सार्थ ज्ञानेश्वरी - अध्याय १६ वा

जो हा प्रपंचाचा भास नाहीसा करून प्रकट झाला आहे, असा हा एक नवलपूर्ण सूर्यरूपी गुरू (चंडांशु) उगवला आहे; ज्याच्या प्रकाशाने अद्वैतरूपी कमळिण (अद्वयाब्जिनी) उमलली आहे, अशा त्या गुरू माऊलीला मी आता वंदन करतो.

जो गुरू अविद्यारूपी रात्रीवर कोपून व्यावहारिक ज्ञानाची आणि अज्ञानाची खोट्या चांदण्यांची नक्षत्रे गिळून टाकतो, आणि ज्ञानी पुरुषांच्या अंतःकरणात आत्मबोधाचा सुंदर दिवस उजाडतो—

ज्या गुरूरूपी सूर्याचा प्रकाश पडताच ज्ञानरूपी पहाट उजाडते, आणि आत्मज्ञानाचे डोळे लाभल्यामुळे जीवरूपी पक्षी या देहाभिमानाच्या खोट्या घरट्याचा (अविसाळ्याचा) त्याग करून मुक्त उडून जातात—

लिंगदेहरूपी कमळाच्या पोटात अडकलेल्या त्या चैतन्यरूपी भ्रमराची (चिद्भ्रमराची) बंधनातून सुटका ज्या गुरूरूपी सूर्याच्या उदयामुळे होते—

शाब्दिक ज्ञानाच्या आशेने, भेदरूपी नदीच्या दोन वेगवेगळ्या काठांवर (थडींवर) उभे राहून विरहाने वेडे होऊन जे ओरडत (आरडत) होते—

त्या बुद्धी आणि बोधरूपी चक्रवाक पक्षांच्या जोडीला (मिथुनाला) जो ऐक्याचे (सामरस्याचे) पूर्ण समाधान भोगवतो, असा तो चिदाकाशातील (चिद्गगनातील) जगत्‌प्रदीपक गुरू होय.

ज्या गुरूच्या कृपेने आत्मज्ञानाची पहाट उजाडताच भेदाभेदाची ती अंधारी चोरवेळ नाहीशी होते, आणि योगरूपी प्रवासी (पांथिक) आत्मानुभवाच्या सरळ मार्गाला लागतात—

ज्या गुरूरूपी सूर्याच्या विवेकरूपी किरणांचा स्पर्श होताच, भक्तांच्या अंतःकरणातील प्रज्ञा बुद्धीचे (उन्मेषरूपी) सूर्यकांत मणी पेटून उठतात आणि त्या ठिणग्या (फुणगे) या संसाराचे मोठे अरण्य (दांगे) जाळून भस्म करतात—

ज्या गुरूच्या आत्मप्रकाशाचा कडक (निबरु) किरणांचा समूह जेव्हा भक्ताच्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या भूमीत स्थिर होतो, तेव्हा त्याला हे जग म्हणजे केवळ एक मृगजळ भासते आणि महासिद्धीचा महापूर ओसरून जातो (कारण तिथे द्वैत उरत नाही).

अंतर्मुख झालेल्या बुद्धीच्या (प्रत्यग्बोधाच्या) डोक्यावर जेव्हा 'तो परब्रह्म मीच आहे' (सोऽहंता) या ज्ञानाचा दुपारचा सूर्य (मध्यान्ह) येतो, तेव्हा त्या प्रकाशाच्या खाली माणसाच्या स्वतःच्याच अज्ञानाची (आत्मभ्रांतीची) खोटा सावली लपून जाते—

अशा वेळी, या संपूर्ण प्रपंचरूपी स्वप्नासह ती चुकीची बुद्धी आणि ती मायेची काळी रात्र कुठे शिल्लक राहणार? ती पूर्णपणे नष्ट होते.

म्हणून, त्या अद्वैतज्ञानाच्या महानगरामध्ये (पाटणीत) जेव्हा परमानंदाची मोठी दाटणी (गर्दी) होते, तेव्हा तिथे आत्मसुखाच्या अनुभवाचे व्यावहारिक देणे-घेणेही शांत (मंदावू) होते, कारण तिथे भोगणारा आणि भोगण्याची वस्तू एकच बनतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, असा हा मोक्षाचा (मुक्तकैवल्याचा) सुंदर दिवस ज्या गुरूच्या अलौकिक आत्मप्रकाशाने भक्ताला नेहमी अनुभवायला मिळतो—

आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या आकाशाचा (निजधामव्योमीचा) राजा असणारा तो गुरू जेव्हा प्रकट होतो (उदय पावतो), तेव्हा तो पूर्व-पश्चिम या दिशांचा आणि उगवणे-मावळणे (उदोअस्त) या सर्व भ्रमाचा मागमूसही मिटवून टाकतो.

तो गुरू अज्ञान (न दिसणे) आणि व्यावहारिक ज्ञान (दिसणे) या दोन्हींना एकाच वेळी नाहीसे करतो, आणि या दोन्हींच्या आडोशाने वाढलेला संसाराचा विस्तार (सैंघ पालवी) मुळासकट उपटून टाकतो; मी जास्त काय सांगू, त्याची ती ज्ञानपहाट (उखा) एकदम वेगळीच असते.

जो दिवस आणि रात्रीच्या पलीकडचा (पैलकडू) आहे, त्या ज्ञानरूपी सूर्याला (ज्ञानमार्तंडाला) सामान्य डोळ्यांनी कोण पाहू शकणार? कारण तो कोणत्याही बाह्य वस्तूशिवाय स्वतःच प्रकाशाचा महाविलास (सुरवाडू) आहे.

अशा त्या चैतन्यरुपी सूर्याला (चित्सूर्याला) माझ्या सद्गुरू श्रीनिवृत्तीनाथांना मी पुन्हा पुन्हा (पुढतपुढती) वंदन करतो; जरी शब्दांनी त्यांची स्तुती करणे हे त्यांच्या अद्वैत स्वरूपाला एका प्रकारे बाध आणणारे (बाधक) ठरत असले, तरी मी प्रेमाने वंदन करतो.

देवाचे (गुरूचे) ते अथांग मोठेपण पाहून खरी स्तुती तेव्हाच उत्तम प्रकारे (चांगावया) घडू शकते, जेव्हा स्तुती करणारा स्वतःचा अहंकार विसरून त्या स्तव्य वस्तूशी (गुरूशी) पूर्णपणे एकरूप (लय) होऊन जातो.

व्यावहारिक बुद्धीचे सर्व शहाणपण सोडून (सर्वनेणिवां) ज्याला जाणले जाते, जिथे मौन बाळगणे हीच त्याची खरी स्तुती (वानिजे) ठरते, आणि स्वतःचे वेगळे अस्तित्व पूर्णपणे संपवून ज्याच्या स्वरूपाचा लाभ घेतला जातो—

हे गुरूराया, तुमच्या त्या अद्भूत स्वरूपाचे वर्णन करण्यासाठी पश्यंती आणि मध्यमा या वाणी आपल्या पोटात सामावून, आणि परा वाणीला मागे सारून ही माझी वैखरी वाणी शेवटी मौनात विरून जाते (कारण तुमचे स्वरूप शब्दांच्या पलीकडचे आहे).

अशा तुम्हाला मी सेवक भावाने माझ्या या शब्दांच्या स्तोत्राचे दागिने (लेणे) घालायला निघालो आहे; हे माझे बालहट्ट तुम्ही सहन (उपसाहावे) करावेत, असे म्हणणेही तुमच्या अद्वैत आनंदाला उणेपणा आणणारे आहे, कारण तुम्ही माझेच आहात.

पण जसे एखाद्या गरीब माणसाने (रंके) जर अचानक अमृताचा महासागर समोर पाहिला, तर तो योग्य-अयोग्यतेचा (उचिताचा) विचार विसरतो, आणि मोठ्या आनंदाने त्या अमृताच्या सागरालाच आपल्या घरच्या साध्या पालेभाजीचे (शाकांचे) जेवण द्यायला धावतो—

अशा वेळी त्या गरीबाने दिलेली ती भाजीच मोठी मानली पाहिजे, कारण त्यामागील त्याचा आनंदाचा वेग आणि त्याचे प्रेम पाहिले पाहिजे; दिव्याच्या प्रकाशाला लहान काजव्याने उजळवण्याचा प्रयत्न केला, तरी त्यामागील त्याची केवळ भक्तीच पाहिली पाहिजे.

लहान बाळाला जर काय योग्य आणि काय अयोग्य हे सगळे समजले असते, तर त्याचे ते बाळपण तरी कसे राहिले असते? पण त्याची ती आई (माये) त्याच्या बोबड्या बोलांवर आणि चुकांवर केवळ प्रेमापोटी मनापासून खुश होते.

अरे, गावातील घाण आणि पावसाचे पाणी वाहून आणणारा ओढा जेव्हा धावत गंगेला मिळायला येतो, तेव्हा ती गंगा माता त्याला कधी 'माझ्यापासून दूर सर' असे म्हणते का? ती त्याला आपल्यात सामावून घेतेच.

अहो, भृगू ऋषींनी भगवान विष्णूंच्या छातीवर लाथ मारून केवढा मोठा अपराध (अपकारु) केला होता; पण तोच प्रहार आपल्या भक्ताचे प्रेमळ सुख मानून ते धनुर्धारी श्रीकृष्ण (शारङ्गधर) त्यांच्या श्रेष्ठ भावाला वंदन करून खुश झाले ना?

किंवा अंधाराने माखलेले (खतेलेले) काळे आकाश जेव्हा सकाळी सूर्याच्या (दिवसनाथाच्या) समोर उभे राहते, तेव्हा तो सूर्य त्या अंधाराला कधी 'तू दूर सर' असे म्हणतो का? तो त्याला स्वतःच्या प्रकाशाने उजळून टाकतो.

त्याचप्रमाणे, मी माझ्या या लहान भेदबुद्धीच्या तराजूत (तुळेत) तुमच्यासारख्या अथांग सूर्याचे वर्णन करण्याचे धाडस (कांटाळे) करून तुम्हाला तोलण्याचा प्रयत्न केला आहे; माझा हा अपराध आपण या वेळी सहन करावा, ही विनंती.

ज्या मोठ्या योग्यांनी ध्यानाच्या डोळ्यांनी तुम्हाला पाहिले आणि वेदांसारख्या श्रेष्ठ वाणीने तुमचे वर्णन केले, त्यांचे ते अपूर्ण शब्द तुम्ही जसे गोड मानून सहन केले; तसेच प्रेम माझ्यावरही दाखवावे.

पण मी आज तुमच्या या दिव्य गुणांना भुललो आहे (लांचावलो आहे), त्यामुळे माझ्या हातून होणाऱ्या चुकांचा मी विचार करत नाही; तुम्ही माझ्याशी काहीही करा, पण मी तुमचे हे सुख पूर्ण उपभोगल्याशिवाय (अर्धधणीने) इथून उठणार नाही.

मला या 'गीता' नावाच्या तुमच्या मधुर प्रसादाच्या अमृताचे (पसायामृताचे) वर्णन करण्याचे भाग्य लाभले आहे; माझ्या या भाग्यामुळे माझे जीवन दुप्पट आनंदाने भरून गेले आहे आणि माझे नशीब थोर झाले आहे.

हे प्रभू, माझ्या या वैखरी वाणीने अनेक युगांपासून (कल्प) जे काही सत्याचे आचरण आणि तप केले होते; आज त्या तपाच्या फळाचे मोठे बेट (महाद्वीप) मला या गीतेच्या रूपाने मिळाले आहे.

मी पूर्वजन्मात जी काही विलक्षण (असाधारण) पुण्ये कमावली होती, ती सर्व पुण्ये आज तुमच्या गुणांचे वर्णन करण्याचे भाग्य मला देऊन, माझ्या ऋणातून मुक्त (उत्तीर्ण) झाली आहेत.

अहो देवा, मी संसाराच्या या जगण्याच्या जंगलात (आडवीत) अडकून जन्म-मृत्यूच्या गावी भटकत होतो; माझी ती सगळी गरिबी आणि दुर्दशा (अवदसा) आज तुमच्या कृपेने कायमची दूर झाली आहे.

जी 'गीता' या नावाने जगात अत्यंत प्रसिद्ध (नावाणिगी) आहे आणि जी मूळ अज्ञानाला (अविद्येला) जिंकून अत्यंत समर्थ (दाटुगी) ठरली आहे; तुमची ती महान कीर्ती गाण्याची पात्रता आज मला लाभली आहे.

जसे एखाद्या अत्यंत गरीब माणसाच्या घरात जर स्वतः महालक्ष्मी येऊन कायमची मुक्कामाला (वानिवसे) बसली, तर त्या माणसाला कोणी कधी दरिद्री किंवा गरीब म्हणू शकेल का?

किंवा अंधाराच्या घरात जर नशिबाने (दैवे) स्वतः सूर्य चालून आला, तर तो अंधारच नष्ट होऊन त्या जागी संपूर्ण जगाला उजळणारा मोठा प्रकाश निर्माण होत नाही का?

ज्या परमात्म्याचे मोठेपण पाहू गेले, तर हे संपूर्ण जग एका लहान कणासारखे (परमाणूसारखे) भासते; तोच परमेश्वर भक्ताच्या साध्या प्रेमाच्या (भावाच्या) ओलाव्याने त्याच्याशी बरोबरी (सरोभरी) करायला धावून येत नाही का?

तसेच, माझ्यासारख्या लहान माणसाने या गीतेचे मर्म सांगणे म्हणजे जणू आकाशातील फुलांचा (खपुष्पाचा) सुवास घेण्यासारखे अशक्य होते; पण समर्थ असणाऱ्या तुम्ही माझी ती असमर्थता दूर करून माझ्या डोक्यावर यशाचा तुरा (शिरयाणी) ठेवला आहे.

ज्ञानदेव म्हणतात, म्हणून हे गुरूराया, तुमच्याच या अथांग आशीर्वादाने (प्रसादाने) मी या गीतेच्या अगाध श्लोकांचे अतिशय स्पष्ट व सुंदर निरूपण करेन.

तर, मागील पंधराव्या अध्यायामध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी त्या अर्जुन पांडवाला सर्व शास्त्रांचा अंतिम सिद्धांत अगदी सोडून (उगाणून) स्पष्ट केला होता.

जसा एखादा उत्तम वैद्य शरीराच्या आत लपलेल्या दोषांना (आजाराला) औषधाने बाहेर काढतो; तसेच देवाने संसारवृक्षाचे रूपक वापरून या संपूर्ण प्रपंचाच्या उपाधीचे स्वरूप उघडे केले होते.

आणि जो स्थिर (कूटस्थ) असणारा दुसरा 'अक्षर पुरुष' दाखवला होता, तो म्हणजे चैतन्याला शरीरादी आकारांचा खोटा भास करून देणारे मूळ अज्ञानच आहे, हे स्पष्ट केले होते.

त्यानंतर 'उत्तम पुरुष' या शब्दाचे केवळ निमित्त (मिष) करून, भगवंतांनी अत्यंत शुद्ध व पवित्र असे आत्मतत्त्व प्रकट करून दाखवले होते.

त्या आत्मस्वरूपाची प्राप्ती करून देणारे जे अंतःकरणातील (आंतुवट) अत्यंत समर्थ व मुख्य साधन आहे, ते 'ज्ञान' कसे मिळवावे, याविषयीही देव स्पष्टपणे बोलले (चावळले) होते.

म्हणून, त्या पंधराव्या अध्यायात सांगण्यासारखे आता काहीही शिल्लक राहिले नव्हते; तिथे गुरू आणि शिष्य या दोघांच्या प्रेमाची मोठी देवाणघेवाण झाली.

अशा प्रकारे, त्या ज्ञानाच्या निरूपणाने जे श्रेष्ठ जाणते पुरुष होते ते तर पूर्णपणे तृप्त झाले; पण जे इतर मुमुक्षू (मोक्षाची इच्छा ठेवणारे) होते, त्यांच्या मनात अजून काही शंका व अपेक्षा (साकांक्ष) राहिल्या.

भगवंतांनी पंधराव्या अध्यायाच्या शेवटी सांगितले होते की, 'जो मला या पुरुषोत्तम रूपाने खऱ्या ज्ञानाने ओळखतो, तोच खरा सर्वज्ञ आहे आणि तीच भक्तीची शेवटची पायरी (सीमा) आहे.'

असे हे तिन्ही लोकांचे स्वामी असणाऱ्या भगवंतांनी त्या अध्यायातील श्लोकांमध्ये सांगितले होते; तिथे त्यांनी अत्यंत आनंदाने केवळ ज्ञानाचेच मोठेपण गायले होते.

जे आत्मज्ञान प्रपंचाचा एका क्षणात घास घेते, पाहणाऱ्या जीवाला स्वतःच साक्षी (द्रष्टा) बनवते, आणि जीवाच्या डोक्यावर परमानंदाच्या साम्राज्याचा राजमुकुट (पाटु) ठेवते—

अशा या सर्वश्रेष्ठ मोक्षाचा उपाय या आत्मज्ञानाशिवाय दुसरा कोणताही नाही, असे देव म्हणाले; हाच सर्व उपायांमध्ये श्रेष्ठ असणारा ज्ञानाचा राजा (रावो) आहे.

हे ऐकून ज्यांच्या मनात आत्मज्ञानाची तीव्र इच्छा (जिज्ञासा) होती, त्यांनी अतिशय आनंदी अंतःकरणाने आपल्या प्राणापलीकडे त्या श्रेष्ठ ज्ञानाला ओवाळून टाकले.

