सार्थ ज्ञानेश्वरी - अध्याय १८ वा

हे निर्मळ आणि भक्तांचे कल्याण करणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो. जन्म आणि म्हातारपण या ढगांच्या जाळ्याला नष्ट करणाऱ्या वादळाप्रमाणे तुम्ही आहात.

हे अत्यंत सामर्थ्यवान आणि अमंगळाचा नाश करणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो. वेद आणि शास्त्रांच्या वृक्षाचे उत्तम फळ देणारे तुम्हीच आहात.

हे सर्वस्वरूप, विषयांचा त्याग करणाऱ्यांवर प्रेम करणाऱ्या आणि काळाची लीला जाणणाऱ्या कलातीत देवा, तुमचा जयजयकार असो.

हे स्थिर राहणाऱ्या, चंचल चित्ताला आनंद देणाऱ्या आणि जगाची निर्मिती व लयीचा खेळ आवडणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो.

हे अवयवरहित (निराकार), अखंड आनंदाचा वर्षाव करणाऱ्या, सर्व दोष दूर करणाऱ्या आणि विश्वाच्या मूळ कारणा, तुमचा जयजयकार असो.

हे स्वतःच्या प्रकाशाने चमकणाऱ्या, जगाच्या उत्पत्तीचा मुख्य आधार असणाऱ्या आणि संसाराचा नाश करणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो.

हे अत्यंत पवित्र, ज्ञानी पुरुषांच्या बुद्धीमध्ये रमणाऱ्या, कामवासना व अहंकार नष्ट करणाऱ्या दयेच्या सागरा, तुमचा जयजयकार असो.

हे एकरूप असणाऱ्या, कामरूपी सापाचा गर्व तोडणाऱ्या, भक्तांच्या अंतःकरणात दिवा बनून चमकणाऱ्या आणि संसाराचे ताप हरण करणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो.

हे अद्वितीय, वैराग्यप्रिय, भक्तांच्या भक्तीला वश होणाऱ्या आणि मायेच्या पलीकडे असणाऱ्या देवा, तुमचा जयजयकार असो.

हे कल्पनेच्या पलीकडचे कल्पतरू असणाऱ्या सद्गुरूराया, आत्मज्ञानाचे अंकुर रुजवणारी पवित्र भूमी तुम्हीच आहात, तुमचा जयजयकार असो.

हे कोणत्याही गुणांच्या पलीकडे असणाऱ्या ईश्वरा, मी वेगवेगळ्या शब्दांच्या आणि भाषांच्या आधारे तुमचे असे एक एक स्तोत्र काय म्हणून करू?

ज्या विशेषणांनी तुमचे वर्णन केले जाते, ते तुमचे खरे रूप डोळ्यांना दिसणारे नाही; हे मी जाणतो, म्हणूनच मला शब्दांनी तुमचे वर्णन करायची लाज वाटते.

पण समुद्राला आपल्या मर्यादेचा तोपर्यंतच गर्व असतो, जोपर्यंत आकाशात पूर्ण चंद्राचा उदय झालेला तो पाहत नाही.

चंद्रकांत मणी चंद्राला पाहून स्वतःच पाझरू लागतो, तो काही वेगळी पूजा करत नाही; तसेच तुमचे स्मरण मला पाझरण्यास भाग पाडते.

वसंत ऋतूच्या आगमनाने झाडांना अचानक नवीन पालवी फुटते, तसे तुमच्या दर्शनाने माझ्या वाणीला पालवी फुटते, तिथे तिचे काही चालत नाही.

सूर्यकिरणांचा स्पर्श होताच कमळ उमलते, तिथे लाज कसली? किंवा पाण्यात पडलेला मिठाचा खडा जसा स्वतःचे वेगळेपण विसरून जातो—

तसेच, हे सद्गुरूराया, मी जेव्हा तुमचे स्मरण करतो, तेव्हा मी माझे स्वतःचे वेगळेपण विसरून एका तृप्त माणसासारखा आनंदात बुडून जातो.

तुम्ही मला तसे बनवले आहे, माझे वेगळेपण दूर करून केवळ तुमच्या स्तुतीच्या निमित्ताने माझ्या वाचेला आनंदाचे वेड लावले आहे.

एरवी जर देहाची शुद्धी ठेवून स्तुति करायची झाली, तर गुण आणि गुणी (ज्याचे वर्णन करायचे आहे) या दोन्हींमध्ये बरोबरी धरावी लागेल.

