सार्थ ज्ञानेश्वरी - अध्याय १७ वा

ज्याची योगमुद्रा या संपूर्ण विश्वाचा पसारा नाहीसा करते, अशा त्या गणपतीरूपी सद्गुरूंना मी वंदन करतो.

सत्व, रज आणि तम या तिन्हींच्या जाळ्यात अडकलेल्या व देहाभिमानाच्या किल्ल्यात बंदी झालेल्या जीवाला, हे सद्गुरूराया, तुमच्या केवळ स्मरणाने त्या आत्मरूपी शिवाने मुक्त केले आहे.

म्हणूनच शिवाची बरोबरी करण्याचा प्रयत्न बाजूला राहू दे, गुरुत्वाच्या बाबतीत तुम्हीच सर्वात श्रेष्ठ आहात, कारण तुम्ही या मायेच्या पाण्यात बुडणाऱ्या भक्ताला हळूच पैलतीराला नेऊन तारता.

जे तुमच्या स्वरूपाला जाणत नाहीत अशा अज्ञानी लोकांसाठी तुम्ही वाकड्या तोंडाचे (वक्रतुंड) आहात, पण ज्ञानी पुरुषांसाठी तुम्ही नेहमी सरळ आणि सुलभ आहात.

तुमची ती दिव्य दृष्टी पाहू गेले तर लहान वाटते, पण डोळ्यांची उघडझाप करताच या जगाची निर्मिती आणि त्याचा प्रलय या दोन्ही गोष्टी तुम्ही सहज लीलेने करता.

संसाराच्या प्रवृत्तीरूपी कानांच्या हालचालीमुळे जो आनंदाचा वारा सुटतो, तिथे तुम्ही जीवरूपी भ्रमरांनी (टोळक्यांनी) वाहिलेल्या भक्तीच्या निळ्या कमळांनी पूजले जाता.

त्यानंतर जेव्हा निवृत्तीरूपी कानांची टाळी पडते, तेव्हा ती कर्मकांडाची पूजा बाजूला पडते आणि तुम्ही आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचे मोकळे लेणे (दागिने) मिरवता.

तुमच्या डाव्या अंगाला असणारा जो हा मायेचा विलास आहे, ज्याला लोक प्रपंच म्हणतात; तो तुम्ही तांडव नृत्याच्या निमित्ताने दाखवलेला तुमच्या कलेचा विलास आहे.

हे दाता सद्गुरूराया, हा मोठा चमत्कार आहे की, तुम्ही ज्याचे जवळचे नातेवाईक (सोयरे) बनता, तो संसारातील इतर सर्व खोट्या नातेसंबंधांच्या व्यवहाराला कायमचा मुकतो.

जगाचे जन्म-मृत्यूचे बंधन तोडण्याचे सामर्थ्य तुमच्याकडे असल्यामुळे, तुम्हीच खरोखर 'जगद्बंधू' आहात, असा भाव भक्ताच्या अंतःकरणात राहतो.

हे देवराया, जोपर्यंत माणूस तुम्हाला स्वतःपेक्षा वेगळे (दुसरे) मानतो, तोपर्यंत त्याचे स्वतःचे वेगळे अस्तित्व किंवा देहाभिमान उरतच नाही, तो तुमच्यात विरून जातो.

तुम्हाला पुढे करून (शब्दांचे साधन करून) जे लोक तुम्हाला मिळवण्यासाठी धाव घेतात, त्यांना तुम्ही खूप मागे टाकून त्यांच्याही मागे उभे राहता (कारण तुम्ही मिळवण्याची वस्तू नसून स्वतःचा आत्मा आहात).

जो माणूस तुम्हाला ध्यानाच्या माध्यमातून मनात कोंडण्याचा प्रयत्न करतो, त्याच्या साध्या देशातही तुम्ही जात नाही; पण जे ध्यानाचा तो खोटा विसर पडल्यावर उरते, तिथे तुमचे प्रेम असते.

जो तुम्हाला केवळ शाब्दिक ज्ञानाने जाणत नाही, तोच खरा तुमच्या स्वरूपाशी एकरूप होऊन सर्वज्ञ बनतो; वेदांचा मोठा गाजावाजाही तुम्ही आपल्या कानावर घेत नाही, कारण तुम्ही शब्दांच्या पलीकडचे आहात.

तुमचे मूळ नावच 'मौन' आहे, मग मी शब्दांच्या स्तोत्रांनी तुमचे वर्णन करण्याची आशा कशी धरू? डोळ्यांना जे काही दिसते ती सगळी मायेची सावली आहे, मग तिची भक्ती कशी करू?

हे सद्गुरूराया, जर मी सेवक बनून तुमची सेवा करायला गेलो, तर तिथे माझ्या आणि तुमच्यात भेद निर्माण होईल आणि तो अद्वैत स्वरूपाचा द्रोह ठरेल; म्हणूनच आता मी माझे वेगळे अस्तित्व पूर्णपणे संपवून टाकतो.

हे माझ्या आराध्य सद्गुरूराया, जेव्हा माणूस सर्व प्रकारे स्वतःचे काहीही उरू देत नाही, तेव्हाच तो तुमच्या अद्वैत स्वरूपाला प्राप्त करू शकतो, हे तुमचे खरे मर्म (वर्म) मला समजले आहे.

ज्याप्रमाणे मिठाचा खडा पाण्यात पडल्यावर स्वतःचे वेगळेपण विसरून त्या पाण्याशी एकरूप होतो; तसेच माझे हे तुम्हाला केलेले अनन्य नमन आहे, यापेक्षा मी जास्त काय बोलू?

जसा एखादा रिकामा घडा महासागरात बुडवला की तो पूर्णपणे भरून बाहेर येतो, किंवा वातीच्या दिव्याला दुसऱ्या दिव्याचा स्पर्श झाला की ती वात स्वतः दिवाच बनते—

तसेच हे सद्गुरू श्रीनिवृत्तीनाथा, तुमच्या चरणांना वंदन करताच मी आतून पूर्ण झालो आहे; आता मी या भगवद्गीतेचा गूढ अर्थ जगात उघडा करून सांगेन.

तर, सोळाव्या अध्यायाच्या शेवटी, त्या समाप्तीच्या श्लोकांमध्ये भगवंतांनी जो हा अत्यंत स्पष्ट व पक्का निर्णय दिला होता की—

'हे पार्था, काय करावे आणि काय करू नये (कृत्याकृत्य), या कर्माचा निश्चय करण्यासाठी तुला केवळ शास्त्र हेच एकमेव मुख्य प्रमाण मानले पाहिजे.'

त्यावर अर्जुन आपल्या मनात विचार करू लागला की, 'हे असे कसे शक्य आहे? शास्त्राच्या अभ्यासाशिवाय कर्माच्या बंधनातून सुटका होण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही का?'

'तक्षक नावाच्या भयंकर नागाच्या फणेवर पाय देऊन त्याचा मणी काढणे, किंवा जिवंत सिंहाच्या नाकातील केस उपटून आणणे केव्हा शक्य होईल?'

'आणि जर तो मणी आणून धाग्यात ओवला, तरच गळ्यात दागिना घालायला मिळेल; नाहीतर माणसाने आयुष्यभर गळ्यात काहीही न घालता रिकामेच राहायचे का?'

'तसेच, या अथांग शास्त्रांचे सर्व नियम एकत्र करून कोण समजून घेणार? आणि त्या सर्व शास्त्रांच्या सिद्धांतांचे ऐक्य (एकवाक्यता) माणसाला केव्हा समजणार?'

'आणि समजा शास्त्रांचे ऐक्य समजले तरी, त्याप्रमाणे सर्व कर्मांचे आचरण करायला माणसाला पुरेसा वेळ कुठे मिळतो? माणसाचे हे लहानसे आयुष्य त्यासाठी पुरेसे आहे का?'

'आणि शास्त्र, त्याचा अर्थ, योग्य देश आणि योग्य काळ या चारही गोष्टी जुळून येऊन जे कर्माचे फळ मिळते; तो योग जगातल्या सर्वसामान्य लोकांना कसा बरं लाभणार?'

'म्हणून शास्त्राप्रमाणे कर्माचे आचरण करणे हे बहुतांश लोकांना अनेक कारणांमुळे शक्य होत नाही; मग अशा वेळी जे अशिक्षित किंवा सामान्य मुमुक्षू आहेत, त्यांना मोक्ष मिळण्याची काय गती असणार?'

हाच मुख्य विचार भगवंतांना विचारण्यासाठी अर्जुन जो हा प्रश्न उपस्थित करतो, तोच या सतराव्या अध्यायाचा मुख्य विषय (ठाव) आहे.

जो संसारातील सर्व विषयांबद्दल उदासीन (वितृष्ण) आहे, सर्व कलांमध्ये अत्यंत हुशार आहे; आणि प्रत्यक्ष श्रीकृष्णालाही अर्जुनाच्या रूपाने लाभलेला जणू दुसरा श्रीकृष्णच वाटतो—

जो शौर्याचा मुख्य पाठीराखा आहे, चंद्रवंशाचा (सोमवंशाचा) दागिना आहे, आणि लोकांना सुख देणे हाच ज्याचा सहज स्वभाव (लीला) आहे—

जो उत्तम बुद्धीचा स्वामी आहे, ब्रह्मविद्येचे विश्रांतीचे स्थान आहे, आणि भगवंतांच्या मनातील विचार आधीच ओळखणारा त्यांचा लाडका सखा आहे—

अर्जुन म्हणाला : हे श्रीकृष्णा, जे लोक शास्त्राचे नियम आणि विधी सोडून देतात (उत्सृज्य), पण मनामध्ये पूर्ण श्रद्धा ठेवून देवांचे पूजन व यज्ञ करतात; त्यांची ती निष्ठा कोणती मानावी? ती सात्त्विक आहे, राजस आहे की तामस आहे, ते मला सांगा.

तो अर्जुन म्हणाला, "हे तमालवृक्षासारख्या सावळ्या रंगाच्या देवा, आमच्या इंद्रियांना प्रत्यक्ष परब्रह्म रूपाने लाभलेल्या श्रीकृष्णा, तुमचे ते आधीचे बोलणे ऐकून आमच्या मनात अजून एक मोठी शंका (अपेक्षा) राहिली आहे."

"शास्त्राच्या अभ्यासाशिवाय माणसाला स्वतःचा मोक्ष कधीही दिसू शकत नाही, असे तुम्ही इतक्या कडक शब्दांत कसे बरं बोललात?"

"कारण बऱ्याचदा माणसाला शास्त्राचा अभ्यास करण्यासाठी योग्य जागा (देश) मिळत नाही, किंवा वेळेची अनुकूलता लाभत नाही, आणि शास्त्र शिकवणारा गुरूही त्याच्यापासून खूप दूर असतो."

"आणि शास्त्र शिकण्यासाठी ज्या साधनांची आणि पुस्तकांची (सामुग्रीची) गरज असते, त्या गोष्टीही त्या वेळी माणसाला सहज उपलब्ध नसतात."

"त्याचे पूर्वसंचित (प्राचीन) अनुकूल नसते आणि त्याची बुद्धीही त्याला साथ देत नाही, अशा अनेक कारणांमुळे ज्याला आयुष्यात शास्त्र शिकणे अजिबात जमत नाही—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, शास्त्राच्या बाबतीत ज्यांना साधी नखाएवढीही माहिती नसते, म्हणूनच ज्यांनी शास्त्राचा तो अवघड खटाटोप (उखिविखी) सुरुवातीलाच सोडून दिलेला असतो;"

"पण जे ज्ञानी पुरुष शास्त्राचा अर्थ निश्चित करून, पवित्र कर्मांचे आचरण करून या जगात आणि परलोकात सुखाने वावरत असतात—"

"त्या संतांसारखेच आपलेही जीवन व्हावे, अशी मनापासून तीव्र इच्छा धरून, सामान्य लोक त्या संतांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून आचरण करू लागतात."

"हे दाता श्रीकृष्णा, जसे लहान बाळ पाटीवर गुरूने लिहून दिलेल्या अक्षरांच्या खाली हुबेहूब तशीच अक्षरे गिरवायला शिकते, किंवा डोळ्यांनी आंधळा असलेला माणूस जसा वाटाड्याला पुढे करून त्याच्या मागे मागे चालतो—"

"तसेच, जे सर्व शास्त्रांमध्ये हुशार असणारे संत आहेत, त्यांचे ते उत्तम आचरणच हे सामान्य लोक आपल्या श्रद्धेचे मुख्य प्रमाण मानतात."

"आणि मग ते मोठ्या भक्तीने भगवान शंकरादी देवांची पूजा करतात, जमिनीसारखी मोठी दाने देतात, आणि आग्निहोत्रासारखे यज्ञ आपल्या श्रद्धेने करत राहतात."

"हे पुरुषोत्तमा श्रीकृष्णा, सत्व, रज आणि तम या तिन्हींमध्ये त्यांच्या त्या श्रद्धेला कोणती गती मिळते, ते मला स्पष्ट करून सांगा."

तेव्हा वैकुंठाच्या सिंहासनावर बसणारे साक्षात परब्रह्म, जे वेदांच्या कमळातील सुगंधित परागकण आहेत, आणि हे संपूर्ण जग म्हणजे केवळ ज्यांच्या अस्तित्वाची एक लहान सावली (अंगच्छाया) आहे—

जे काळापेक्षाही मोठे आहेत, जगात अलौकिक व थोर आहेत, ज्यांच्या तोडीचे जगात दुसरे कोणीही नाही, आणि जे साक्षात आनंदाचा घट्ट पुंज (आनंदघन) आहेत—

या सर्व श्रेष्ठ गुणांचे सामर्थ्य ज्यांच्या शरीरात पूर्णपणे भरलेले आहे, ते भगवान श्रीकृष्ण आता स्वतःच्या मुखाने बोलू लागले.

श्रीभगवान म्हणाले : हे पार्था (अर्जुना), मनुष्यांच्या अंतःकरणात असणारी श्रद्धा ही त्यांच्या पूर्वसंस्कारांच्या स्वभावातूनच जन्माला आलेली (स्वभावजा) तीन प्रकारची असते — ती सात्त्विक, राजस आणि तामस अशा तीन प्रकारांत विभागली जाते, तिचे स्वरूप तू ऐक.

देव म्हणाले, "हे पार्था, तुझ्या मनात असणारी ही तीव्र इच्छा आम्ही पूर्णपणे जाणतो; कारण तुला शास्त्राचा तो कठीण अभ्यास करणे म्हणजे एक मोठी अडचण (आडसो) वाटते, म्हणूनच तू हा प्रश्न विचारत आहेस."

"तू विचार करतोस की, शास्त्राचा अभ्यास न करता केवळ साध्या श्रद्धेच्या बळावर मी थेट परम पदाला (मोक्षाला) प्राप्त करीन; पण हे हुशार अर्जुना, हे काम तितके सोपे नाही."

"केवळ 'श्रद्धा' हे नाव ऐकले म्हणून तिच्यावर आंधळा विश्वास ठेवता येत नाही; कारण चांगला ब्राह्मण जर नीच लोकांच्या संगतीत सतत राहिला, तर तो स्वतःच्या आचरणाने नीच बनत नाही का? बनतो."

"जरी गंगा नदीचे पवित्र पाणी असले, पण ते जर मद्याच्या (दारूच्या) भांड्यात आणून ठेवले, तर ते पाणी पवित्र मानून कधी प्राशन करता येईल का? नाही."

"चंदन स्वभावतः अतिशय थंड असते, पण ते जर अग्नीच्या संपर्कात आले आणि पेटू लागले, तर त्याला हातात धरल्यावर ते हात जाळल्याशिवाय राहील का?"

"किंवा शुद्ध असणारे उत्तम सोने जर एखाद्या मातीच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यात एकत्र वितळवले (पुटात टाकले), तर ते सोने शुद्ध मानून घेणारा माणूस फसला जाणार नाही का?"

"त्याचप्रमाणे, श्रद्धेचे मूळ स्वरूप स्वतःहून जरी अतिशय शुद्ध आणि पवित्र असले; तरी ते जेव्हा संसारी माणसाच्या स्वभावाच्या वाट्याला येते—"

"तेव्हा ते प्राणी तर आपल्या मूळ स्वभावाने आणि या अनादी मायेच्या प्रभावामुळे, सत्व, रज आणि तम या तिन्ही गुणांनीच पूर्णपणे विणलेले (वळलेले) असतात."

"त्या तीन गुणांपैकी जेव्हा दोन गुण मागे पडतात आणि एक गुण डोके वर काढतो, तेव्हा माणसाच्या मनातील वृत्ती तशाच गुणाची बनते."

"जैसी वृत्ती असते तसे मन विचार धरते, जसे मन विचार करते तशी माणूस कर्मे करतो, आणि जशी कर्मे करतो तशीच गती त्याला मृत्यूनंतर दुसऱ्या जन्मात मिळते."

"बीज नष्ट होऊन त्यातून झाड निर्माण होते, आणि झाड नष्ट झाल्यावर ते पुन्हा बीजामध्ये सामावून जाते; अशा चक्रात करोडो युगे निघून गेली, तरी त्या झाडाची मूळ जात कधी बदलत नाही."

"त्याचप्रमाणे माणसाचे हे जन्मांतराचे चक्र अखंड चालत राहते; पण त्याच्या स्वभावातील हे तीन गुण कधीही त्याचा पाठ सोडत नाहीत."