आता माणसाची आवड ज्या गोष्टीवर बसते, तिची प्राप्ती करून घेण्यासाठी तो सतत पुढे पुढे पावले टाकू लागतो, हा प्रेमाचा सहज स्वभावच आहे.

म्हणून, त्या जिज्ञासू भक्तांच्या मनात जोपर्यंत आत्मज्ञानाचा पुरेसा अनुभव (प्रतीती) पक्का होत नाही, तोपर्यंत ते ज्ञान टिकवून ठेवण्याची काळजी (योगक्षेम) त्यांच्या मनात सतत चालूच राहते.

म्हणून, तेच खरे आत्मज्ञान स्वतःला कसे प्राप्त करून घेता येईल, आणि ते प्राप्त झाल्यावर त्याची वाढ (वृद्धी) करण्यासाठी कोणते प्रयत्न करावेत—

किंवा जे ज्ञान मुळात निर्माणच होऊ शकत नाही, अथवा निर्माण झाले तरी चुकीच्या मार्गाला (अव्हांटा) लागून नष्ट होते; त्या ज्ञानाला विरोध करणाऱ्या कोणत्या गोष्टी आहेत, हे समजून घेतले पाहिजे ना?

'मग ज्ञानाला विरोध करणाऱ्या त्या वाईट गोष्टींचा मार्ग आम्ही कायमचा बंद करू, आणि ज्ञानाला जे काही पोषक व हितकारक आहे, त्याचाच पूर्ण भावाने विचार करू.'

म्हणून, तुम्हा सर्व श्रोत्यांच्या अंतःकरणात जो हा ज्ञानाचा उत्तम भाव निर्माण झाला आहे, तो पूर्ण करण्यासाठी आता लक्ष्मीचे पती भगवान श्रीकृष्ण बोलू लागत आहेत.

ज्या गुणांमुळे आत्मज्ञानाचा उत्तम जन्म होतो आणि अंतःकरणातील शांतता वाढते, त्या श्रेष्ठ 'दैवी संपत्तीचे' मोठे पराक्रम (पवाडे) देव आता सांगणार आहेत.

आणि जी संपत्ती ज्ञानाचा नाश करण्यासाठी काम करते, मनातील राग-द्वेषाला खतपाणी घालते, त्या भयंकर 'आसुरी संपत्तीचे' रूपही देव स्पष्ट करणार आहेत.

माणसाचे भले किंवा बुरे (इष्टानिष्ट) करणाऱ्या या दोन्ही संपत्तींची प्राथमिक मांडणी देवाने नवव्या अध्यायातच थोडक्यात केली होती.

तिथे त्यांची सविस्तर चर्चा करण्याचा प्रसंग (उवावो) आला होता, पण मध्येच दुसरा विषय निघाल्यामुळे तो राहून गेला होता; म्हणून आता देव त्याच प्रसंगाने या विषयाचे सविस्तर निरूपण करत आहेत.

याच निरूपणाच्या नावाने हा सोळावा अध्याय तयार झाला आहे; याची जोडणी (लावणी) पाहू गेले, तर ती मागील अध्यायावरच आधारित आहे, हे लक्षात येते.

पण हे बोलणे राहू दे; आता प्रस्तुत विषयात ज्ञानाचे भले आणि बुरेपणा ठरवणाऱ्या या दोन्ही संपत्ती अत्यंत समर्थ आहेत, हे तू जाण.

जी मोक्षाच्या मार्गावर चालणाऱ्या प्रवाशांना सोबत देणारी उत्तम मार्गदर्शक (बोळावी) आहे, आणि संसाराच्या या मोहाच्या रात्रीत ज्ञानाचा प्रकाश दाखवणारा दिवा (धर्मदिवी) आहे; त्या 'दैवी संपत्ती'चे वर्णन आधी तू ऐक.

जिथे एकामागून एक अनेक चांगल्या गोष्टी एकत्र येतात आणि एकमेकांचे पोषण करतात, त्यालाच लोक व्यवहारात 'संपत्ती' असे म्हणतात.

ही संपत्ती आत्मसुखाला जन्म देणारी आहे, आणि दैवी गुणांच्या परस्पर सहकार्याने (येकोपजीवामुळे) निर्माण झाली आहे; म्हणूनच हिला 'दैवी संपत्ती' म्हणतात.

"तर, स्वतःला नदीच्या महापुरात न टाकता, नदीकाठावर राहून जशी बुडण्याची कोणतीही भीती (शियारी) वाटत नाही; किंवा घरात नेहमी पथ्याचे अन्न खाणाऱ्याला जशी रोगाची चिंता नसते—"

"तर, स्वतःला नदीच्या महापुरात न टाकता, नदीकाठावर राहून जशी बुडण्याची कोणतीही भीती (शियारी) वाटत नाही; किंवा घरात नेहमी पथ्याचे अन्न खाणाऱ्याला जशी रोगाची चिंता नसते—"

"तसेच, कर्माच्या आणि अकर्माच्या चक्रात आपल्या अहंकाराला जन्मालाच येऊ न देणे, आणि त्यामुळे संसाराची वाटणारी सर्व भीती (दरारा) कायमची सोडून देणे—"

"अथवा अंतःकरणात निर्माण झालेल्या ऐक्यभावामुळे (अद्वैतामुळे) आपल्यापेक्षा वेगळे असे दुसरे काहीच न पाहणे, आणि भीती या शब्दालाच देशाबाहेर हाकलून लावणे—"

"पाणी मिठाला सहज बुडवू शकते; पण ते मीठ जर पाण्यात विरघळून स्वतः पाणीच बनले, तर मग त्याला पाण्याची भीती कशी वाटणार? तसेच स्वतः अद्वैत झाल्यावर भीती कायमची नष्ट होते."

"अरे, 'अभय' या नावाने ज्या गुणाचे वर्णन केले जाते, तो हाच गुण आहे असे तू जाण; खऱ्या आत्मज्ञानाची हीच पहिली मोठी झेप (धांवणे) आहे."

"आता 'सत्त्वशुद्धी' म्हणजे काय, ते या लक्षणांवरून ओळखावे; जशी जळून शांत झालेली राख पुन्हा कधी जळत नाही आणि विझतही नाही, तशी अंतःकरणाची शांत अवस्था—"

"किंवा प्रतिपदेचा लहान चंद्र जसा स्वतःच्या कलेने पुढे वाढू इच्छितो, पण अमवास्येची कोणतीही कमतरता स्वतः मागे ठेवत नाही; अत्यंत सूक्ष्म रूपात जो स्थिर राहतो—"

"किंवा गंगा नदी पावसाळ्यात कधी मर्यादा सोडून धावत नाही आणि उन्हाळ्यात (ग्रीष्मात) कोरडी पडून सुखत नाही, जी आपल्या मूळ प्रवाहात संथपणे वाहत राहती—"

"तसेच मनातील संकल्प-विकल्पांचा ओढा सोडून, आणि रज व तम गुणांची कावड बाजूला सारून, केवळ स्वतःच्या स्वधर्माच्या आवडीमध्ये ज्याची बुद्धी स्थिर राहते—"

"इंद्रियांसमोर कोणतीही बरी किंवा वाईट (विरुद्ध) वस्तू आली, तरी ज्याच्या अंतःकरणात कशाचाही अवाजवी विस्मय किंवा गोंधळ निर्माण होत नाही—"

"आपला प्रिय पती परगावी गेला असतानाही, पतिव्रतेचे मन जसे इतर कोणत्याही लहान-मोठ्या लाभाने किंवा हानीने ढळत नाही, ती पतीच्याच ध्यानात मग्न असते—"

"त्याचप्रमाणे आत्मस्वरूपाची गोडी लागल्यामुळे, बुद्धीचे जे असे देवाशी अनन्य होणे आहे; त्यालाच हे अर्जुना (केशिहंता), 'सत्त्वशुद्धी' म्हणतात."

"आता आत्मस्वरूपाचा लाभ करून घेण्यासाठी, ज्ञान आणि योगाच्या मार्गावर चालताना ज्याची बुद्धी केवळ परमात्म्यालाच प्राप्त करून घेण्याच्या आवेगाने (हांवेने) भरून राहते—"

"आणि ती बुद्धी आपल्या सर्व चित्तवृत्तींचा परमात्म्याच्या चरणी असा त्याग करते; जशी कोणतीही इच्छा न ठेवता यज्ञाच्या अग्नीमध्ये पूर्णाहुती दिली जाते—"

"किंवा चांगल्या कुळातील बापाने (सुकुळीनाने) जशी आपली लाडकी कन्या केवळ योग्य आणि चांगल्या कुळातच लग्नासाठी द्यावी; अथवा महालक्ष्मी जशी भगवान विष्णूंच्या (मुकुंदाच्या) चरणी कायमची स्थिर झाली आहे—"

"तसेच कोणत्याही संशयाशिवाय (निर्विकल्पपणे), चित्ताच्या वृत्तीचे जे ज्ञान आणि योगात पूर्णपणे स्थिर होणे आहे; त्यालाच भगवान श्रीकृष्ण तिसरा श्रेष्ठ गुण म्हणतात."

"आता आपल्या शरीराने, वाचेने आणि अंतःकरणाने, तसेच आपल्याजवळील संपत्तीने; समोरचा शत्रू असला तरी किंवा गरजू असला तरी कोणालाही कधीही विन्मुख न करणे (न वंचणे)—"

"हे धनंजया, रस्त्याच्या कडेला उभे असलेले झाड जसे आपल्याकडे येणाऱ्या वाटसरूला पाने, फुले, सावली आणि गोड फळे देण्यास कधीही नकार देत नाही—"

"तसेच आपल्या मनापासून धनधान्यापर्यंत जे काही आपल्याकडे त्या वेळी उपलब्ध असेल, ते सर्व संकटात सापडलेल्या किंवा थकलेल्या माणसाच्या उपयोगासाठी आनंदाने वापरणे—"

"त्यालाच या जगात खरे 'दान' म्हणतात, जे मोक्षरूपी ठेव्याचा (निधानाचा) शोध घेणारे अंजन आहे. आता यानंतर तू 'दमाचे' (इंद्रियनिग्रहाचे) लक्षण ऐक."

"तर, इंद्रिये जेव्हा विषयांच्या मागे धावू लागतात, तेव्हा त्यांना तिथून ओढून बाजूला करणे; जसे हातात तलवार घेतलेला शूर पुरुष शत्रूचे आक्रमण मोडून काढतो—"

"तसेच विषयांचा साधा वाराही या इंद्रियांच्या दारातून आत येऊ न देणे, आणि इंद्रियांना मागे फिरवून (प्रत्याहाराने) बुद्धीच्या स्वाधीन करणे—"

"अंतःकरणातील वासनेची प्रवृत्ती बाहेर पडू पाहते, तेव्हा तिच्यावर आळा घालण्यासाठी शरीराच्या दारीही ज्ञानवैराग्याची मोठी आग पेटवून देणे—"

"श्वासाच्या गतीपेक्षाही जास्त वेगाने जे कडक नियमांचे आचरण करतात, आणि ज्यांना रात्रंदिवस भगवंताच्या सेवेशिवाय दुसरी कोणतीही विश्रांती (नाराणुक) ठाऊक नसते—"

"अरे, 'दम' (इंद्रियनिग्रह) ज्याला म्हणतात, त्याचे खरे रूप हेच आहे असे तू समज. आता मी तुला थोडक्यात 'यज्ञाचा' अर्थ सांगतो, ऐक."

"तर, सर्वश्रेष्ठ अशा ज्ञानी ब्राह्मणांना मुख्य स्थानी मानून, आणि स्त्री-मुलादी कुटुंबाला मर्यादेत ठेवून, आपापल्या अधिकाराप्रमाणे योग्य कर्मे करणे—"

"ज्याला शास्त्राने जो सर्वोत्तम भजनीय देव आणि धर्म नेमून दिला आहे, त्याने त्या विधीनुसार त्याची मनोभावे पूजा (यज्ञ) करावी."

"जसे ब्राह्मण आपल्या सहा कर्मांनी (षट्कर्माने) देवाची पूजा करतात आणि शूद्र केवळ त्या कर्माला नमस्कार करून आदर दाखवतात; पण दोघांनाही त्या यज्ञाचे फळ सारखेच मिळते—"

"तसेच आपापल्या अधिकाराचा विचार करून हे विहित कर्म (यज्ञ) सर्वांनीच केले पाहिजे; पण त्यात विषयांची वासना किंवा फळाची आशा (विष विष फळाशेचे) कधीही मिसळू नये."

"आणि 'मी हे कर्म करणारा आहे' (मी कर्ता) असा खोटा अभिमान शरीराच्या दारातून कधीही आत येऊ देऊ नये; उलट वेदांच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी स्वतः नम्र व्हावे."

"हे अर्जुना, अशा प्रकारे जे विहित कर्म केले जाते, त्यालाच खरा 'यज्ञ' म्हणतात; हा मोक्षाच्या मार्गावर (कैवल्यमार्गावर) चालणारा एक मोठा चतुर सोबती आहे."

"आता चेंडू जमिनीवर जोराने आपटला, तर तो पुन्हा उसळून आपल्याच हातात येतो; किंवा शेतात बी विखुरताना शेतकऱ्याचे लक्ष केवळ मोठ्या पिकावर असते—"

"किंवा घरातील ठेवलेली मौल्यवान वस्तू स्पष्ट दिसावी म्हणून जसा दिव्याचा आदर केला जातो; अथवा झाडाला सुंदर फुले आणि गोड फळे यावीत म्हणून जसे त्याच्या मुळाला पाणी शिंगाडले जाते—"

"हे जास्त सांगायला नको; आरशात स्वतःचा चेहरा स्पष्ट पाहण्यासाठी माणूस जसा आरसा वारंवार अतिशय आवडीने स्वच्छ करतो—"

"तसेच, वेदांनी ज्या परमेश्वराचे वर्णन केले आहे, तो आपल्या अनुभवाच्या कक्षेत यावा (गोचर व्हावा) यासाठी वेदांचा आणि उपनिषदांचा निरंतर अभ्यास करणे—"

"त्यातच ब्राह्मणांनी गायत्री मंत्राचा (ब्रह्मसूत्राचा) अभ्यास करावा आणि इतरांनी सुंदर स्तोत्रे किंवा पवित्र नाममंत्राचा उच्चार करावा, जेणेकरून त्या परम तत्त्वाची प्राप्ती होईल."

"हे पार्था, भगवंत म्हणतात की 'स्वाध्याय' ज्याला म्हणतात, तो हाच आहे. आता तू 'तप' या शब्दाचा खरा अर्थ ऐक, मी तुला सांगतो."

"जसे दानामध्ये आपले सर्वस्व देऊन टाकणे किंवा इंद्रियांचे भोग स्वतःहून संपवून टाकणे; जसे कडू वृंदावनाचे (इंद्रावणीचे) फळ पिकल्यावर स्वतःच सुकवून जाते—"

"किंवा सुवासिक धुपाचा तुकडा जसा अग्नीत प्रवेश करून स्वतःला संपवतो, अथवा सोन्याची शुद्धता तपासताना जशी तांब्याची भेसळ जळून नष्ट होते, किंवा पितृपक्षाचे पोषण करताना चंद्राच्या कळा जशा हळूहळू कमी होत जातात—"

"हे वीरा, तसेच स्वतःचे मूळ आत्मस्वरूप प्रकट करण्यासाठी आपले प्राण, इंद्रिये आणि शरीर यांना स्वधर्माच्या कडक आचरणात घासून झिजवणे, यालाच खरे 'तप' म्हणतात."

"किंवा जर तुला तपाचे दुसरे रूप पाहायचे असेल, तर ते कसे आहे? जसे दुधात पाणी मिसळलेले असताना राजहंस आपली चोच (चांचू) घालून केवळ दूध पिऊन घेतो आणि पाणी बाजूला सारतो—"

"तसेच, शरीर आणि जीव एकत्र आलेले असताना, अंतःकरणात जो आत्मज्ञानाचा आणि विवेकाचा प्रकाश जागा केला जातो—"

"आपल्या आत्मस्वरूपाकडे पाहताना, बुद्धीचा प्रपंचात असणारा विस्तार जसा लहान होतो; जसे पूर्ण जागे झाल्यावर माणसाची झोप आणि स्वप्न दोन्ही नाहीसे होतात—"

"हे धनुर्धरा, तसाच स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचा जो हा खरा शोध (पर्यालोच) घेतला जातो, हाच तपाचा खरा आणि मुख्य अर्थ आहे, असे तू समज."

"आता लहान बाळाच्या हितासाठी आईच्या स्तनात जसे गोड दूध असते, किंवा जगातील सर्व प्राण्यांमध्ये जसे एकच चैतन्य भरलेले असते; तसेच सर्व प्राण्यांविषयी मनात निर्माण होणारा जो चांगुलपणा आहे, त्यालाच 'आर्जव' (सरळपणा) म्हणतात."