पण तुम्ही तर अखंड एकरस आहात, मग मी तुमचे गुणांमध्ये वेगवेगळे भाग कसे करू? मोकळे मोती फोडून पुन्हा सांधण्यापेक्षा ते जसे आहे तसेच ठेवणे काय वाईट?

आणि 'तुम्ही माझे आई-बाप आहात' असे म्हणणे ही काही खरी स्तुती नाही, कारण त्यात लहान मुलाच्या नात्याची सूक्ष्म उपाधी (द्वैत) उरतेच.

जर मी तुमचा सेवक झालो, तर तुमचे मालकपण मी शब्दांनी कसे सांगू? अशा द्वैताच्या भावनेने उष्टे झालेले शब्द मी तुमच्या वर्णनासाठी कसे वापरू?

हे दात्या सद्गुरूराया, 'तुम्ही केवळ माझा आत्मा आहात' असे जरी म्हटले, तरी मी तुम्हाला माझ्या आतून बाहेर काढल्यासारखे होईल (कारण आत्मा तर सर्वव्यापी आहे).

म्हणूनच, या जगात मला तुमची खरी स्तुती करण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग दिसत नाही; तुमच्या स्वरूपाला केवळ 'मौन' राखणे हाच सर्वात सुंदर दागिना शोभून दिसतो.

काहीही न बोलणे हीच तुमची स्तुती, काहीही न करणे हीच तुमची पूजा, आणि स्वतःचे वेगळे अस्तित्व न ठेवणे हाच तुमच्याजवळ राहण्याचा मार्ग आहे.

तरीही, जसा एखादा वेडा माणूस भ्रमाच्या भरात काहीही बडबडतो, तसे मी जे हे तुमचे वर्णन करत आहे, ते हे माऊली सद्गुरूराया, तुम्ही सहन करावे.

आता भगवद्गीतेच्या अर्थाची मोकळी मुद्रा (ज्ञान) माझ्या वाणीला द्या, जेणेकरून संतांच्या आणि सज्जनांच्या या सभेत या ग्रंथाचा आदर केला जाईल.

त्यावर सद्गुरू श्रीनिवृत्तीनाथ म्हणाले, "हेच बोलणे पुन्हा पुन्हा बोलू नकोस; लोखंडाची परिस मण्याला वारंवार घासण्याची गरज नसते, एका स्पर्शातच त्याचे सोने होते."

त्यावर ज्ञानेश्वर महाराज अत्यंत नम्रतेने म्हणाले, "जी, तुमचा हाच आशीर्वाद (पसायदान) मला हवा होता; आता आपण या ग्रंथाच्या निरूपणाकडे लक्ष द्यावे."

हा अठरावा अध्याय म्हणजे या भगवद्गीतारूपी रत्नांच्या मंदिराचा दिव्य कळस आहे, जो अर्थाचा चिंतामणी असून संपूर्ण गीतेच्या सिद्धांताचा मुख्य गोषवारा (पाढाव) आहे.

जगामध्ये अशी रीत आहे की, लांबून मंदिराचा कळस दिसला तरी माणसाला त्या देवतेच्या दर्शनाचे पुण्य सहज लाभते.

तसेच या अठराव्या अध्यायाच्या बाबतीत आहे; केवळ हा एकच अध्याय नीट समजून घेतला, तरी संपूर्ण भगवद्गीतेचे ज्ञान (गीतागम) माणसाला स्पष्ट समजते.

याच कारणामुळे महर्षी व्यासांनी (बादरायणांनी) या अठराव्या अध्यायाला या गीतारूपी मंदिराचा मुख्य 'कळस' म्हणून रचले आहे, असे मी म्हणतो.

कळस चढवून झाल्यावर मंदिराचे काम जसे पूर्ण होते; तसेच हा अठरावा अध्याय पूर्ण झाल्यावर गीतेचे सर्व ज्ञान सांगून पूर्ण झाले आहे, हे सिद्ध होते.

महर्षी व्यास हे विचारांचे आणि सूत्रांचे मोठे कुशल कारागीर होते, त्यांनी वेदांच्या या रत्नमयी पर्वतावरून उपनिषदांच्या पवित्र अर्थाची एक मोठी खाण (माळ) शोधून काढली.

त्या खाणीतून धर्म, अर्थ आणि काम या तिन्ही पुरुषार्थांचे जे अथांग दगड बाहेर पडले, त्या दगडांचा वापर करून त्यांनी भोवती महाभारतरूपी मोठा किल्ला (प्राकार) बांधला.

