्या मनाला वैराग्य आल्याशिवाय माया तरता येत नाही, म्हणूनच विषयांची निंदा केली जाते.

नश्वर विषयांत लोक सुख मानतात, पण ते सुखच दुःखदायी असून स्त्रीची इच्छा (स्त्रीकाम) हीच मुख्य माया बनून बाधते.

धन खर्च करून सुखासाठी लग्नाची स्त्री आणली, तर तीच पुढे करोडो दुःख भोगायला लावते; जगातील मुख्य माया ही स्त्रीची वासनाच आहे.

स्त्रीच्या कामवासनेने प्रपंच बळकट होतो, दुःख वाढते आणि मायेला बळ मिळून संपूर्ण जग भुलवले जाते.

आवडीने आणलेली स्त्री प्रपंचाचा पसारा वाढवून मोहाच्या गाठी पाडते अन् दुःखसमुद्रात लोटून देते.

नऊ महिने पोटात वाढवणाऱ्या आईला परके करून लोक पत्नीला जवळचे मानतात; एवढी ही कामाची माया समर्थ आहे!

स्वतः उपाशी राहून खाऊ घालणाऱ्या आणि लघवी-विष्ठा सांभाळणाऱ्या आईपेक्षा पत्नी जवळची वाटते, हा मायेचा मोह आहे!

हजारो बायका मिळतील पण आई पुन्हा मिळत नाही, हे ज्ञानी लोकांना ठाऊक असूनही ते पत्नीलाच जवळचे मानतात.

आईची सेवा केल्यास मुक्ती आणि पत्नीच्या मोहात अडकल्यास नरक मिळतो, हे जाणूनही लोक आईची उपेक्षा करतात.

अशा प्रकारे कामाच्या आसक्तीने माया त्रिलोकात पसरली असून, ज्ञान्यांनाही भ्रमित करते.

विषयात सुख मानून काम्य कर्मे केल्याने लोक अति दुःखी होतात; काम्य कर्मे दुःखाची खाण आहेत.

स्त्रीच्या मोहात घराची आसक्ती धरून लोक प्राणांचे हाल करून कष्ट करतात; त्या कष्टांचे फळ सांगतो ऐक.

मातीच्या भिंतीला पाण्याने धुतल्यास पाण्याचे पावित्र्य नष्ट होते, हात माखतात आणि भिंतही ढासळते;

तसे विषयांच्या सुखाने ब्रह्मादिकांनाही सुख मिळत नाही; विषयात आनंद मानणारे पशूसमान मूर्ख आहेत.

निरंतर दुःख देणाऱ्या, अत्यंत कष्टाने मिळणाऱ्या, स्वतःच्या नाशाला कारण ठरणाऱ्या धनाने आणि चंचल असणारी घरे, मुले, आप्तस्वकीय व पशूंपासून माणसाला कसले सुख मिळणार?

रात्रंदिवस मरणाशी झुंज देऊन प्राणांतिक कष्टाने धन मिळवावे लागते.

असे कष्टाने मिळवलेले धन दुःखाची खाण आणि अनर्थाचे मूळ असून स्वतःच्या नाशाला कारण ठरते.

धन नसताना ते मिळवण्याचे कष्ट, आणि मिळाल्यावर रक्षणाची चिंता रात्रंदिवस मनाला पोखरत राहते.

पैशामुळे आई-वडिलांशी चोरी, पत्नी-मुलांशी भांडणे आणि मित्रांमध्ये दुरावा निर्माण होतो.

पैशाजवळ चिंता, आजार, वाईट बुद्धी, लोभ, राग आणि नित्य खोटेपणा वास करतो.

पैशाजवळ संशय, पाप आणि संताप असतो; धन हे पूर्णपणे दुःखदायक आहे.

हे धन दानाने वापरल्यास चांगले फळ देते, पण लोभ धरल्यास नरकात ढकलते; धनासारखी वाईट गोष्ट दुसरी नाही.

नळीत हरभऱ्यांच्या आशेने मुठ मारून अडकणाऱ्या माकडासारखी, धन आणि स्त्रीची आसक्ती माणसाला अधःपातात ढकलते.

धन सहजासहजी मिळत नाही आणि मिळाले तरी अनीतीने येते, म्हणून धनात सुख नाही.

खूप पैसे खर्च करून बांधलेले घर शेवटी पडून जाते आणि धन-आयुष्य दोन्ही वाया जातात.

आयुष्य पणाला लावून पोटच्या मुलाला वाढवावे, आणि तो मुलगा मेल्यावर दुःखाच्या समुद्रात बुडावे!

संसारातील नातेवाईक स्वार्थ असेपर्यंतच आपले असतात, स्वार्थ संपताच शत्रू बनून घात करतात.

हव्यासाने जनावरे पोसावीत अन् ती मेल्यावर दुःखाचा त्रास सहन करावा.

स्वतःचा देहच नश्वर असताना प्रपंच कसा टिकणार? संपूर्ण जग काळाच्या जबड्यात सापडले असून विषयी लोक फसत आहेत.

या कर्मभूमीत मिळालेला मनुष्यदेह जसा नश्वर आहे, तसाच स्वर्गही नश्वर आहे.

याप्रमाणे कर्माने मिळणारा हा स्वर्गलोकही नश्वर आहे असे जाणावे; कारण तिथेही बरोबरीच्यांशी स्पर्धा, वरिष्ठांचा द्वेष आणि पुण्याचा नाश अटळ असतो, जसे पृथ्वीवरील लहान राजांमध्ये घडते.

मनात विषयभोगाची इच्छा धरून लोक यज्ञ करतात आणि पुण्याने स्वर्गात जातात;

पण त्या स्वर्गाचा राजा इंद्रसुद्धा 'आपले पद जाईल' या भीतीने तपस्वी लोकांच्या तपात विघ्ने आणतो; असा स्वर्ग धोक्याचा आहे!

पुण्याने मिळालेला स्वर्ग पुण्य संपताच नष्ट होतो, या भीतीने स्वर्गातील देवही घाबरतात.