"आता, तीक्ष्ण (तीख) असूनही अत्यंत मऊ आणि कोमल असणारे जसे जाईचे उमलणारे फूल असते, किंवा चंद्राचे (शशांकाचे) तेज जसे अतिशय शीतल आणि शांत असते—"

"आता, तीक्ष्ण (तीख) असूनही अत्यंत मऊ आणि कोमल असणारे जसे जाईचे उमलणारे फूल असते, किंवा चंद्राचे (शशांकाचे) तेज जसे अतिशय शीतल आणि शांत असते—"

"आता, तीक्ष्ण (तीख) असूनही अत्यंत मऊ आणि कोमल असणारे जसे जाईचे उमलणारे फूल असते, किंवा चंद्राचे (शशांकाचे) तेज जसे अतिशय शीतल आणि शांत असते—"

"जे औषध रोग तर एका क्षणात बरे करते, पण जिभेला मात्र अजिबात कडू लागत नाही; पण असे औषध जगात मुळात उपलब्धच नसल्यामुळे त्याला दुसरी उपमा तरी कशी देणार?"

"जे पाणी आपल्या मऊपणाने बुबुळाला स्पर्श झाले तरी टोचत नाही, पण वेळ प्रसंगी मोठे कडेपठार (कोंराळे) फोडून काढण्याचे सामर्थ्य ठेवते—"

"तसेच, मनातील संशय तोडण्यासाठी जे लोखंडासारखे तीक्ष्ण व स्पष्ट असते, पण ऐकण्यासाठी मात्र इतके मधुर असते की ऐकणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करते—"

"ज्याचे शब्द केवळ कानाने ऐकले तरी कौतुकाने डोळे उघडल्यासारखे वाटते, आणि जे सत्याच्या ताकदीमुळे प्रत्यक्ष परब्रह्माचाही भेद करू शकते—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, जे आपल्या प्रिय आणि गोड बोलण्याने कोणालाही कधी फसवू इच्छित नाही, आणि त्याचे सत्य कोणाच्याही मनाला कधी टोचत (खुुपत) नाही—"

"एरवी कडू कारले (गोरी) कानाला ऐकायला गोड वाटले, तरी ते पोटातील कीड स्वच्छ करते; अग्नीचे काम उघडपणे जाळण्याचे असते, पण त्याचे ते जळणेही एका प्रकारे सत्यच असते."

"कानाला ऐकायला मधुर लागणारे पण अर्थाने मात्र अंतःकरणाला (जिव्हाराला) छिन्नविच्छिन्न करणारे शब्द म्हणजे खरी सुंदर वाणी नव्हे, ती केवळ एक फसवणूक आहे."

"पण मुलाच्या चुकीवर रागावलेली, तरीही मनातून फुलासारखी मऊ असणारी जशी जन्मदात्या मातेची माया असते—"

"तसेच ऐकताना अत्यंत सुखद वाटणारे आणि परिणामामध्ये भक्ताचे कल्याण करणारे, जे मनातील कोणत्याही विकाराशिवाय बोलले जाते, त्यालाच इथे 'सत्य' म्हणतात."

"आता दगडावर (पाषाणावर) कितीही पाणी ओतले, तरी त्याला कधी अंकुर फुटत नाही; किंवा ताक कितीही घुसळले, तरी त्यातून कधी कांजी (घाण) निघत नाही—"

"गवताच्या पात्याला पायाने तुडवले किंवा डोक्यावर घेतले, तरी ते कधी विषारी नागासारखा फणा काढत नाही; किंवा वसंताचे ढग जरी आकाशात आले, तरी वाळलेल्या लाकडाला कधी फुले येत नाहीत—"

"अप्सरा रंभा जरी समोर येऊन उभी राहिली, तरी शुकमुनींसारख्या वैराग्यवानाच्या मनात जसा मदन (कंदर्प) कधी जागी होत नाही; किंवा शांत झालेल्या राखेवर कितीही तूप ओतले, तरी जसा अग्नी पुन्हा पेटत नाही—"

"तसेच एखादा तरुण मुलगा जर अचानक क्रोधाने लाल झाला, किंवा मंत्राचे वेगवेगळे शब्द तिथे निमित्त म्हणून अपार संख्येने एकत्र आले—"

"पण हे पंडुपुत्रा, मृत्यू पावलेला माणूस जसा प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाने पाया पडले तरी पुन्हा जिवंत होत नाही; तसेच ज्याच्या अंतःकरणात कोठल्याही कारणाने क्रोधाची लाट (क्रोधोर्मी) कधी निर्माणच होत नाही—"

"अशा शांत आणि पवित्र अवस्थेलाच 'अक्रोध' म्हणतात, हे तू निश्चितपणे जाण, असे त्या लक्ष्मीनिवास श्रीकृष्णांनी त्याला सांगितले."

"आता मातीचा त्याग केल्यावर जसा घडा (घटु) उरत नाही, दोऱ्यांचा त्याग केल्यावर जसे कापड (पटु) उरत नाही, किंवा बीजाचा त्याग केल्यावर जसे वडाचे झाड (वटु) उरत नाही—"

"किंवा भिंतच पाडून टाकल्यावर जसे त्यावरचे चित्र आपोआप नाहीसे होते, अथवा झोप संपल्यावर जसे स्वप्नांचे सर्व जाळे एका क्षणात विरून जाते—"

"किंवा पाण्याचा त्याग केल्यावर जशा लाटा संपतात, पावसाचा ढग संपल्यावर जसा पाऊस थांबतो, तसेच पैशाचा त्याग केल्यावर जसे सर्व उपभोग संपून जातात—"

"त्याचप्रमाणे बुद्धीमान पुरुषाने या शरीरात राहून आपल्या अहंकाराचा त्याग करावा, जेणेकरून हा संपूर्ण प्रपंचाचा पसारा स्वतःच गळून पडेल."

"त्यालाच या जगात खरा 'त्याग' म्हणतात, जो यज्ञाचा मुख्य भाग आहे; हे ऐकून भाग्यवान अर्जुन देवाला पुढील प्रश्न विचारतो."

"आता 'शांतीचे' खरे लक्षण काय आहे, ते मला स्पष्ट करून सांगा, अशी विनंती अर्जुनाने केली. त्यावर देव म्हणाले, तू अत्यंत एकाग्रतेने (चांग अवधान) ऐक."

"तर, जाणण्याची वस्तू (ज्ञेय) पूर्णपणे आत्मस्वरूपात गिळून टाकून, जाणणारा (ज्ञाता) आणि जाणण्याची क्रिया (ज्ञान) हे तिन्ही जिथे एकाच वेळी नाहीसे होतात, तीच खरी शांतता (शांती) होय."

"जसे प्रलयकाळाचे अथांग पाणी संपूर्ण विश्वाचा पसारा आपल्या पोटात सामावून घेते, आणि शेवटी ते पाणी स्वतःच स्वतःमध्ये संथ व निश्चळ होऊन राहते—"

"त्यानंतर पाण्याचा उगम, पाण्याचा प्रवाह किंवा समुद्र हा कोणताही व्यावहारिक भेद तिथे शिल्लक राहत नाही; पण ते पाणी एकच आहे, हे जाणणारा तरी तिथे कोण उरतो?"

"तसेच, जेव्हा बुद्धी आत्मवस्तूला मिठी मारते, तेव्हा जाणणारा भक्त स्वतः देवाच्या पोटात सामावून जातो; हे किरीटी, ती जी अनिर्वाच्य अवस्था उरते, तेच शांतीचे खरे रूप आहे."

"आता शरीराला छळणारा रोग बरा करण्यासाठी, किंवा रोग्याला ताकद देणारे औषध देताना, चांगला वैद्य (सद्वैद्य) जसा आपला किंवा परका असा भेद कधी पाहत नाही—"

"किंवा चिखलात अडकलेली गाय पाहून, ती दुभती आहे की वांझ (धडभाकड) आहे हे न पाहता, जो केवळ तिच्या दुःखाने व्याकुळ (कालाभुला) होऊन तिला वाचवायला धावतो—"

"किंवा पाण्यात बुडणाऱ्या माणसाला वाचवताना, एखादा दयाळू माणूस तो खालच्या जातीचा आहे की ब्राह्मण आहे हे न विचारता, केवळ त्याचे प्राण वाचवणे एवढेच कर्तव्य मानतो—"

"किंवा जंगलात (वनी) एखाद्या असहाय्य स्त्रीचे वस्त्र हरवले असता, तिला कपडा नेसविल्याशिवाय जसा एखादा सुजाण (शिष्ट) माणूस तिच्याकडे पाहत नाही—"

"त्याचप्रमाणे अज्ञानामुळे किंवा चुकीमुळे संकटात सापडलेले, अथवा नशिबाने घात केल्यामुळे निंदनीय झालेल्या जगातल्या लोकांमधील सर्व दोष बाजूला सारून—"

"त्यांना आपल्या स्वतःचे गुण किंवा मदत देऊन, त्यांचे ते सलणारे दुःख (सलती शल्ये) जो विसरायला लावतो—"

"अरे, समोरच्या माणसाचे दोष आपल्या मनात न आणता, स्वतःची दृष्टी अत्यंत निर्मळ ठेवून जो केवळ प्रेमाने त्याच्याकडे पाहतो—"

"जसे देवाची आधी पूजा करून मग त्याचा आशीर्वाद घेतला जातो, शेतात आधी कष्ट करून मग धान्य मिळवले जाते, किंवा पाहुण्याला आधी तृप्त करून मग त्याचा आनंद घेतला जातो—"

"तसेच आपल्या अंगच्या गुणांनी समोरच्या माणसाची कमतरता (उणे) दूर करून, मग अत्यंत आदराने त्याच्याकडे पाहणे—"

"त्याच्या मनाच्या मर्माला कधीही न टोचणे, त्याला कधी वाईट कर्मात (अकर्मी) न अडकवणे, आणि तो गुन्हेगार आहे अशा वाईट नावांनी त्याला कधी न हाकलणे—"

"उलट कोठल्याही उपायाने तो पडलेला माणूस पुन्हा पायावर उभा राहील, असेच प्रयत्न करणे; पण त्याच्या मर्मावर कधीही आघात (घाये) न करणे—"

"हे किरीटी, मोठ्या माणसाच्या समाधानासाठी लहान माणसालाही जसा सन्मान दिला जातो, तसेच समोरच्या व्यक्तीचे केवळ चांगले गुण पाहावेत, त्याच्या दोषांकडे कधी दृष्टी नेऊ नये."

"अरे अर्जुना, परनिंदा न करणे (अपैशून्य) या गुणाचे लक्षण हेच आहे, असे तू स्पष्ट जाण; मोक्षाच्या मार्गावर सुखाने घेऊन जाणारे हेच मुख्य आसन आहे."

"आता 'दया' कशी असते? जसे पौर्णिमेचे चांदणे (पूर्णचंद्रिका) जगाला शीतलता देताना लहान किंवा मोठा असा भेद कधी करत नाही, ते सर्वांवर सारखेच पसरते—"

"तसेच संकटात सापडलेल्या लोकांचे दुःख दूर करताना, आपल्या मनातील करुणेपोटी जो कधीही हा उत्तम आहे की अधम आहे, असा भेद मनात आणत नाही—"

"जसे या जगात पाणी स्वतः झिजून, जमिनीवरील साध्या सुकलेल्या गवताचाही प्राण वाचवते, ते कोणालाही नकार देत नाही—"

"तसेच समोरच्या व्यक्तीचे दुःख पाहून ज्याचे अंतःकरण कळवळते, आणि त्याला मदत करताना जर आपले सर्वस्वही देऊन टाकावे लागले, तरी ते त्याला अतिशय थोडे वाटते—"

"खालची जमीन पूर्ण भरल्याशिवाय पाणी जसे पुढे जायला शिकत नाही, तसेच थकलेल्या माणसाला आधी तृप्त करून मग जो पुढे पाऊल टाकतो—"

"दुसऱ्याच्या पायात काटा टोचला तरी त्याची वेदना (व्यथा) जशी आपल्याच जीवत उमटते, तसा दुसऱ्याच्या संकटाने जो आतून पोळला जातो—"

"किंवा पायाला मिळालेली शीतलता जशी डोळ्यांना शांत करते, तसा दुसऱ्याच्या सुखाने जो स्वतः आनंदी (सुखावतु) होतो—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, तहानलेल्या माणसासाठी या जगात जसे पाणी निर्माण झाले आहे, तसेच दुःखितांचे अश्रू पुसण्यासाठीच ज्याचे संपूर्ण जगणे (जिणे) समर्पित असते—"

"हे वीरश्रेष्ठ अर्जुना, तो पुरुष म्हणजे जणू या जगात मूर्तिमंत 'दया'च अवतरली आहे असे समज; मी स्वतः प्रकट होऊन अशा भक्ताचा ऋणी बनतो."

"आता, सूर्याच्या प्रेमापोटी कमळ (राजीव) उमलते आणि आपला सर्व सुवास वाऱ्यावर सोडते; पण तो सूर्य त्या सुवासाला कधी स्वतः स्पर्श करत नाही, तो अलिप्त राहतो—"

"किंवा वसंताचे वारे वाहू लागताच जंगलात झाडांची आणि वेलींची मोठी फौज (अक्षौहिणी) फुलांनी नटून उभी राहते; पण तो वसंत ऋतू तिथून कोणताही नफा न घेता सहज निघून जातो—"

"हे राहू दे; सिद्धी मिळून प्रत्यक्ष लक्ष्मी जरी चालून जवळ आली, तरी भगवान महाविष्णू जसे तिच्या ऐश्वर्याला मनात थारा देत नाहीत, ते उदासीन राहतात—"

"तसेच या लोकातील किंवा स्वर्गातील सर्व भोग जरी आपल्या इच्छेचे गुलाम (पाईक) बनून समोर उभे राहिले, तरी ते भोग भोगावेत अशी इच्छा ज्याच्या मनात कधी डोकावत नाही—"

"फार काय सांगू, जो कोणत्याही मोहाच्या प्रसंगात विषयांची हाव धरत नाही; ती जी मनाची पवित्र अवस्था आहे, तिलाच 'अलोलुप्त्व' (विषयांची हाव नसणे) म्हणतात, हे तू जाण."

"आता मधमाश्यांसाठी जसे त्यांचे मधाचे पोळे (मोहळ) असते, जलचरांसाठी जसे पाण्याचे सुख असते, किंवा पक्ष्यांसाठी जसे हे मोकळे आकाश असते—"

"नसेल तर आपल्या लहान बाळासाठी जसे मातेचे अथांग प्रेम असते, किंवा वसंताच्या स्पर्शाने वाहणारा मऊ मलय मारुत (मलयानिळ) असतो—"

"डोळ्यांना आपल्या प्रिय व्यक्तीची भेट झाल्यावर जो आनंद मिळतो, किंवा कासवीने केवळ आपल्या मायेच्या दृष्टीने (दिठीने) पिल्लांचे संगोपन करावे; तशी सर्व प्राणीमात्रांशी ज्याची वागणूक असते, त्याला 'मार्दव' (कोमलता) म्हणतात."

"जो स्पर्शाला अतिशय मऊ असतो, मुखात घेतल्यावर चवीला गोड असतो, नाकाला सुवासिक वाटतो आणि दिसायलाही अतिशय पांढराशुभ्र असतो—"

"असा तो पदार्थ कितीही घेतला तरी जर मनाला कधी त्रास देणारा ठरत नसेल, तर त्याला उपमा म्हणून कदाचित कापूर म्हणता आले असते; पण कापूर जळतो, हे तत्त्व जळत नाही."

"जो आपल्या पोटात पृथ्वी, आप इत्यादी महाभूते बाळगतो, आणि तरीही एका लहान अणूच्या पोटातही सहज सामावून जातो; या संपूर्ण विश्वाच्या आकारानुसार जे आकाश व्यापक बनते—"

"मी तुला काय सांगू? जे जगणे या संपूर्ण जगाचा जणू जीव आणि प्राणच बनते; माझ्या त्या गुणाला मी स्वतः 'मार्दव' असे म्हणतो."

"आता युद्धात पराभव झालेला राजा जसा स्वतःच्याच लाजेने व्याकुळ होतो, किंवा एखाद्या प्रतिष्ठित (मानिया) माणसाचा हलक्या लोकांकडून अपमान झाल्यावर तो निस्तेज होतो—"

"किंवा कोठल्यातरी अपवित्र ठिकाणी अचानक पाऊल पडल्यामुळे, एखाद्या संन्याशाला जशी मनातून मोठी लाज वाटते—"

"शूर क्षत्रियाला रणांगणातून पळून जाणे जसे अतिशय लाजीरवाणे वाटते, किंवा एखाद्या पतिव्रता स्त्रीला वैधव्याचे दुःख सहन करणे जसे अशक्य असते—"

"सुंदर रूप असणाऱ्या माणसाच्या अंगावर जर अचानक कुष्ठरोग (कोड) उमटला, तर त्याला जसे समाजात तोंड दाखवताना प्राणांतिक संकट वाटते—"

"तसेच, या साडेतीन हातांच्या (औटहात) शरीराचा अभिमान धरून, जिवंतपणीच जणू प्रेतासारखे जगणे; आणि पुन्हा पुन्हा जन्माला येऊन मरत राहणे—"

"त्या गर्भाच्या नरकात, रक्त, लघवी आणि विष्ठेच्या रसाने बनलेल्या त्या मुशीत (मुसेत) नऊ महिने कोंडून राहणे, हे ज्याला अतिशय लाजीरवाणे वाटते—"

"हे जास्त सांगायला नको; हे शरीर धारण करून नाम आणि रूपाच्या या खोट्या चक्रात येणे, यापेक्षा दुसरी कोणतीही मोठी लाज ज्याला वाटत नाही—"

"अशा या देहाच्या दुर्दशेचा (अवकळेचा) विचार करून, ज्या निर्मळ मनाला शरीराचा मोठा कंटाळा येतो; ती जी वाईट कर्मांविषयी असणारी लाज आहे, तिलाच 'ह्री' (लाज) म्हणतात."