आणि त्या महाभारताच्या आत, केवळ शुद्ध आत्मज्ञानाचा साचा निवडून, श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील या परम पवित्र संवादाची सुंदर कारागिरी केली.

संसाराच्या बंधनातून सुटका करण्यासाठी आणि सर्व शास्त्रांचा खरा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी, त्यांनी इथे मोक्षाचा सरळ मार्ग मांडून दाखवला.

अशा प्रकारे या मंदिराची उभारणी करताना, पहिल्या पंधरा अध्यायांमध्ये पंधरा मजले (भूमी) अत्यंत व्यवस्थित रचून हे भव्य मंदिर उभे राहिले.

त्यावर सोळावा अध्याय म्हणजे कळसाच्या खाली असणारी गळ्याची घंटा होय, आणि सतरावा अध्याय म्हणजे त्या कळसाची पायाची बैठकीची जागा (पडघाणी) होय.

आणि त्या सर्वांच्या वर हा अठरावा अध्याय म्हणजे सहज बसवलेला मुख्य सुवर्णकळस आहे, ज्यावर महर्षी व्यासांनी भागवत धर्माचा पवित्र ध्वज फडकवला आहे.

म्हणूनच, आधीचे सर्व अध्याय हे या मंदिराचे चढते मजले आहेत; आणि हा अठरावा अध्याय त्या सर्व मजल्यांची पूर्णता स्वतःच्या अंगावर दाखवत आहे.

मंदिराचे काम किती उत्तम झाले आहे, हे जसे कळस चढवल्यावर स्पष्ट दिसते; तसेच हा अठरावा अध्याय संपूर्ण गीतेचा अर्थ सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत स्पष्ट करून दाखवतो.

अशा प्रकारे चतुर कारागीर असणाऱ्या व्यासांनी या गीतारूपी मंदिराची निर्मिती संसाराच्या बंधनातून सुटका करण्यासाठी केली, आणि प्राण्यांना सुख दिले.

काही लोक केवळ या ग्रंथाचा पाठ किंवा जप करून या मंदिराला बाहेरून प्रदक्षिणा घालतात; तर काही लोक केवळ श्रवणाच्या निमित्ताने या ग्रंथाच्या ज्ञानाची सावली अनुभवतात.

आणि जे अत्यंत एकाग्रतेने (अवधानाने) या ग्रंथाचा अभ्यास करतात, ते या मंदिराच्या थेट आत प्रवेश करून आत्मज्ञानाच्या मुख्य गाभाऱ्यात पोहोचतात.

ते आपल्या आत्मज्ञानाने थेट परमात्मा श्रीहरीशी एकरूप होतात; पण या मोक्षरूपी मंदिरात येणाऱ्या सर्वांनाच मुक्तीचा आनंद सारखाच मिळतो.

जसे एखाद्या श्रीमंताच्या पंगतीत बसलेल्या सर्वांनाच (पहिले असो वा शेवटचे) एकच पक्वान्न मिळते; तसेच या गीतेचे श्रवण, पठण किंवा अर्थ समजून घेतल्याने सर्वांना मोक्षच लाभतो.

असा हा भगवद्गीतेचा वैष्णव प्रासाद (मंदिर) आहे, आणि अठरावा अध्याय त्याचा मुख्य स्पष्ट कळस आहे; हा आंतरिक भेद ओळखूनच मी असे म्हटले आहे.

आता सतराव्या अध्यायानंतर या अठराव्या अध्यायाची निर्मिती कशी झाली, तो संबंध मी तुम्हाला डोळ्यांना स्पष्ट दिसेल असा सांगतो.

जसे गंगा आणि यमुना नदीचे पाणी प्रवाहाच्या वेगाने वेगळे वाटत असले, तरी एकत्र मिळाल्यावर ते पाणी म्हणून एकच असते—

किंवा दोन्ही रूपे न मोडता, जसे एकाच शरीरात भगवान शंकर आणि पार्वती एकत्र दिसतात, जे अर्धनारीनटेश्वराचे रूप आहे—

अथवा दिवसागणिक चंद्राच्या कला वाढत जातात, पण चंद्रबिंब आणि त्याच्या कला यांच्यात जसा कोणताही व्यावहारिक भेद नसतो—

तसेच, गीतेचे हे वेगवेगळे श्लोक आणि वेगवेगळे अध्याय पाहायला जरी वेगळे वाटत असले तरी—

या संपूर्ण ग्रंथात सांगायचे जे मुख्य प्रमेय (आत्मज्ञान) आहे, त्याचे रूप एकच आहे; जसे वेगवेगळ्या रत्नांच्या माळेमध्ये आत ओवलेला धागा एकच असतो.