"म्हणून संसारी प्राण्यांच्या मनात जी श्रद्धा निर्माण होते, ती श्रद्धा त्यांच्या अंतःकरणात असणाऱ्या त्याच तीन गुणांसारखी बनते, हे तू नीट समजून घे."

"नशिबाने जर मनात शुद्ध सत्वगुण वाढला, तर ती श्रद्धा आत्मज्ञानाकडे धाव घेते; पण त्या एका चांगल्या सत्वगुणाला मागे खेचण्यासाठी रज आणि तम हे दोन्ही शत्रू तिथे टपलेलेच असतात."

"जेव्हा सत्वगुणाच्या आश्रयाने ती श्रद्धा मोक्षाच्या फळाकडे वळू लागते, तेव्हा रज आणि तम हे गुण कधी शांत बसतील का? ते तिला अडवण्याचा प्रयत्न करतात."

"जेव्हा सत्वगुणाची ताकद मोडून रजोगुण आकाशात झेप घेतो (खवळतो), तेव्हा तीच पवित्र श्रद्धा संसारातील काम्य कर्मांची झाडू (कर्मकेरसुणी) बनून राहते."

"आणि जेव्हा मनात तमोगुणाची आग पेटते, तेव्हा तीच श्रद्धा पूर्णपणे भ्रष्ट होते आणि जगातल्या कोणत्याही वाईट भोगांच्या मागे धावू लागते."

हे भारत (अर्जुना), सर्व प्राण्यांची श्रद्धा ही त्यांच्या अंतःकरणातील सत्वानुसार (स्वभावानुसार) असते; हा मनुष्य स्वभावतः श्रद्धेनेच बनलेला (श्रद्धामय) आहे, ज्याची जशी श्रद्धा असते, तो स्वतः तसाच बनतो.

"अशा प्रकारे हे चतुर अर्जुना, सत्व, रज आणि तम या तिन्हींच्या पलीकडे असणारी स्वतंत्र श्रद्धा या संसारी जीवांच्या जगात कुठेही अस्तित्वात नाही."

"म्हणून माणसाची श्रद्धा जन्मापासूनच स्वभावतः तीन गुणांनी युक्त असते — ती सात्त्विक, राजस आणि तामस अशा तीन भेदांमध्ये विभागलेली असते."

"जसे पाणी हे सर्वांचे जीवन आहे, पण तेच पाणी जेव्हा विषारी वेलीत जाते तेव्हा मारक बनते; किंवा तेच पाणी मिरीमध्ये तीक्ष्ण तिखट बनते आणि उसामध्ये अत्यंत गोड बनते—"

"तसेच जो मनुष्य रात्रंदिवस केवळ तमोगुणात (आळस आणि अज्ञानात) बुडलेला असतो, त्याच्या अंतःकरणातील श्रद्धा साक्षात तमोगुणाचेच रूप धारण करते."

"जसे काजळ आणि काळी शाई (मसी) यांच्या काळेपणात कोणताही फरक उरत नाही; तसेच त्या तमोगुणी माणसाचा स्वभाव आणि त्याची तामस श्रद्धा यात काहीही फरक उरत नाही."

"त्याचप्रमाणे राजस मनुष्याच्या ठिकाणी असणारी श्रद्धा ही रजोमय जाणावी, आणि सात्त्विक पुरुषाच्या ठिकाणी असणारी श्रद्धा ही पूर्णपणे सत्वगुणाचीच असते."

"अशा प्रकारे हा संपूर्ण विश्वाचा पसारा (जगडंबर) केवळ श्रद्धेच्या मुशीतूनच ओतून तयार झालेला आहे, असे तू समज."

"पण या तीन गुणांच्या प्रभावामुळे श्रद्धेवर जो हा तीन प्रकारचा शिक्का (लासे) बसला आहे, तो ओळखण्याची लक्षणे मी तुला सांगतो."

"जसे झाड कोणते आहे हे त्याच्या फुलांवरून ओळखता येते, माणसाच्या मनातील विचार त्याच्या बोलण्यावरून समजतात, आणि पूर्वजन्मीचे कर्म सध्या भोगाव्या लागणाऱ्या सुखा-दुःखावरून ओळखता येते—"

"तसेच ज्या लक्षणांवरून श्रद्धेचे हे तिन्ही प्रकार स्पष्ट ओळखता येतात, ते वर्णन आता तू एकाग्रतेने ऐक."

सात्त्विक गुणांचे लोक देवांची पूजा व यज्ञ करतात, राजस गुणांचे लोक यक्ष आणि राक्षसांना भजतात, आणि जे उरलेले तामस गुणांचे लोक आहेत, ते प्रेत आणि भूतांच्या समूहांची पूजा करतात.

"ज्यांच्या स्वभावाचा साचा (बांधा) सात्त्विक श्रद्धेचा असतो, त्यांची बुद्धी (मेधा) नेहमी स्वर्गातील देवांच्या भक्तीमध्ये रमलेली असते."

"ते पवित्र विद्यांचा अभ्यास करतात, शास्त्राप्रमाणे उत्तम यज्ञांची निवड करतात; आणि थोडक्यात सांगायचे तर, मृत्यूनंतर देवलोकाला प्राप्त होतात."

"आणि हे वीरश्रेष्ठ अर्जुना, जे रजो गुणाच्या श्रद्धेने बनलेले असतात, ते क्रूर अशा राक्षसांना किंवा हवेत उडणाऱ्या यक्ष-खेचरांना भजतात."

"आता ती जी तिसरी तामसी श्रद्धा आहे, तिचे रूप मी तुला सांगतो; ती केवळ पापांची रास असून, अत्यंत क्रूर आणि निर्दयी असते."

"ते निष्पाप जीवांचे बळी देऊन आपली साधना करतात, स्मशानासारख्या अपवित्र ठिकाणी संध्याकाळच्या वेळी भूते आणि प्रेतांच्या घाणेरड्या समूहांची पूजा करतात."

"ते मनुष्य म्हणजे जणू तमोगुणाचे संपूर्ण सार काढून तयार केलेले पुतळेच आहेत; त्यांची ती श्रद्धा म्हणजे तामसी श्रद्धेचे मुख्य घर आहे, असे तू जाण."

"अशी या तीन मुख्य लक्षणांनी युक्त असणारी तीन प्रकारची श्रद्धा या जगात वावरत असते; हे मी तुला एका विशिष्ट कारणासाठी सांगत आहे की—"

"हे चतुर अर्जुना, या तीन प्रकारांपैकी जी 'सात्त्विक श्रद्धा' आहे, तिचा तू नेहमी मनापासून सांभाळ कर; आणि इतर ज्या दोन वाईट (राजस व तामस) श्रद्धा आहेत, त्यांचा पूर्णपणे त्याग कर."

"हे धनंजया, ज्या माणसाची ही सात्त्विक बुद्धी शेवटपर्यंत टिकून राहते, त्याला मोक्ष मिळणे म्हणजे काही अशक्य किंवा भीतीची गोष्ट (बागुलबुवा) उरत नाही, तो मोक्ष सहज मिळवतो."

"तो कदाचित व्यासांचे ब्रह्मसूत्र शिकलेला नसेल, त्याने सर्व शास्त्रांचे परिशीलन (आलोडन) केले नसेल, आणि शास्त्रांचे मोठे सिद्धांत त्याला स्वतःहून सांगता येत नसतील—"

"पण वेद आणि शास्त्रांचे पवित्र अर्थ जे स्वतः मूर्तिमंत आचरण करून जगाला दाखवून देतात, असे जे श्रेष्ठ संत पुरुष आहेत—"

"त्या संतांच्या पावलांवर पाऊल ठेवून जेव्हा हा सात्त्विक श्रद्धेचा माणूस चालतो, तेव्हा शास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याला जे मोक्षाचे फळ मिळते, तेच फळ यालाही सहज मिळते."

"जसे एका माणसाने खूप कष्ट करून एक दिवा पेटवला, आणि दुसऱ्या माणसाने केवळ आपला दिवा त्याच्या ज्योतीला लावून पेटवून घेतला; तर त्या दुसऱ्या माणसाला पहिल्या दिव्यापेक्षा काही कमी प्रकाश मिळतो का? नाही, सारखाच मिळतो."

"किंवा एका श्रीमंत माणसाने अफाट पैसा खर्च करून एक सुंदर पांढरा राजवाडा (धवळार) बांधला; तर त्या वाड्यात राहणारा भाडेकरू किंवा वस्तीकरू त्या वाड्याच्या सुखाचा उपभोग घेत नाही का? तोही तोच आनंद घेतो."

"हे राहू दे; ज्याने कष्ट करून पाण्याचे तळे बांधले, ते तळे केवळ त्याचीच तहान भागवते का? येणाऱ्या-जाणाऱ्या सर्वांची तहान भागवते; किंवा घरात स्वयंपाक करणाऱ्या आचाऱ्यालाच (सुआरालाच) केवळ ते अन्न मिळते का? जेवणारे सर्वजण तृप्त होतात."

"मी तुला जास्त काय सांगू? गंगा नदी केवळ गौतम ऋषींच्या तपाने पृथ्वीवर आली म्हणून ती काय फक्त गौतम ऋषींचीच झाली का? संपूर्ण जगासाठी ती तशीच पवित्र नदी राहिली ना?"

"म्हणून जे ज्ञानी पुरुष आपल्या कौशल्याने शास्त्राचे पवित्र आचरण करतात, त्यांच्यावर पूर्ण श्रद्धा ठेवून जो सामान्य माणूस चालू लागतो, तो मूठभर शिकलेला मूर्ख असला तरी संसारातून सहज तरून जातो."

जे लोक शास्त्राच्या नियमांच्या विरुद्ध (अशास्त्रविहित) असणारे भयंकर व क्रूर तप करतात, जे ढोंग (दंभ) आणि अहंकाराने भरलेले असतात, आणि जे कामवासना, आसक्ती व हटवादाच्या ताकदीने युक्त असतात—

"जे आसुरी लोक शास्त्राचे नाव ऐकले तरी मनातून संतापतात, ज्यांना शास्त्राचा गंधही नसतो; पण जे मोठ्या पंडितांना आणि शास्त्रज्ञांना आपल्या अहंकारापुढे उभेही राहू देत नाहीत—"

"घरातील ज्येष्ठ लोकांचे उत्तम आचरण पाहून जे त्यांची थट्टा (वाकुल्या) उडवतात, आणि ज्ञानी पंडितांचा अपमान करण्यासाठी डागण्या (डाकुल्या) वाजवून हसतात—"

"ते केवळ स्वतःच्या जिद्दीने आणि पैशाच्या घमेंडीने (दर्पाने), उघडपणे ढोंगाची व पाखांडाची भयंकर तपे करायला सुरुवात करतात."

"ते स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या शरीरावर तीक्ष्ण सुऱ्या (कातिया) चालवून, त्यातून निघणारे रक्त आणि मांस आपल्या क्षुद्र देवांच्या भांड्यात (प्रणीतयात) भरतात."

"ते ते रक्त उकळत्या कुंडात ओततात, स्मशानातील पिशाचांच्या (चेड्यांच्या) तोंडाला लावतात, आणि स्वतःचे नवस पूर्ण करण्यासाठी लहान मुलांचे बळी (उंडी) द्यायलाही मागेपुढे पाहत नाहीत."

"केवळ स्वतःच्या हट्टाची प्रतिष्ठा (उजरी) वाढवण्यासाठी, ते त्या क्षुद्र देवतांना खुश करण्याच्या हेतूने अन्न-पाण्याचा त्याग करून स्वतःला छळत राहतात."

"हे माझ्या प्रिय मित्रा अर्जुना, स्वतःला आणि दुसऱ्यांना भयंकर त्रास देणे (आत्मपरपीडा), हे जणू तमोगुणाच्या काळ्या शेतात लावलेले एक वाईट बीज आहे; मग पुढे त्यांना त्याचेच भयंकर फळ मिळते."

"हे धनंजया, जसे स्वतःला पोहता येत नाही (हात बळकट नाहीत) आणि समुद्रात जाताना नावेचा आश्रयही ज्याने घेतला नाही, त्याची जशी समुद्रात बुडून दुर्दशा होते—"

"किंवा जो आजारी माणूस चांगल्या वैद्याशी वाद घालतो, त्याने दिलेले औषध (रस) जमिनीवर ओतून टाकतो आणि स्वतःच्या मनाने काहीही करून आपला प्राण गमावतो—"

"किंवा वाटाड्याच्या (पडिकराच्या) हट्टावर येऊन ज्याने रागाच्या भरात स्वतःचेच डोळे फोडून घेतले, तो जसा अथांग जंगलात (वानवसात) कायमचा आंधळा होऊन अडकतो—"

"तसेच त्या आसुरी लोकांचे होते; ते शास्त्राच्या योग्य मार्गाची निंदा करतात, आणि मोहाच्या आंधळ्या आवेगाने संसाराच्या दुर्गम जंगलात सैरावैरा धावत सुटतात."

"कामवासना सांगेल ती नीच कर्मे ते करतात, क्रोध ज्याला मारायला सांगेल त्याला ते मारून टाकतात; आणि थोडक्यात सांगायचे तर, ते मलाच दुःखाच्या मोठ्या खाईत लोटून देतात."

शरीरात राहणाऱ्या पृथ्वी, आप इत्यादी महाभूतांच्या समूहाला (भूतग्रामाला) दुर्बल करणारे, आणि त्या शरीराच्या आत अंतर्यामी आत्मा म्हणून राहणाऱ्या माझाही छळ करणारे जे मूर्ख (अचेतस) लोक आहेत; त्यांचा निश्चय साक्षात 'आसुरी' आहे असे तू निश्चित जाण.

"ते स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या शरीराला जे काही दुःख देतात; त्या शरीराच्या आत आत्मा म्हणून राहणाऱ्या मज परमात्म्यालाच तेवढा सगळा त्रास (शीण) भोगावा लागतो."

"वास्तविक पाहता अशा पापी लोकांच्या नावाचा साधा वाचेने उच्चार करणे (पालवाला स्पर्श करणे) ही अपवित्र गोष्ट आहे; पण त्यांचा त्याग कसा करावा, हे शिकवण्यासाठी मला त्यांचे वर्णन करावे लागत आहे."

"जसे घरातून प्रेत बाहेर काढून दिले जाते, किंवा अपवित्र माणसाशी बोलणे टाळले जाते; अथवा हाताला लागलेली घाण (कश्मल) स्वच्छ करण्यासाठी जसा हातानेच पाण्याचा वापर करावा लागतो—"

"तिथे हात साफ करताना जसा त्या घाणीचा स्पर्श मनाला वाईट वाटत नाही, कारण उद्देश स्वच्छतेचा असतो; तसेच त्या आसुरांचा त्याग करण्यासाठीच मी हा संवाद करत आहे."

"पण हे अर्जुना, जर कधी चुकून तुझी नजर अशा आसुरी लोकांवर पडली, तर तू लगेच माझे मनोभावे स्मरण कर; कारण त्या पापापासून दूर होण्यासाठी माझ्या स्मरणाशिवाय दुसरे कोणतेही मोठे प्रायश्चित्त नाही."

"म्हणून मी तुला पुन्हा पुन्हा बजावून सांगतो की, जी सात्त्विक श्रद्धा आहे, तिचाच तू सर्व प्रकारे आपल्या अंतःकरणात अतिशय उत्तम रीतीने सांभाळ कर."

"आणि त्यासाठी माणसाने नेहमी तशाच चांगल्या गोष्टींचा संग धरला पाहिजे, ज्याने मनातील सात्त्विक भाव वाढेल; आणि सत्वगुण वाढवणारा पवित्र 'आहार' घेतला पाहिजे."

"एरवीही तू विचार करून पाहा, माणसाचा स्वभाव घडवण्याच्या आणि वाढवण्याच्या बाबतीत, आहारापेक्षा दुसरा कोणताही मोठा आणि बलवान कारण (हेतू) जगात नाही."

"हे वीर अर्जुना, तू हे डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहतोस की, जो माणूस शुद्धीवर असताना मद्य (दारू) प्राशन करतो, तो त्याच क्षणात पूर्णपणे नशेत धुंद (माजिरा) होऊन जातो."

"किंवा जो माणूस अयोग्य अन्न खातो, त्याच्या शरीरात वात आणि कफाचे विकार निर्माण होतात; सांगा बरं, तीव्र ताप (ज्वर) आलेला असताना दूध (पय) प्यायल्याने कधी शरीराला शांतता लाभेल का? नाही, रोग अधिकच वाढेल."

"अथवा जसे अमृत प्राशन केल्यावर माणसाचा मृत्यू टळतो आणि तो अमर होतो; तर दुसरीकडे विष खाल्ल्यावर ते माणसाला स्वतःसारखेच मृत बनवून टाकते—"

"तसेच माणूस जसा आहार घेतो, तसे त्याच्या शरीरातील सप्तधातू तयार होतात; आणि जसे धातू बनतात, तसाच त्याच्या अंतःकरणातील आंतरिक भाव (स्वभाव) पोसला जातो."

"जसे विस्तवावर ठेवलेले भांडे तापले की, त्याच्या आत असणारे पाणीही आपोआप गरम होते; तसेच शरीरातील धातू जसे बदलतात, तशी माणसाची चित्तवृत्ती त्यांच्या प्रभावात अडकते."

"म्हणून नेहमी सात्त्विक अन्नाचा रस ग्रहण करावा, जेणेकरून सत्वगुणाची उत्तम वाढ होते; आणि इतर (राजस व तामस) रस खाल्ल्याने माणसाचा स्वभाव अनुक्रमे राजस आणि तामस बनतो."