"आता बाहुलीचे दोरे (सूत्रतंतू) तुटून गेल्यावर जशा तिच्या हालचाली (चेष्टा) जागेवरच थांबतात, तसेच प्राणावर विजय मिळवल्यामुळे ज्याची कर्माची इंद्रिये शांत होतात—"

"किंवा सूर्य मावळल्याबरोबर जसा त्याच्या किरणांचा चोहोबाजूला होणारा विस्तार आपोआप थांबतो, तसेच मनावर ताबा मिळवल्यामुळे ज्याची ज्ञानेंद्रिये शांत होतात—"

"अशा प्रकारे मन आणि प्राण वायूचा निग्रह केल्यामुळे, ज्याची दहाही इंद्रिये विषयांच्या मागे धावण्यास असमर्थ बनतात; त्यालाच या मार्गातील 'अचापल्य' (चंचलता नसणे) हा मुख्य गुण म्हणतात."

"मरण हे अतिशय भयंकर (वोखटे) असूनही, आपल्या पतीच्या प्रेमापोटी सती जाणारी स्त्री जशी आनंदाने अग्नीत प्रवेश करते, ती त्या मरणाची अजिबात पर्वा करत नाही—"

"मरण हे अतिशय भयंकर (वोखटे) असूनही, आपल्या पतीच्या प्रेमापोटी सती जाणारी स्त्री जशी आनंदाने अग्नीत प्रवेश करते, ती त्या मरणाची अजिबात पर्वा करत नाही—"

"मरण हे अतिशय भयंकर (वोखटे) असूनही, आपल्या पतीच्या प्रेमापोटी सती जाणारी स्त्री जशी आनंदाने अग्नीत प्रवेश करते, ती त्या मरणाची अजिबात पर्वा करत नाही—"

"तसेच आपल्या आत्मस्वरूपाच्या ओढीने, संसारातील या विषयबाधेची अजिबात पर्वा न करता, जो मोक्षाच्या मार्गावर धैर्याने धाव घेतो—"

"त्याच्या मार्गात शास्त्राचा कोणताही निषेध आडवा येत नाही, त्याला कोणत्याही खोट्या नियमांची भीती (भीड) वाटत नाही, आणि सिद्धी मिळवण्याचे कोणतेही खोटे कौतुक त्याच्या मनात निर्माण होत नाही—"

"असे भगवंताकडे ज्याचे मन स्वतःहून अत्यंत वेगाने धावते, त्यालाच अध्यात्मिक क्षेत्रातील खरे 'तेज' म्हणतात."

"आता सर्व काही सहन करण्याचे सामर्थ्य असूनही, ज्याच्या मनात कधीही अहंकाराचा गर्व निर्माण होत नाही, तीच खरी 'क्षमा' होय; जसे शरीरावर केस (रोम) वाढले तरी शरीराला कधी त्यांचा भार वाटत नाही—"

"आणि कधी इंद्रियांचे वेग खवळले, किंवा पूर्वकर्मामुळे एखादा भयंकर आजार उद्भवला, अथवा आपल्या प्रिय वस्तूंचा वियोग झाला—"

"या सर्व संकटांचा महापूर जरी एकाच वेळी आयुष्यात चालून आला, तरी जो अगस्त्य ऋषींसारखा अत्यंत धीर धरून शांतपणे उभा राहतो—"

"आकाशात धुराची कितीही मोठी रेघ उठली, तरी वाऱ्याची एकच लहान झुळूक जशी त्या धुराला एका क्षणात गिळून टाकते—"

"हे पांडवा, तसेच अधिभूत, अधिदैव आणि अध्यात्म या तिन्ही प्रकारच्या तापांचे उपद्रव आयुष्यात आले, तरी जो त्यांना आपल्या धैर्याने गिळून टाकतो—"

"अशा चित्त विचलित करणाऱ्या प्रसंगात, आपल्या अंतःकरणातील धैर्याला (धैर्याला) जे सावरून धरते; हे लक्षात ठेव, त्यालाच 'धृती' (धैर्य) म्हणतात."

"आता सोन्याचा घडा (कलश) आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे घासून शुद्ध करावा, आणि त्यात गंगेचे पवित्र पाणी (पीयूष) भरून ठेवावे; तसे हे शौच असते."

"ज्याच्या आचरणात कोणतीही वासना नसते (निष्काम आचार) आणि अंतःकरणात नेहमी शुद्ध विवेक जागा असतो; त्याचे ते सबाह्य जगणे म्हणजे जणू पवित्रतेचाच (शुचित्वाचाच) आकार असते."

"जसे गंगा नदीचे पाणी लोकांचे पाप आणि ताप दूर करत, तीरावरील झाडांचे पोषण करत, अत्यंत पवित्रपणे शेवटी समुद्राला जाऊन मिळते—"

"किंवा जगाचा अंधार दूर करत आणि लोकांच्या समृद्धीची दारे उघडत, जसा सूर्य आकाशात प्रदक्षिणा घालण्यासाठी बाहेर पडतो—"

"तसेच संसारात अडकलेल्यांना सोडवणे, बुडणाऱ्यांना बाहेर काढणे, आणि दुःखी लोकांची संकटे दूर करणे—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, रात्रंदिवस दुसऱ्यांच्या सुखाची आणि प्रगतीची (उन्नतीची) काळजी घेत घेत, जो आपल्या परमार्थाच्या मार्गात प्रवेश करतो—"

"स्वतःच्या स्वार्थासाठी जगातल्या कोणत्याही प्राण्याचे वाईट व्हावे, असा साधा संशय किंवा संकल्पही ज्याच्या मनात कधी येत नाही—"

"हे किरीटी, 'अद्रोह' (कोणाचाही द्रोह न करणे) या गुणाचे जे लक्षण तू ऐकतोस, ते मी तुला अशा उदाहरणांनी डोळ्यांसमोर उभे करून दाखवले आहे."

"और हे पार्था, गंगा नदी प्रत्यक्ष शिवाच्या (शंभूच्या) मस्तकावर स्थान मिळूनही, जशी गर्वाने फुगत नाही, ती नम्रतेने संकुचित होते; तसेच जगात मोठा मान मिळूनही जो मनाने अत्यंत नम्र राहतो—"

"हे चतुर अर्जुना (सुमती), त्यालाच पुन्हा पुन्हा 'अमानित्व' (गर्वाचा अभाव) असे समजावे; याविषयी मी तुला मागच्या अध्यायातही बरेच काही सांगितले आहे."

"अशा प्रकारे, या सव्वीस गुणांच्या रूपात ही परब्रह्माची संपत्ती भक्ताच्या अंतःकरणात राहते; जणू मोक्षाच्या सम्राटाने (मोक्षचक्रवर्तीने) भक्ताला दिलेले हे एक पवित्र गाव (अग्रहार) आहे."

"किंवा ही दैवी संपत्ती म्हणजे या सव्वीस गुणांच्या तीर्थांची नेहमी नवीन असणारी गंगाच आहे, जी संसाराच्या दुःखाने होरपळलेल्या भक्तांना पावन करण्यासाठी धावून आली आहे."

"किंवा ही मुक्तिरूपी कन्या आपल्या हातात या सव्वीस गुणांची माळ घेऊन, वैराग्यवान आणि निष्काम भक्ताच्या गळ्यात घालण्यासाठी शोध घेत फिरत आहे."

"किंवा या सव्वीस गुणांच्या ज्योती लावून, ही गीतारूपी माउली स्वतःचा पती असणाऱ्या आत्म्याला ओवाळण्यासाठी (नीरांजना करण्यासाठी) आली आहे."

"गीतारूपी महासागरातील या दैवी गुणांच्या शिंपल्यांमधून (शुक्तिकळेमधून) निघालेली ही अत्यंत निर्मळ व चोख अशी मोकळी मोतीच आहेत, असे तू समज."

"मी याचे जास्त काय वर्णन करू? ही गुणांची रास म्हणजेच भगवंताने भक्ताला दिलेली श्रेष्ठ 'दैवी संपत्ती' होय."

"आता, जी केवळ दुःखाचीच वेल आहे आणि दोषांच्या काट्यांनी भरलेली आहे; अशा त्या दुसऱ्या संपत्तीला शास्त्रात 'आसुरी संपत्ती' म्हटले आहे."

"जी संपत्ती माणसाने सोडून दिली पाहिजे (त्याज्य), ती ओळखण्यासाठी आणि तिच्यापासून दूर राहण्यासाठी तू आता एकाग्रतेने तिचे वर्णन ऐक."

"नरकातील भयंकर यातना आणि जगातील सर्व मोठी पापे जवळ आणण्यासाठी ज्या दोषांचा समूह एकत्र झाला आहे, तीच ही आसुरी संपत्ती आहे."

"किंवा जगातील सर्व विषारी पदार्थ एकत्र करून जसा एक भयंकर विखारी काढा (बासटु) बनवावा, तसाच हा आसुरी संपत्ती म्हणजे दोषांचा एक खोटा पसारा आहे."

"जसे आपल्या स्वतःच्या आईला भर चौकात विवस्त्र (नग्न) करून दाखवणे हे जरी तीर्थक्षेत्रासारखे उघड असले, तरी ते केवळ माणसाच्या पतनालाच कारणीभूत ठरते—"

"जसे आपल्या स्वतःच्या आईला भर चौकात विवस्त्र (नग्न) करून दाखवणे हे जरी तीर्थक्षेत्रासारखे उघड असले, तरी ते केवळ माणसाच्या पतनालाच कारणीभूत ठरते—"

"जसे आपल्या स्वतःच्या आईला भर चौकात विवस्त्र (नग्न) करून दाखवणे हे जरी तीर्थक्षेत्रासारखे उघड असले, तरी ते केवळ माणसाच्या पतनालाच कारणीभूत ठरते—"

"किंवा श्रीगुरूंनी दिलेली गुप्त विद्या जर माणसाने चौकाचौकात ओरडून सांगितली, तर ती फलदायी ठरण्याऐवजी केवळ अनर्थाला कारणीभूत ठरते—"

"नदीच्या महापुरात बुडणाऱ्या माणसाला जी नौका वेगाने पैलतीराला नेते; तीच नौका जर माणसाने डोक्यावर बांधून घेतली, तर ती त्याला घेऊन पाण्यात बुडते—"

"हे पंडुपुत्रा, जे अन्न शरीराला जिवंत ठेवण्यास कारणीभूत ठरते; तेच अन्न जर अयोग्य पद्धतीने किंवा अतिप्रमाणात खाल्ले, तर ते शरीरासाठी विष बनते—"

"तसेच, या लोकात आणि परलोकात भक्ताचा खरा सोबती असणारा जो धर्म आहे; त्या धर्माचा जर जगात केवळ दिखावा आणि गाजावाजा केला—"

"तर तोच तारक धर्म माणसाला विनाशाच्या खड्ड्यात (दोखात) पाडतो; म्हणून वाचेचा पसारा मांडून जो धर्माचा केवळ दिखावा करतो, हे वीरा, तोच 'दंभ' होय, असे तू जाण."

"आता एखाद्या मूर्ख माणसाच्या जिभेवर अक्षरांचे पाठांतर असले, तरी तो जसा ज्ञानी पुरुषांच्या ब्रह्मसभेत कधी टिकू शकत नाही—"

"किंवा पैशाच्या घमेंडीत असणारा माणूस जसा दुसऱ्याच्या हत्तीलाही लहान मानतो, अथवा झाडाच्या काठीवर बसलेला सरडा जसा आकाशालाही तुच्छ लेखतो—"

"वाळलेल्या गवताचे इंधन मिळाल्यावर अग्नी जसा आकाशाला गवसणी घालायला धावतो, किंवा एका लहान डबक्यातील (थिल्लरातील) मासा जसा महासागरालाही काही मानत नाही—"

"तसेच स्वतःच्या पत्नी, संपत्ती, मिळवलेली विद्या किंवा लोकांकडून मिळालेली खोटी स्तुती यामुळे, एका दिवसाच्या अन्नावर माजलेल्या हलक्या (अल्पकु) माणसासारखा जो गर्वाने फुगतो—"

"ढगाच्या सावलीला (अभ्रच्छायेला) कायमचे धन मानून एखादा दुर्दैवी माणूस जसे आपले राहते घर मोडून टाकतो, किंवा मृगजळ पाहून मूर्ख माणूस जसा आपल्या जवळील पाण्याचा माठ फोडून टाकतो—"

"थोडक्यात सांगायचे तर, संपत्तीच्या निमित्ताने (मिसाने) जो हा असा व्यर्थ अहंकार जगात माजवला जातो, तोच 'दर्प' होय; या शंका नसलेले मत तू लक्षात ठेव."

"आणि संपूर्ण जगाचा ज्या वेदांवर विश्वास आहे, आणि ज्या विश्वामध्ये प्रत्यक्ष परमेश्वर पूजनीय आहे; तसेच जगात प्रकाश देणारा सूर्य जसा एकमेव आहे—"

"जगातील सर्व इच्छांचे मुख्य केंद्र जसे एकमेव सार्वभौम राजाचे पद असते, आणि कधीही न मरणे हे जसे जगात सर्वांनाच मनापासून आवडते—"

"म्हणून हे जग जेव्हा मोठ्या उत्साहाने त्या देवाचे गुण गाऊ लागते, तेव्हा ते ऐकून ज्याच्या मनात मत्सर निर्माण होतो आणि तो रागाने फुगू लागतो—"

"तो म्हणतो, 'मी त्या ईश्वरालाही गिळून टाकेन! त्या वेदांना मी विष पाजीन!' तो लोकांच्या सन्मानामध्ये विघ्न आणण्याचा प्रयत्न करतो—"

"दिवसाच्या प्रकाशाला जसा पतंग कधी मानत नाही, सूर्याला पाहून काजव्याला जसा राग येतो, किंवा टिटवी पक्ष्याने जसे आकाशाशी वैर धरले आहे—"

"तसेच स्वतःच्या अहंकाराच्या मोहात आंधळा होऊन, जो देवाचे नावही सहन करत नाही; तो प्रत्यक्ष परमेश्वरालाच 'ही माझी सवत झाली आहे' असे म्हणतो—"

"असा सन्मानाचा खोटा गर्व बाळगणारा, तो अत्यंत दुष्ट (परमलंड) अभिमान होय; हा थेट रौरव नरकात घेऊन जाणारा मुख्य मार्गच आहे, असे तू जाण."

"आणि दुसऱ्याचे सुख किंवा प्रगती पाहणे हेच ज्याच्या रागाला कारणीभूत ठरते, आणि त्याच्या मनोवृत्तीत क्रोधाच्या अग्नीचे विष चढू लागते—"

"तापलेल्या तेलात पाण्याचे थंड थेंब टाकल्यावर जशी भयंकर आग पेटून उठते, किंवा आकाशातील शीतल चंद्र पाहून जसा कोल्हा मनातल्या मनात जळत राहतो—"

"जगाचे कल्याण करणारा सूर्य सकाळी उगवलेला पाहून, जसे बिचाऱ्या घुबडाचे (डुडुळाचे) डोळे रागाने मिटतात किंवा फुटतात—"

"जगाची आनंदाची पहाट जशी चोरांसाठी मृत्यूपेक्षाही भयंकर असते, किंवा उत्तम दूध पाजल्यावर जसे सापाच्या पोटात भयंकर विष (काळकूट) तयार होते—"

"महासागराचे अथांग पाणी प्राशन करूनही, ज्या वडवाग्नीची आग कधी शांत होत नाही, ती अधिकच पेटते—"

"तसेच दुसऱ्यांची विद्या, शहाणपण आणि ऐश्वर्य पाहून ज्याचा संताप दुप्पट वाढतो; हे अर्जुना, त्यालाच खरा 'क्रोध' म्हणतात, हे तू जाण."

"आणि ज्याचे मन म्हणजे जणू विषारी सापाचे बिळच (कुटी) असते, ज्याची दृष्टी म्हणजे जणू सुटलेले तीक्ष्ण बाणच (नाराच) असतात, आणि ज्याचे बोलणे म्हणजे जणू धगधगत्या कोळशांचा (इंगळांचा) पाऊस असतो—"

"आणि त्याची इतर सर्व कर्मे म्हणजे जणू धारदार करवतच असतात; असे आतून आणि बाहेरून जे माणसाला छळणारे (खसासित) जगणे आहे—"

"तो माणसांमधील अत्यंत नीच पुरुष आहे, तो क्रूरतेचे (पारुष्याचे) प्रत्यक्ष रूपच आहे. आता तू 'अज्ञानाची' मुख्य खूण ऐक."

"तर, थंड आणि उष्ण स्पर्शातील फरक जसा साध्या दगडाला (पाषाणाला) कधी समजत नाही, किंवा दिवस आणि रात्र यातील भेद जसा जन्मांध माणसाला कधी दिसत नाही—"

"भयंकर आग लागलेली असताना त्यात अन्न टाकले, तर ते जसे चांगले की वाईट याचा विचार करत नाही; किंवा परिस जसा सोन्यात आणि लोखंडात कोणताही फरक पाहत नाही, तो दोघांना स्पर्श करतो—"

"नसेल तर वेगवेगळ्या चवींच्या पक्वान्नात फिरणारा चमचा (दर्वी) जसा त्या रसाची चव स्वतः कधी चाखू शकत नाही—"

"किंवा वाहणारा वारा जसा कधी चांगल्या आणि वाईट रस्त्याचा फरक करत नाही, तो सर्वत्र सारखाच वाहतो; तसेच काय करावे (कृत्य) आणि काय करू नये (अकृत्य) या विवेकाविषयी असणारे जे पूर्ण आंधळेपण आहे—"

"हे स्वच्छ आहे की घाणेरडे आहे, याचा विचार न करता लहान बाळ जसे समोर येईल ती वस्तू सरळ मुखात घालते; तसेच जे अज्ञान आहे, ते तू ओळख."