'पुण्य असेपर्यंत स्वर्गात सुख असते' ही गोष्ट पूर्ण खोटे आहे; स्वर्गातील दुःख ऐक.

समान पुण्य असणाऱ्यांशी स्पर्धा व भांडणे होतात, आणि स्वतःपेक्षा उच्च पद असणाऱ्या देवांचा रात्रंदिवस द्वेष केला जातो!

जसे लहान राजे राज्यासाठी भांडतात, तसे देव स्वर्गात मत्सर अन् द्वेषाने दुःखी राहतात.

पद जाण्याच्या भीतीने भांडणे अन् द्वेष वाढतात; पुण्य संपताच ते स्वर्गातून खाली फेकले जातात आणि यजमान चरफडत राहतात!

म्हणून स्वर्गाच्या सुखात आनंद मानणारे पशूच होत; तिथे उघड द्वेष, भांडणे अन् नाश भरलेला आहे.

भोगलेले विषय रोज भोगूनही तृप्ती होत नाही, तरीही ते खोटे आहेत हे समजत नाही; हीच मायेची मोहक शक्ती होय!

वेश्येचे प्रेम जसे पैसे उकळण्यापुरते असते, तसा विषयांचा संग माणसाला अधिक दुःखी करतो.

म्हणून इहलोक आणि स्वर्गाच्या भोगात जे पडतात, ते मायेने फसवले जाऊन मोलाचे आयुष्य वाया घालवतात.

या कर्मभूमीत मनुष्य जन्म मिळणे हे भाग्याचे सार आहे; ज्या नरदेहाची इच्छा देव करतात, तो नरदेह विषयांच्या मागे लागून व्यर्थ केला जातो.

अशा प्रकारे विषयांच्या आसक्तीने मायेने अनेकांना फसवले; म्हणूनच विषयांचा त्याग करून गुरूंची भक्ती कशी करावी, ते आता सांगतो.

तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ।
शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥

जाणोनि विषयांचें नश्वरपण ।
पावावयालागीं ब्रह्म पूर्ण ।
सद्गुरुसी अनन्यशरण ।
रिघावें संपूर्ण श्रद्धायुक्त ॥ २७३ ॥

सद्गुरुवचनमात्रें माया ।
तरेन हा निश्चयो राया ।
येणें सद्भावें लागतो पायां ।
पावावया निजस्वार्थु ॥ २७४ ॥

’गुरु’ ऐसें जें म्हणणें ।
तेंही आहे बहुसालपणें ।
ऐक राया तीं लक्षणें ।
तुज कारणें सांगेन ॥ २७५ ॥

एक वेदाध्ययन गुरु ।
एक व्याख्यानदानीं उदारु ।
एक ज्योतिषज्ञानीं गंभीरु ।
परी ते सद्गुरु न म्हणती ज्ञाते ॥ २७६ ॥

एक आगमोक्त मंत्र उपासिती ।
जप करावा विधानयुक्ती ।
मग कैं होईल निजप्राप्ती ।
हें नकळे निश्चितीं गुरुशिष्यां ॥ २७७ ॥

एक वायुधारणा लाविती ।
एक नाना लक्ष्यें दाविती ।
एक हठयोगें गोंविती ।
एक बैसविती महामुद्रा ॥ २७८ ॥

एक ब्रह्मानुवादें चोखटु ।
तत्त्वनिरुपणीं उद्भटु ।
वैराग्यबोलिका वरिष्ठु ।
उपजवी विटु उभयभोगांचा ॥ २७९ ॥

कैसें निरुपी शुद्ध ब्रह्म ।
ऐकोनी सात्विकां येत प्रेम ।
परी निजहृदयींचा भ्रम ।
निरसे तें वर्म नेणेचि ॥ २८० ॥

जेवीं गुळ-उसांचा घाणा ।
तोडींचा रसु भरे भाणा ।
शब्दचोपटें भरोनि वदना ।
करी परिभ्रमणा करकरितु ॥ २८१ ॥

ऐसा जो कां शब्दज्ञानी ।
उत्तम व्याख्याता ज्ञानगुणीं ।
तो जन रंजवी निरुपणीं ।
स्वयें कोरडेपणीं करकरितु ॥ २८२ ॥

योगक्षेम चाले गोमटा ।
लौकिकीं थोर प्रतिष्ठा ।
तेथें निजप्राप्तीची उत्कंठा ।
न वचे वरिष्ठा शिष्यांची ॥ २८३ ॥

जेवीं अमृत म्हणतां ।
चवी न लभे गा सर्वथा ।
तेवीं शाब्दिक ज्ञानयोग्यता ।
अनुभववार्ता स्वयें नुपजे ॥ २८४ ॥

जेणें स्वयें चाखिली नाहीं चवी ।
तो दुजयातें गोडी केवीं लावी ।
यालागीं जो पूर्णानुभवी ।
तो तारि सद्भावें सच्छिष्यासी ॥ २८५ ॥

एवं गुरुपणाची वदंती ।
असे बहुपणें नांदती ।
जो करी अपरोक्षप्राप्ती ।
त्यातें म्हणती सद्गुरुस्वामी ॥ २८६ ॥

ज्याचेनि वाक्यें असंतता ।
निःशेष मावळे तत्त्वतां ।
त्यासीचि गा सद्गुरुता ।
वेदशास्त्रार्थां प्रतिपाद्य ॥ २८७ ॥

जे उपदेशिती मंत्रतंत्र ।
तेही पूज्यत्वें अतिसधर ।
जेथें नुरे पूज्यपूजकताविचार ।
तोचि साचार सद्गुरुस्वामी ॥ २८८ ॥

एकाचें शुद्ध ब्रह्मज्ञान ।
वस्तु देखोनि विरालें मन ।
मावळलें द्वैताचें भान ।
पडिलें मौन चहूं वाचां ॥ २८९ ॥

इंद्रियें टंवकारिलीं समस्त ।
प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ ।
वस्तु देखोनियां परमाद्भुत ।
पडलें ताटस्थ्य देहभावा ॥ २९० ॥