"तर मग सात्त्विक आहार कोणता, राजस आहाराचे रूप काय, आणि तामस आहाराचा साचा कसा असतो; हे मी तुला सविस्तर सांगतो, तू ऐकण्यासाठी आपले पूर्ण लक्ष (आदर) दे."

सर्व प्राण्यांना आपापल्या स्वभावाप्रमाणे आवडणारा आहार (अन्न) सुद्धा तीन प्रकारचाच असतो; त्याचप्रमाणे यज्ञ, तप आणि दान हे सुद्धा तीन प्रकारचेच असतात, त्यांचा हा वेगळा भेद तू आता माझ्याकडून ऐक.

"आणि एकाच आहाराचे स्वभावाच्या भेदाने हे तीन वेगवेगळे मार्ग (मोहरा) कसे तयार होतात; हे वीर अर्जुना, मी तुला प्रत्यक्ष उदाहरणाने दाखवतो."

"कारण जेवणाऱ्या माणसाची जशी आवड (रुची) असते, तशाच प्रकारच्या अन्नाची (बोनियांची) निर्मिती त्याच्या ताटात होते; आणि जेवताना त्याची ती आवड केवळ त्याच्या गुणांचीच गुलाम असते."

"या जगात जो जीव कर्माचा कर्ता आणि भोक्ता आहे, तो या तीन गुणांच्या प्रभावामुळे स्वभावतः तीन प्रकारचा बनतो आणि त्याच्या सर्व हालचाली (चेष्टा) तीन प्रकारच्या होतात."

"म्हणून जगात आहार तीन प्रकारचा आहे, यज्ञ तीन प्रकारचा आहे, आणि तप व दान हे मानवाचे व्यवहारही तीन प्रकारचेच आहेत."

"त्यापैकी आहाराचे जे पहिले लक्षण मी तुला सांगणार म्हणालो होतो, ते आता तू अतिशय एकाग्रतेने ऐक, मी त्याचे रूप स्पष्ट करतो."

आयुष्य, सत्व (अंतःकरणाची शुद्धता), बल, आरोग्य, सुख आणि प्रीती (आनंद) वाढवणारे; चवीला मधुर (रस्य), स्निग्ध (तेला-तुपाचा ओलावा असणारे), शरीरात स्थिर राहणारे आणि मनाला प्रसन्न करणारे (हृद्य) असे आहार सात्त्विक पुरुषांना अत्यंत प्रिय असतात.

"जेव्हा नशिबाने अन्न भोगणारा मनुष्य सत्वगुणाच्या मार्गाकडे वळतो, तेव्हा त्याचे मन स्वभावतः गोड आणि मधुर रसाच्या अन्नाकडे (मेचु तया) ओढले जाते."

"जी अन्नाची द्रव्ये मूळचीच अतिशय रसाळ असतात, जे पदार्थ जन्मापासूनच चवीला गोड असतात, आणि ज्यांच्यामध्ये नैसर्गिक ओलावा (स्नेह) भरपूर असतो, व जे उत्तम शिजवलेले (सुपक्व) असतात—"

"जे दिसायला ओबडधोबड (डगळे) नसतात, हाताला लावायला अतिशय मऊ असतात, आणि जिभेवर ठेवताच जिभेला अतिशय मऊ व सुसंवादी वाटतात—"

"जे चवीला भरपूर असतात पण पचायला हलके असतात, ज्यांच्यामध्ये पाण्याचा उत्तम द्रवभाव असतो, आणि ज्यांचा कच्चेपना अग्नीच्या उष्णतेने पूर्णपणे निघून गेलेला असतो—"

"जसे सद्गुरूंच्या मुखातून निघालेले अक्षर दिसायला लहान असले तरी त्याचा आंतरिक अर्थ आणि परिणाम अथांग असतो; तसेच जे अन्न खाताना थोडे असले, तरी शरीराला अफाट तृप्ती आणि ताकद देते—"

"आणि जे अन्न मुखात खाताना जेवढे गोड वाटते, ते शरीराच्या आत गेल्यावरही पोटाला तेवढीच शीतलता आणि सुख देते; अशा अन्नावर सात्त्विक पुरुषांचे प्रेम वाढते."

"अशा प्रकारे, हे सात्त्विक अन्नाचे गुण आणि लक्षणे आहेत असे तू जाण; हे अन्न म्हणजे माणसाचे आयुष्य रोज नवीन आणि ताजे ठेवणारा मुख्य आधार आहे."

"या सात्त्विक अन्नाचा रस जोपर्यंत माणसाच्या शरीरात अमृताच्या पावसासारखा वर्षत राहतो, तोपर्यंत त्याच्या आयुष्याची नदी रोजच्या रोज पुढे पुढे वाढत जाते."

"हे चतुर अर्जुना (सुमती), अंतःकरणात सत्वगुण वाढवण्यासाठी आणि त्याचे संगोपन करण्यासाठी हाच आहार मुख्य कारण आहे; जसा सकाळचा सूर्य उगवला की उजेडाची वाढ होते, तसे हे आहे."

"आणि हा आहार शरीराला आणि मनाला अथांग ताकदीचा मुख्य खांब (कुवासा) बनवतो; मग अशा शरीरात रोगांची डाळ कशी बरं शिजणार? रोग तिथे टिकूच शकत नाही."

"हा सात्त्विक आहार जेव्हा माणसाला जेवायला मिळतो, तेव्हा शरीराला उत्तम आरोग्य लाभते आणि त्याचे नशीब उजळले आहे असे तू समज."

"आणि त्याच्या आयुष्यात सुखाची देवाणघेवाण अत्यंत सरळ वाटेने वाढू लागते; आणि हे राहू दे, त्याचा आंतरिक आनंद त्याच्या आत्म्याशी एकरूप होऊन वाढतो."

"असा हा सात्त्विक आहार पचल्यावर माणसाच्या शरीरावर आणि मनावर (सबाह्य) आपला मोठा उपकार करून जातो."

"अब राजस पुरुषांना कोणत्या अन्नाची चव मनापासून आवडते, ते रूपही मी तुला याच प्रसंगाने स्पष्ट करून सांगतो."

अतिशय कडू (कटु), अतिशय आंबट (अम्ल), अतिशय खारट (लवण), अत्यंत गरम (अत्युष्ण), अतिशय तिखट व तीक्ष्ण, कोरडे (रूक्ष) आणि शरीरात जळजळ निर्माण करणारे (विदाही) असे आहार राजस पुरुषांना प्रिय असतात; जे शेवटी दुःख, शोक आणि नानाविध रोग (आमय) निर्माण करणारे ठरतात.

"ज्याची चव साक्षात काळकूट नावाच्या भयंकर विषापेक्षा थोडीच कमी कडू असेल, असे कडू अन्न; किंवा खाण्याच्या चुन्यापेक्षाही जास्त तीव्र व जळजळणारे आंबट अन्न—"

"जसे पिठामध्ये पीठ मळण्यासाठी पाणी घालावे, तितक्या अफाट प्रमाणात जे अन्नामध्ये केवळ मीठच ओततात, आणि इतर मसाल्यांची मेळवणी करतात—"

"असे अथांग खारट अन्न त्या राजस माणसाला खूप आवडते; आणि गरम अन्नाच्या निमित्ताने तो जणू आपल्या तोंडाने साक्षात पेटलेली आगच गिळत असतो."

"ज्या अन्नाच्या वाफेवर साधी दिव्याची वात धरली तरी ती पेटून उठेले, इतके उकळते आणि कडक गरम अन्न तो राजस माणूस नेहमी मागत असतो."

"जसे तोंडाच्या आत सुटलेले वादळ वाहावे, किंवा लोखंडाचा मोठा पहार (साबळ) जिभेला टोचावा; इतके भयंकर तिखट अन्न तो खातो, जे शरीरावर कोणताही घाव न करता आतून जखम करते."

"आणि जे अन्न साध्या चुलीतील राखेपेक्षाही जास्त कोरडे असते, ज्याचा आत आणि बाहेर एकच कोरडेपणा असतो; असा जिभेला दंश करणारा कोरडा सुका घास त्याला खूप आवडतो."

"अन्न चावताना दात एकमेकांवर आदळून कडक असा मोठा आवाज व्हावा, असे कडक आणि वाळलेले अन्न तोंडात घेताना तो मनात खुश होतो."

"अन्नाचे पदार्थ आधीच चुरचुरीत व तिखट असतात, आणि त्यावर मोहरी व मसाल्यांची मोठी फोडणी दिलेली असते; जे अन्न तोंडात घालताच नाका-तोंडातून काळ्या धुराचे लोट (धुवारी) बाहेर पडतात."

"हे राहू दे; जे अन्न साक्षात अग्नीलाही 'माझ्यापेक्षा तू शांत आहेस' असे म्हणेल, असे मसाल्यांचे जळजळणारे रायते त्या राजस माणसाला आपल्या प्राणापेक्षाही जास्त प्रिय असते."

"अशा अन्नाने त्याचे तोंड पूर्णपणे होरपळते, जीभ वेड्यासारखी आग आग करते; तरीही तो अन्नाच्या निमित्ताने आपल्या पोटात भडभडणारा अग्नीच भरत राहतो."

"ते कडक तिखट खाल्ल्यावर, लवंग आणि सुंठेचे पाणी पिऊन तो जमिनीवर किंवा खाटेवर वेदनेने लोळू लागतो; आणि त्याच्या तोंडापासून पाण्याचे भांडे एका क्षणासाठीही दूर होत नाही."

"वास्तविक पाहता त्याने ते अन्न खाल्लेले नसते, तर पोटाच्या आत शांत निजलेले रोगांचे विषारी साप (व्याधिव्याळ) जागे करण्यासाठी जणू त्याने आपल्या पोटात दारूचे माजवणच ओतलेले असते."

"त्यानंतर, एकमेकांच्या स्पर्शाने सर्व रोग शरीरात एकाच वेळी डोके वर काढतात; असा हा राजस आहार माणसाला केवळ आणि केवळ भयंकर दुःखाचेच फळ देतो."

"अशा प्रकारे हे धनुर्धरा, मी तुला राजस आहाराचे रूप सांगितले; आणि पचल्यावर त्याचा शरीरावर होणारा वाईट परिणाम (विसुरा) देखील स्पष्ट केला."

"आता त्या तामस माणसाला कोणत्या प्रकारचे घाणेरडे अन्न आवडते, ते मी तुला सांगतो; पण ते ऐकून तुम्ही आपल्या मनात अजिबात विटंबना (चिळस) आणू नका."

"सडलेले (कुहिलेले) आणि दुसऱ्याचे उष्टे अन्न खाताना ज्याला कशाचाही संकोच किंवा वाईट वाटत नाही; जसे समोर येईल ते घाणेरडे गवत साधी म्हैस सहज खाऊन टाकते, तसा त्याचा स्वभाव असतो."

जे अन्न शिजवून एक प्रहर (तीन तास) उलटून गेले आहे (यातयाम), ज्याचा मूळ स्वाद व रस निघून गेला आहे (गतरस), ज्याला दुर्गंधी सुटली आहे (पूति), जे शिळे अन्न आहे (पर्युषित), तसेच जे दुसऱ्याचे उष्टे (उच्छिष्ट) आणि अपवित्र (अमेध्य) आहे; असे अन्न तामस पुरुषांना अत्यंत प्रिय असते.

"शिजवून ठेवलेले अन्न जेव्हा एका प्रहरापेक्षा जास्त वेळ (दुपारी किंवा दुसऱ्या दिवशी) पडून राहते, तेव्हा ते शिळे झालेले अन्न तो तामस माणूस आवडीने खातो."

"किंवा जे अन्न अर्धे कच्चे (उकडलेले) शिजलेले असते, अथवा जे पूर्णपणे करपून काळे खाक झालेले असते, ज्याचा मूळ स्वाद पूर्णपणे नष्ट झालेला असतो, असे अन्न तो खातो."

"ज्या अन्नाची शिजण्याची उत्तम पद्धत असते, आणि ज्याच्यामध्ये अन्नाचा खरा गोड रस प्रकट झालेला असतो; अशा चांगल्या अन्नाची चव त्या तामस माणसाला कधी समजतच नाही."

"आणि समजा नशिबाने कधी त्याच्या समोर चांगले आणि ताजे अन्न (सदन्न) आलेच; तर तो ते अन्न तसेच बाजूला ठेवून देतो, आणि जसा वाघ शिकार कुजण्याची वाट पाहत थांबतो, तसा ते अन्न शिळे होऊन त्याला दुर्गंधी सुटेपर्यंत तो वाट पाहतो."

"किंवा अनेक दिवस पडून राहिलेले, ज्याचा चांगला स्वाद कधीच निघून गेला आहे, जे वाळलेले किंवा आतून सडलेले (गाभिणे) असते—"

"किंवा लहान मुलाने हाताने चिवडून ज्याचा जसा चिखल (राडी) केला आहे, अथवा घरातल्या सर्वांनी मिळून एकत्र कालवून ज्याची केवळ लापशी (गोतांबील) केली आहे—"

"असे अत्यंत घाणेरडे आणि अपवित्र (कश्मळ) अन्न जेव्हा तो खातो, तेव्हा त्याला ते आपले सर्वात मोठे सुख वाटते; आणि तरीही त्या पापी माणसाचे पोट भरत नाही."

"त्यानंतर त्याचा दुसरा मोठा चमत्कार पहा; शास्त्राने ज्या कर्माचा निषेध केला आहे, आणि ज्या अपवित्र व वाईट वस्तूंमध्ये (कुद्रव्यात) अनेक दोष भरलेले असतात—"

"जे पिण्यास बंदी आहे (अपेय) ते मद्य पिण्यात, आणि जे खाण्यास बंदी आहे (अखाद्य) ते मांस खाण्यात, तो तामस माणूस आपली वासना अधिकच वाढवतो."

"अशा प्रकारे, हे वीर अर्जुना, त्या तामस जेवणाऱ्या माणसाची ही खाण्याची घाणेरडी आवड असते; आणि त्याचे वाईट फळ मिळायला एका क्षणाचाही उशीर लागत नाही."

"कारण जेव्हा ते अपवित्र अन्न त्याच्या मुखाला (वक्त्राला) स्पर्श करते, त्याच क्षणात तो जगातील सर्व पापांचा धनी बनून जातो."

"यापेक्षा जास्त मी काय सांगू? ते जे अन्न खातात, त्याला उत्तम जेवण न म्हणता केवळ स्वतःचे पोट भरण्यासाठी स्वतःला दिलेली एक भयंकर शिक्षा (यातना) समजावी."

"स्वतःचे डोके कापून घेतल्यावर काय हाल होतात, किंवा जळत्या आगीत प्रवेश केल्यावर काय वेदना होतात; हे वेगळे सांगण्याची गरज आहे का? तो माणूस जिवंतपणीच त्या वेदना सहन करत असतो."

"म्हणून हे अर्जुना, त्या तामस आहाराचा शरीरावर होणारा तो भयंकर आणि वेगळा (सिनाना) परिणाम मी तुला जास्त सांगत नाही, असे देव म्हणाले."

"आता ज्याप्रमाणे आहाराचे हे तीन प्रकार पडतात; त्याचप्रमाणे माणसाने करायचा यज्ञ सुद्धा तीन प्रकारचा असतो, हे तू लक्षात ठेव."

"पण त्या तीन प्रकारांपैकी सर्वात आधी, जो 'सात्त्विक यज्ञ' आहे त्याचे मूळ मर्म (वर्म) तू माझ्याकडून ऐक, हे थोर गुणांच्या मुकुटमणी अर्जुना."

कर्माच्या फळाची कोणतीही आशा न ठेवता (अफलाकांक्षी), शास्त्राच्या विधीने नेमून दिलेल्या नियमांप्रमाणे (विधिदृष्ट), 'यज्ञ करणे हे माझे केवळ कर्तव्यच आहे' असा आपल्या मनात पक्का निश्चय करून जो यज्ञ केला जातो, त्यालाच 'सात्त्विक यज्ञ' म्हणतात.

"जसे आपल्या एकाच लाडका पतीशिवाय मनात इतर कोणत्याही पुरुषाचा विचार किंवा वासना (काम) जिने कधी येऊ दिली नाही, असा जसा पतिव्रता स्त्रीचा स्वभाव असतो—"

"किंवा जशी गंगा नदी एकदा महासागराला जाऊन मिळाली की, ती पुढे कुठेही धावत नाही; अथवा मूळ आत्मस्वरूपाचा साक्षात अनुभव आल्यावर जसे वेद शांत (उगे) होतात—"

"तसेच जे साधक केवळ स्वतःचे आत्म कल्याण साधण्यासाठी आपली संपूर्ण चित्तवृत्ती यज्ञाच्या कर्मात लावतात, आणि फळ मिळवण्याच्या कर्मात आपला अहंकार शिल्लक ठेवत नाहीत—"

"जसे झाडाच्या मुळाशी घातलेले पाणी पुन्हा कधी मागे फिरत नाही, ते पूर्णपणे त्या झाडाच्या अंगात जिरून जाते आणि झाडाचे पोषण करते—"

"तसेच जे आपल्या मनाने आणि शरीराने, यज्ञाचा तो विहित निश्चय पूर्ण करताना स्वतःचे वेगळे अस्तित्व विसरतात, आणि कोणत्याही फळाची वासना (वांच्छा) धरत नाहीत—"

"अशा कर्माच्या फळाची आशा सोडलेल्या, आपल्या स्वधर्माचे अत्यंत वैराग्याने पालन करणाऱ्या पुरुषांनी केलेला तो यज्ञ सर्व गुणांनी नटलेला (अळंकृत) असतो."