ज्याप्रमाणे लहान बाळ हे स्वच्छ (चोख) आहे की घाणेरडे (मैळ) आहे, याचा कोणताही विचार न करता समोर जे काही दिसेल, ते सरळ आपल्या मुखात घालते; (तसेच अज्ञानी माणसाचे आचरण असते, त्याला कृत्याकृत्याचा विवेक नसतो).

ज्याप्रमाणे बुद्धीच्या खोट्या खेळांमुळे पाप आणि पुण्य एकत्र करून (त्यांचे खिचडे करून) भोगताना, मनाला काय कडू आणि काय गोड याचा काहीच फरक जाणवत नाही, अशी जी अवस्था होते—

त्या अवस्थेलाच 'अज्ञान' म्हणतात, या बोलण्यात तिळमात्र शंका नाही. अशा प्रकारे, मी तुला आसुरी संपत्तीच्या सहाही दोषांची लक्षणे सांगितली.

हे चतुर अर्जुना, ज्याप्रमाणे एखाद्या विषारी सापाचे पिल्लू दिसायला लहान असले तरी त्याचे विष अतिशय भयंकर असते; तसेच हे सहा दोष दिसायला लहान वाटले, तरी यांच्या बळावर ही आसुरी संपत्ती अत्यंत समर्थ (दाटुगी) बनते.

किंवा जसे गार्हपत्य, आहवनीय आणि दक्षिण या तिन्ही अग्नींच्या ज्वाळा पाहू गेले तर त्या थोड्या जागेतच दिसतात, पण प्रलयकाळच्या वेळी संपूर्ण विश्वाची प्राणाहुती घेतली तरी तो अग्नी शांत होत नाही—

शरीरातील वात, पित्त आणि कफ हे तिन्ही दोष एकत्र खवळल्यास (त्रिदोष झाल्यास) प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाला शरण गेले तरी जसा मृत्यू चुकत नाही; त्या तिन्ही दोषांपेक्षा हा सहा दोषांचा समूह दुप्पट भयंकर आहे, असे तू समज.

या सहा दोषांनी पूर्ण भरूनच ही आसुरी संपत्ती उभी राहिलेली आहे, म्हणूनच ही आसुरी संपत्ती शक्तीने अजिबात कमी नाही.

जसे सर्व क्रूर आणि वाईट ग्रह एकत्र येऊन एकाच राशीत बसावेत, किंवा जगातील सगळी पापे जशी स्वतःहून एखाद्या निंदक माणसाच्या पदरात येऊन पडतात—

मरणोन्मुख झालेल्या माणसाच्या शरीरावर जसे एकाच वेळी सर्व रोग चालून येतात, किंवा वाईट मुहुर्तावर (कुमुहूर्तावर) जसे सर्व दुर्दैवी योग एकत्र येतात—

जसे विश्वास ठेवणाऱ्या माणसाला चोराच्या स्वाधीन करावे किंवा आधीच थकलेल्या माणसाला नदीच्या महापुरात ढकलून द्यावे; तसेच हे सहा दोष एकत्र मिळून माणसाचे संपूर्ण वाटोळे (अनिष्ट) करतात.

जसे आयुष्य संपत आले की, साधी शेळीही स्वतःहून विषारी सापाच्या (सातवेउळीच्या) बिळाकडे धाव घेते; तसेच ज्याचे नशीब फिरले आहे, त्याला हे सहाही दोष एकाच वेळी येऊन चिकटतात.

मोक्षाच्या मार्गावर चालणाऱ्या माणसाला जेव्हा या दोषांची मोठी बाधा (आंबुखा) होते, तेव्हा तो त्यातून कधीही बाहेर पडू शकत नाही आणि संसाराच्या चक्रात कायमचा बुडून जातो.

हे किरीटी, या दोषांमुळे मनुष्य नीच योनींच्या पायऱ्या उतरत उतरत इतका खाली जातो की, शेवटी तो दगड, झाड अशा अचेतन (स्थावर) योनींच्या अगदी तळाशी जाऊन पडतो.

हे राहू दे; त्या माणसाच्या ठिकाणी हे सहाही दोष एकत्र मिळून या आसुरी संपत्तीला वेगाने वाढवतात, हे तू नक्की जाण.

अशा प्रकारे जगात प्रसिद्ध असणाऱ्या या दोन्ही संपत्तींची (दैवी आणि आसुरी) वेगळी लक्षणे मी तुला स्पष्ट करून सांगितली.

दैवी संपत्ती ही मोक्ष मिळवून देण्यासाठी मानली गेली आहे आणि आसुरी संपत्ती ही बंधन निर्माण करण्यासाठी मानली गेली आहे; म्हणून हे पाण्डवा (अर्जुना), तू अजिबात शोक करू नकोस, कारण तू दैवी संपत्तीचा उत्तम अधिकार घेऊनच जन्माला आला आहेस.

"या दोन्ही संपत्तींपैकी पहिली जी मी 'दैवी संपत्ती' म्हणून सांगितली, ती म्हणजे मोक्षरूपी सूर्य उगवण्यापूर्वीची आत्मज्ञानाची सुंदर पहाट (उखा) आहे, असे तू समज."

"आणि ती जी दुसरी 'आसुरी संपत्ती' आहे, ती म्हणजे संसारी जीवांना जन्म-मृत्यूच्या चक्रात घट्ट बांधून ठेवणारी मोहाच्या लोखंडाची साखळीच होय."

"पण हे ऐकून तू तुझ्या मनात अजिबात घाबरू नकोस; कारण उजेडाच्या दिवसाने कधी काळ्या रात्रीची भीती बाळगायची असते का? नाही."

"हे धनंजया, ही आसुरी संपत्ती केवळ त्याच माणसाला संसारबंधनात टाकते, जो आपल्या अंतःकरणात या सहा दोषांना आश्रय देतो."

"पण हे पांडवा अर्जुना, तू तर मी सांगितलेल्या त्या श्रेष्ठ दैवी गुणांचा मोठा खजिना (गुणनिधी) घेऊनच या जगात जन्माला आला आहेस."

"म्हणून हे पार्था, तू या दैवी संपत्तीचा खरा स्वामी (मालक) बनून, मोक्षाच्या (कैवल्याच्या) सरळ वाटेने थेट परम पदाला प्राप्त होशील."

या लोकात (संसारात) प्राण्यांचे दोनच प्रकार (भूतसर्ग) अनादी काळापासून चालत आले आहेत — एक 'दैवी' प्रकृतीचा आणि दुसरा 'आसुरी' प्रकृतीचा; त्यापैकी दैवी प्रकृतीचा विस्तार मी तुला आधीच सविस्तर सांगितला आहे, आता आसुरी प्रकृतीचे लक्षण हे पार्था, तू माझ्याकडून ऐक.

"आणि या जगात दैवी किंवा आसुरी संपत्ती बाळगणाऱ्या लोकांच्या वागणुकीचा (राहाटीचा) हा अनादी काळापासून चालत आलेला उघड खेळ आहे."

"जसे रात्रीच्या अंधारात राक्षस आणि चोर (निशाचर) आपले वाईट धंदे करतात, आणि दिवसाच्या उजेडात सज्जन माणसे आपले उत्तम व्यवहार करतात—"

"हे किरीटी, तसेच आपापल्या स्वभावाच्या आचरणाप्रमाणे या दोन्ही सृष्टी (दैवी आणि आसुरी) या जगात वावरत असतात."

"त्यातल्या त्यात, दैवी संपत्तीचा मोठा विस्तार कर्माच्या आणि ज्ञानाच्या प्रसंगात मी मागील अध्यायांमध्ये तुला अतिशय उत्तम प्रकारे सांगितला आहे."

"आता ती जी दुसरी 'आसुरी सृष्टी' आहे, तिची गोष्ट मी तुला स्पष्ट करून सांगतो; तू तुझी बुद्धी आणि लक्ष (अवधानाची दृष्टी) इकडे नीट दे."

"जसे कोणतेही वाद्य वाजवल्याशिवाय त्याचा आवाज (नाद) कोणाला ऐकू येत नाही, किंवा फुलाशिवाय जसा त्याचा मध (मकरंद) कधी मिळू शकत नाही—"

"तसेच, ही आसुरी प्रकृती जोपर्यंत एखाद्या मनुष्याचे शरीर धारण करत नाही (शरीरात प्रकट होत नाही), तोपर्यंत ती स्वतंत्रपणे डोळ्यांना दिसू शकत नाही."

"जसा कोरड्या लाकडाचा आश्रय घेतल्यावरच अग्नी जगात उघडपणे प्रकट होतो, तसेच जेव्हा ही आसुरी प्रकृती प्राण्याच्या शरीराचा ताबा घेते, तेव्हा ती आचरणात दिसू लागते."

"अशा वेळी, जशी उसाची बाहेरून होणारी वाढ म्हणजे त्याच्या आतील रसाचाच विस्तार असतो; तसेच त्या आसुरी लोकांचे शरीर म्हणजे दोषांचाच साक्षात आकार असते."

"हे धनंजया, आता या आसुरी दोषांच्या समूहाने (दोषवृंदाने) बनलेल्या लोकांचे रूप कसे असते, ते मी तुला सांगतो."

आसुरी स्वभावाचे लोक हे कोणत्या चांगल्या कर्मात प्रवृत्त व्हावे (प्रवृत्ती) आणि कोणत्या वाईट कर्मापासून दूर राहावे (निवृत्ती), हे अजिबात जाणत नाहीत; त्यांच्या ठिकाणी बाह्य व अंतर्गत शुद्धता (शौच) नसते, उत्तम आचरण (आचार) नसतो आणि सत्यही नसते.

"पुण्य कर्माकडे कसे वळावे किंवा पाप कर्मापासून दूर कसे राहावे, हे जाणण्याच्या बाबतीत त्यांचे मन नेहमी अज्ञानाच्या गडद रात्रीसारखे आंधळे असते."

"जसा रेशमी किडा (कोशकीटक) स्वतःच विणलेल्या कोषात अडकून स्वतःचा जीव कोंडून घेतो, तसे ते प्रापंचिक दोषात अडकतात आणि काय योग्य व काय अयोग्य याचा अजिबात विचार करत नाहीत."

"किंवा दिलेले पैसे परत येतील की नाही, याचा कोणताही पुढचा विचार न करता जसा एखादा मूर्ख माणूस आपले सर्व भांडवल चोरांच्या हाती सोपवून देतो—"

"तसेच हे आसुरी लोक प्रवृत्ती आणि निवृत्ती या दोन्हींना अजिबात जाणत नाहीत; आणि पवित्रता (शौच) काय असते, ते तर त्यांनी स्वप्नातही पाहिलेले नसते."

"कदाचित कोळसा आपला काळेपणा सोडून देईल, कावळा (वायस) पांढराशुभ्र होईल, किंवा साक्षात राक्षससुद्धा मांस खाण्याचा कंटाळा करेल—"

"पण हे धनंजया, या आसुरी लोकांच्या अंतःकरणात कधीही पवित्रता येऊ शकत नाही; जसे मद्याचे (दारूचे) भांडे बाहेरून कितीही धुतले, तरी ते कधी पवित्र होऊ शकत नाही, तसे."

"ते शास्त्राच्या नियमांची वाट पाहतील किंवा घरातील मोठ्यांचा (वडिलांचा) आदर करतील, अशी अपेक्षाच चुकीची आहे; कारण उत्तम आचरणाची भाषा त्यांना कधी समजतच नाही."

"जसे शेळीचे कुठेही तोंड मारून गवत चरणे, वाऱ्याचे चोहोबाजूला सैरावैरा धावणे, किंवा अग्नीचे समोर येईल त्याला भलतीकडेच जाळून खाक करणे असते—"

"तसेच समोर येईल त्या गोष्टीचा अतिशय स्वैराचाराने उपभोग घेणे, हेच त्या आसुरांचे आचरण असते; आणि सत्याशी तर त्यांचे कायमचे वैर असते."

"जर विंचू आपल्या विषारी नांगीने माणसाला दंश न करता कधी गुदगुल्या करू लागला, तरच हे आसुरी लोक मुखातून कधी खरे शब्द बोलतील, असे समज."

"अपान वायूच्या मार्गाने जर कधी सुवास बाहेर पडणे शक्य झाले, तरच या आसुरी लोकांच्या जिभेवर कधी सत्याचा वास लाभेल."

"असे ते स्वतः काहीही न करता, जन्मापासूनच साक्षात वाईटपणाचे (वोखटेपणाचे) पुतळे असतात; आता ते ईश्वराविषयी जे काही अद्भूत बोलतात, ते मी तुला सांगतो."

"एरवी खेकड्याच्या (करेयाच्या) शरीरात जसा कोणताही भाग सरळ नसतो, तो नेहमी वाकडाच चालतो; तसाच या आसुरांचा हा सर्व कुविचार तू ऐक."

"जसे जळत्या भट्टाचे तोंड उघडले की त्यातून केवळ काळ्या धुराचे लोट बाहेर पडतात; तसेच त्यांचे ते ईश्वराविषयीचे उघड बोलणे मी तुला सांगतो."

ते आसुरी लोक म्हणतात की, हे जग खोटे (असत्य) आहे, याला कोणताही नैतिक आधार (अप्रतिष्ठ) नाही आणि या जगाचा चालक कोणीही ईश्वर नाही; हे जग केवळ स्त्री-पुरुषांच्या कामवासनेच्या संबंधातून (कामापासून) आपोआप निर्माण झाले आहे, यामागे कामवासनेशिवाय दुसरे कोणतेही कारण नाही.

"ते लोक म्हणतात की, 'हे जग अनादी काळापासून चालत आलेले स्थान आहे, आणि या जगाचा मालक कोणीतरी ईश्वर आहे; आणि तो राजासारखा बसून वेद शास्त्ररूपी चावडीवर लोकांचा न्याय-अन्याय निवडतो—'"

"'जो शास्त्राच्या विरुद्ध वागतो तो नरकाच्या (निरयाच्या) यातना भोगतो, आणि जो शास्त्राप्रमाणे वागतो तो स्वर्गाच्या सुखात राहतो—'"

"हे पार्था, जगाची ही जी वेदांनी सांगितलेली अनादी सुंदर व्यवस्था आहे, या सर्व व्यवस्थेला ते आसुरी लोक 'हे सगळे निव्वळ खोटे आणि व्यर्थ आहे' असे म्हणतात."

"ते थट्टा करत म्हणतात, 'यज्ञ करणारे मूर्ख लोक कर्मात फसले गेले आहेत, देवाचे वेड लागलेले लोक दगडाच्या मूर्तीला मिठी मारत बसले आहेत, आणि हे भगवे कपडे घालणारे संन्यासी समाधीच्या खोट्या भ्रमात स्वतःचे आयुष्य वाया घालवत आहेत!'"

"'या जगात स्वतःच्या ताकदीने आणि बुद्धीने ज्या ज्या सुखाचा उपभोग घेता येतो, ते सुख मिळवणे याशिवाय जगात दुसरे कोणते मोठे पुण्य आहे का?'"

"'आणि स्वतःच्या अशक्तपणामुळे किंवा आळसामुळे समोर आलेले विषयसुख भोगता न येणे, आणि त्यामुळे रडत बसणे, हेच खरे पाप होय!'"

"'श्रीमंत लोकांचे प्राण घेऊन त्यांचे धन लुटणे हे जर पाप मानले, तर मग ते लुटलेले ऐश्वर्य हातामध्ये येऊन जे सुख मिळते, त्याला त्या कर्माचे पुण्यफळच मानले पाहिजे ना?'"

"'मोठ्या प्राण्याने लहान प्राण्याला मारून खाणे हा जर निसर्गाचा नियम चुकीचा (बाधित) मानला, तर मग समुद्रातील मोठे मासे लहान माशांना खातात, त्यामुळे माशांची जात कधी नष्ट झाली आहे का? ती वाढतच आहे!'"

"'आणि मुला-मुलींची कुळे शोधून, चांगल्या मुहुूर्तावर (शुभलग्नी) त्यांचे लग्न लावून मुले जन्मास घालणे, हाच जर जगाचा नियम मानला—'"

"'तर मग या जगातल्या पशू-पक्ष्यांच्या जाती, ज्यांची मुले मोजताही येत नाहीत, त्यांचे लग्न लावायला कोणता ब्राह्मण गेला होता?'"

"'चोरी करून आणलेले धन खाल्ल्यामुळे कोणाला विषाची बाधा झाली आहे का? आणि परस्त्रीशी संबंध ठेवल्यामुळे कोणाच्या अंगावर कधी कुष्ठरोग (कोड) उमटला आहे का? नाही.'"

"'म्हणून कोणीतरी देव नावाचा मालक (गोसावी) आहे, तो पाप-पुण्याचे फळ देतो, आणि मृत्यूनंतरच्या परलोकात माणसाला त्याचा न्याय भोगावा लागतो—'"

"'हा सगळा विचार खोटा आहे; कारण देव किंवा परलोक डोळ्यांना दिसत नाही म्हणून ते असत्य (वावो) आहे; आणि कर्म करणारा माणूस मेल्यावर संपून जातो, मग त्याचे फळ भोगणारा दुसरा कोण उरणार?'"