ऐसा जो आत्मानुभवी ।
त्यातें सद्भावें शिष्यु विनवी ।
तंव तो पुसे ना समजावी ।
ताटस्थ्यभावीं अबोलणा ॥ २९१ ॥

एका अनुभवा आलें ब्रह्म ।
फिटला बाध्यबाधकतेचा भ्रम ।
मोडलें द्वैतभावाचें कर्म ।
जगीं विषम असेना ॥ २९२ ॥

परी अचुंबित वर्तणें ।
अघटमान कर्म करणें ।
अत्यंत उग्रता मिरवणें ।
दुर्धरपणें भयानकु ॥ २९३ ॥

आपण आपणियामाजीं हंसत ।
ध्वनितें बोले परमार्थ ।
तेथें बोधेना शिष्याचें चित्त।
पडे दुश्चित्त ते ठायीं ॥ २९४ ॥

ऐसा जो वर्ते ब्रह्मज्ञानी ।
त्याची ब्रह्मस्थिती न मने जनीं ।
मा कोण जाईल भाव धरोनी ।
बोधालागोनी त्यापाशीं ॥ २९५ ॥

आतां सद्गुरुचीं जीं निजलक्षणें ।
राया सांगेन तुजकारणें ।
जे ऐकतां अंतःकरणें ।
सुखी होणें सद्भावें ॥ २९६ ॥

तरी जो कायावाचामनें ।
अतिकृपाळू दीनाकारणें ।
तोडी शिष्याचीं भवबंधनें ।
उठवी ठाणें अहंकाराचें ॥ २९७ ॥

जो शब्दज्ञानें पारंगतु ।
ब्रह्मानंदें सदा डुल्लतु ।
शिष्यप्रबोधनीं समर्थु ।
यथोचितु निजभावें ॥ २९८ ॥

ज्याचा जैसा जैसा भावो ।
तैसा तैसा करी अनुभवो ।
तरी गुरुत्वाचा अहंभावो ।
अणुमात्र पहा हो धरीना ॥ २९९ ॥

शिष्यापासूनि सेवा घेणें ।
हें स्वप्नींही न स्मरे मनें ।
शिष्याची सेवा स्वयें करणें ।
पूज्यत्वें पाहणें निजशिष्यां ॥ ३०० ॥

शिष्य देखावा पुत्रासमान ।
हें स्मृतिवाक्य असे प्रमाण ।
दृष्टीं देखों नेणे गौण ।
शिष्या देखे पूर्ण ब्रह्मत्वें ॥ ३०१ ॥

शिष्य सेवा करी निजभावार्थें ।
परी तो सेवक न म्हणे त्यातें ।
ज्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें ।
शिष्य वेगळा तेथें सेवकत्वें नुरे ॥ ३०२ ॥

ऐसा मी एक महायोगी ।
हेंही न मिरवी तो जगीं ।
गुरुत्वाचा ताठा अंगीं ।
सर्वथा शिगीं लागों नेदी ॥ ३०३ ॥

आपुल्या योगक्षेमाचें सांकडें ।
स्वप्नींही न घाली शिष्याकडे ।
शिष्यसंकट अतिगाढें ।
निवाारी रोकडें निजांगें जो ॥ ३०४ ॥

मी एक अकर्ता निजात्मयोगी ।
म्हणौनि विषयांतें न भोगी ।
अथवा विषयो निःशेष त्यागी ।
हाही आग्रहो अंगीं असेना ॥ ३०५ ॥

तो विषय भोगी ना स्वयें त्यागी ।
तो अदृष्टाच्या निजविभागीं ।
लावूनियां देहाच्या अंगीं ।
परब्रह्मयोगीं विचरत ॥ ३०६ ॥

देह दैवें पालखीमाजीं चढे ।
अथवा विष्ठेमाजीं पडे ।
तें दोहींचें सुखदुःख त्याकडे ।
मी म्हणौनि पुढें कदा न रिघे ॥ ३०७ ॥

देहीं असोनि नाहीं अहंकृती ।
गेहीं असोनि नाहीं गृहासक्ती ।
शेखीं लोकांमाजीं लौकिकस्थिती ।
सुखें वर्तती लोकांसरिसें ॥ ३०८ ॥

त्यासी स्त्री म्हणे माझा भर्ता ।
पुत्र म्हणे माझा पिता ।
शिष्य म्हणती गुरु तत्त्वतां ।
तो त्यांहूनि परता त्यांमाजीं वर्ते ॥ ३०९ ॥

ऐशिया पूर्णप्रतीती ।
आचरोनि दावी भक्ती ।
हरि भजावा सर्वां भूतीं ।
हेंच शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ३१० ॥

हीं सद्गुरुचीं निजलक्षणें ।
पंडितां न कळती ज्ञातेपणें ।
पूर्णानुभवी जाणती खुणे ।
इतरांचें जाणणें पांगुळे तेथ ॥ ३११ ॥

त्याचे गुरुत्वाची वोळखण ।
अंगीं निजशांति पूर्ण ।
हेंचि सद्गुरुत्वाचें लक्षण ।
मुख्य भूषण हेंचि राया ॥ ३१२ ॥

जगीं शांति जाली परदेशी ।
कोठेंही ठावो न मिळे तिशीं ।
ते आली सद्गुरुपायांपाशीं ।
सुखवासासी वसावया ॥ ३१३ ॥

यापरी सद्गरुपाशीं शांती ।
स्वयें आली सुखवासवस्ती ।
जेवीं कां माहेराआंतौती ।
स्वानंदें क्रीडती कन्या जैशी ॥ ३१४ ॥

जाणोनि वेदशास्त्र निश्चितीं ।
जो न मिरवी गा व्युत्पत्ती ।
ज्यासी अपरोक्षें पूर्ण शांती ।
तो सद्गुरुमूर्ति निश्चयें राया ॥ ३१५ ॥

झणीं श्रोते कोपती येथ ।
म्हणतील ग्रंथ वाढविला व्यर्थ ।
’निष्णात’ या पदाचा अर्थ ।
काढितां तेथ स्फुरलें हो ॥ ३१६ ॥