"जसे आरशाच्या समोर उभे राहिल्यावर डोळ्यांना स्वतःचा चेहरा स्पष्ट दिसतो, किंवा आपल्या तळहातावर ठेवलेले रत्न पाहण्यासाठी जसा हातामध्ये दिवा घेतला जातो—"

"किंवा सकाळी सूर्य उगवल्यावर जसा समोरचा रस्ता डोळ्यांना स्पष्ट दिसू लागतो; तसेच वेदांच्या आज्ञा काय आहेत, हे निश्चितपणे समजून घेऊन—"

"यज्ञाचे ते पवित्र कुंड, सुंदर मंडप, वेदी आणि यज्ञाला लागणारी सर्व पवित्र साधनांची समृद्धी; या सर्वांची मांडणी शास्त्राच्या विधीनुसारच केली जाते."

"जसे शरीराच्या प्रत्येक भागाला शोभणारे दागिने (लेणी) अगदी योग्य जागी घालावेत; तसेच यज्ञाचे सर्व पदार्थ जेथल्या तेथे अचूक पद्धतीने वापरून—"

"मी तुला अनेक शब्दांत काय सांगू? तो यज्ञ पाहून असे वाटते की, जणू सर्व दागिन्यांनी नटलेली साक्षात 'यज्ञविद्या'च या यज्ञाच्या निमित्ताने पृथ्वीवर अवतरली आहे."

"असा सर्व अवयवांनी पूर्ण (सांगोपांग) असणारा जो यज्ञ पार पाडला जातो; आणि त्यात स्वतःची कोणतीही मोठी कीर्ती मिळवण्याचा खोटा हट्ट नसतो—"

"जसे पाटाचे पाणी देऊन घरात केवळ पवित्र तुळशीच्या रोपाचे संगोपन केले जाते; पण त्या तुळशीपासून कधी गोड फळे, मोठी फुले किंवा सावली मिळवण्याची आशा धरली जात नाही—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, कर्माच्या कोणत्याही फळाची आशा न ठेवता, अशा पवित्र भावनेने आणि नियमाने जो यज्ञ केला जातो, त्यालाच 'सात्त्विक यज्ञ' म्हणतात, हे तू निश्चित जाण."

हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुना), केवळ कर्माचे फळ मनात धरून (अभिसंधाय) आणि केवळ जगात स्वतःचे ढोंग किंवा खोटा मोठेपणा दाखवण्यासाठी (दंभार्थ) जो यज्ञ केला जातो; तो यज्ञ तू 'राजस यज्ञ' आहे असे समज.

"आता तो राजस यज्ञ करणारा माणूस सुद्धा सात्त्विक यज्ञासारखीच सगळी मोठी तयारी करतो; पण त्याचा तो भाव कसा असतो? जसे घरी पितृपक्षाचे श्राद्ध असताना कुणी देशाच्या राजाला जेवणाचे आमंत्रण (अवंतिला) द्यावे, तसे."

"तो विचार करतो की, 'जर राजा माझ्या घरी जेवायला आला, तर माझी अनेक मोठी कामे सहज मार्गाला लागतील, जगात माझी मोठी कीर्ती होईल, आणि पितरांचे श्राद्ध कर्माचे कामही पूर्ण होईल!'"

"तसेच मनात खोटा अहंकार (आवांका) धरून तो म्हणतो, 'हा यज्ञ केल्यामुळे मला स्वर्गाचे मोठे सुख मिळेल, लोकांना मी यज्ञाची दीक्षा घेतलेला मोठा साधू वाटेन, आणि जगात माझा मोठा आदर होईल!'"

"अशा प्रकारे, केवळ कर्माच्या फळाची लालसा ठेवून आणि जगात स्वतःचा खोटा मोठेपणा (महत्त्व) गाजवण्यासाठी, हे पार्था, जो यज्ञ केला जातो; त्यालाच 'राजस यज्ञ' म्हणतात."

शास्त्राच्या विधी व नियमांशिवाय केलेला (विधिहीन), ज्यामध्ये कोणालाही अन्नाचे दान दिले जात नाही (असृष्टान्न), मन्त्रांचे पवित्र उच्चार नसलेला (मन्त्रहीन), ब्राह्मणांना दक्षिणा न दिलेला (अदक्षिण) आणि कोणत्याही भक्ती व श्रद्धेवाचून केलेला (श्रद्धाविरहित) जो यज्ञ आहे; त्याला विद्वान लोक 'तामस यज्ञ' असे म्हणतात.

"जसे पशू आणि पक्षांचे आपापसात संबंध येताना कोणत्या ब्राह्मणाची किंवा मुहुूर्ताची गरज नसते, तिथे केवळ कामवासनाच मुख्य असते; तसेच या तामस यज्ञाच्या मुळाशी केवळ माणसाचा खोटा हट्ट (आग्रह) असतो."

"जसे वाहणाऱ्या वाऱ्याला कधी रस्ता दाखवावा लागत नाही, मरणारी व्यक्ती कधी मरण्यासाठी चांगला मुहूर्त पाहत नाही, आणि लागलेली आग कधी अपवित्र व निषिद्ध गोष्टीला जाळायला घाबरत नाही—"

"तसेच त्या तामस माणसाच्या आचरणाला शास्त्राच्या कोणत्याही नियमांचे (विधीचे) बंधन किंवा मर्यादा नसते; म्हणूनच, हे धनुर्धरा, त्याचे ते कर्माचे आचरण अत्यंत स्वैर आणि स्वच्छंदी (उत्सृंखळ) असते."

"त्याला शास्त्राच्या नियमांची कोणतीही काळजी नसते, पवित्र मंत्रांचे उच्चार त्याच्या जवळपासही जात नाहीत; आणि जशी साधी माशी अन्न पवित्र आहे की घाणेरडे आहे याचा विचार न करता त्यावर बसते, तसा त्याचा तो यज्ञ असतो."

"ज्याच्या मनात ब्राह्मणांविषयी केवळ वैर आणि आकस भरलेला असतो, तो ब्राह्मणांना यज्ञाची दक्षिणा देण्याचा विचार तरी कसा करेल? जसा सुटलेल्या मोठ्या वादळात (वाउधाणात) सापडलेला अग्नी समोर येईल त्याला जाळून खाक करतो, तसे त्याचे आचरण असते."

"अशा प्रकारे, त्याचे सर्व धन व्यर्थ (वाया) खर्च होते, आणि त्याच्या त्या कर्मामध्ये साध्या पवित्र भक्तीचा आणि श्रद्धेचा लवलेशही नसतो; जसे एखादे वारस नसलेल्या (निपुत्रिकाचे) घर चोरांनी चोहोबाजूने लुटून टाकावे, तसा त्याचा तो यज्ञ उद्ध्वस्त असतो."

"असा जो केवळ यज्ञाचा खोटा देखावा (यज्ञाभास) असतो, त्यालाच 'तामस यज्ञ' म्हणतात; हे तू लक्षात ठेव, असे लक्ष्मीचे निवासस्थान असणारे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले."

"आता जसे गंगा नदीचे पाणी मूळचे एकच असते, पण लोकांनी ते वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये भरून नेल्यावर; एका भांड्यातील पाणी घाणीत (मळात) जाते आणि दुसऱ्या भांड्यातील पाणी देवपूजेच्या पवित्र कामात वापरले जाते—"

"तसेच, मानवाने करायचे 'तप' मूळचे एकच असले, तरी या तीन गुणांच्या स्वभावामुळे त्याचे तीन प्रकार पडतात; त्यापैकी एक प्रकारचे तप माणसाला पाप देते (अधोगतीला नेते) आणि दुसऱ्या प्रकारचे तप त्याचा संसारबंधनातून उद्धार करते."

"तर मग त्या तपाचे हे तीन प्रकार गुणांच्या भेदाने कसे ठरतात; हे बुद्धीमान अर्जुना, तुला जर समजून घ्यायचे असेल, तर सर्वात आधी तू तपाचे मूळ स्वरूप काय आहे, ते समजून घे."

"या जगात 'तप' कशाला म्हणतात, त्याचे खरे रूप आधी मी तुला दाखवतो; आणि त्यानंतर तीन गुणांमुळे त्याचे पडणारे तीन प्रकार मी तुला सविस्तर सांगेन."

"तर, जे या जगात खरे आणि योग्य (सम्यक्) तप मानले गेले आहे, ते सुद्धा तीन भागांत विभागलेले असते — शरीराने करायचे तप (शारीर), वाचेने करायचे तप (शाब्द) आणि मनाने करायचे तप (मानसिक)."

"आता त्या तीन तपांपैकी सर्वात आधी तू 'शारीर तपा'चे (शरीराने करायच्या तपाचे) लक्षण ऐक; ज्या पुरुषाला भगवान शंकर (शंभू) किंवा श्रीहरी विष्णू अत्यंत प्रिय असतात—"

देव, ब्राह्मण, गुरू आणि ज्ञानी पुरुष यांचे पूजन करणे, शरीराची शुद्धता राखणे, वर्तनात सरळपणा ठेवणे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणे आणि कोणालाही न दुखावून अहिंसेचे आचरण करणे, याला 'शारीर तप' असे म्हणतात.

"त्या आपल्या लाडक्या देवाच्या मंदिराची सेवा करण्यासाठी, किंवा तीर्थयात्रा करण्यासाठी, जो पुरुष आपले पाय जणू आठही प्रहर (रात्रंदिवस) देवाच्या चाकरीत (उळिगात) गुंतवून ठेवतो—"

"देवाचे अंगण झाडणे, देवाची पालखी व मिरवणूक काढणे, आणि देवाच्या पूजेचे सर्व उपचार स्वतःच्या हातांनी पुरवणे; यासाठीच ज्याचे हात नेहमी तत्पर आणि शोभिवंत दिसतात—"

"शंकराचे लिंग किंवा देवाची मूर्ती डोळ्यांना दिसताच, ज्याचे शरीर कोणताही संकोच न बाळगता, जमिनीवर जणू एखादी लाकडी काठी मोकळी पडावी, तसे साष्टांग नमस्कारासाठी लोटांगण घालते—"

"आणि शास्त्राचे नियम पाळणारे व विनयादी गुणांनी जगात जे थोर आहेत, अशा पवित्र ब्राह्मणांची जो मनोभावे उत्तम चाकरी (पाइकी) करतो—"

"किंवा प्रवासाने थकलेले, आजाराने पीडलेले, अथवा संकटात सापडून हताश झालेले जे लोक आहेत; त्यांना आश्रय देऊन जो त्यांच्या जीवाला सुख (सुरवाड) मिळवून देतो—"

"जगातील सर्व तीर्थक्षेत्रांमध्ये जे सर्वात मुख्य आहेत, अशा आपल्या आई-वडिलांच्या (माता-पित्यांच्या) सेवेसाठी जो आपले शरीर ओवाळून टाकतो (लोण करतो)—"

"आणि संसारासारखा भयंकर ताप, ज्या सद्गुरूंची केवळ भेट होताच एका क्षणात नष्ट होतो; त्या आत्मज्ञानाचे दान देणाऱ्या परम कृपाळू गुरूंची जो मनोभावे सेवा करतो—"

"हे चतुर अर्जुना (सुभटा), जो आपल्या स्वधर्माच्या धगधगत्या शेकोटीत (आगिठ्यात), शरीराच्या आळसरूपी मळाला (किटाला) तपाच्या पुटात टाकून पूर्णपणे शुद्ध करून टाकतो—"

"जगातील सर्व प्राण्यांच्या ठिकाणी एकच परमात्म तत्त्व पाहून जो सर्वांना नम्रपणे वंदन करतो, नेहमी परोपकारात मग्न राहतो, आणि आपल्या पत्नीशिवाय इतर सर्व स्त्रियांच्या बाबतीत मनावर कडक ताबा (नियम) ठेवतो—"

"केवळ स्वतःची संतती जन्माला घालण्याच्या पवित्र हेतूनेच जो आपल्या पत्नीच्या शरीराला स्पर्श करतो, आणि त्याव्यतिरिक्त आपले संपूर्ण जीवन अत्यंत पवित्र व सोवळे राखतो—"

"जगातील प्राण्यांचा विचार तर दूरच राहो, पण ज्याच्या हातून साध्या गवताच्या पात्यालाही कधी दुखावले (नासुडले) जात नाही; थोडक्यात सांगायचे तर, ज्याने मनातली सर्व क्रूरता आणि हिंसेचा कायमचा त्याग केला आहे—"

"अशा प्रकारे जेव्हा शरीराच्या आचरणाचा हा परम पवित्र मार्ग जगात उजळून निघतो, तेव्हा त्या पुरुषाच्या ठिकाणी हे 'शारीर तप' आपल्या पूर्ण वैभवाने (घुमरीने) प्रकट झाले आहे असे तू जाण."

"हे पार्था, ही सर्व कर्मे प्रामुख्याने शरीराच्या (देहाच्या) माध्यमातूनच पूर्ण केली जातात; म्हणूनच या तपाला मी स्वतः 'शारीर तप' असे म्हणतो."

"अशा प्रकारे मी तुला शारीर तपाचे रूप दाखवले; आता हे निष्पाप अर्जुना, तू वाचेने करायचे 'वाङ्मय तप' (शाब्द तप) कसे असते, ते माझ्याकडून ऐक."

कोणाच्याही मनाला त्रास न देणारे (अनुद्वेगकर), चवीला सत्य, ऐकण्यासाठी अत्यंत प्रिय आणि परिणामामध्ये हितावह असणारे जे बोलणे असते; तसेच वेदांचा व पवित्र ग्रंथांचा निरंतर अभ्यास (स्वाध्याय) करणे, याला वाचेचे 'वाङ्मय तप' असे म्हटले जाते.

"जसे परिस मण्याने लोखंडाचा साधा तुकडाही न तोडता, किंवा त्याला कोणतीही इजा न करता, एका स्पर्शात त्याचे साक्षात शुद्ध सोने (कनक) करून टाकावे—"

"तसेच, समोरच्या माणसाच्या मनाला किंचितही न दुखवता, ऐकणाऱ्याला अत्यंत सहज आणि अथांग सुख लाभेल; असे परम साधुत्व ज्या पुरुषाच्या बोलण्यात नेहमी पाहायला मिळते—"

"जसे पाणी मूळ मुख्य झाडाच्या मुळाला दिले जाते, पण वाटेत असणारे साधे गवतही त्या पाण्याच्या स्पर्शाने आनंदाने जगून उठते; तसेच ज्याने एका व्यक्तीला उद्देशून काढलेले शब्द, ऐकणाऱ्या सर्व जगाचे हित करणारे ठरतात—"

"जर एखाद्याला अमृताची नदी (सुरसरी) लाभली, तर ती नदी तहानलेल्या प्राण्यांना कायमचे अमर करते, तिच्यातील स्नानाने माणसाचे सर्व पाप आणि ताप नष्ट होतात, आणि ती चवीलाही मधुर असते—"

"तसेच ज्याचे शब्द ऐकले की मनातील सर्व अविवेक नष्ट होतो, माणसाला आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाची (अनादित्वाची) भेट घडते, आणि जशी अमृताची (पीयूषाची) चव घेताना माणसाचा कंटाळा कधी येत नाही, तसे त्याचे शब्द ऐकताना वाटते—"

"जर संसारात कोणी त्याला काही प्रश्न विचारला, तर त्याचे बोलणे अशा परम पवित्र भावाचे असावे; आणि जर कोणी काही विचारले नाही, तर तो एकांतात केवळ वेदांचा अभ्यास (आवर्तन) करतो किंवा भगवंताच्या पवित्र नामाचा उच्चार करतो."

"ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद हे तिन्ही वेद ज्याच्या वाचेच्या घरात (वाग्भुवनात) नेहमी वास करतात; जणू काही त्याच्या मुखातच (वदनात) वेदांचा अभ्यास करणारी एक मोठी पाठशाळा (ब्रह्मशाळा) उघडली आहे—"

"अथवा शिव किंवा विष्णू (शैव किंवा वैष्णव) यांचे कोणतेही एक पवित्र नाम ज्याच्या वाचेवर निरंतर वसत असते; त्यालाच वाचेपासून निर्माण झालेले 'वाग्भव तप' (वाङ्मय तप) समजावे."

"आता जे तिसरे मनाचे 'मानसिक तप' आहे, ते मी तुला सांगतो, तू ऐक; असे सर्व जगाच्या स्वामींचे (लोकनाथांचे) मुख्य नायक असणारे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले."

मनाची अत्यंत प्रसन्नता (प्रसाद), स्वभावातील मऊपणा व सौम्यता (सौम्यत्व), वाचेसह मनाचे मौन राखणे, मनाचा स्वतःवर असणारा ताबा (आत्मविनिग्रह), आणि अंतःकरणातील भावांची अत्यंत शुद्धता; या सर्व लक्षणांना मनाचे 'मानसिक तप' असे म्हटले जाते.