"'जसा स्वर्गलोकात इंद्र अप्सरेसोबत सुखी असतो, तसाच विष्ठेच्या गटारात (नरकात) लोळणारा लहान किडाही आपल्या घाणीत स्वतःला सुखी मानतो.'"

"'म्हणून नरक किंवा स्वर्ग हे पाप-पुण्याचे भाग नसून, त्या दोन्ही ठिकाणी मिळणारे सुख म्हणजे केवळ प्राण्याची कामवासना (कामभोग) तृप्त करणे एवढेच आहे.'"

"'याच कारणामुळे, केवळ कामवासनेच्या ओढीने स्त्री आणि पुरुष एकत्र येतात, आणि त्यांच्याच संबंधातून हे संपूर्ण जग निर्माण होते.'"

"'आणि माणूस आपापल्या इच्छेने (अभिलाषाने) स्वतःचा स्वार्थ साधण्यासाठी जगतो; आणि पुढे जेव्हा आपापसात द्वेष निर्माण होतो, तेव्हा ती कामवासनाच संताप बनून त्यांचा नाश करते.'"

"'अशा प्रकारे, या कामवासनेशिवाय जगाच्या निर्मितीचे दुसरे कोणतेही कारण नाही', असे ते आसुरी लोक मानतात."

"आता हा त्यांचा वाईट कुविचार (किडाळ) इथेच राहू दे, मी याचा जास्त विस्तार करत नाही; कारण अशा मूर्ख लोकांच्या गप्पा सांगताना माझी वाणीच अपवित्र (सफोल) होते."

या चुकीच्या दृष्टीचा (विचाराचा) आश्रय घेऊन, स्वतःचा आत्मा नष्ट केलेले (आत्म्याला विसरलेले), अत्यंत मंद बुद्धीचे (अल्पबुद्धी) आणि जगाचे अहित करणारे लोक भयंकर क्रूर कर्मे (उग्रकर्मे) करण्यासाठी जन्माला येतात आणि शेवटी या संपूर्ण जगाच्या नाशाला कारणीभूत ठरतात.

"त्यांना देवाचे नाव ऐकले की मनातून राग येतो, आणि ते ईश्वराच्या अस्तित्वाची केवळ थट्टा (चांथी) उडवतात; त्यांच्या मनात कधीही चांगला निश्चय टिकत नाही."

"थोडक्यात सांगायचे तर, ते उघडपणे ढोंगाचा (पाखांडाचा) स्वीकार करतात, आणि नास्तिकपणाचे मोठे हाड आपल्या अंतःकरणात घट्ट रोवून बसतात."

"अशा वेळी, त्यांच्या मनात स्वर्गाविषयी वाटणारा आदर किंवा नरकाची वाटणारी भीती, या भावनांचा अंकुर सुरुवातीलाच जळून खाक झालेला असतो."

"मग या केवळ साडेतीन हातांच्या जड शरीराचा अभिमान धरून, घाणीच्या पाण्यातील (अमेध्योदकातील) बुडबुड्यासारखे क्षणभंगूर असणारे ते जीव, विषयांच्या मोठ्या चिखलात (विषयपंकात) आनंदाने बुडून जातात."

"जसे तलावातील माशांचा नाश व्हायची वेळ आली की तिथे कोळी (ढीवर) एकत्र येतात, किंवा माणसाचे शरीर आजारी पडायचे झाले की शरीरात रोगांचा उदय होतो—"

"आकाशात केतू ग्रहाचा (धूमकेतूचा) उदय जसा संपूर्ण जगाचे अहित करण्यासाठी होतो; तसेच हे आसुरी लोक केवळ जगातील चांगल्या लोकांना छळण्यासाठी आणि नष्ट करण्यासाठी जन्माला येतात."

"जणू काही अमंगळ गोष्टींची पेरणी केल्यावर जे वाईट मोड (कोंभ) बाहेर पडतात, तसे हे आसुरी लोक म्हणजे जगात वावरणारे पापाचे जिवंत कीर्तीस्तंभच आहेत."

"अग्नी जसा समोर येईल त्याला जाळण्याशिवाय दुसरे काही जाणत नाही; तसेच सर्वांशी केवळ वैर धरणे आणि शास्त्राच्या विरुद्ध वागणे, हाच त्यांचा एकमेव धंदा असतो."

"पण ते आपली ही वाईट कर्मे कोणत्या मोठ्या घमेंडीने आणि मोहाने करतात; हे पार्था, तू ऐक, असे लक्ष्मीनिवास भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले."

कधीही न भरणारी (दुष्पूर) अशी कामवासना बाळगून, ढोंग, अभिमान आणि गर्वाने चूर झालेले ते आसुरी लोक मोहामुळे चुकीच्या सिद्धांतांचा (असद्ग्रहांचा) स्वीकार करतात, आणि अत्यंत अपवित्र नियमांचे (अशुचिव्रतांचे) आचरण करत जगात वावरतात.

"जसे नदीचे जाळे (मच्छीमारांचे जाळे) पाण्याचा प्रवाह अडवू शकत नाही, अग्नीला कितीही लाकडे (इंधन) दिली तरी तो कधी तृप्त होत नाही; तसाच कधीही न भरणारा जो कामवासनेचा मोठा भुकेलेला राक्षस आहे—"

"हे पांडवा, त्या कामवासनेचा आश्रय आपल्या अंतःकरणात ठेवून, ते लोक ढोंग आणि खोट्या प्रतिष्ठेचा मोठा मेळावा जमवतात."

"मद्य पिऊन माजलेल्या हत्तीला (कुंजराला) जसा अधिकच उन्माद चढतो; तसाच त्यांच्या संपत्तीचा आणिTarुण्याचा गर्व त्यांच्या डोक्यात सतत चढलेला असतो."

"आणि हट्ट करावा तर तो केवळ वाईट गोष्टींचाच, आणि त्याला मूर्खपणाची (मौढ्याची) मोठी सोबत लाभलेली असते; मग अशा लोकांच्या वाईट निश्चयाचे वर्णन मी काय करू?"

"ज्या कर्मांमुळे दुसऱ्यांना भयंकर त्रास होतो, निष्पाप जीवांचे प्राण चिरडले जातात; अशाच क्रूर कर्मांमध्ये ते आपले संपूर्ण आयुष्य घालवून देतात."

"त्यानंतर, स्वतःच्या वाईट कर्मांचा जगात गाजावाजा (फोकारितात) करतात, जगातील चांगल्या लोकांना तुच्छ मानतात, आणि दहाही दिशांना आपल्या वासनेचे जाळे पसरतात."

"अशा मोठ्या घमेंडीने ते जगात भयंकर पापे करतात; जसे शेतातील हिरवे पीक कापण्यासाठी हातात धारदार खुरपे घेऊन कोणी सुटावे, तसे ते धर्माचा नाश करतात."

ते मृत्यू येईपर्यंत (प्रलयांतापर्यंत) कधीही न संपणाऱ्या अथांग चिंतांचा आश्रय घेतात; विषयसुखांचा उपभोग घेणे हेच आयुष्याचे परम ध्येय आहे, असा त्यांनी आपल्या मनात पक्का निश्चय केलेला असतो.

"अशा प्रकारे त्यांच्या कर्माची ही सर्व रचना असते; आणि ते आपल्या जिवंतपणाच्या पलीकडची अथांग चिंता आपल्या डोक्यावर वाहतात."

"ज्या चिंतेची खोली पाताळापेक्षाही जास्त असते, जिच्या उंचीपुढे हे मोठे आकाशही लहान वाटते, आणि जिच्या विस्तारापुढे हे तिन्ही लोक एका लहान कणासारखे भासतात—"

"ती जी मनात निरंतर चालणारी कधीही न संपणारी चिंता आहे; ती चिंता जशी एखादी पतिव्रता स्त्री मरतानाही आपल्या पतीला विसरत नाही, तशी त्यांना चिकटलेली असते."

"अशी अपार चिंता ते रात्रंदिवस वाढवत राहतात, कारण त्यांच्या अंतःकरणात केवळ प्रपंचातील असार विषयांनाच त्यांनी थारा दिलेला असतो."

"कानाने ऐकावे तर केवळ स्त्रीचे गोड गाणे, डोळ्यांनी पाहावे तर केवळ स्त्रीचे रूप, आणि आपल्या सर्व इंद्रियांनी केवळ स्त्रीभोगाचाच आस्वाद घ्यावा—"

"ज्या सुखावरून अमृताचा कुंभही ओवाळून टाकावा (कुरवंडी कीजे), असे श्रेष्ठ सुख या स्त्रीभोगाशिवाय जगात दुसरे काहीच नाही, असा त्यांच्या बुद्धीने निश्चय केलेला असतो."

"मग केवळ त्याच भोगांची प्राप्ती करण्यासाठी ते पाताळापासून स्वर्गापर्यंत, आणि दिशांच्याही पलीकडे सैरावैरा धाव घेत सुटतात."

शेकडो आशेच्या दोऱ्यांनी (आशापाशांनी) घट्ट बांधलेले, आणि काम व क्रोधाचाच आश्रय घेतलेले ते लोक, आपल्या कामवासनेचे भोग भोगण्यासाठी अतिशय अन्यायाने पैशाचे साठे (अर्थसंचय) मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.

"जसा एखादा मासा गळाला लावलेला मांसाचा तुकडा (आमिषकवळ) खाण्याच्या आशेने, पुढे काय होईल याचा विचार न करता तो गिळतो आणि प्राणाला मुकतो; तसेच या लोकांचे या विषयांच्या आशेने होते."

"त्यांना त्यांच्या मनासारखे भोग मिळत नाहीत, तरीही त्यांच्या मनात नव्या नव्या इच्छांची पैदास सतत होतच राहते; जसा रेशमाचा किडा स्वतःच्याच लाळेच्या कोषात स्वतःला वाढवून अडकवून घेतो, तसे ते अडकतात."

"आणि मनात धरलेली वासना (अभिलाष) जर अपूर्ण राहिली, तर त्याचेच रूपांतर क्रोधात आणि द्वेषात होते; अशा प्रकारे काम आणि क्रोधाशिवाय दुसरा कोणताही पुरुषार्थ त्यांना ठाऊक नसतो."

"हे पांडवा, जसे एखाद्या रात्रीच्या चोराला किंवा गुन्हेगाराला दिवसा लपून राहावे लागते आणि रात्री जागे राहावे लागते, त्याला एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पळताना रात्रंदिवस कधीही विश्रांती (विसावा) मिळत नाही—"

"तसेच, कामवासनेच्या पर्वतावरून खाली लोटलेले आणि क्रोधाच्या आगीत होरपळलेले ते जीव, राग आणि द्वेषाच्या आवेगाने इतके भरलेले असतात की त्यांना जगात कुठेही शांतता लाभत नाही."

"आणि अंतःकरणात बाळगलेल्या या सर्व वासनांचा मेळावा उपभोगण्यासाठी जगात पैसा (अर्थ) असणे आवश्यक आहे ना?"

"म्हणून ते सर्व भोग भोगण्यासाठी भरपूर संपत्ती मिळवण्याच्या हेतूने, ते या संपूर्ण जगाला लुटण्यासाठी सैरावैरा धावून पडतात."

"ते कोणाचातरी डाव साधून त्याला मारून टाकतात, कोणाचे सर्वस्व लुटून घेतात, तर कोणाचा घात करण्यासाठी कूटनीतीची वेगवेगळी यंत्रे (अपाययंत्रे) उभी करतात."

"जसे शिकारी लोक गळ्यात फास, हातामध्ये पिशव्या, जाळी (वागुरा), शिकारी कुत्रे, ससाणे आणि पक्षांना पकडण्यासाठी डिंक (चिकाटी) घेऊन डोंगराकडे शिकारीसाठी निघतात—"

"केवळ स्वतःचे पोट भरण्यासाठी निष्पाप प्राण्यांचे समूहच्या समूह मारून आणणे, असे अत्यंत नीच (निकृष्ट) कृत्य करायलाही ते मागेपुढे पाहत नाहीत."

"दुसऱ्यांचे प्राण घेऊन ते पैसा गोळा करतात; आणि तो पैसा मिळाल्यावर त्यांच्या मनात जो वाईट आनंद निर्माण होतो, तो कसा असतो, ते ऐक."

ते आसुरी लोक मनात म्हणतात, 'आज मला ही संपत्ती मिळाली आहे, आणि उद्या मी माझ्या मनातील हा दुसरा मनोरथ (इच्छा) पूर्ण करीन; आज माझ्याकडे हे एवढे धन आहे, आणि भविष्यात माझ्याकडे यापेक्षाही खूप जास्त धन गोळा होईल.'

"तो गर्वाने म्हणतो, 'आज मी अनेकांची संपत्ती लुटून माझ्या ताब्यात केली आहे, माझ्यासारखा भाग्यवान (धन्य) या जगात दुसरा कोण आहे?'"

"तो स्वतःची अशी स्तुती करत असतो, तोच त्याचे मन नव्या नव्या इच्छा वाहू लागते; तो लगेच म्हणतो, 'आता दुसऱ्यांचेही धन लुटून आणले पाहिजे!'"

"'माझ्याकडे आज जेवढी संपत्ती जमा झाली आहे, त्यालाच भांडवल करून, या जगात उरलेले जे काही चराचर ऐश्वर्य आहे, ते सर्व मी नफा म्हणून मिळवून घेईन!'"

"'अशा प्रकारे या संपूर्ण जगाच्या संपत्तीचा मी एकटाच मुख्य मालक (स्वामी) बनेन; मग माझ्या नजरेसमोर जो कोणी आडवा येईल, त्याला मी जिवंत उरू देणार नाही!'"

'हा एक शत्रू मी मारून टाकला आहे, आणि इतर राहिलेल्या शत्रूंनाही मी लवकरच मारून नष्ट करीन; मीच या जगाचा ईश्वर आहे, मीच सर्व भोग भोगणारा आहे, मी सर्व सिद्धींनी युक्त, अत्यंत बलवान आणि सुखी आहे.'

"'हे मी मारलेले शत्रू तर अगदी थोडे आहेत, अजून जे मोठे आणि बलाढ्य शत्रू आहेत त्यांनाही मी लवकरच धुळीस मिळवीन; मग या जगात माझ्या पराक्रमाने मी एकटाच राज्य करीन!'"

"'जे लोक माझे गुलाम (कामारी) बनून राहतील त्यांनाच मी जिवंत ठेवीन, बाकीच्यांना मारून टाकेन; थोडक्यात सांगायचे तर, या चराचर सृष्टीचा साक्षात ईश्वर तो मीच आहे!'"

"'मी या भोग ऐश्वर्याचा मुख्य राजा आहे, आज जगातील सर्व सुखांचे एकमेव स्थान मीच आहे; माझ्या या वैभवापुढे स्वर्गाचा इंद्रही अतिशय तुच्छ (वावो) वाटतो.'"

"'मी माझ्या मनाने, वाचेने आणि शरीराने जे काही करण्याचे ठरवीन, ते पूर्ण झाल्याशिवाय कसे राहील? माझ्याशिवाय जगात असा दुसरा कोण आहे, ज्याची आज्ञा एका क्षणात सिद्ध होते?'"

"'हा मृत्यू किंवा काळ तोपर्यंतच बलवान आहे, जोपर्यंत माझ्यासारखा अथांग ताकदीचा (अतुर्बळ) पुरुष त्याच्या समोर उभा ठाकत नाही; या जगात सुखाची निखळ रास म्हणजे केवळ मीच आहे!'"

'मी अतिशय श्रीमंत (आढ्य) आणि मोठ्या उच्च कुळातील (अभिजनवान) आहे, माझ्या तोडीचा या जगात दुसरा कोण आहे? मी मोठे यज्ञ करीन, लोकांना दान देईन आणि मोठा आनंद उपभोगीन,' अशा अज्ञानाच्या मोहात ते आसुरी लोक पूर्णपणे फसलेले असतात.

"'पैशाचा देव कुबेर श्रीमंत असेलही, पण त्याला माझ्या श्रीमंतीचा थांगपत्ताही नाही; संपत्तीच्या बाबतीत प्रत्यक्ष लक्ष्मीचा पती असणारा विष्णू (श्रीनाथ) सुद्धा माझ्या तोडीचा नाही!'"

"'माझ्या कुळाचा हा मोठा लौकिक आणि माझ्या नातेवाईकांचा (जातीगोतांचा) हा मोठा पसारा पाहिला, तर प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवही माझ्यापुढे लहान आणि कमी दर्जाचा वाटतो.'"

"'म्हणून जगात लोकांनी देवाची खोट्या नावे मिरवली आहेत, ती सगळी व्यर्थ आहेत; माझ्याशी बरोबरी (सरी) करू शकेल, असा या जगात दुसरा कोणीही नाही.'"

"'आता जगात लयाला गेलेल्या त्या मारण, मोहन इत्यादी अभिचार कर्मांचा (जादूटोण्याचा) मी पुन्हा जीर्णोद्धार करीन, आणि त्या हिंसक यज्ञांना मोठी प्रतिष्ठा मिळवून देईन!'"

"'जे लोक माझी स्तुती गातील, माझे गुण वर्णन करतील आणि नाचा-गाण्याने माझे मनोरंजन करतील; ते जे काही मागतील, ती ती वस्तू मी त्यांना दान म्हणून फेकून देईन!'"