हे माझे गांठीची नव्हे युक्ती ।
सद्गुरु आपण आपली स्थिती ।
बोलवीतसे ग्रंथार्थी ।
पदपदार्थी साधूनि ॥ ३१७ ॥

तरी सद्गुरुचीं लक्षणें ।
न वर्णवती अगाधपणें ।
वेद वेडावले मुकेपणें ।
तेथें माझें बोलणें सरे केवीं ॥ ३१८ ॥

येथ आश्चर्य कैसें देखा ।
श्रीभागवत देशभाखा ।
परमार्थु साधिला नेटका ।
तुष्टला निजसखा जनार्दनस्वामी ॥ ३१९ ॥

एका जनार्दना शरण ।
त्याची जैं होय कृपा परिपूर्ण ।
त्या देहीं असतां देहबंधन ।
नातळे जाण गुरुभक्तां ॥ ३२० ॥

ज्याचे सेवितां निजचरण ।
देहीं न बाधी देहबंधन ।
त्यासी जाहलिया अनन्य शरण ।
दे अगाध कोण हें न कळे वेदां ॥ ३२१ ॥

न करितां सद्गुरुभक्ती ।
कदा नव्हे परमार्थप्राप्ती ।
यालागीं सद्गुरुभक्ती ।
बोलिली ग्रंथीं शिष्यहितार्थ ॥ ३२२ ॥

यालागीं पूर्ण सद्गुरुपाशीं ।
अनन्य शरण होतां त्यासी ।
तो सद्भावें निववी शिष्यासी ।
निजबोधेंसीं यथार्थ ॥ ३२३ ॥

सद्गुरुस्थितीचें निरुपण ।
राया सांगितलें संपूर्ण ।
आतां शिष्याचें लक्षण ।
सावधान अवधारीं ॥ ३२४ ॥

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद्गुर्वात्मदैवतः ।
अमाययाऽनुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः ॥ २२ ॥

वरीवरी दिसती सात्विक ।
भीतरीं विकल्पी शिष्य एक ।
एक ते केवळ दांभिक ।
एक ज्ञानठक अतिधूर्त ॥ ३२५ ॥

एक ते केवळ प्रतिष्ठाकाम ।
एकासी पूज्यतेचा संभ्रम ।
एकासी जाणिवेचा आक्रम ।
एकाचे पोटीं भ्रम महासिद्धीचा ॥ ३२६ ॥

एक वाग्वादी वाजट ।
एक अतिशयेंसीं कर्मठ ।
एक केवळ कर्मनष्ट ।
आम्ही ब्रह्मनिष्ठ अभिमानें ॥ ३२७ ॥

एका आवडे वायुधारण ।
एका आसनजयाभिमान ।
एकाचें संशयी मन ।
विश्वास पूर्ण दृढ नाहीं ॥ ३२८ ॥

एक आदरें उपदेशु घेती ।
मग होय नव्हे विकल्प चित्तीं ।
ऐशा अनेक शिष्यपंक्ती ।
ते जाण निश्चितीं मायिक ॥ ३२९ ॥

आतां जे कां अमायिक ।
शोधितसत्वाचे सात्विक ।
मुख्य परमार्था साधक ।
जे अवंचक सर्वस्वें ॥ ३३० ॥

जे गुरुचरणाचे अंकिले ।
जे गुरुवाक्या जीवें विकले ।
सद्गुरुलागीं वहिलें ।
सर्वस्व आपुलें वोवाळिती ॥ ३३१ ॥

जो सद्गुरुच्या बोलावरी ।
जीविताची कुरवंडी करी ।
जो गुरुआज्ञेबाहेरी ।
तिळभरी हों न शके ॥ ३३२ ॥

सद्गुरुतें मनुष्यबुद्धी ।
पाहोंचि नेणे जो त्रिशुद्धी ।
सेवेलागीं निरवधी ।
हर्षानंदीं तत्पर ॥ ३३३ ॥

निजभावार्थें सादर ।
सेवेलागीं अतितत्पर ।
शरीर आठही प्रहर ।
अणुमात्र वंचीना ॥ ३३४ ॥

उंच अथवा नीच काम ।
म्हणों नेणे मनोधर्म ।
गौण करोनि नित्यकर्म ।
मानी उत्तमोत्तम गुरुसेवा ॥ ३३५ ॥

सेवेलागीं निष्कपट ।
नित्य निजभावें चोखट ।
जंव जंव सेवा पडे सदट ।
तंव तंव उद्भत उल्हासु ॥ ३३६ ॥

सच्छिष्य असच्छिष्य समुदावो ।
सद्गुरुसी सारिखेचि पहा वो ।
ज्याचे हृदयीं जैसा भावो ।
तैसा पहा हो फळभोग ॥ ३३७ ॥

भावेषु विद्यते देवो’ ।
हा उपदेशीं मुख्य निर्वाहो ।
आपुला आपणया भावो ।
फळभोग पहा हो भोगवी ॥ ३३८ ॥

चुकवावया मृत्यूचा ठावो ।
जाणिवे आणितां निजभावो ।
हिरण्यकशिपु नाडला पहा हो ।
संधी साधोनि देवो निर्दळी त्यासी ॥ ३३९ ॥

तेथेंचि प्रर्हालदाचा भावो ।
मज रक्षिता देवाधिदेवो ।
त्यासी साक्षेपें मारितां रावो ।
मरणचि वावो भावार्थें केलें ॥ ३४० ॥

परमार्थीं जें जाणपण ।
ते जाणावी नागवण ।
यालागीं सद्भावें जो संपूर्ण ।
तो जन्ममरणछेदकु ॥ ३४१ ॥

मी शिष्यपरीक्षकु ज्ञाता ।
हे सद्गुरुसी नाहीं अहंता ।
तेथें जैशी त्याची भावार्थता ।
तैशा तैशा अर्था तो पावे ॥ ३४२ ॥

हें असो सच्छिष्याचा सद्भावो ।
राया अभिनव कैसा पहा हो ।
गुरु ब्रह्म ऐक्यभावो ।
निजनिर्वाहो निष्टंक ॥ ३४३ ॥