"जसे एखाद्या मोठ्या सरोवरातील सर्व लाटा (तरंग) शांत व्हाव्यात, आकाशातील सर्व काळे ढग निघून जाऊन आकाश स्वच्छ व्हावे, किंवा चंदनाच्या बागेला (उद्यानाला) वेढलेले सर्व विषारी साप तिथून निघून जावेत—"

"किंवा पौर्णिमेचा चंद्र जसा घटण्या-वाढण्याच्या सर्व कलांच्या दोषांपासून मुक्त असतो, जसा एखादा राजा आपल्या मनातील सर्व चिंता व काळजी सोडून देतो, अथवा क्षीरसागर मथून झाल्यावर मंदराचल पर्वताचा अडथळा दूर होऊन जसा तो समुद्र संथ होतो—"

"तसेच जेव्हा मनातील सर्व संकल्प-विकल्पांचे जाळे पूर्णपणे निघून जाते, आणि मन केवळ स्वतःच्या शुद्ध आत्मस्वरूपामध्ये संथ व स्थिर होऊन राहते—"

"जसा सूर्याच्या उष्णतेशिवाय केवळ उजेड असावा, पाण्याचा जडपणा बाजूला सारून केवळ अमृत रस असावा, किंवा कोणत्याही रिकाम्या जागेच्या बंधनाशिवाय केवळ मोकळे आकाश असावे—"

"तसे मन जेव्हा आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचा शोध घेते, आणि मनाच्या चंचल स्वभावाचा कंटाळा करून तिथेच स्थिर होते; जशी थंडीची लाट स्वतः कधी थंडीने कापत नाही, कारण ती स्वतःच थंडी असते—"

"तसे, आकाशात स्थिर असणारे आणि कोणत्याही काळ्या डागाशिवाय (कळंकाशिवाय) पूर्णपणे चमकणारे जसे पौर्णिमेचे चंद्रबिंब असते; तसेच हे मनाचे अत्यंत शुद्ध व सुंदर शृंगारलेले रूप असते."

"तिथे वैराग्याची उत्तम कुंपण (वोरप) बसलेली असते, मनाची विषयांकडे धावण्याची चंचलता आणि भीती (धांप-कांप) पूर्णपणे जिरून जाते; आणि तिथे केवळ आत्मज्ञानाचा (निजबोधाचा) सुवास दरवळत असतो."

"म्हणून, शास्त्राचा विचार करण्यासाठी मुख उघडावे, असा शाब्दिक खटाटोपही मनाला करावा लागत नाही; ते वाचेच्या सूत्रालाही आपल्या हातात धरत नाही, कारण ते मौनात स्थिर असते."

"स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचा परम लाभ झाल्यामुळे, ते मन स्वतःचे वेगळे 'मनपण' देखील विसरून जाते; जसे मिठाचा खडा (लवण) पाण्याला स्पर्श करताच स्वतः पाणीच बनून जातो, तसे."

"अशा शांत अवस्थेत मग मनामध्ये विषयांच्या त्या वाईट भावना उठतीलच कशा? ज्या भावना इंद्रियांच्या मार्गाने धाव घेऊन माणसाला संसाराच्या चिखलात लोटतात."

"म्हणून त्या शांत झालेल्या मनात आंतरिक भावांची शुद्धता (भावशुद्धी) स्वतःहून इतकी सहज व निर्मळ असते; जसे माणसाच्या हाताच्या तळव्यावर कधीही केसांचा मळ (रोमशुद्धी) उगवू शकत नाही, तशी."

"हे अर्जुना, मी तुला जास्त काय सांगू? जेव्हा मनाची अशी परम पावन अवस्था होते, तेव्हाच ते मन 'मानसिक तप' या श्रेष्ठ नावाला पूर्णपणे पात्र ठरते."

"पण हे बोलणे राहू दे; मानसिक तपाची ही सर्व लक्षणे मी तुला पूर्णपणे सांगितली आहेत, असे देव म्हणाले."

"अशा प्रकारे शरीर, वाचा आणि मन (देह, वाचा, चित्त) यांच्या आधारे प्रकट होणारे हे तीन प्रकारच्या तपाचे सामान्य रूप मी तुला ऐकवले (परीसवले)."

"आता सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांच्या प्रभावाने, याच तपाचे पुन्हा तीन विशेष प्रकार कसे पडतात; ते तू आपल्या उत्तम प्रज्ञा बुद्धीच्या बळावर ऐक."

कर्माच्या फळाची कोणतीही आशा न ठेवता (अफलाकांक्षी), योगाने युक्त असणाऱ्या पुरुषांनी अत्यंत श्रेष्ठ अशा भक्तीने व आस्तिक्य बुद्धीने (परया श्रद्धया) आचरलेले हे तिन्ही प्रकारचे तप जगात 'सात्त्विक तप' म्हणून ओळखले जाते.

"तर, हेच तिन्ही प्रकारचे तप जे मी तुला दाखवले आहे, हे हुशार अर्जुना; जेव्हा मनुष्य कर्माच्या फळाची आशा पूर्णपणे सोडून, मनात अथांग श्रद्धा ठेवून आचरतो—"

"जेव्हा अंतःकरणाची पूर्ण शुद्धता राखून, केवळ ईश्वरावरील आस्तिक्य बुद्धीने ते तप केले जाते; तेव्हाच त्या तपाला ज्ञानी पुरुष 'सात्त्विक तप' असे म्हणतात."

समाजात केवळ स्वतःचा सत्कार व्हावा, सन्मान मिळावा आणि लोकांनी आपली पूजा करावी या उद्देशाने, आणि मनात केवळ ढोंग (दंभ) बाळगून जे तप केले जाते; त्याला या लोकात 'राजस तप' म्हटले जाते, जे अत्यंत चंचल आणि तात्पुरते (अध्रुव) असते.

"अथवा केवळ समाजात आपले तपाचे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी, जगात स्वतःचे वेगळे अस्तित्व मांडून, मोठेपणाच्या सर्वोच्च शिखरावर (शृंगावर) जाऊन बसण्यासाठी—"

"या तिन्ही लोकातील लोकांकडून मिळणारा मोठा आदर केवळ मलाच मिळावा, कोणत्याही कार्यक्रमात मुख्य (धुरेचे) आसन आणि पंगतीचे पहिले जेवण मलाच मिळावे—"

"संपूर्ण जगाने केवळ माझीच स्तुती (स्तोत्र) करावी, मीच त्या मोठेपणाला पात्र व्हावे, आणि लोकांनी मला पाहण्यासाठी दुरून दुरून यात्रा काढून माझ्या दर्शनाला यावे—"

"लोकांनी माझी अनेक प्रकारची पूजा करावी, माझ्याशिवाय त्यांनी दुसऱ्या कोणाचाही आश्रय घेऊ नये; आणि मी केवळ त्या मोठेपणाच्या ऐश्वर्याचे सुखद भोग भोगावेत—"

"स्वतःचे शरीर आणि बोलणे या तपाच्या खोट्या रंगात माखून, जणू स्वतःलाच जगात मोठेपणासाठी विकायला काढणे; जसा एखादा अंगहीन भिकारी लोकांची सहानुभूती मिळवण्यासाठी रूप घेतो, तसा आव आणणे—"

"हे राहू दे; मनात पैसा आणि सन्मान मिळवण्याची अथांग आशा (आस) बाळगून, जे कष्ट करून तप केले जाते; त्यालाच या जगात 'राजस तप' म्हटले जाते, हे तू जाण."

"पण जसे गाभण असलेल्या गाईला वेळेपूर्वीच (पहुरणीत) बळजबरीने दुध काढण्यासाठी दुधले, तर ती गाय पुढे वासरू जन्माला आल्यावर कधीही दूध देत नाही; किंवा हातात आलेले उभे हिरवे पीक जर जनावरांना चारून टाकले, तर ते धान्याचे पीक देण्यासाठी शिल्लक राहत नाही—"

"तसेच, जगात केवळ गाजावाजा (फोकारत) करत जे हे मोठे तप कष्टाने केले जाते; ते तपाचे पुण्य फळ मिळण्याच्या वेळेपूर्वीच, लोकांच्या खोट्या स्तुतीने पूर्णपणे नष्ट (सोप) होऊन जाते."

"असे ते तप परिणामामध्ये पूर्णपणे निष्फळ ठरते; आणि हे पांडुपुत्रा अर्जुना, ते तप करणारा माणूस संकटाच्या वेळी मध्येच ते तप सोडून देतो, म्हणूनच त्या राजस तपाला आयुष्यात कधीही स्थिरता लाभत नाही."

"एरवी पाहायला गेले तर, आकाशात मोठा पसारा मांडून, आपल्या भयंकर गर्जनेने जणू ब्रह्मांड फोडणारा तो अवकाळी पावसाचा ढग आकाशात एका घडीसाठी तरी टिकून राहतो का? तो जसा लगेच विरून जातो—"

"तसेच ते राजस तप परिणामाच्या वेळी पूर्णपणे वांझ (निष्फळ) ठरते; आणि ते आचरणात आणतानाही माणसाला कधी शेवटपर्यंत निभावून (निर्वाहत) नेता येत नाही."

"आता तेच तप जेव्हा तिसऱ्या 'तामस' स्वभावाने केले जाते; तेव्हा ते परलोकाचे सुख आणि जगातील उत्तम कीर्ती या दोन्हींना कायमचे मुकून केले जाते, ते तू ऐक."

केवळ अत्यंत मूर्खपणाच्या हट्टापोटी (मूढग्राहाने), स्वतःच्या शरीराला भयंकर वेदना देऊन (आत्मपीडया), किंवा दुसऱ्याचा साक्षात सर्वनाश करण्यासाठी (परस्य उत्सादनार्थ) जे तप केले जाते; त्याला 'तामस तप' असे म्हटले गेले आहे.

"केवळ मनात अत्यंत मूर्खपणाचे वेड (वारा) धरून, हे धनुर्धरा, जो मनुष्य आपल्या स्वतःच्याच शरीराला आपला सर्वात मोठा वैरी मानतो—"

"तो आपल्या शरीराभोवती पंचाग्नीच्या ज्वाळा पेटवून बसतो, किंवा स्वतःचेच शरीर जणू लाकूड (इंधन) मानून त्याला चोहोबाजूने आगीच्या खाईत लोटून देतो—"

"तो स्वतःच्या डोक्यावर धगधगता गुग्गुळ जाळतो, पाठीला लोखंडी गळ (आकडे) टोचून स्वतःला लटकवून घेतो, आणि धगधगत्या कोळशांवर (इंगळांवर) उभा राहून आपले शरीर जाळून घेतो—"

"तो आपल्या श्वासाची गती बळजबरीने रोखून धरतो, शरीराला सुकवणारे व्यर्थ कडक उपवास करतो, किंवा झाडाला उलटे (अधोमुख) लटकून खाली जळणाऱ्या काळ्या धुराचे घोट तोंडाने गिळत राहतो—"

"पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात बर्फासारख्या थंड पाण्यात गळ्यापर्यंत (आकंठ) उभा राहतो, कडक उन्हात गरम खडकांवर पडून राहतो; आणि आपल्या जिवंत शरीराच्या मांसाचे तुकडे चिमट्याने तोडून अग्नीत अर्पण करतो—"

"अशा अनेक प्रकारे आपल्या या शरीरावर भयंकर घाव घालत, हे धनंजया, तो जे हे कठीण तप करतो; ते केवळ दुसऱ्या निरपराध माणसाचा सर्वनाश (नाश) करण्यासाठीच केलेले असते."

"जसा डोंगरावरून आपल्या वजनाच्या भाराने सुटलेला मोठा धोंडा (दगड) खाली कोसळताना स्वतः तर फुटून तुकडे तुकडे (खंडखंड) होतोच; पण वाटेत आडव्या येणाऱ्या झाडांना व प्राण्यांनाही चिरडून (रगडून) टाकतो—"

"तसेच, स्वतःचे शरीर कष्टवून झिजवताना, संसारात सुखाने जगणाऱ्या इतर प्राण्यांचे प्राण घेण्यासाठी जो हा असा भयंकर जीवघेणा खटाटोप (शिराणिया) केला जातो—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, मनात अशी वाईट (वोखटी) भावना धरून, स्वतःला आणि जगाला क्लेश देण्याच्या पद्धतीने जे तप केले जाते; हे किरीटी, त्यालाच 'तामस तप' म्हणतात."

"अशा प्रकारे सत्व, रज आणि तम या तिन्हींच्या प्रभावामुळे तपाचे जे हे तीन भाग पडतात; ते मी तुला अतिशय स्पष्ट करून (व्यक्ती करून) दाखवले."

"आता बोलता बोलता सहज प्रसंग आला आहे, म्हणूनच मी तुला मानवाने करायच्या 'दानाचे' (दानलिंगाचे) तीन प्रकार कसे असतात, तेही सांगतो."

"या जगात तीन गुणांच्या प्रभावामुळे दान देण्याचे व्यवहारही तीन प्रकारांत विभागले गेले आहेत; त्यापैकी सर्वात आधी जे 'सात्त्विक दान' आहे, ते तू ऐक."

'दान देणे हे माझे केवळ कर्तव्यच आहे' (दातव्यम्) असा पवित्र भाव मनात ठेवून, ज्याच्याकडून कधीही प्रत्युपकाराची अपेक्षा नसते अशा योग्य व्यक्तीला (अनुपकारिणे), योग्य जागी (देशे), योग्य वेळी (काले) आणि योग्य सत्पात्राला (पात्रे) जे दान दिले जाते, त्याला विद्वान लोक 'सात्त्विक दान' असे म्हणतात.

"आपल्या स्वधर्माच्या पवित्र मार्गाने न्यायाने जे काही धन माणसाला प्राप्त होते; ते धन जो दुसऱ्याला देताना अत्यंत आदराने आणि मोठ्या सन्मानाने दान देतो—"

"जसे हातात पेरण्यासाठी उत्तम बीज (सुबीज) तयार असावे, आणि नेमकी त्याच वेळी शेतामध्ये पेरणीसाठी उत्तम वाफा तयार असावा, असा हा दानाचा सुंदर योग जुळून येतो—"

"कधी अमूल्य असे रत्न हाती लागते, तर ते ओवण्यासाठी सोन्याची (भांगाराची) कमतरता भासते; आणि जर सोनं अन् रत्न दोन्ही मिळाले, तर ते दागिने अंगावर घालायला योग्य शरीर लाभत नाही (असा दुर्मिळ योग असतो)—"

"पण जेव्हा एखादा मोठा सण, आपले प्रिय मित्र (सुहृद) आणि घरात भरपूर संपत्ती; हे तिन्ही एकाच वेळी एकत्र येतात, तेव्हा माणसाचे नशीब (भाग्य) सर्वोच्च शिखरावर असते—"

"तसेच, हे उत्तम सात्त्विक दान घडून येण्यासाठी जेव्हा सत्वगुणाची अनुकूलता लाभते; तेव्हा योग्य देश, योग्य काळ, योग्य सत्पात्र (भाजन) आणि न्यायाचे द्रव्य हे चारीही योग एकत्र जुळून येतात."

"तर सर्वात आधी, दान देण्याची जागा ही कुरुक्षेत्र किंवा काशी यांसारखी पवित्र असावी; अथवा ज्या पवित्र भूमीची बरोबरी या क्षेत्रांशी केली जाते, असा तो योग्य देश असावा."

"आणि वेळ कशी असावी? सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहणाचा (राहुमेळाचा) तो अत्यंत पवित्र पुण्यकाळ असावा; किंवा संक्रांतीसारखा अत्यंत निर्मळ व शुभ वेळ असावी."

"अशा पवित्र वेळी आणि पवित्र ठिकाणी, दान घेणारी व्यक्ती (पात्र) अशी असावी की; जणू साक्षात पवित्रतेनेच (शुचित्वानेच) मनुष्याची मूर्ती धारण करून तिथे उभी राहिली आहे!"

"जो उत्तम आचाराचे मुख्य उगमस्थान (मूळपीळ) आहे, आणि ज्याच्या बुद्धीमध्ये सर्व वेदांचे ज्ञान खेळत असते, अशी वेदांची बाजारपेठ (उतारपेठ) असणारे ते शुद्ध ब्राह्मणरत्न सत्पात्र म्हणून लाभल्यावर—"

"मग त्या सत्पात्राच्या चरणी आपले धन अर्पण करताना, माणसाने त्या धनावरील स्वतःची मालकी (सत्ता) पूर्णपणे सोडून दिली पाहिजे; जशी एखादी लाजरी नववधू (कांता) आपल्या प्रिय पतीच्या समोर स्वतःचा संकोच सोडून समर्पित होते, तसे—"

"किंवा दुसऱ्याची आपल्याकडे ठेवलेली अनामत ठेव (ठेविले) त्याला परत देऊन माणूस जसा ऋणातून मुक्त (उतराई) होतो; अथवा राजाचा सेवक जसा विड्याच्या तबकातून (हडप्यातून) विडा उचलून अत्यंत आदराने राजाच्या हातात सोपवतो—"

"तशा अत्यंत निष्काम आणि पवित्र भावनेने जमिनीसारखे मोठे दान त्या सत्पात्राला अर्पण करावे; आणि दान दिल्यानंतर मनात कधीही मोहाची हाव (हांवे) निर्माण होऊ देऊ नये."

"आणि दान ज्या माणसाला द्यायचे आहे, तो असा असावा की; ज्याने घेतलेल्या दानाची परतफेड (नुमचवे) तो आपल्याला कधीही कोणत्याही स्वरूपात करू शकणार नाही, तो पूर्णपणे अलिप्त असावा."