"'सुंदर अन्न आणि मद्याच्या नशेत धुंद होऊन, सुंदर स्त्रियांच्या (प्रमदांच्या) आलिंगनात मग्न राहून, मी या तिन्ही लोकात केवळ स्वतःच्या सुखाचाच मोठा आनंद उपभोगीन!'"

"मी तुला याचे जास्त काय सांगू? त्या आसुरी प्रकृतीचे हे जे मोठे वेड (पिसें) आहे; ते हवेतच मनोऱ्यांचे इमले बांधून आकाशातील फुलांचा सुवास घेण्यासारखे अशक्य विचार मनात घोळवत राहते."

अनेक प्रकारच्या खोट्या विचारांनी विचलित झालेले (अनेकचित्तविभ्रांत), मोहाच्या जाळ्यात पूर्णपणे वेढलेले आणि कामभोगांमध्ये अत्यंत बुडून गेलेले ते लोक शेवटी अत्यंत अपवित्र अशा घोर नरकात पडतात.

"जसा तीव्र तापाच्या (ज्वराच्या) भरात आजारी माणूस शुद्ध हरपून काहीही बरळू (जल्पू) लागतो; तसेच हे आसुरी लोक आपल्या खोट्या संकल्पांच्या भरात वेड्यासारखे बरळत असतात, हे तू जाण."

"त्यांच्या अंतःकरणात अज्ञानाची धूळ भरलेली असते, म्हणूनच त्यांच्या मनात आशेचे मोठे वादळ (वाहटुळी) निर्माण होते आणि ते हवेतच खोट्या इच्छांच्या चक्रात गोलगोल फिरत राहतात."

"जसे आषाढ महिन्यातील ढग कुठेही आणि कसेही धावतात, किंवा समुद्राच्या लाटा जशा कधीही न थांबणाऱ्या असतात; तसेच ते अथांग विषयांचे अखंड भोग मनात भोगू इच्छितात."

"मग त्यांच्या मनात त्या वाईट इच्छांची वेल (वेलरिया) इतकी वाढते की, जसे सुंदर कमळाचे फूल काट्यांच्या झाडीत अडकून छिन्नविच्छिन्न व्हावे, तशी त्यांच्या बुद्धीची विटंबना होते."

"किंवा हे पार्था, जसा एखाद्या मोठ्या दगडावर मातीचा माठ (हांडी) आदळल्यास त्याचे हजारो तुकडे (कुटके) होतात, तशी त्यांची बुद्धी दोषांच्या आघाताने फुटून तुकडे तुकडे होते."

"जशी काळी रात्र जसजशी पुढे सरकते, तसा तिचा अंधार (तम) अधिकच गडद होत जातो; तसेच त्यांच्या अंतःकरणात तो मोहाचा अंधार सतत वाढतच राहतो."

"आणि जसा जसा मनात हा मोह वाढतो, तशी तशी विषयांची हाव (रोहो) दुणावते; आणि जिथे विषयवासना असते, तिथे जगातील सर्व पापे (पातके) स्वतःहून मुक्कामाला येतात."

"ती पापे जेव्हा आपल्या संपूर्ण शक्तीने भक्ताच्या अंतःकरणात मोठा मेळावा जमवतात; तेव्हा ते आसुरी लोक जिवंत असतानाच जणू साक्षात नरकात प्रवेश करतात."

"म्हणून हे चतुर अर्जुना (सुमती), जे लोक आपल्या मनात अशा वाईट इच्छांचे (कुमनोरथांचे) संगोपन करतात, ते आसुरी लोक शेवटी नरकाच्या भयंकर ठिकाणी राहण्यासाठी येतात."

"जिथे तलवारीसारख्या धारदार पानांची झाडे (असिपत्रतरू) असतात, धगधगत्या कोळशांचे (खदिरांगारांचे) मोठे पर्वत असतात, आणि तापलेल्या उकळत्या तेलाचे महासागर ओसंडून वाहत असतात—"

"जिथे दुःखाच्या यातनांची मोठी रांग लागलेली असते, आणि यमदूतांची नित्य नवीन भयंकर शिक्षा सोसावी लागते; अशा भयंकर नरकलोकात ते जाऊन पडतात."

"असे नरकाच्या मोठ्या वाट्याचे मानकरी होण्यासाठीच जे जन्माला आले आहेत, ते अज्ञानी लोक सुद्धा कधीमधी लोकांमध्ये दिखावा करण्यासाठी मोठे यज्ञ करायला निघतात!"

"हे धनंजया, वास्तविक पाहता त्यांची ती यज्ञाची क्रिया म्हणजे शुद्ध ढोंग (आहाण) असते; जसे नाटकातील नटाने राजाचे सोंग घेऊन केलेले आचरण व्यवहारात व्यर्थ असते, तसाच त्यांचा तो यज्ञ निष्फळ ठरतो."

"जशा कुलटा स्त्रिया (कुस्त्रिया) केवळ पैशासाठी एखाद्या धनिकाला पती मानून, खोट्या सौभाग्याचा (अहेवपणाचा) दिखावा करून त्याला खुश करण्याचा प्रयत्न करतात, तसा त्यांचा तो देवपूजा करण्याचा आव असतो."

स्वतःलाच थोर मानणारे (आत्मसंभावित), गर्वाने ताठ झालेले (स्तब्ध), संपत्ती आणि प्रतिष्ठेच्या मदाने आंधळे झालेले ते लोक केवळ नावापुरते यज्ञ (नामयज्ञ) करतात; जे केवळ ढोंगाने आणि शास्त्राच्या नियमांचे उल्लंघन करून (अविधिपूर्वक) केलेले असतात.

"त्याचप्रमाणे ते स्वतःच स्वतःला मोठे महंत किंवा साधू मानून, त्या विलक्षण (असाधारण) गर्वाने फुगून बसतात."

"तेव्हा ते नम्र होणे अजिबात जाणत नाहीत, जसे पक्क्या लोखंडाचे ओतीव खांब कधी वाकू शकत नाहीत, किंवा आकाशात उभे राहिलेले कडेपठार (शिळाराशी) जसे कधी लवू शकत नाही—"

"तसेच ते स्वतःच्याच खोट्या सौंदर्यावर आणि श्रीमंतीवर मनातल्या मनात खुश होतात, आणि जगातील इतर सर्व लोकांना साध्या गवताच्या काडीपेक्षाही (तृणापेक्षाही) तुच्छ लेखतात."

"त्यात भर म्हणजे, हे धनुर्धरा, ते संपत्तीच्या दारूने इतके माजलेले असतात की, काय करावे आणि काय करू नये या चांगल्या विचाराला त्यांनी घराबाहेर (सवतें) काढून दिलेले असते."

"ज्यांच्या अंगात असा दुष्ट स्वभाव आधीच भरलेला असतो, त्यांच्याकडून खऱ्या यज्ञाची अपेक्षा कशी करणार? पण ते वेडाच्या भरात जगात काहीही करायला मागेपुढे पाहत नाहीत."

"म्हणून कधीतरी, आपल्या मूर्खपणाच्या (मौढ्याच्या) नशेत धुंद होऊन, ते केवळ दिखाव्यासाठी यज्ञाचा खोटा खेळ (टवाळे) सुरू करतात."

"तिथे शास्त्राप्रमाणे यज्ञकुंड नसते, पवित्र मंडप नसतो की वेदी नसते, आणि यज्ञाला लागणारी पवित्र साधनांची समृद्धीही नसते; कारण शास्त्राच्या नियमांशी तर त्यांचे जन्मभराचे वैर (द्वंद्व) असते."

"देव आणि ब्राह्मणांचे नाव ऐकले की जे तिथून तोंड फिरवून (आडवारे होऊन) निघून जातात; अशा लोकांच्या यज्ञमंडपात मग चांगल्या माणसांपैकी कोण कशाला जाईल?"

"जसे मृत वासराच्या कातड्यामध्ये पेंढा भरून (भोकसा करून) तो गाईच्या समोर उभा केला जातो, आणि चतुर लोक ती गाय भाळल्याचा फायदा घेऊन तिचे सर्व दूध (क्षीररस) काढून घेतात—"

"तसेच ते यज्ञाच्या नावाखाली, लोकांच्या मनात असणाऱ्या धार्मिक आशेचा फायदा घेऊन, भोळ्या भक्तांना चोहोबाजूने लुटतात (नागवितात)."

"अशा प्रकारे केवळ स्वतःची प्रतिष्ठा वाढवण्यासाठी (उजरीसाठी) ते जो हा खोटा यज्ञ करतात, त्या कर्माने ते जगातील इतर प्राण्यांचा साक्षात सर्वनाशच ओढवून घेतात."

अहंकार, बल, दर्प, काम आणि क्रोध यांचा आश्रय घेऊन, ते परनिंदा करणारे (अभ्यसूयक) लोक स्वतःच्या आणि दुसऱ्यांच्या शरीरात राहणाऱ्या मज परमात्म्याचा साक्षात द्वेष करतात.

"त्यानंतर, आपल्या पुढे मोठी वाद्ये (भेरी) आणि निशाणे लावून, 'आम्ही यज्ञाची दीक्षा घेतली आहे' असा जगात मोठा खोटा (वावो वावो) गाजावाजा करतात."

"तेव्हा त्या खोट्या मोठेपणामुळे त्या नीच माणसाच्या अहंकाराला अधिकच ऊत येतो; जसे काळ्या कुट्ट अंधाराला अधिक काळे करण्यासाठी त्यावर काजळाचे लेप लावावेत, तसे ते दिसते."

"तसाच त्यांचा मूर्खपणा अधिक घट्ट होतो, उद्दामपणा (औद्धत्य) वाढतो, अहंकार दुप्पट होतो आणि अविवेकही सीमा ओलांडतो."

"त्यानंतर, जगात आपल्या तोडीचे दुसरे कोणी उरू नये यासाठी, ते आपल्या अन्यायाच्या ताकदीने अधिकच बळकट बनतात."

"असा अहंकार जेव्हा त्यांच्या अंगात पूर्णपणे बळावतो, तेव्हा त्यांच्या मदाचा महासागर (दर्पसागर) आपल्या सर्व मर्यादा ओलांडून चोहोबाजूला ओसंडून वाहू लागतो."

"त्या गर्वाच्या उकाड्यामुळे त्यांच्या मनातील कामवासनेला संतापाचे मोठे पित्त चढते, आणि त्या आगीच्या उष्णतेने (धगीने) क्रोधाचा भयंकर अग्नी चोहोबाजूला पेटून उठतो."

"जसे कडक उन्हाळ्याच्या दिवसांत, तेल आणि तुपाच्या मोठ्या गोदामाला (कोठाराला) अचानक आग लागावी आणि त्यात भर म्हणून मोठा वादळी वारा सुटावा, तसा अनर्थ होतो."

"तसाच तो अहंकार जेव्हा बळावतो, आणि गर्व काम व क्रोधाच्या आगीत पूर्णपणे वेढला जातो; या सर्व दुष्ट गुणांचा मेळ ज्या आसुरी लोकांच्या अंतःकरणात होतो—"

"तेव्हा ते आपल्या त्या आसुरी शक्तीच्या बळावर, हे वीरश्रेष्ठ अर्जुना, जगातल्या निष्पाप जीवांची कोणकोणत्या प्रकारे हिंसा करत नाहीत? ते सर्वांना छळतात."

"हे धनुर्धरा, सर्वात आधी तर ते त्या जादूटोण्याच्या (अभिचार कर्माच्या) हिंसक विधीसाठी, स्वतःच्याच शरीराचे मांस आणि रक्त अर्पण करायला निघतात, इतके ते अंध असतात."

"त्या हिंसक कर्मांमध्ये ते ज्या ज्या शरीराला छळतात आणि जाळतात; त्या शरीराच्या आत आत्मा म्हणून राहणाऱ्या मज परमात्म्यालाच ते जणू थेट घाव (घाये) घालतात."

"आणि त्या जादूटोण्याने ते जगात जेवढा काही उपद्रव निर्माण करतात; तिथे सर्व प्राण्यांच्या शरीरात असणारे माझे चैतन्य रूपच जणू क्लेश (सीणू) पावत असते."

"आणि त्या जादूटोण्याशिवाय, जे जगात अत्यंत निर्मळ आणि सज्जन लोक वावरत असतात; त्यांच्यावर हे आसुरी लोक आपल्या निंदेचे (पैशून्याचे) दगड (इटाळे) फेकतात."

"ज्या उत्तम साध्वी स्त्रिया (सती), संत पुरुष, नेहमी दानशूर असणारे लोक, शास्त्राप्रमाणे यज्ञ करणारे याज्ञिक, तपस्वी आणि संसारात अलिप्त राहणारे श्रेष्ठ संन्यासी आहेत—"

"किंवा जे माझे लाडके भक्त आणि महात्मे आहेत; जे वेदांच्या पवित्र धर्माचे (श्रौतादिकांचे) आचरण करून शुद्ध झाले आहेत, ती सर्व म्हणजे माझीच राहण्याची मुख्य घरे (धामे) आहेत."

"अशा माझ्या लाडक्या संतांवर, हे आसुरी लोक आपल्या मत्सराचे भयंकर विष (काळकूट) ओतून, त्यांच्यावर आपल्या वाईट शब्दांचे (कुबोलांचे) तीक्ष्ण बाण निरंतर चालवत राहतात."

अशा प्रकारे माझा द्वेष करणाऱ्या, अत्यंत क्रूर, जगाचे अहित करणाऱ्या आणि मनुष्यांमधील अत्यंत नीच (नराधम) असणाऱ्या त्या लोकांना मी या संसारातील भयंकर अशा आसुरी योनींमध्येच पुन्हा पुन्हा सतत ढकलून देतो.

"अशा सर्व प्रकारे जे माझे साक्षात वैरी बनून जगात वागतात; त्या पापी लोकांचे मी पुढे काय करतो, ते तू आता नीट ऐक."

"मनुष्याचा हा पवित्र देह धारण करूनही, जे या संपूर्ण जगाशी केवळ वैर धरतात; त्यांच्याकडून मी ते मनुष्यपण कायमचे हिरावून घेतो आणि त्यांना अशा ठिकाणी नेऊन टाकतो—"

"जो जणू सर्व दुःखांच्या गावातील उकिरडा आहे, आणि या जगातील सर्वात घाणेरडा भाग (पानवडा) आहे; अशा त्या अज्ञानाने भरलेल्या नीच योनी (तमोयोनी) मी त्या मूर्खांना राहण्यासाठी कायमची देतो."

"मग खाण्याच्या आशेने साधे गवतही (तृण) जिथे उगवत नाही, अशा भयंकर जंगलात हिंडणारे वाघ (व्याघ्र), विषारी विंचू (वृश्चिक) आणि जंगली श्वापद मी त्यांना बनवतो."

"तिथे भुकेच्या तीव्र दुःखाने व्याकुळ होऊन, ते स्वतःचेच मांस तोडून खाऊ लागतात; आणि अत्यंत वेदनेने मरून पुन्हा जन्माला येत राहतात."

"किंवा स्वतःच्याच विषाच्या आगीत (गरळजाळीत) ज्यांच्या अंगाची चोहोबाजूने आग होत असते, असे अंधाऱ्या बिळात कोंडलेले भयंकर सर्प मी त्यांना बनवतो."

"तिथे केवळ घेतलेला श्वास बाहेर टाकणे, एवढाच काय तो त्यांचा जिवंतपणा उरतो; पण त्या दुर्जनांना आयुष्यात कधीही एका क्षणाचीही विश्रांती लाभत नाही."

"अशा भयंकर यातनांमध्ये राहून त्यांचे करोडो युगे (कल्पांच्या कोडी) निघून जातात; तोपर्यंत मी त्यांना त्या दुःखाच्या गर्तेतून बाहेर काढत नाही."

"त्यांच्या पुढील प्रवासाचा हा केवळ पहिला मुक्काम (पेणे) असतो; यानंतर त्यांना यापेक्षाही कितीतरी पटीने भयंकर अशी दुःखे भोगावी लागतात."

हे कौन्तेय (अर्जुना), अशा या आसुरी योनींना प्राप्त झालेले ते मूर्ख लोक जन्मोजन्मी मला न मिळताच (माझ्या स्वरूपापासून दूर राहूनच) शेवटी त्यापेक्षाही अत्यंत खालच्या नीच गतीला (अधम गतीला) प्राप्त होतात.

"अशा प्रकारे, त्या आसुरी संपत्तीचा आश्रय घेऊन, त्या लोकांनी स्वतःसाठी ही सर्वात खालची अधोगती कमावून ठेवली आहे, हे तू लक्षात ठेव."

"त्यानंतर, वाघ किंवा सर्प अशा तामसी योनींमध्ये असताना, त्यांना शरीराचा जो काही लहान श्वास (उसासा) घेता येत असतो—"

"त्यांच्या शरीरात असणारा माझा तो जिवंतपणाचा ओलावा (व्हाल्हावा) सुद्धा मी शेवटी हिरावून घेतो; मग ते साक्षात काळ्या कुट्ट अंधाराचे रूप बनतात, जिथे प्रकाश कधी पोहोचूच शकत नाही."