माझ्या इंद्रियवृत्ती चाळिता ।
सद्गुरु ’निजात्मा’ मजआंतौता ।
बाह्य सेवेलागीं सर्वथा ।
’ब्रह्ममूर्ति’ तत्त्वतां सद्गुरु मानी ॥ ३४४ ॥

सद्गुरुचरणीं आपण ।
चित्त-वित्त-जीवितेंसीं पूर्ण ।
करुनि घाली आत्मार्पण ।
सर्वस्वें संपूर्ण सर्वभावें ॥ ३४५ ॥

तेथें संतुष्टला स्वामी पूर्ण ।
तोही सर्वस्वें भुलोन ।
आवडी निजांगें आपण ।
सेवका आधीन स्वामी होये ॥ ३४६ ॥

आत्मार्पण करितां बळी ।
द्वारीं द्वारपाळ जाहला वनमाळी ।
ऐसी भजनभावाची नवाळी ।
सेवकाजवळी स्वामी तिष्ठे ॥ ३४७ ॥

एवढी ये अगाध प्रीती ।
उत्तम भक्त स्वयें पावती ।
भाळ्याभोळ्यां हेचि स्थिती ।
कैशा रीती आतुडे ॥ ३४८ ॥

याचिलागीं सद्गुरुपाशीं ।
शरण रिघावें सर्वस्वेंशीं ।
तो संतोषोनियां शिष्यासी ।
भजनधर्मासी उपदेशी ॥ ३४९ ॥

जेणें भजनें भगवंत ।
भजोनि जाहले उत्तम भक्त ।
ते भागवतधर्म समस्त ।
शिकावे निश्चित सद्भावेंसीं ॥ ३५० ॥

मुख्य भागवतधर्मस्थिती ।
अवश्य करावी सत्संगती ।
हेंचि सद्गुरु उपदेशिती ।
असत्संगतित्यागार्थ ॥ ३५१ ॥

सर्वतो मनसोऽसङगमादौ सङगं च साधुषु ।
दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥

सर्वांपासोनि निःसंग ।
जरी मनीं होणें आहे चांग ।
तैं अवश्य धरावा सत्संग ।
असत्संग त्यागावा ॥ ३५२ ॥

मुख्य असत्संग देहसंगती ।
त्याची समूळ करावी निवृत्ती ।
जगीं दाटुगी सत्संगती ।
जाण निश्चितीं नृपनाथा ॥ ३५३ ॥

जेथें दया मैत्री प्रश्रयो पूर्ण ।
मुख्यत्वें हें त्रिविध लक्षण ।
अवश्य करावें आपण ।
सत्संग प्रमाण स्वहितासी ॥ ३५४ ॥

सांडोनियां थोरपण ।
साधूसी लीन होआवें संपूर्ण ।
सांडोनियां देहाभिमान ।
त्यासी लोटांगण घालावें ॥ ३५५ ॥

साधूपरता पूज्य पहा हो ।
जगीं नाहीं आन देवो ।
संतपूजनें देवाधिदेवो ।
स्वयमेवो संतुष्टे ॥ ३५६ ॥

संतपदींचे रजःकण ।
शिरीं वंदावे श्रद्धेनें पूर्ण संतांपुढें जाणपण ।
सर्वथा आपण न मिरवावें ॥ ३५७ ॥

देखोनि संतसमुदावो ।
अनन्यगती भगवद्भावो ।
भगवद्भावें नम्र स्वभावो ।
’प्रश्रयो’ पहा हो या नांव ॥ ३५८ ॥

नम्रता सेवितां संतचरण ।
येथें भूतदया वाढे पूर्ण ।
हें दयेचें निजलक्षण ।
सावधान अवधारीं ॥ ३५९ ॥

भूतांसी कठिणपण ।
देखतां निघों पाहे प्राण ।
मा स्वयें करील आपण ।
हें सर्वथा जाण स्वप्नीं न घडे ॥ ३६० ॥

जेणें आपणासी होय दुःख ।
तें भूतांसी करीना निःशेख ।
जेणें आपणासी होय सुख ।
तें आवश्यक करी दीना ॥ ३६१ ॥

सर्व भूतीं दया समान ।
कदा न बोले कठिणपण ।
भूतांची पीडा निवारण ।
करोनि आपण सुखोपाय चिंती ॥ ३६२ ॥

जीवमात्रीं दुरुक्ती बोलतां ।
जिव्हेच्या घेवों पाहे जीविता ।
भूतीं दुष्टपण चाळितां ।
समूळ निजचित्ता निर्दाळूं पाहे ॥ ३६३ ॥

भूतांसी जेथ पीडा पावे ।
त्यातळीं जीव घालूं धांवे ।
जीवापरीस भूतें सर्वें ।
दयागौरवें पढियंतीं ॥ ३६४ ॥

ऐसें जें कारुण्य पूर्ण ।
त्या नांव ’दया’ संपूर्ण ।
आतां मैत्रीचें लक्षण ।
असाधारण तें ऐका ॥ ३६५ ॥

सर्व भूतांचे ठायीं ।
सुहृदावांचोनि दुजें नाहीं ।
तरी न करितांचि मैत्री पाहीं ।
ठायींचे ठायीं अलोलिक ॥ ३६६ ॥

जे विषयवियोगें न विटे ।
नाना विकल्पीं न तुटे ।
आलिया परम संकटें ।
’मैत्री’ नेटेंपाटें सदा ग्राह्य ॥ ३६७ ॥

या नांव गा मित्रभावो ।
प्राण गेलिया न तुटे पहा हो ।
देखतां कल्पांतकाळघावो ।
निजमित्रसमुदावो एकवटे कीं ॥ ३६८ ॥

ऐसी आचरतां निजस्थिती ।
श्रद्धा उपजे सर्वाम भूतीं ।
त्या श्रद्धेची व्युत्पत्ती ।
यथानिगुती सांगेन ॥ ३६९ ॥

नवल श्रद्धेचें लक्षण ।
ब्रह्मा मुंगी समसमान ।
तरी यथोचित विधान ।
सर्वथा जाण चुकेना ॥ ३७० ॥