"जसे मोकळ्या आकाशाला कितीही जोराने साद घातली, तरी आकाश कधी उलटून प्रतिशब्द देत नाही; किंवा आरशात स्वतःचा चेहरा पाहिला असता, तो आरसा कधी स्वतः डोळे उघडून आपल्याकडे पाहत नाही—"

"किंवा पाण्याच्या प्रवाहावर खेळायचा चेंडू (कंदुक) कितीही जोराने मारला, तरी तो चेंडू जसा जमिनीसारखा उसळून पुन्हा हातामध्ये येत नाही, पाण्यातच जिरून जातो—"

"अथवा जसे घरात पाळलेल्या जनावराला (चारू) गवत घातले, किंवा डोक्यावर सुंदर फुलांचा तुरा (बुरू) खोवला, तरी ते कधी आपल्याला उलटून प्रत्युपकार करत नाहीत—"

"तसेच दात्याने दिलेले दान, जो कोणत्याही प्रकारे (कधीही पैशाने किंवा उपकाराने) परत फेकू शकत नाही; अशा निरिच्छ सत्पात्रालाच दान देणे म्हणजे त्याच्या अथांग स्वरूपाशी बरोबरी करणे होय."

"अशा सर्व पवित्र साधनांच्या योगाने (सामुग्रीने) जे दान जगात पार पडते; हे वीरराया अर्जुना, त्यालाच सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ असणारे 'सात्त्विक दान' म्हणतात, हे तू जाण."

"आणि तोच पवित्र देश, तोच शुभ काळ, तसाच उत्तम सत्पात्राचा मेळ, आणि दिलेले दानही अत्यंत न्यायाने मिळवलेले निर्मळ असते—"

पण जे दान केवळ भविष्यात मिळणाऱ्या प्रत्युपकाराची आशा ठेवून, किंवा स्वर्गासारख्या कर्माच्या फळाचा उद्देश मनात धरून (फलमुद्दिश्य), आणि अत्यंत मनाला क्लेश देऊन (कष्टी होऊन) दिले जाते; त्या दानाला 'राजस दान' असे म्हटले गेले आहे.

"पण मनात केवळ भरपूर दूध (दुभते) मिळेल ही आशा धरून जसे गाईला गवत चारले जाते, किंवा घरात धान्याचे कोठार (पेंव) भरता यावे या अपेक्षेने शेतकरी जसा शेतात बी पेरायला जातो—"

"किंवा भविष्यात आपल्यालाही चांगला आहेर (भेट) मिळेल ही नजर ठेवून जसे एखाद्या श्रीमंत नातेवाईकाला (सोयऱ्याला) जेवणाचे आमंत्रण दिले जाते, अथवा एखाद्या सणाचे वाण केवळ व्यवहार म्हणून दुसऱ्याच्या घरी पाठवले जाते—"

"जसे व्याजाचे पैसे (कळांतर) पदरात पाडून घेतल्यावरच सावकार दुसऱ्याचे काम करतो, किंवा भरपूर मान-सन्मान व पूजा स्वीकारूनच वैद्य आजारी माणसाला औषधाचा रस देतो—"

"तसेच, 'मी आज याला जे काही देत आहे, त्या उपकाराच्या बळावर मी भविष्यात याच्याकडून दुप्पट सुख उपभोगीन'; अशा व्यापारी भावनेने जे दान दिले जाते—"

"किंवा हे पांडुपुत्रा अर्जुना, वाटेने जाताना एखादा गरीब किंवा गरजू ब्राह्मण समोर भेटला, ज्याला नाकारणे त्या वेळी माणसाला शक्य नसते—"

"तेव्हा साध्या एका पैशासाठी किंवा कवडीसाठी, तो मनुष्य त्या ब्राह्मणाच्या हातामध्ये आपल्या संपूर्ण पूर्वजांच्या (गोत्रांच्या) पापांचे प्रायश्चित्त सोडतो, आणि जबरदस्तीने त्याला ते देतो—"

"आणि मनात मात्र मृत्यूनंतर स्वर्गात मिळणारी अनेक मोठी फळे मागितली जातात; पण प्रत्यक्षात दान देताना समोरच्या एका भुकेलेल्या माणसाचे पोट भरेल एवढेही अन्न दिले जात नाही—"

"आणि तो ब्राह्मण ते दिलेले थोडेसे दान घेऊन तिथून निघून गेला की, याच्या मनाला पैशाच्या हानीचे एवढे दुःख होते की, जसे चोराने याचे सर्वस्व लुटून (नागवून) नेले आहे, तसा तो रडत बसतो."

"हे चतुर अर्जुना (सुमती), मी तुला जास्त काय सांगू? अशा वाईट मनोवृत्तीने या तिन्ही लोकात जे दान दिले जाते, त्यालाच साक्षात 'राजस दान' म्हणतात."

चुकीच्या आणि अपवित्र ठिकाणी (अदेशे), अयोग्य व अमंगळ वेळी (अकाले), अत्यंत नीच व दुष्ट लोकांना (अपात्रेभ्यः), कोणत्याही आदराशिवाय (असत्कृतम्) आणि समोरच्याचा अपमान व विटंबना करून (अवज्ञातम्) जे दान दिले जाते; त्याला 'तामस दान' असे म्हटले गेले आहे.

"आता जागा कशी असावी? चोरांची व लुटारूंची वस्ती (वसौटे), जुगाराचे अड्डे (दांगाणे), किंवा नगरातील वेश्यांचे चव्हाटे व छावण्या; अशा अपवित्र ठिकाणी—"

"आणि वेळ कोणती? सांजवेळ किंवा काळी कुट्ट रात्र (रजनी); अशा वेळी चोरी करून आणलेल्या धनावर लोकांमध्ये उगीचच मोठे उदार होणे—"

"आणि दान घेणारी पात्रे कोण? लोकांची खोटी स्तुती करणारे भाट, वाजंत्री, वेश्या (सामान्य स्त्रिया) किंवा जुगारी लोक; ज्यांच्या खोट्या जादूला (भुररीला) भुलून हा अज्ञानी माणूस आपले धन उडवतो—"

"समोर सुंदर स्त्रियांचे नाच-गाणे चाललेले असते, जे डोळ्यांना भुरळ पाडणारे असते; कानावर केवळ स्तुतीचे शब्द पडत असतात, जे मनाला वेड लावणारे असतात—"

"त्यात भर म्हणजे, मद्याच्या नशेत धुंद होऊन जेव्हा तो सुगंधी फुलांचा सुवास घेतो; तेव्हा त्याच्या अंगात जणू मायेचा आणि भ्रमाचा मोठा वेताळच अवतरल्यासारखा तो नाचू लागतो."

"अशा वेळी, संपूर्ण जगाला लुटून (विभांडून) गोळा केलेले ते ऐश्वर्य, तो माणूस त्या हलक्या लोकांच्या पदरात असा फेकून देतो; जसा एखादा मातंग (मातंग) जनावरांच्या समोर उरलेले अन्न टाकून देतो, तसे."

"अशा प्रकारे जे वाईट बुद्धीने दिले जाते, त्याला मी स्वतः 'तामस दान' असे म्हणतो; आणि नशिबाने कधी या तामस माणसाकडून वेगळे दान घडते, तेही तू ऐक."

"जसे लाकडाला भुंगा लागलेला असताना अचानक तिथे एखादे अक्षर (घुणाक्षर) उमटावे, किंवा चुकून टाळी वाजवली असता झाडावरचा कावळा खाली येऊन हातात सापडावा; तसा एखादा दुर्मिळ योग जुळून येतो आणि हा तामस माणूस कधीतरी एखाद्या पवित्र तीर्थक्षेत्री (पुण्यदेशी) एका शुभ मुहुूर्तावर पोहोचतो."

"तिथे समोर एखादा अत्यंत विद्वान आणि सन्माननीय सत्पात्र ब्राह्मण उभा असलेला पाहून, आणि त्याने काहीतरी याचना केली असता; हा तामस माणूस आपल्या श्रीमंतीच्या गर्वाने (दर्पाने) ताठ होतो आणि भांबावून जातो."

"तो आपल्या अंतःकरणात साधी भक्ती किंवा श्रद्धा धरत नाही, त्या संताच्या चरणी आपले डोके (माथा) वाकवत नाही; आणि स्वतः कधी त्यांची पूजा करत नाही की दुसऱ्या कोणाकडून करून घेत नाही."

"घरात आलेल्या अतिथीला तो साधे बसायला आसनही देत नाही, मग तिथे त्याची गंध-अक्षता लावून पूजा करण्याची आशा करणे तर दूरच राहिले; हा असा अत्यंत वाईट स्वभाव त्या तामसी माणसामध्ये पाहायला मिळतो."

"जसे दारावर आलेल्या धनकोला (ऋणाइताला) खोटे शब्द सांगून हाकलून दिले जाते; तसेच तो त्या सत्पात्राला केवळ 'तुला' 'तुला' असे अपशब्दांचे प्रयोग करून त्याचा हात रिकामी ठेवतो आणि त्याला फसवतो."

"आणि हे किरीटी अर्जुना, जर त्याने चुकून काही थोडे दिलेच; तर तो त्या सत्पात्राला त्या दिलेल्या साध्या दानावरून लाखो टोमणे मारतो, वाईट शब्द (कुबोल) बोलतो आणि त्याचा मोठा अपमान (अवज्ञा) करून त्याला घराबाहेर घालवतो."

"हे जास्त सांगायला नको; अशा अत्यंत नीच पद्धतीने जे पैसे खर्च केले जातात (मोल वेचले जाते); त्यालाच या चराचर सृष्टीत 'तामस दान' म्हणतात, हे तू निश्चित लक्षात ठेव."

"अशा प्रकारे, मी तुला आपापल्या लक्षणांनी युक्त असणारी ही तिन्ही दाने (सात्त्विक, राजस आणि तामस) सविस्तर सांगितली आहेत."

"त्यावर, हे अत्यंत चतुर आणि बुद्धीमान (विचक्षण) अर्जुना, तुझ्या मनात कदाचित असा एक शंकावजा विचार येईल, जो मी आधीच ओळखतो की—"

"'जर या संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारे केवळ एक सात्त्विक कर्मच जगात श्रेष्ठ आहे; तर मग तुम्ही या इतर दोन (राजस व तामस) दोषांनी भरलेल्या कर्मांची लक्षणे मला कशासाठी एवढी सविस्तर सांगितलीत?'"

"पण जोपर्यंत जमिनीखाली लपलेले ते भुताखेतांचे (विवसीचे) संकट दूर केले जात नाही, तोपर्यंत जशी गुप्त धनाचा खजिना (निधी) कधी हाती लागत नाही; किंवा सुरुवातीला निघणारा काळा धूर सहन केल्याशिवाय जसा दिव्याची वात कधी पेटत नाही—"

"तसेच, अंतःकरणातील त्या शुद्ध सत्वगुणाच्या आड, हे रज आणि तम गुणांचे मोठे लोखंडी कवाड आडवे आलेले आहे; ते कवाड तोडण्यासाठी त्यांची लक्षणे समजून घेणे, याला कधी चूक (कीड) म्हणता येईल का? नाही, ते गरजेचे आहे."

"मी तुला श्रद्धेपासून दानापर्यंत मानवाचे जे काही सर्व व्यवहार (क्रियाजात) सांगितले, ते सर्व या तीन गुणांनीच पूर्णपणे व्यापलेले आहेत."

"तिथे मी तुला हे तिन्ही गुण सारखेच महत्त्वाचे आहेत म्हणून नक्कीच सांगितले नाही; तर केवळ तुझा सत्वगुण तुला स्पष्ट दाखवण्यासाठी, मला इतर दोन (रज व तम) गुणांचे वर्णन करावे लागले."

"कारण, जेव्हा दोन परस्पर विरुद्ध गोष्टी बाजूला सारल्या जातात, तेव्हाच त्या दोन्हींच्या मध्ये असणारे तिसरे सत्य स्पष्ट दिसते; जसे काळी रात्र आणि उजेडाचा दिवस या दोन्हींचा त्याग केल्यावर जसे सुंदर संध्येचे रूप प्रकट होते—"

"तसेच जेव्हा मनातल्या रज आणि तम गुणांचा पूर्णपणे नाश होतो; तेव्हा त्या दोन्हींच्या मागे लपलेले जे तिसरे अत्यंत उत्तम रूप प्रकट होते, तोच खरा सत्वगुण आहे, जो माणसाला सहज प्राप्त होतो."

"अशा प्रकारे तुला तो शुद्ध सत्वगुण दाखवण्यासाठीच मला या रज आणि तम गुणांचे निरूपण करावे लागले; आता तू त्या दोन्हींचा त्याग करून केवळ सत्वगुणाच्या बळावर आपले मोक्षाचे काम साध्य करून घे."

"याच अत्यंत शुद्ध सत्वगुणाचा आश्रय घेऊन तू यज्ञादी सर्व पवित्र कर्मे कर; मग तुला तुझे मूळ आत्मस्वरूप (आपले निज) तुझ्या हाताच्या तळव्यावर ठेवलेल्या रत्नासारखे सहज प्राप्त होईल."

"सकाळी सूर्य उगवल्यावर आणि त्याने प्रकाश दाखवल्यावर, जगात अशी कोणती वस्तू आहे जी डोळ्यांना दिसत नाही? सर्व काही दिसते; तसेच सत्वगुणाने पवित्र केलेले कर्म मानवाला मोक्षासह कोणते फळ देणार नाही? ते सर्व काही देते."

"या सत्वगुणामध्ये माणसाची सर्व इष्ट फळे देण्याचे अथांग सामर्थ्य (शक्ती) तर निश्चितपणे आहेच; पण त्या कर्माचे थेट मोक्षाच्या परम सुखाशी जे एकरूप होणे आहे—"

"ते मर्म काहीतरी एकदम वेगळेच (आनचि) आहे; जेव्हा त्या दिव्य मंत्राची जोड या सात्त्विक कर्माला लाभते, तेव्हाच ते कर्म मोक्षाच्या नगरीमध्ये थेट प्रवेश मिळवण्यास पात्र ठरते."

"जसे सोने (भांगार) स्वतःहून कितीही शुद्ध आणि पंधरा कसरी (चोख) असले; तरी जोपर्यंत त्यावर राजाच्या सही-शिक्याची अक्षरे उमटत नाहीत, तोपर्यंत ते व्यवहारात नाणे म्हणून कधीही चालत (सरत) नाही—"

"पाणी मूळचे स्वच्छ, थंड आणि सुगंधी असले की माणसाला आनंद देतेच; पण त्याला खरी पावन करणारी पवित्रता केवळ एखाद्या पवित्र तीर्थक्षेत्राच्या संबंधामुळेच लाभते—"

"एखादी लहान नदी किंवा ओढा कितीही मोठा असला, तरी जोपर्यंत साक्षात गंगा नदी तिचा स्वीकार करून तिला आपल्या प्रवाहात सामावून घेत नाही; तोपर्यंत तिला त्या अथांग महासागरात कधीही प्रवेश मिळत नाही."

"तसेच हे किरीटी अर्जुना, त्या सात्त्विक कर्माला थेट मोक्षाच्या भेटीला नेण्यासाठी, आणि वाटेत कोणतीही अडचण (आडकाठी) येऊ न देण्यासाठी जो एक दिव्य मंत्र आवश्यक आहे, तो काहीतरी एकदम वेगळा आहे."

"भगवंतांचे हे बोल ऐकताच अर्जुनाच्या अंतःकरणात अनिवार उत्सुकता निर्माण झाली; तो अतिशय आर्ततेने म्हणाला, 'हे देवा, आपण माझ्यावर कृपा करावी आणि तो दिव्य मंत्र मला आता सांगावा!'"

"तेव्हा संतांवर कृपा करणाऱ्या राजांचे राजा (कृपाळू चक्रवर्ती) भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, 'तर मग तू त्या मंत्राचे स्पष्ट रूप (व्यक्ती) ऐक; ज्याच्या बळावर हे सात्त्विक कर्म थेट मोक्षाचे अमूल्य रत्न प्राप्त करून देते.'"

"तर, जे अनादी परब्रह्म आहे, जे या संपूर्ण जगाचे मूळ उगमस्थान आणि विश्रांतीचे परम धाम आहे; त्या परमेश्वराचे एक अत्यंत पवित्र नाव तीन अक्षरांमध्ये विभागलेले आहे."

"वास्तविक पाहता त्या परमात्म्याला कोणतेही नाव नाही की जात नाही; पण या संसाराच्या अज्ञानामुळे (अविद्येमुळे) आंधळ्या झालेल्या लोकांसाठी, वेद माउलीने (श्रुतीने) त्याला ओळखण्यासाठी ही एक दिव्य खूण करून ठेवली आहे."

"जसे नवजात जन्माला आलेल्या बाळाला स्वतःचे कोणतेही नाव जन्माच्या वेळी नसते; पण पुढे आई-वडिलांनी ठेवलेल्या नावाने त्याला जेव्हा हाक मारली जाते, तेव्हा ते बाळ लगेच 'ओ' देऊन जागे होते—"

"तसेच, संसाराच्या दुःखाने होरपळलेले भक्त जेव्हा देवाच्या दारात येऊन आर्ततेने हाक मारतात; तेव्हा ज्या नावाने हाक मारली असता तो परमेश्वर भक्ताला लगेच 'ओ' देतो, तो हा मुख्य सांकेतिक मंत्र आहे."

"त्या परब्रह्माचा भक्ताशी असणारा अबोला कायमचा तुटून जावा, आणि अद्वैत तत्त्वाने त्याची थेट भेट व्हावी; असा हा दिव्य मंत्र आमच्या परम कृपाळू वेद माऊलीने (वेद बापाने) शोधून काढला आहे."