"ज्यांच्या पापांची घाण पाहून खुद्द नरकालाही मळमळू (चिळस) लागते, आणि जे भयंकर दुःख पाहून प्रत्यक्ष यमदूतही भीतीने बेशुद्ध (मूर्च्छित) पडतात—"

"ज्यांच्या पापाचा स्पर्श झाल्यावर जगातील घाण (मळ) अधिकच घाणेरडी होते, आणि अग्नीचा ताकदीचा तापही जणू पोळला जातो; आणि ज्यांचे नाव ऐकले तरी महाभय सुद्धा भीतीने थरथर कापते—"

"खुद्द पापेही ज्या वाईट कर्माचा कंटाळा करतात, अमंगळ गोष्टींनाही ज्यांच्यामुळे अमंगळपणा येतो, आणि प्रत्यक्ष विटाळसुद्धा ज्या विटाळाला स्पर्श करायला घाबरतो—"

"हे धनंजया, या संपूर्ण जगातील जे सर्वात वाईट आणि नीच (अधम) रूप आहे; ते रूप शेवटी त्या आसुरी योनींचे भोग भोगून ते जीव बनतात."

"अरेरे! हे सांगताना माझी वैखरी वाणी रडू लागते, आणि याचा विचार केला तरी मनाचे तुकडे (मन खिरडे) होतात; त्या मूर्ख लोकांनी स्वतःसाठी केवढे मोठे नरक (निरय) कमावून ठेवले आहेत!"

"ते लोक कशासाठी त्या खोट्या आसुरी संपत्तीचा अवाजवी (वाउर) सांभाळ करत होते? ज्या संपत्तीने त्यांना शेवटी अशा भयंकर नरकाच्या खड्ड्यात आणून पाडले!"

"म्हणून हे धनुर्धरा अर्जुना, ज्या बाजूला (मोहरा) या आसुरी संपत्तीने माजलेले लोक राहतात, त्या मार्गाला तू कधीही उभा राहू नकोस."

"आणि ढोंग, अभिमान इत्यादी हे सहाही दोष ज्यांच्या अंतःकरणात ठाण मांडून बसले आहेत, त्यांचा संपूर्ण त्याग केला पाहिजे; हे वेगळे सांगण्याची गरज आहे का?"

काम, क्रोध आणि लोभ हे तिन्ही साक्षात नरकाचे मुख्य दरवाजे आहेत, जे मनुष्याच्या आत्म्याचा नाश करणारे (अधोगतीला नेणारे) आहेत; यास्तव मनुष्याने या तिन्हींचा पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे.

"पण काम, क्रोध आणि लोभ या तिन्ही दुर्गुणांचे मोठे झाड (थोंब) ज्याच्या अंतःकरणात उभे राहते, तिथे जगातील सर्व अमंगळ (अशुभ) गोष्टींचे पीक आले आहे असे तू समज."

"हे धनंजया, जगातील सर्व दुःखांना आमंत्रित करण्यासाठी आणि आपल्याजवळ आणण्यासाठी, हे तिन्ही जणू मुख्य दूतच नेमलेले आहेत."

"किंवा पापी लोकांना नरकाच्या यातनांमध्ये ढकलून देण्यासाठी, या जगात सर्व पापांची भरलेली ही एक अत्यंत समर्थ अशी सभाच आहे."

"ते रौरव नावाचे भयंकर नरक तोपर्यंतच केवळ पुस्तकांमध्ये (पटांतरात) ऐकायला मिळतात; जोपर्यंत हे काम, क्रोध आणि लोभ हे तिन्ही मनात जागे होत नाहीत. हे जागे झाले की नरक घरातच येतो."

"या तिन्हींच्या आधारे जगातील सर्व संकटे जवळ येतात, दुःखाच्या यातना अगदी स्वस्त (सवंग) मिळतात; जगात दुसरी कोणतीही मोठी हानी नाही, या तिन्हींचा मनात असणे हीच खरी मोठी हानी आहे."

"हे चतुर अर्जुना (सुभटा), मी तुला याचे जास्त काय सांगू? या अतिशय नीच नरकाचे जे तीन मुख्य दरवाजे आहेत, तो हाच साक्षात त्रिशंकूचा मोठा मार्ग आहे."

"या काम, क्रोध आणि लोभ यांच्या चक्रात जो मनुष्य मनोभावे गुंतून उभा राहतो, तो नरकाच्या नगरीमध्ये (निरयपुरीत) सर्वात मोठा सन्मान मिळवतो (म्हणजे त्याला सर्वात भयंकर शिक्षा होते)."

"म्हणून हे किरीटी, या काम-क्रोध-लोभाची जी अत्यंत वाईट (वोखटी) त्रिपुटी आहे, तिचा सर्व प्रकारे जीवनातून पूर्णपणे त्याग केलाच पाहिजे."

"हे कुंतीपुत्र अर्जुना, नरकाची ही जी तीन द्वारे (काम, क्रोध व लोभ) सांगितली आहेत, त्यांपासून जो मनुष्य मुक्त होतो, तो आपल्या कल्याणाचे आचरण करतो आणि त्यायोगे परम गतीला (मोक्षाला) प्राप्त होतो."

"धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची भाषा माणसाला तेव्हाच बोलता येते, जेव्हा तो या तीन दोषांचा समूह (संघात) कायमचा सोडून देतो."

"हे तिन्ही दोष जोपर्यंत माणसाच्या मनात जिवंत आहेत, तोपर्यंत त्याचे कधीतरी भले (निके) होईल, हे ऐकायला माझे कानही तयार नाहीत, असे स्वतः देव म्हणाले."

"ज्याला स्वतःचा जीव मनापासून प्रिय आहे, आणि जो आपल्या आत्म्याच्या अधोगतीला (आत्मनाशाला) घाबरतो; त्याने या तिन्हींच्या मार्गाला कधीही उभे राहू नये, नेहमी सावध असावे."

"आपल्या पोटाला मोठा दगड (पाषाण) बांधून अथांग समुद्रात पोहण्याचा प्रयत्न करणे, किंवा जिवंत राहण्याच्या आशेने भयंकर विषाचे (काळकूटाचे) जेवण जेवणे जसे अशक्य आहे—"

"तसेच या काम, क्रोध आणि लोभाला सोबत ठेवून परमार्थाची सिद्धी मिळवणे अशक्य आहे; म्हणून तू आपल्या आयुष्यातून यांचा पत्ता कायमचा पुसून टाक."

"जेव्हा कधी नशिबाने या तीन दोषांची लोखंडी साखळी अंतःकरणात तुटून पडते; तेव्हाच माणसाला परमार्थाच्या खऱ्या वाटेने सुखाने चालता येते."

"जसे शरीरातील तिन्ही रोग नष्ट झाल्यावर शरीर निरोगी होते, शत्रूचे तीन किल्ले (त्रिकूट) उद्ध्वस्त झाल्यावर जसे नगर सुरक्षित होते, किंवा संसाराचे तिन्ही ताप शांत झाल्यावर जसे अंतःकरण शांत होते—"

"तसेच या काम, क्रोध आणि लोभाने सोडलेला मनुष्य या जगात परम सुख अनुभवतो, आणि मोक्षाच्या मार्गावर चालणाऱ्या संतांची (सज्जनांची) त्याला उत्तम सोबत लाभते."

"त्यानंतर, त्या संतांच्या श्रेष्ठ संगतीने आणि खऱ्या शास्त्राच्या ताकदीने, तो जन्म-मृत्यूचे हे भयंकर आणि कठीण जंगल (राने) सहज पार करतो."

"अशा वेळी, चोहोबाजूला ओसंडून वाहणारे जे परमानंदाचे मूळ स्थान आहे; श्रीगुरूंच्या कृपेने तो भक्त थेट त्या अद्वैत सुखाच्या महानगराला (पाटणाला) प्राप्त होतो."

"तिथे आपल्या अत्यंत प्रिय असणाऱ्या आत्म माउलीची भक्ताला भेट घडते; आणि त्या भेटीच्या एकाच क्षणात या संसाराचा सर्व खोटा गाजावाजा (डिंडिमा) कायमचा थांबतो."

"अशा प्रकारे जो आपल्या मनातून या काम, क्रोध आणि लोभाचा कचरा पूर्णपणे झाडून साफ करून उभा राहतो; तोच मनुष्य या परम मोक्षरूपी लाभाचा खरा मालक (गोसावी) बनतो."

जो मनुष्य शास्त्राचे नियम आणि विधी सोडून (उत्सृज्य), केवळ आपल्या मनस्वी इच्छांनुसार आणि मोहाने (कामकारतः) वागतो; त्याला या जगात कोणतीही परमार्थाची सिद्धी मिळत नाही, व्यावहारिक सुख मिळत नाही आणि परम गतीही लाभत नाही.

"पण या मोक्षाच्या मार्गाचा कोणताही विचार मनात न आणता, ज्या आत्मचोराने आपले डोके (डोई) केवळ या काम आणि क्रोधाच्या पायावर घट्ट टेकवून दिले आहे—"

"जो या जगात सर्वांवर सारखीच कृपा करणारा आहे, आणि माणसाचे काय भले आणि काय बुरे हे दाखवणारा मुख्य ज्ञानप्रदीपक दिवा आहे; त्या बिचाऱ्या वेदांचा (शास्त्राचा) ज्याने अपमान केला—"

"ज्याला शास्त्राच्या नियमांची कोणतीही आदरयुक्त भीती (भीड) वाटत नाही, ज्याला स्वतःच्या आत्म कल्याणाची काळजी नाही; आणि जो केवळ आपल्या इंद्रियांचे चोचले (कोड) पुरवत गेला—"

"ज्याने काम, क्रोध आणि लोभाची कास कधी सोडलीच नाही, जणू त्यांचीच सेवा करण्याची प्रतिज्ञा पाळली; आणि जो स्वैराचाराच्या अत्यंत दुर्गम जंगलात (रानात) शिरला—"

"संसारबंधनातून सुटण्याच्या पवित्र गंगेचे पाणी प्यायला मिळणे तर दूरच राहिले; पण मोक्ष काय असतो, त्याची साधी गोष्ट ऐकणेही त्याच्या नशिबात स्वप्नातही नसते."

"आणि त्याचा परलोक तर पूर्णपणे नष्ट होतोच, ते निश्चित आहे; पण त्याला या लोकातले (ऐहिक) साधे सुखही कधी मनासारखे भोगता येत नाही, कारण त्याचे मन सतत चिंतेत असते."

"जसे माशाच्या मांसाच्या आशेने एखादा ब्राह्मण पाण्यात खोल बुडी मारून खाली गेला, पण तिथे त्याला मासा तर मिळालाच नाही, उलट तो पाण्यात गुदमरून नास्तिक लोकांसारखा प्राणाला मुकला, तसे होते."

"तसेच केवळ विषयांच्या आशेने ज्याने शास्त्राचा त्याग करून आपला परलोक उघडा (उद्ध्वस्त) केला; त्याला अचानक आलेल्या मृत्यूने दुसऱ्याच अंधाऱ्या प्रवासाला नेले."

"अशा प्रकारे, ज्याला परलोक मिळत नाही, स्वर्ग मिळत नाही आणि या जगातील विषयभोगही सुखाने लाभत नाहीत; मग त्याला मोक्षाचा प्रसंग तरी कसा लाभणार?"

"म्हणून केवळ कामवासनेच्या आवेगाने जो शास्त्राचे नियम मोडून जबरदस्तीने विषय भोगू पाहतो; त्याला विषयसुखही मिळत नाही, स्वर्गही लाभत नाही आणि त्याचा कधी उद्धारही होत नाही."

या कारणास्तव, कोणते कर्म करावे (कार्य) आणि कोणते करू नये (अकार्य), याची व्यवस्थित मांडणी करण्यासाठी तुला 'शास्त्र' हेच एकमेव मुख्य प्रमाण आहे; म्हणून या जगात शास्त्राच्या नियमांनी सांगितलेले विहित कर्म जाणूनच तू ते आचरण करण्यास योग्य आहेस.

"याच कारणामुळे माझ्या प्रिय अर्जुना, ज्याला स्वतःवर कृपा करायची आहे आणि आपले कल्याण साधायचे आहे, त्याने वेदांच्या आज्ञेच्या (निरोपाच्या) विरुद्ध कधीही वागू नये."

"जशी आपल्या पतीच्या विचारांचे आदरपूर्वक पालन करून, पतिव्रता स्त्री अत्यंत सहजपणे (अनायासे) आपले पातिव्रत्याचे परम कल्याण साधून घेते—"

"किंवा श्रीगुरूंच्या शब्दांवर पूर्ण विश्वास ठेवून, जो शिष्य अत्यंत काळजीपूर्वक त्या मार्गावर दृष्टी ठेवतो; तो सहजपणे आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या घरात (आत्मभुवनात) प्रवेश करतो."

"हे राहू दे; अंधाऱ्या घरात ठेवलेले आपले स्वतःचे धन जर हस्तगत करायचे असेल, तर माणूस जसा आदरपूर्वक दिवा हातात घेऊन पुढे चालतो—"

"हे पार्था, तसेच ज्याला जगातील सर्व पुरुषार्थांचा (मोक्षाचा) खरा स्वामी व्हायचे आहे, त्याने श्रुती आणि स्मृती (वेद-शास्त्र) यांना आपल्या डोक्यावर (माथ्यावर) स्थान दिले पाहिजे, म्हणजेच त्यांच्या आज्ञा पाळल्या पाहिजेत."

"शास्त्राने ज्या गोष्टीचा त्याग करायला सांगितला असेल, ते समोर आलेले मोठे राज्य असले तरी साध्या गवतासारखे तुच्छ मानावे; आणि शास्त्राने जी गोष्ट स्वीकारायला सांगितली असेल, ते भयंकर विष असले तरी त्याला अमृत मानून नकार देऊ नये."

"हे चतुर अर्जुना (सुभटा), अशी वेदांवर असणारी एकमेव घट्ट निष्ठा जर अंतःकरणात जागी झाली, तर मग आयुष्यात कधी वाईट गोष्टींची (अनिष्टाची) भेट होणे शक्य आहे का? कधीच नाही."

"माणसाला वाईट मार्गापासून (अहितापासून) दूर ओढून काढणारी, आणि त्याला मोक्षाचे खरे सुख देऊन त्याचे संगोपन करणारी; या जगात वेद-शास्त्रापेक्षा (श्रुतीपेक्षा) दुसरी कोणतीही मोठी माऊली नाही."

"म्हणून, जोपर्यंत परब्रह्माची प्राप्ती होत नाही, तोपर्यंत या शास्त्राचा हात कोणीही सोडू नये; अरे अर्जुना, तू तर या शास्त्राचे विशेष आदराने पालन केले पाहिजेस."

"कारण हे अर्जुना, तू आज या जगात केवळ शास्त्रांचे नियम खरे करून दाखवण्यासाठी, आणि धर्माच्या मोठ्या ताकदीचे (बळाचे) रक्षण करण्यासाठीच जन्माला आला आहेस."

"आणि तू धर्माचा लहान भाऊ (धर्मानुज) आहेस, हे नाव तुला तुझ्या उत्तम चारित्र्यामुळे स्वतःहूनच मिळाले आहे; म्हणून तू शास्त्राच्या आज्ञेच्या विरुद्ध कधीही वागू नयेस."

"काय करावे आणि काय करू नये, याचा विचार करताना नेहमी शास्त्राच्या कसौटीवरच त्याची परीक्षा करावी; आणि जे वाईट (अकृत्य) असेल, त्याचा जगातून कायमचा त्याग करावा."

"त्यानंतर जे शास्त्राला संमत असणारे खरे विहित कर्म समोर येईल; ते तू स्वतः आपल्या शरीराने अत्यंत आदराने आचरून पूर्ण केले पाहिजेस."

"कारण हे सुबुद्धी अर्जुना, संपूर्ण जगाला सन्मार्गावर आणण्याची मुख्य मुद्रा (मुदी) आज तुझ्या हातात आहे; तू लोकांना चांगला मार्ग दाखवण्यासाठी (लोकसंग्रहासाठी) त्रिकालाबाधित सत्य अत्यंत योग्य पुरुष आहेस."

अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या संपूर्ण आसुरी संपत्तीचे दुर्गुण सांगितले, आणि तिच्यापासून दूर राहण्याचा उत्तम मार्गही (निगावा) हे पांडवा अर्जुना, तुला स्पष्ट करून सांगितला.

यानंतर, तो पंडूचा पुत्र अर्जुन आपल्या अंतःकरणातील अतिशय शुद्ध आणि सुंदर भाव मनात धरून देवांना जो पुढील प्रश्न विचारणार आहे; चैतन्याचे मर्म असणारी ती कथा आता तुम्ही साक्षेपाने ऐका.

महर्षी व्यासांच्या कृपेने संजयाने जसा तो युद्धाचा कठीण प्रसंग त्या धृतराष्ट्र राजाला ऐकवून त्याचे दुःख दूर केले; तसेच मीही माझे स्वामी श्रीनिवृत्तीनाथांच्या आशीर्वादाने हे गीतेचे परम सुख तुम्हा संतांना सांगेन.

तुम्ही सर्व संतजन जर माझ्यासारख्या लहान बालकाकडे आपल्या कृपादृष्टीचा एकच वळसा (बहुडा) कराल; तर मला तुमच्या मनात बसेल एवढे मोठे भाग्य लाभेल.

ज्ञानदेव म्हणतात, म्हणूनच तुम्ही तुमचे सुंदर लक्ष (अवधान) मला आशीर्वादाचा मोठा प्रसाद (पसायदान) म्हणून द्यावे, जेणेकरून मी तुमच्या चरणी कायमचा सनाथ होईन.