अर्घ्यपाद्यादि पूजन ।
सकळ दान आणि सन्मान ।
हे श्रद्धा ब्राह्मणीं संपूर्ण ।
एकासी तें जाण अन्नमात्रचि ॥ ३७१ ॥

एका अन्न आच्छादन ।
एकासी ते कोरडे कण ।
तृण आणि जीवन ।
एका पयःपान यथोचित ॥ ३७२ ॥

जेणें ज्यासी सुख संपूर्ण ।
तें तें करी उचित श्रद्धें जाण ।
अनुचित श्रद्धेचें विंदाण ।
दुःखकारी संपूर्ण सर्वार्थीं ॥ ३७३ ॥

जेवीं ब्राह्मणा वाढिलें तृण ।
गाईस वाढिलें मिष्टान्न ।
श्वानासी बैसणें सिंहासन ।
साधूसी आसन थारोळा ॥ ३७४ ॥

व्याघ्रासी पडिल्या लंघन ।
त्यासि अर्पूं नये गोदान ।
गाय गादल्या संपूर्ण ।
तैलाभ्यंजन करुं नये ॥ ३७५ ॥

हो कां देह-इंद्रियें जरी एकें ।
तरी जिव्हाकर्म नव्हे नाकें ।
तेवीं एक भूतात्मा भूतवेखें ।
उचितोन्मुखें यजावा ॥ ३७६ ॥

करितां यथोचित अर्पण ।
जरी क्रिया दिसे भिन्न भिन्न ।
तरी अंतरश्रद्धा अभिन्न ।
हें मुख्य लक्षण भागवतधर्मी ॥ ३७७ ॥

भूतीं भूतात्मा अभिन्नस्थिती ।
दया मैत्री साधूंची भक्ती ।
हेच आतुडे कैशा रीतीं ।
प्रबुद्ध तदर्थी उपाव सांगे ॥ ३७८ ॥

तेचि नव श्लोकीं श्लोकोक्ती ।
समूळ भागवतधर्मस्थिती ।
प्रबुद्ध सांगे रायाप्रती ।
साधकां निजप्राप्ती साधावया ॥ ३७९ ॥

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ॥ २४ ॥

मुख्य साधावया परमार्थ ।
अवश्य पाहिजे गा ’शुचिता’ ।
शुचित्वावांचोनि तत्त्वता ।
न लाभे हाता निजस्वार्थु ॥ ३८० ॥

यालागीं गा नृपनाथा ।
शुद्ध शौचाची आइक कथा ।
आंतर मळ न क्षाळितां ।
न लाभे हाता बाह्यशुद्धी ॥ ३८१ ॥

मन मळिण वासनामळें ।
तें न करितां सोंवळें ।
बाह्य पवित्रता अहंबळें ।
तें जाण आंधळें न्याहाळी जैसें ॥ ३८२ ॥

मन मळिण वासनामळें ।
तें प्रक्षाळूनि सोंविळें ।
करावें गा भावबळें ।
गुरुवाक्यमेळें निजनिष्ठा ॥ ३८३ ॥

सोनें जेवीं पुटीं पडे ।
मळ तुटे वाणीं चढे ।
तेवीं गुरुसेवा जडत्व मोडे ।
चित्तशुद्धी जोडे निर्दुष्ट ॥ ३८४ ॥

आरशासी सहाणीं तोडिजे ।
तेणें स्वमुखा शुद्धत्व जोडिजे ।
तेवीं चित्तशुद्धी उघडिजे ।
सहजीं सहजें निजशुद्धी ॥ ३८५ ॥

लोहें परिसु झांकिजे ।
तंव लोहात्वा मुकिजे ।
तेवीं अंतरशुद्धीनें कीजे ।
महा निर्बुजे स्थूळबुद्धि ॥ ३८६ ॥

सूर्यासन्मुख सूर्यकांत ।
जाहलिया शुद्धत्वें होय दीप्त ।
ते प्रभा बाह्य प्रकाशत ।
अग्निहोत्रार्थ महायागा ॥ ३८७ ॥

तेवीं गुरुवाक्यें अंतरशुद्धता ।
सबाह्य आली शुचिता ।
हे न करिती जे पवित्रता ।
ते जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३८८ ॥

अल्प जळ शौचाप्रती ।
तेणें हात करकटले ठाती ।
शेवटीं गिरबिडे बृहती ।
तेवीं विकल्पी होती अपवित्र ॥ ३८९ ॥

भरलें काळकूट जीवीं ।
वरी टवटव अतिबरवी ।
तें इंद्रावण कोणीही न सेवी ।
अंतरस्वभावीं अतिमळिण ॥ ३९० ॥

तीर्थी धुतला रजकराजु ।
तो काय होईल शुद्ध द्विजु ।
नटें घेतला राजध्वजु ।
तो नव्हे पूज्यु बाह्यक्रियावशें ॥ ३९१ ॥

सुंदरी सुकुमार साजिरी ।
वोठीं कुष्ठता तिळभरी ।
जाहलिया तीतें कोणी न वरी ।
वरीवरी बरी दिसतांही ॥ ३९२ ॥

नागवी माथां मोत्यांची जाळी ।
शिंबरी सुपाणीदाणा ल्याली ।
तेवीं बाह्य पवित्रता दाविली ।
ते ते केली निजभंडिमा ॥ ३९३ ॥

दहें माखला वायसु ।
तो काय होईल राजहंसु ।
दहीं म्हणोनि मथितां कापुसु ।
तृप्ती नव्हे उपहासु जगीं प्रगटे ॥ ३९४ ॥

तेवीं अंतरीं विकल्पु असतां ।
बाह्य जे जे पवित्रता ।
ते ते क्रिया नृपनाथा ।
जाण तत्त्वतां अतिभंडिमा ॥ ३९५ ॥

अंतर क्षाळिलें गुरुप्रतीतीं ।
बाह्य क्षाळिलें शास्त्रयुक्तीं ।
ऐसें शुचित्व निजनिश्चितीं ।
अद्वैत स्थिती तेथें नांदे ॥ ३९६ ॥