"मग या मंत्राचा मनोभावे केवळ एकदाच उच्चार करून जेव्हा त्या ब्रह्माला प्रेमाने हाक मारली जाते, तेव्हा ते मागच्या बाजूला लपलेले परब्रह्म एका क्षणात भक्ताच्या समोर साक्षात उभे राहते."

"पण हा मंत्र कोणाला समजतो? जे वेदांच्या पर्वताच्या सर्वोच्च शिखरावर असणाऱ्या (निगमाचळ शिखरावरील) उपनिषदांच्या ज्ञानाच्या महानगरात राहतात, आणि जे केवळ परब्रह्माशी एकरूप होऊन जगतात, त्यांनाच याचे खरे मर्म समजते."

"हे बोलणे राहू दे; या संपूर्ण सृष्टीची निर्मिती करणाऱ्या ब्रह्मदेवाला (प्रजापतीला) देखील ही अफाट निर्मिती करण्याची शक्ती, केवळ या एकाच नामाच्या वारंवार जपाने (आवृत्तीने) लाभली होती."

"हे वीरश्रेष्ठ अर्जुना, या सृष्टीच्या निर्मितीच्या सुरुवातीला (उपक्रमापूर्वी), हा ब्रह्मदेव एका कोपऱ्यात अगदी वेड्यासारखा एकाकी बसून होता."

"त्याला मज् ईश्वराच्या स्वरूपाची ओळख नव्हती, आणि सृष्टीची रचना कशी करावी हेही समजत नव्हते; अशा वेळी ज्या एका दिव्य नावाने त्याला अत्यंत श्रेष्ठ व समर्थ बनवले—"

"ज्या मंत्राचा आंतरिक अर्थ आपल्या अंतःकरणात ध्यानी धरून, त्या तीन अक्षरांचा (वर्णत्रयाचा) अखंड जप केल्यामुळे, ब्रह्मदेवाला हे संपूर्ण विश्व निर्माण करण्याची अद्भुत पात्रता (योग्यता) प्राप्त झाली—"

"त्यानंतर त्याने या सृष्टीतील उत्तम लोकांची रचना केली, त्यांना जीवन जगण्यासाठी वेदांचे नियम (शासन) दिले, आणि जगण्याच्या मुख्य आधारासाठी यज्ञासारखे पवित्र आचरण सुरू केले."

"त्यानंतर त्याने या जगात अपार लोकांची निर्मिती केली; आणि हे तिन्ही लोक म्हणजे जणू ब्रह्मदेवाने भक्तांना राहण्यासाठी दिलेली एक मोठी पवित्र भूमी (अग्रहार) बनले."

"ज्या नाममंत्राच्या बळावर ब्रह्मदेवाला (धात्याला) हे एवढे अथांग विश्व निर्माण करण्याचे सामर्थ्य लाभले; त्या मंत्राचे मूळ स्वरूप आता तू ऐक, असे लक्ष्मीचे पती भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले."

"तर, या जगातल्या सर्व मंत्रांचा जो परम राजा आहे, तो पहिला मुख्य वर्ण म्हणजे 'ॐ' (प्रणव) आहे असे तू जाण; आणि त्या मंत्रातील दुसरे अक्षर म्हणजे 'तत्' आहे, आणि तिसरे अक्षर म्हणजे 'सत्' आहे."

"अशा प्रकारे, 'ॐ तत् सत्' या तीन अक्षरांनी बनलेले हे परब्रह्माचे तीन प्रकारांचे एकच मुख्य नाव आहे; हे नाव म्हणजे जणू उपनिषदांच्या वेलीवर उमललेले सर्वात सुंदर आणि सुगंधी फूल आहे."

"या दिव्य मंत्राशी एकरूप होऊन जेव्हा माणसाचे सात्त्विक कर्म जगात चालू लागते; तेव्हा ते कर्म मोक्षाला (कैवल्याला) आपल्या घरचा हक्काचा दास (पाइक) बनवून सोडते."

"पण माझ्या प्रिय अर्जुना, जसे नशिबाने साक्षात कापुराचे मोठे दागिने (थळींव) आणून समोर दिले, तरी ते अंगावर कसे परिधान करावेत, हे माणसाला स्वतःला समजले पाहिजे ना? तिथे आचरणाची अडचण असते."

"तसेच, मनुष्य जगात उत्तम सात्त्विक कर्मही करेल, आणि मुखाने या ब्रह्मनामाचा उच्चारही करेल; पण जर त्याला या मंत्राचा कर्मामध्ये अचूक वापर कसा करावा (विनियोगाचे वर्म), हेच समजले नाही—"

"तर जसे करोडो (कोडी) संत-महंत स्वतःहून घरामध्ये चालून आले, तरी त्यांचा योग्य पाहुणचार आणि आदर कसा करावा हे न समजल्यामुळे, माणसाचे स्वतःचेच मोठे नुकसान होते (मुद्दल तुटते)—"

"किंवा गळ्यात घालण्यासाठी सोन्याचे सुंदर दागिने (टीक-भांगार) मिळाले, पण ते अंगावर न नटता, माणसाने जर त्याची गाठोडी (मोट) बांधून ती सरळ गळ्याला टांगली, तर ती जशी थट्टा ठरते—"

"तसेच मुखात केवळ ब्रह्मनाम असणे आणि हातात सात्त्विक कर्म असणे; पण योग्य वापराविना (विनियोगाविना) ते सर्व साधन शेवटी पूर्णपणे निष्फळ ठरते."

"अरे अर्जुना, समोर सुंदर अन्न वाढलेले आहे आणि पोटाला तीव्र भूकही लागलेली आहे; पण लहान बाळाला जर स्वतःच्या हाताने ते अन्न कसे खावे हे समजले नाही, तर त्याला उपाशीच (लंघन करावे) राहावे लागते ना?"

"किंवा दिव्यामध्ये तेल (स्नेह), कापसाची वात (सूत्र) आणि पेटवण्यासाठी समोर अग्नी (वैश्वानर) हे तिन्ही उपलब्ध असले; तरी जोपर्यंत ते पेटवण्याची कला (हातवटी) माणसाला ठाऊक नसते, तोपर्यंत जगात प्रकाश पडत नाही."

"तसेच योग्य वेळी कर्माचा प्रसंग येतो, आणि तोंडातून तो पवित्र मंत्रही आठवतो; पण योग्य विनियोगाशिवाय (वापराशिवाय) ते सर्व खरोखर व्यर्थ जाते."

"म्हणून, या तीन अक्षरांनी बनलेले जे हे परब्रह्माचे एकमेव दिव्य नाव आहे; कर्मामध्ये त्याचा अचूक वापर (विनियोग) कसा करावा, ते आता तू माझ्याकडून नीट ऐक."

या कारणास्तव, वेदांचे आणि परब्रह्माचे चिंतन करणारे (ब्रह्मवादी) पुरुष, शास्त्राच्या नियमांनी सांगितलेल्या (विधानोक्त) आपल्या सर्व यज्ञ, दान आणि तपाच्या क्रियांचा आरंभ नेहमी 'ॐ' या आद्य अक्षराचा उच्चार करूनच निरंतर करतात.

"तर या 'ॐ तत् सत्' या नामातील ही तिन्ही अक्षरे, कर्माची सुरुवात (आदी), कर्माचा मध्यभाग (मध्य) आणि कर्माची समाप्ती (निदान) अशा तिन्ही ठिकाणी अचूकपणे वापरली पाहिजेत."

"याच कर्माच्या वापराची एक सुंदर कला (हातवटी) आपल्या हातात घेऊन, हे किरीटी अर्जुना, पूर्वकाळातील मोठे ऋषी आणि ब्रह्मज्ञानी पुरुष थेट परब्रह्माच्या भेटीला गेले होते."

"परब्रह्माशी पूर्णपणे एकरूप होण्यासाठी, शास्त्राच्या नियमांना ओळखून जे पुरुष यज्ञ, दान इत्यादी पवित्र कर्मांचे आचरण करताना कधीही मागेपुढे पाहत नाहीत—"

"ते कर्माची सुरुवात करताना, सर्वात आधी 'ॐ' (ओंकार) या अक्षराला आपल्या ध्यानामध्ये आणून डोळ्यांसमोर उभे करतात, आणि त्यानंतर आपल्या वाचेने त्याचा स्पष्ट उच्चार करतात."

"त्या अंतःकरणातील प्रगट झालेल्या ध्यानाने आणि वाचेने केलेल्या 'ॐ' या स्पष्ट उच्चाराने, मग ते आपल्या सर्व कर्मांच्या पवित्र वाटेला सुरुवात करतात."

"जसे घनदाट अंधारात हातात कधीही न विझणारा दिवा असावा, किंवा अनोळखी भयंकर जंगलात (आडवीत) पाठीशी एखादा बलाढ्य वाटाड्या (बोळावा) असावा; तसेच कर्माच्या सुरुवातीला हा 'ॐ' हा आद्य वर्ण मार्गदर्शक ठरतो, हे तू जाण."

"आपल्या विहित देवाच्या पूजेसाठी, अत्यंत न्यायाने आणि धर्माने मिळवलेले भरपूर द्रव्य घेऊन, ते ब्राह्मणांच्या माध्यमातून किंवा अग्नीमध्ये (हुताशात) आहुती देऊन मोठे यज्ञ करतात."

"यज्ञकुंडातील आहवनीय इत्यादी अग्नीमध्ये, शास्त्राच्या विधीनुसार पवित्र साहित्याचे हवन करून, ते अत्यंत स्पष्ट बुद्धीने देवांचे यजन करतात."

"थोडक्यात सांगायचे तर, अनेक प्रकारच्या यज्ञांची सर्व पवित्र अंगे पूर्ण करताना, ते आपल्या मनातील विषयांच्या वाईट उपाधीचा पूर्णपणे त्याग करतात."

"किंवा अत्यंत न्यायाने आणि शुद्ध मार्गाने मिळवलेली जमिनीसारखी मोठी संपत्ती, योग्य देश, योग्य काळ पाहून सत्पात्र ब्राह्मणांना मोठे दान म्हणून अर्पण करतात."

"अथवा एकांत ठिकाणी राहून, चांद्रायण किंवा महिन्या-महिन्याचे कडक उपवास करून, शरीरातील सप्तधातूंना परमेश्वरासाठी झिजवून (शोषून) कठीण तपे करतात."

"अशा प्रकारे, संसारात जी यज्ञ, दान आणि तप ही कर्माचे बंधन निर्माण करणारी म्हणून मानली जातात; या मंत्राच्या वापरामुळे तीच कर्मे त्या ज्ञानी पुरुषांना मोक्षाचा मार्ग अत्यंत सोपा करून देतात."

"जसे कोरड्या जमिनीवर जी लाकडी नाव (नौका) केवळ एक ओझे वाटते; तीच नाव जेव्हा पाण्यात टाकली जाते, तेव्हा ती माणसाला सहज पैलतीराला घेऊन जाते; तसेच या पवित्र नामाच्या बळावर बंधने निर्माण करणारी कर्मे माणसाला संसारातून मुक्त करतात."

"पण हे बोलणे राहू दे; अशा या यज्ञ, दान आणि तपाच्या पवित्र क्रिया, सुरुवातीला 'ॐ' (ओंकाराचा) आश्रय लाभल्यामुळे उत्तम प्रकारे सुरू होतात."

"आणि ती कर्मे जेव्हा पूर्ण होऊन आपल्या फळाच्या प्राप्तीकडे झुकू लागतात, तेव्हा ते साधक पुरुष कर्माच्या त्या शेवटी 'तत्' (तच्छब्द) या दुसऱ्या अक्षराचा वापर करतात."

'तत्' म्हणजे या सृष्टीच्या पलीकडचे ते परब्रह्म, असा विचार करून कर्माच्या फळाची कोणतीही आशा न ठेवता, मोक्षाची तीव्र इच्छा बाळगणाऱ्या पुरुषांकडून (मोक्षकाङ्क्षिभिः) यज्ञ, तप आणि अनेक प्रकारच्या दानाच्या क्रिया केल्या जातात.

"जे या संपूर्ण जगाच्या पलीकडचे आहे, आणि जे एकटेच संपूर्ण जगाला साक्षी म्हणून पाहणारे आहे; त्या पलीकडच्या सर्वश्रेष्ठ परब्रह्म वस्तूलाच शास्त्रात 'तत्' या शब्दाने संबोधले जाते."

"ते परब्रह्मच या विश्वाचे मूळ कारण आहे, असा निश्चय आपल्या चित्तात धरून, हे चतुर अर्जुना (सुमती), ते साधक त्या ब्रह्माचे ध्यान करतात आणि मुखाने 'तत्' असा स्पष्ट उच्चार करतात."

"ते म्हणतात, 'हे परब्रह्मा, माझी ही सर्व कर्मे आणि या कर्मांचे मिळणारे फळ हे सर्व मी तुझ्या चरणी समर्पित करत आहे; या सुखाचा उपभोग घेण्यासाठी माझ्याकडे माझे वैयक्तिक असे काहीही शिल्लक नुरो!'"

"अशा प्रकारे, त्या 'तत्' शब्दाच्या बळावर आपली सर्व कर्मे ब्रह्माच्या चरणी अर्पण करून, 'हे माझे नाही' (न मम्) असे म्हणून ते कर्माच्या सर्व पुण्याचा आणि अहंकाराचा त्याग करतात."

"अशा रीतीने, ज्या कर्माची सुरुवात 'ॐ' ने झाली, आणि ज्या कर्माची फळसहित समाप्ती 'तत्' या शब्दाने ब्रह्माच्या चरणी झाली; त्या कर्माला आता पूर्णपणे ब्रह्मत्व प्राप्त होते."

"ते कर्म जरी आता ब्रह्माच्या आकाराचे झाले, तरी तेवढ्याने माणसाचे काम पूर्ण होत नाही; कारण 'कर्म करणारा मी वेगळा आहे आणि ब्रह्म वेगळे आहे' असा द्वैताचा सूक्ष्म भाव तिथे अजून उरलेला असतो."

"जसे मिठाचा खडा पाण्यात पूर्णपणे विरघळून गेला, तरी त्या पाण्याची खारट चव (क्षारता) जशी पाण्यात वेगळी शिल्लक जाणवते; तसेच ते कर्म ब्रह्माकार झाले तरी तिथे मी कर्ता आहे, हा द्वैताचा भास उरतो."

"आणि जोपर्यंत मनात हा दुजेपणा (द्वैत) शिल्लक राहतो, तोपर्यंत संसाराचे जन्म-मृत्यूचे भय माणसाला सोडून जात नाही; हे सत्य स्वतः देवांनी वेदांच्या मुखातून उघडपणे सांगितले आहे."

"म्हणून, जे परब्रह्म आपल्यापेक्षा दूर किंवा वेगळे वाटते, ते स्वतःचा 'आत्मा' म्हणून आपल्यामध्ये प्रकट व्हावे आणि तो द्वैताचा दोष नष्ट व्हावा; यासाठीच भगवंतांनी हा तिसरा 'सत्' (सच्छब्द) नावाचा दिव्य उपाय ठेवला आहे."

"तर, 'ॐ' आणि 'तत्' या शब्दांच्या बळावर जे कर्म आता ब्रह्माच्या शरीराशी एकरूप झाले आहे, ज्या कर्माला शास्त्रात 'प्रशस्त कर्म' (उत्तम कर्म) म्हणून गौरवले गेले आहे—"

"त्या परम पवित्र प्रशस्त कर्मामध्ये, या तिसऱ्या 'सत्' या शब्दाचा वापर (विनियोग) कसा केला जातो; तो विधी आता तुम्ही ऐका, मी सांगतो."

हे पार्था (अर्जुना), विश्वाच्या मूळ अस्तित्वाचा बोध करून देण्यासाठी (सद्भावे) आणि कर्मातील चांगुलपणा प्रकट करण्यासाठी (साधुभावे) या 'सत्' शब्दाचा प्रयोग केला जातो; तसेच पवित्र अशा प्रशस्त कर्मामध्ये या 'सत्' शब्दाचा अचूक संयोग केला जातो.

"तर, या 'सत्' या शब्दाच्या प्रभावामुळे संसाराचे हे सर्व खोटे (असत) अस्तित्व नष्ट होते, आणि मनुष्याला परमेश्वराच्या मूळ शुद्ध व परिपूर्ण (अव्यंग) सत्तेचे साक्षात रूप दर्शन देते."

"जे मूळ सत्य (सत्) आहे, ते कधीही कोणत्याही काळात किंवा देशात बदलू शकत नाही; ते स्वतःमध्येच नेहमी अखंड आणि एकरस भरलेले असते."

"डोळ्यांना दिसणारा हा संपूर्ण प्रपंच ज्या सत्याच्या अभावामुळे खोटा ठरतो, आणि ज्याच्या मूळ स्वरूपाकडे पाहिल्यावर माणसाला आत्मसुखाचा साक्षात्कार होतो—"

"त्या परम सत्याशी ते सात्त्विक कर्म, या 'सत्' शब्दाच्या उच्चाराने पूर्णपणे एकरूप होते; आणि भक्त स्वतः त्या ब्रह्माशी ऐक्यभावाने (एकतेने) समरस होतो."

"अशा प्रकारे 'ॐ' ने सुरू झालेले आणि 'तत्' ने समर्पित झालेले ते कर्म, शेवटी या 'सत्' शब्दाच्या बळावर सर्व द्वैत गिळून टाकून, केवळ एक निखळ चैतन्य रूप (सन्मात्र) बनून जाते."