अंतरीं शुचित्व पूर्ण वसे ।
तें बाह्यकर्मी स्वयें प्रकाशे ।
तें शुचित्वचि अनायासें ।
परमार्थदशे प्रकाशी ॥ ३९७ ॥

ईश्वरभावाचें निजवर्म ।
ज्याचे पोटीं रिघालें सप्रेम ।
त्याचें कर्मचि होय ब्रह्म ।
त्या देहभ्रम बाधीना ॥ ३९८ ॥

या नाम ’शुचिष्मता’ ।
सत्य जाण गा नृपनाथा ।
तपाचीही स्थिती आतां ।
ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥ ३९९ ॥

शरीरशोषणा नांव तप ।
तें प्रारब्ध-भोगानुरुप ।
हृदयीं वाहणें कृष्णस्वरुप ।
तो शुद्ध साक्षेप तपाचा ॥ ४०० ॥

जेवीं धूरसूनि दिठी ।
शूर रणामाजीं उठी ।
तेवीं ईश्वर धरोनि पोटीं ।
वर्ते तो सृष्टीं तपिया शुद्ध ॥ ४०१ ॥

हेंचि तपाचें निजस्वरुप ।
याचि नांव शुद्ध ’तप’ ।
यावरतें न चढे रुप ।
व्यर्थ वाग्जल्प कां करावे ॥ ४०२ ॥

द्वंद्वसहिष्णुता मुमुक्षा ।
या नांव म्हणिजे ’तितिक्षा’ ।
तेही आणावया लक्षा ।
नृपाध्यक्षा अवधारीं ॥ ४०३ ॥

सुखदुःख उभय भोग ।
दोंमाजीं अखंड आपुलें अंग ।
जेवीं चित्रींची वाघीण आणि वाघ ।
दोहींमाजीं साङग निजत्वें भिंती ॥ ४०४ ॥

जेवीं दावाग्री कां उन्हाळे ।
आकाश जैसें न पोळे ।
असोनि त्यांचेनि मेळें ।
त्यांवेगळें अलिप्त ॥ ४०५ ॥

शीतळ जळ कां हींव पडे ।
पृथ्वी निजक्षमा न कांकुडे ।
तेवीं निजस्वरुपसुरवाडें ।
द्वंद्वा नातुडे निजसाधु ॥ ४०६ ॥

शरीर जरी हिंवें कांपे ।
तेणें देह कांपे साधु न कांपे ।
शरीर अतिउष्णें तापे ।
परी साधु न तापे देहतापामाजीं ॥ ४०७ ॥

सुख देखोनि दिठी ।
ज्या गोडिया घाली मिठी ।
दुःखही त्याचि आवडी घोंटी ।
’द्वंद्वसहिष्णुता’ मोथी या नांव राया ॥ ४०८ ॥

गोफणगुंडा सन्मुख ।
लागतां अवश्य उठे दुःख ।
तोच सुवर्णाचा जाहलिया देख ।
दुःख लोपोनि सुख अनिवार वाढे ॥ ४०९ ॥

सुखदुःखप्रकाशक ।
निजवस्तु असे एक ।
त्या एकात्मता देख ।
द्वंद्वें साधक सुखें साहती ॥ ४१० ॥

तेवीं द्वंद्वाचें जाणपण ।
जाणवीत असे जें ज्ञान ।
तें जाणितल्या आपण ।
द्वंद्वें संपूर्ण निर्द्वंद्वें होती ॥ ४११ ॥

रसउसीं कठिणपण ।
त्यामाजीं गोडी अखंड पूर्ण ।
तेवीं द्वंद्वामाजीं वस्तु चिद्धन ।
अखंडदंडायमान स्वयें देखे ॥ ४१२ ॥

ऐशी हे अखंडता ।
जंव न ये साधकाचे हाता ।
तंव द्वंद्वाची सहनता ।
नव्हे नृपनाथ निश्चयेंसीं ॥ ४१३ ॥

या नांव ’द्वंद्वसहन’ ।
निजनिश्चयें जाण पूर्ण ।
आतां मौनाचें लक्षण ।
सावधान अवधारीं ॥ ४१४ ॥

वाग्वादु करावा जनीं ।
तैं दृढ व्हावें देहाभिमानी ।
सांडविला तो सद्गुरुंनीं ।
निःशेष धोउनी शब्देंसीं ॥ ४१५ ॥

सद्गुरुवचन पडतां कानीं ।
स्तुति निंदा गिळोनि दोन्ही ।
बोल बोलणें निरसुनी ।
हृदयभुवनीं परिपक्वलें ॥ ४१६ ॥

तेव्हां ज्याचे बोलावे अवगुण ।
तेथें दिसे हृदयस्थ आपण ।
यालागीं बोलतां पैशुन्य ।
पडे मौन गुरुवाक्यें ॥ ४१७ ॥

गुण देखोनियां स्तवन ।
करितां पडे दृढ मौन ।
मीचि स्तव्य स्तविता स्तवन ।
मज म्यां वानितां पूर्ण मूर्खत्व माझें ॥ ४१८ ॥

निजात्मा निःशेष नसे ।
ऐसा रिता ठाव न दिसे ।
तेथें जें जें कांहीं दिसे ।
तें आत्मप्रकाशें सदोदित ॥ ४१९ ॥

ऐशी सद्गुरुंनीं दाखविली युक्ती ।
ती विश्वासें स्थिरावली चित्तीं ।
यालागीं निंदा आणि स्तुती ।
वाचेप्रती बोलेना ॥ ४२० ॥

संवाद करावा निजस्वार्थी ।
तंव सद्गुरुच्या वचनोक्तीं ।
खुंटल्या वेदशास्त्रांच्या युक्ती ।
त्यावरी स्थिती चढेना ॥ ४२१ ॥

एवं स्तुति निंदा वाग्वाद ।
करितां खुंटला संवाद ।
महामौनें अतिशुद्ध ।
परमानंद सधकां ॥ ४२२ ॥

ऐसें साधावया दृढ मौन ।
सद्गुरु शिकवी वेदाध्ययन ।
उपनिषदर्थ विवंचून ।
पढवी संपूर्ण अर्थावबोधें ॥ ४२३ ॥

अथवा अतिशयें दृढ मौन ।
श्रीरामकृष्णनामस्मरण ।
अखंड नामें गर्जतां पूर्ण ।
वेदार्थ जाण तिष्ठती पुढें ॥ ४२४ ॥

नित्य रामनाम गर्जे वाणी ।
त्या तीर्थें येती लोटांगणीं ।
सुरवर लागती चरणीं ।
यम पायवणी स्वयें वंदी ॥ ४२५ ॥

रामनामाचें जें स्मरण ।
या नांव गा ’महामौन’ ।
वेदें नाम स्तविलें पूर्ण ।
शुद्ध अध्ययन हरिनाम ॥ ४२६ ॥

वेदु अथवा नामस्मरण ।
या नांव गा ’स्वाध्यायो’ जाण ।
आतां आर्जवाचें लक्षण ।
ऐकें संपूर्ण महाराजा ॥ ४२७ ॥

आतां आर्जव तें ऐसें ।
सर्वां जीवां जीवन जैसें ।
कां तंतु जैसा निजविलासें ।
अविरोधें असे पटामाजीं ॥ ४२८ ॥

साखरेचें इंद्रावण ।
केलिया न वचे गोडपण ।
तैंसें विषमांही जीवां जाण ।
आर्जवें पूर्ण रंजवी स्वभावें ॥ ४२९ ॥

वक्र चंद्राची चंद्रिका ।
परी अमृत वक्र नव्हे देखा ।
तैंसे देखोनि विषमां लोकां ।
मनोवृत्ति देखा पालटेना ॥ ४३० ॥

निपराद न देखे कोणासी ।
जिवलग सोयरा सर्वांशीं ।
वोळखी जीवमात्रांशीं ।
जैशी तैशी जुनाट ॥ ४३१ ॥

न्यहा संतप्ता आधार देत ।
वरूनि घणघाय घेत ।
सांडस घायातळीं सूत ।
तें आघवेंचि आप्त लोहत्वें लोहा ॥ ४३२ ॥

यापरी जयासी आप्त सर्व ।
ऐसा जो कां निजस्वभाव ।
तया नांव गा आर्जव ।
अति‍अपूर्व गुरुदीक्षा ॥ ४३३ ॥

असुर सुर नर ऋषीश्वर ।
मदनें केले निजकिंकर ।
कंदर्पाचा मार थोर ।
अतिदुर्धर अनंगु ॥ ४३४ ॥

अंतरीं कामाचें दृढ ठाणें ।
वरीवरी दांत चावूनि साहणें ।
त्याचें मनचि निष्काम न म्हणे ।
चाळवणें लौकिकु ॥ ४३५ ॥

तैसी नव्हे सद्गुरुची युक्ती ।
कामाची पालटे कामनावृत्ती ।
अभंग ब्रह्मचर्यस्थिती ।
शिष्यांप्रती उपदेशी ॥ ४३६ ॥

कंदर्पराणिवे स्त्रीपुरुष ।
तेथें गुरुदीक्षा अलोलिक ।
मिथ्या स्त्रीपुरुष मायिक ।
विषयसुख भ्रम मात्र ॥ ४३७ ॥

’आनंदाचें उपस्थ एकायतन’ ।
हें काय मिथ्या वचन ।
ते अर्थीं पूण वेदज्ञ ।
वेदविवंचन दाविती ऐसें ॥ ४३८ ॥

पुसतां साखरेची गोडी कैशी ।
तो स्वादु न ये सांगावयासी ।
तेथें चाखों देत्ती अणुमात्रेंशीं ।
तेचि गोडपण राशीं जाणती जाण ॥ ४३९ ॥

तेवीं परमानंदसुखप्रप्ती ।
उपस्थद्वारा नर चाखिती ।
आनंद एकायतनस्थिती ।
बोलिली उपस्थीं या हेतु वेदें ॥ ४४० ॥

त्या उपस्थसुखाची नित्यस्थिती संभोगेंवीण जे वाढविती ।
तेथ मिथ्या स्त्रीपुरुषव्यक्ती ।
सहजें होती सज्ञान ॥ ४४१ ॥

चाखिली गोडी तेचि साखर ।
परमानंद मैथुनमात्र ।
मानूनियां मैथुनपर ।
जाहले पामर विषयांध ॥ ४४२ ॥

उपस्थीं परमानंदगोडी ।
यालागीं स्त्रीकामाची अतिवोढी ।
सदा सोसिजे महामूढीं ।
ताडातोडी जीविताच्या ॥ ४४३ ॥

साखरेचें केलें नारियेळ ।
तेथ त्वचा गर्भ साखरचि केवळ ।
तेवीं विषयद्वारा सुखकल्लोळ ।
उठती सकळ परमानंदें ॥ ४४४ ॥

नाना पक्वान्नपरवडी ।
गुळाच्या गोडीनें ते चवी गाढी ।
तेवीं विषयाची जे जे आवडी ।
ते ते गोडी निजानंदें ॥ ४४५ ॥

हे नेणोनि मूळींची निजगोडी ।
सोशिती विषयांच्या अतिवोढी ।
बाप सद्गुरुकृपा गाढी ।
विषयांची आवडी एकत्वा आणी ॥ ४४६ ॥

यालागीं विषयांची आस्था ।
न चढे सच्छिष्याचे माथां ।
स्त्रीभोगाची आसक्तता ।
मिथ्या तत्त्वतां गुरुवाक्यनिष्ठा ॥ ४४७ ॥

हा आत्मा हे आत्मी पाहीं ।
ऐसें मिथुन मुळीं नाहीं ।
तें निजमूळ पाडितां ठायीं ।
ब्रह्मचर्य पाहीं अभंग ॥ ४४८ ॥

या नांव गा निज नैष्ठिक्य ।
’ब्रह्मचर्य’ अतिसुटंक ।
सद्गुरुंनीं बोधिलें निष्टंक ।
अलोलिक अभंग ॥ ४४९ ॥