"असा हा या 'सत्' शब्दाचा अंतःकरणातील मुख्य वापर आहे, असे तू नक्की जाण; हे स्वतः लक्ष्मीपती भगवान श्रीकृष्ण (श्रीरंग) सांगत आहेत, मी माझ्या मनाने सांगत नाही."

"आणि जर मी म्हटले की हे माझेच बोलणे आहे, तर तिथे श्रीकृष्णांच्या आणि माझ्यात द्वैताचा लहान दोष (उणेपणा) निर्माण होईल; म्हणून हे शब्द साक्षात देवाचेच आहेत, हे तू जाण."

"आता या 'सत्' शब्दाचा आचरणामध्ये असणारा दुसरा एक मोठा चमत्कार तू ऐक; जो आपल्या सात्त्विक कर्मावर अत्यंत विलक्षण उपकार करतो."

"कधीकधी असे होते की, मनुष्य आपल्या अधिकाराप्रमाणे सर्व उत्तम सत्कर्मे शास्त्राच्या नियमाने करतो; पण मानवी चुकांमुळे त्या कर्माचे एखादे अंग अपूर्ण किंवा कमी दर्जाचे (हिणावते) राहून जाते—"

"जसे शरीराचा एखादा लहान अवयव जरी निकामी झाला, तरी संपूर्ण शरीर अपंग होऊन एका जागी थांबते; किंवा एखादे चाक तुटल्यामुळे जशी धावणाऱ्या मोठ्या रथाची गती जागेवरच खुंटते—"

"तसेच, एखाद्या लहान चुकीमुळे किंवा गुणाच्या अभावामुळे, ते पवित्र कर्म सत् (चांगले) असूनही जेव्हा अपवित्र किंवा निष्फळ (असत) ठरण्याची वेळ येते—"

"तेव्हा, 'ॐ' आणि 'तत्' या शब्दांची जोड देऊन, हा 'सत्' शब्द त्या अपूर्ण राहिलेल्या कर्माचा पुन्हा साक्षात 'जीर्णोद्धार' करतो (त्याला पुन्हा परिपूर्ण बनवतो)."

"हा 'सत्' शब्द त्या कर्मातील सर्व अपूर्णता आणि दोष दूर करतो, आणि त्याला पुन्हा पवित्रतेच्या परम मार्गावर आणून आपल्या सामर्थ्याने श्रेष्ठ बनवतो."

"जसे मरणासन्न झालेल्या आजारी माणसाला एखाद्या दिव्य औषधाने (संजीवनीने) पुन्हा जिवंत करावे, किंवा तुटलेल्या भागाला जसा एखादा मोठा आधार मिळून तो सांधला जावा; तसेच कर्मामध्ये दोष निर्माण झाल्यावर हा 'सत्' शब्द धावून येतो."

"अथवा कधीमधी माणसाच्या हातून नकळत झालेल्या चुकीमुळे (प्रमादामुळे), ते कर्म आपल्या शास्त्राच्या मर्यादा ओलांडून चुकून एखाद्या निषिद्ध किंवा वाईट कर्माच्या वाटेला लागते—"

"वाटेने सरळ चालणाऱ्या चांगल्या माणसाचाही पाय कधी घसरून तो रस्ता चुकतो, किंवा मोठ्या चतुर लेखकाच्या हातूनही कधी चुकीचे अक्षर लिहिले जाते; मानवी व्यवहारात (राहाटीत) काय बरं चुकू शकत नाही? सर्व काही घडू शकते."

"म्हणून जेव्हा कर्माची ती पवित्र सीमा घाईघाईत (राभस्ये) सुटून जाते, आणि त्या कर्माला 'हे वाईट व असाधू कर्म आहे' असा डाग लागण्याची वेळ येते—"

"तेव्हा, सुरुवातीच्या दोन्ही (ॐ आणि तत्) शब्दांपेक्षाही अत्यंत चतुर असणारा हा 'सत्' शब्द जेव्हा तिथे वापरला जातो, तेव्हा तो त्या वाईट ठरलेल्या कर्माला एका क्षणात पवित्र (साधू) बनवून टाकतो."

"जसे लोखंडाला साध्या परिस मण्याचा स्पर्श व्हावा, घाणेरडा ओढा धावत येऊन गंगा नदीला मिळताच साक्षात गंगाच बनून जावा, किंवा मरून पडलेल्या माणसावर जशी अमृताची (पीयूषाची) मोठी वृष्टी व्हावी—"

"हे वीर अर्जुना, त्या चुकीच्या ठरलेल्या कर्माला या 'सत्' शब्दाचा प्रयोग असा एका क्षणात पावन करतो; हे जास्त सांगायला नको, या नावाचा जगामध्ये असा विलक्षण महिमा (गौरव) आहे."

"या मंत्राचे हे आंतरिक मर्म ओळखून जेव्हा तू या नावाचा मनापासून विचार करशील; तेव्हा हे तीन अक्षरांचे नाव म्हणजेच साक्षात 'परब्रह्म' आहे, याचा तुला साक्षात्कार होईल."

"तू विचार करून पहा, 'ॐ तत् सत्' हे पवित्र नाम माणसाच्या बुद्धीला थेट त्या परम मुळापाशी घेऊन जाते; जिथून या संपूर्ण विश्वाचा (दृश्यजाताचा) उगम झाला आहे."

"ते जे कोणत्याही नाम-रूपाच्या पलीकडचे (निर्विशिष्ट) अत्यंत शुद्ध परब्रह्म आहे; त्याचे हे अंतःकरणातील आंतरिक रहस्य प्रकट करणारे मुख्य नाव आहे."

"जसे आकाशाला राहण्यासाठी स्वतः आकाशाशिवाय दुसरा कोणताही बाह्य आधार नसतो; तसेच या नावामध्ये आणि त्या परब्रह्मामध्ये अभेद आहे, ती दोन्ही एकच आहेत."

"जसा आकाशात उगवलेला सूर्य स्वतःच्याच प्रकाशाने स्वतःला जगासमोर उघड करतो; तसेच हे नाव स्वतः परब्रह्म स्वरूप असून माणसाला ब्रह्माचा साक्षात्कार घडवून देते."

"म्हणून, हे तीन अक्षरांचे नाव म्हणजे केवळ साधे नाव नसून साक्षात 'परब्रह्म' आहे, हे तू नक्की जाण; म्हणूनच संसारात जे जे कर्म केले जाते—"

यज्ञ, तप आणि दान या कर्मांमध्ये मनुष्याची असणारी जी दृढ निष्ठा (स्थिती), तिला सुद्धा 'सत्' असे म्हटले जाते; आणि केवळ त्या परमात्म्याला प्राप्त करून घेण्यासाठी जे काही कर्म केले जाते (तदर्थीयं कर्म), त्यालाही विद्वान लोक 'सत्' याच नावाने संबोधितात.

"ते कर्माचे आचरण मग मोठे यज्ञ असो, मोठे दान असो, किंवा कठीण तपे असोत; ती कर्मे पूर्णपणे पार पडोत किंवा मानवी चुकांमुळे थोडी अपूर्ण (न्यून) राहोत—"

"पण जसे सोन्याचा तुकडा परिस मण्याला स्पर्श करताच, तो पंधरा कसर किंवा बारीक किडा असलेला तांब्याचा तुकडा आहे, असा व्यावहारिक भेद उरत नाही, तो शुद्ध सोनेच बनतो; तसेच ही सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करताच साक्षात 'ब्रह्म' बनून जातात."

"तिथे कर्म कमी दर्जाचे होते की पूर्ण होते, असा कोणताही लहान-मोठा भेद शिल्लक राहत नाही; जशा वेगवेगळ्या नद्या समुद्राला जाऊन मिळाल्यावर, समुद्राच्या पाण्यात त्या नद्यांचे वेगळे पाणी कधीही निवडून काढता येत नाही, तसे."

"अशा प्रकारे, हे प्रज्ञावंत (डोळस) अर्जुना, मी तुला या परब्रह्माच्या पवित्र नामाचे अथांग सामर्थ्य (शक्ती) आणि त्याची उपपत्ती अत्यंत सविस्तर सांगितली."

"आणि हे वीर अर्जुना, त्या मंत्रातील एकेका अक्षराचा ('ॐ', 'तत्' आणि 'सत्' चा) कर्मामध्ये असणारा वेगळा वापर मी तुला अतिशय सुंदर (नागर) पद्धतीने समजावून सांगितला."

"असा हा या नामाचा जगात अथांग महिमा आहे, म्हणूनच याला 'ब्रह्मनाम' म्हणतात; हे माझ्या राजा अर्जुना, या मंत्राचे खरे मर्म (वर्म) आता तुला पूर्णपणे समजले ना?"

"म्हणून तू इथून पुढे आपल्या आयुष्यात याच सात्त्विक श्रद्धेचा अखंड सांभाळ कर; ज्या श्रद्धेचा उदय माणसाच्या अंतःकरणात झाला की, ती संसाराचे कोणतेही बंधन शिल्लक उरू देत नाही."

"ज्या कर्माचे आचरण करताना या मंत्राचा असा अचूक वापर केला जातो; ते कर्म म्हणजे जणू मानवाने केलेले सर्व अवयवांनी पूर्ण असणारे साक्षात 'वेदांचेच' आचरण होय."

हे पार्था, पवित्र भक्ती व श्रद्धेवाचून (अश्रद्धया) अग्नीमध्ये केलेले हवन (हुतम्), दिलेले दान (दत्तम्), आचरलेले कठीण तप (तप्तं तपः) किंवा जगात केलेले इतर कोणतेही कर्म असो; त्या सर्व कर्माला शास्त्रात 'असत्' (व्यर्थ) असे म्हटले गेले आहे; कारण त्या कर्माचे फळ मृत्यूनंतर परलोकातही मिळत नाही आणि या जगातही लाभत नाही.

"पण, या पवित्र सात्त्विक मार्गाचा (सोयीचा) त्याग करून, आपल्या मनातील श्रद्धेचा हात तोडून, आणि केवळ स्वतःच्या खोट्या हट्टाचे (दुराग्रहाचे) सामर्थ्य मनात वाढवून—"

"त्यानंतर माणसाने जगात करोडो (कोडी) अश्वमेध यज्ञ केले, संपूर्ण पृथ्वी रत्नांनी भरून ब्राह्मणांना दान दिली, किंवा एका पायाच्या अंगठ्यावर उभे राहून हजारो वर्षे कठीण तप आचरले—"

"लोकांच्या पिण्याच्या पाण्यासाठी ज्याने समुद्रासारखे मोठे नवीन जलाशय निर्माण केले; तरीही, मी तुला जास्त काय सांगू, त्याचे ते सर्वच्या सर्व कर्माचे मोठे अवडंबर पूर्णपणे व्यर्थ (वृथा) जाते."

"ते कर्म कसे असते? जसे कोरड्या खडकावर अथांग पाऊस पडून तो वाया जावा, किंवा शांत झालेल्या चुलीतील राखेवर (भस्मावर) तूप ओतून यज्ञ करावा, अथवा धावत जाऊन स्वतःच्याच सावलीला मिठी (खेंव) मारण्याचा व्यर्थ प्रयत्न करावा—"

"किंवा हे अर्जुना, जसे एखाद्याने मोठ्या रागाने मोकळ्या आकाशावर (गगनावर) हाताने चपराक (चडकणा) मारण्याचा प्रयत्न करावा; तसा त्याचा तो सर्व कर्माचा मोठा खटाटोप पूर्णपणे रिकामा आणि वाया (सुना) जातो."

"जसे बैलाच्या लाकडी घाण्यात तिळाऐवजी जर गोल दगड (गुंडे) टाकून तो घाणा गोलगोल फिरवला, तर त्यातून कधी तेल किंवा पेंड मिळू शकेल का? नाही, उलट बैल आणि घाणा दोन्ही दमतात; तसेच त्या कर्माचे दरिद्र त्याच्या अंगाशी चिकटून राहते."

"जसे एखाद्या भिकाऱ्याने आपल्या पदराला मातीचे फुटके खापर (भांडे) घट्ट बांधून ठेवले; तर ते खापर या गावी किंवा पैलतीराच्या दुसऱ्या गावी कुठेही नाणे म्हणून चालत (सरत) नाही, आणि तो भिकारी जसा तहानेने व भुकेने उपवासी मरतो—"

"तसेच त्या भक्ती नसलेल्या कर्मामुळे माणसाला या जगात (ऐहिकात) कधीही शांतता लाभत नाही; मग मृत्यूनंतरच्या परलोकाच्या सुखाची अपेक्षा तरी त्याने कोणत्या तोंडाने करावी? तिथेही काही मिळत नाही."

"म्हणून, या 'ॐ तत् सत्' या ब्रह्मनामावरील श्रद्धा सोडून संसारात जो काही मोठा पसारा (धांदा) मांडला जातो; तो व्यवहार म्हणजे या जगात आणि परलोकात (दृष्टादृष्टीत) स्वतःच्या शरीराला दिलेला केवळ व्यर्थ त्रास (शीण) होय."

"असे, जगातील सर्व पापांचा नाश करण्यासाठी जणू मदांध हत्तीवर चालून जाणाऱ्या सिंहासारखे (कलुषकरिकेसरी), आणि संसाराच्या तिन्ही तापांचा अंधार नष्ट करणारे ज्ञानसूर्य असणारे, लक्ष्मीचे पती भगवान श्रीकृष्ण (श्रीवर वीर नरहरी) अर्जुनाशी बोलले."

"भगवंतांचे ते परम मधुर ज्ञान ऐकून, अर्जुन स्वतःच्या अंतःकरणात निर्माण झालेल्या आत्मसुखाच्या महासागरात असा पूर्णपणे हरवून गेला; जसा पौर्णिमेचा चंद्र स्वतःच्याच पसरलेल्या पांढऱ्या चांदण्यात पूर्णपणे विरून जातो."

"अहो, पहा तर खरे! हा कुरुक्षेत्राचा रणसंग्राम म्हणजे जणू मृत्यूचा एक मोठा व्यापार (वाणिया) सुरू झाला होता; जिथे धनुष्यातून सुटणाऱ्या तीक्ष्ण बाणांच्या टोकानी (नाराचांच्या आणियांनी) माणसांच्या जिवंत प्राणांचे थेट मोजमाप (मवणी) घेतले जात होते—"

"अशा अत्यंत कठीण आणि भयंकर (कर्कश) समयाला सुद्धा, अर्जुन प्रत्यक्ष रणांगणात बसून आत्मसुखाच्या साम्राज्याचा (स्वानंदराज्याचा) असा अथांग उपभोग घेत होता; असा अलौकिक भाग्याचा उदय या जगात अर्जुनाशिवाय दुसऱ्या कोणाच्याही नशिबात पाहायला मिळणार नाही."

हा अप्रतिम संवाद ऐकून संजय मनातल्या मनात अत्यंत आनंदी होऊन धृतराष्ट्र राजाला म्हणाला, "हे कौरवराया, शत्रूच्या अंगी जर असे अलौकिक दिव्य गुण असतील, तर त्याची स्तुती करायला काय हरकत आहे? आणि तो अर्जुन तर आज या रणांगणात आमच्याही आत्मसुखाचा मुख्य गुरू बनला आहे."

"जर अर्जुनाने भगवंतांना हे परम गूढ प्रश्न विचारले नसते, तर देवाने आपल्या मनातील ज्ञानाचे हे कवाड (गाठी) कधी उघडले असते का? आणि जर देवाने हे ज्ञान सांगितले नसते, तर आम्हा सर्वसामान्य लोकांना या परम सत्याची (परमार्थाची) भेट कधीतरी घडू शकली असती का? कधीच नाही."

"आम्ही सर्वजण अज्ञानाच्या गडद अंधारात चाचपडत, जन्म-मृत्यूच्या चक्रात आपले आयुष्य वाया घालवत (वोसंतीत) भटकत होतो; अशा वेळी अर्जुनाच्या निमित्ताने देवाने आम्हा सर्वांना आपल्या आत्मप्रकाशाच्या दिव्य मंदिरात आणून बसवले आहे."

"अर्जुनाने आपल्या या शंकांनी आम्हा सर्वांवर हा एवढा अथांग उपकार केला आहे; म्हणूनच तो ज्ञानाच्या बाबतीत महर्षी व्यासांचा सख्खा भाऊ (व्याससहोदर) आणि आमचा परम गुरू ठरतो."

हे बोलत असतानाच संजयाने आपल्या मनात विचार केला की, 'मी जर अर्जुनाचे हे मोठेपण जास्त गायले, तर डोळ्यांनी आंधळा असणाऱ्या या धृतराष्ट्र राजाच्या मनाला ते खूप बोचेल (खुपेल); म्हणून मी आता जास्त बोलत नाही, आवरते घेतो.'"

"असा विचार करून संजयाने ते बोलणे तिथेच थांबवले; आणि रणांगणात अर्जुनाने श्रीकृष्णांना जो पुढचा मुख्य प्रश्न विचारला होता, ती कथा सांगायला त्याने सुरुवात केली."

श्रीनिवृत्तीनाथांचे लाडके शिष्य ज्ञानदेव म्हणतात, "तर, अर्जुनाने पुढे जसा प्रश्न विचारला आणि देवाने जसे उत्तर दिले; तीच सुंदर कथा मी आता माझ्या मराठी वाणीने सांगेन, तुम्ही सर्व संतजनांनी ती एकाग्रतेने ऐकावी."