अनेक मोती एकत्र येऊन सुंदर एकावळी माळ तयार होते, पण गळ्यात घातल्यावर तिची शोभा एकच दिसते.

फुलांच्या माळेत फुले वेगवेगळी मोजता येतात, पण त्यांचा सुवास एकच असतो; तसेच हे श्लोक आणि अध्याय एकाच आत्मज्ञानाने विणलेले आहेत, हे तू जाण.

या ग्रंथात ७०० श्लोक आणि १८ अध्याय आहेत; पण भगवंतांनी त्या संपूर्ण ग्रंथात केवळ एकाच अद्वैत तत्त्वाचे निरूपण केले आहे, जे दुसरे काही नाही.

आणि मी देखील त्याच मूळ सूत्राचा (सोयीचा) त्याग न करता या ग्रंथाचा अर्थ मराठीत स्पष्ट केला आहे; आता या अध्यायाचे निरूपण तुम्ही ऐकावे.

तर, सतरावा अध्याय संपताना, त्या शेवटच्या श्लोकांमध्ये भगवंतांनी असे सांगितले होते की—

'हे अर्जुना, भगवंताच्या नामावरील श्रद्धा आणि आस्तिक्य बुद्धी सोडून, जगात जी काही कर्मे केली जातात, ती सर्व कर्मे असत (व्यर्थ) ठरतात.'

देवाचे हे बोलणे ऐकून अर्जुनाला मोठा विचार पडला; तो मनात म्हणाला, 'अरेरे, केवळ कर्म करणाऱ्या कर्मनिष्ठांच्या कर्माला देवाने मोठा दोष (मळ) लावला आहे.'

'जो अज्ञानाने आंधळा झालेला गरीब माणूस आहे, त्याला प्रत्यक्ष परमेश्वराचे स्वरूपच समजत नाही; मग त्याला कर्माच्या वेळी भगवंताच्या नामाचे स्मरण कसे बरं सुचणार?'

'आणि मनातील रज आणि तम हे दोन्ही गुण निघून गेल्याशिवाय माणसाची श्रद्धा सात्त्विक होत नाही; मग ती श्रद्धा परब्रह्माच्या नामाकडे कशी बरं वळेल?'

'अशा वेळी, जसे लहान मुलाचे विषारी नागिणीशी खेळणे थांबवणे गरजेचे असते, तसे कर्माचा हट्ट सोडणे आवश्यक होते.'

'अशी ही सकाम कर्मे माणसाला जन्मांतराच्या खाईत लोटणारी आहेत, कारण कर्माच्या आचरणात अनेक अडचणी असतात.'

'आणि समजा नशिबाने कधी हे कर्म शास्त्राप्रमाणे अचूक घडले, तरच माणसाला आत्मज्ञानाची पात्रता लाभते; नाहीतर चुकीच्या कर्मामुळे माणूस सरळ नरकात (निरयालया) जातो.'

'कर्माच्या मार्गात अशा प्रकारे अनेक संकटे आणि अडचणी पावलोपावली आहेत; मग अशा कठीण कर्मात अडकलेल्या कर्मठांना मोक्षाचा आनंद केव्हा लाभणार?'

'म्हणून कर्माची ही अडचण दूर करण्यासाठी, माणसाने कर्माचा पूर्णपणे त्याग करून, दोषरहित असणाऱ्या या 'संन्यास' मार्गाचा आश्रय घेतला पाहिजे.'

'ज्या संन्यास मार्गामध्ये कर्माच्या बंधनाची किंवा भीतीची कोणतीही गोष्ट उरत नाही, आणि आत्मज्ञान माणसाच्या सहज स्वाधीन होते—'

'जे संन्यास आणि त्याग हे मार्ग आत्मज्ञानाला बोलावणारे दिव्य मंत्र आहेत, जिथे ज्ञानाचे उत्तम पीक येते, आणि जे ज्ञान ओढून आणणारे मुख्य सूत्र आहेत—'

'त्या संन्यास आणि त्याग या दोन्ही मार्गांचे आचरण करून माणूस संसारातून मुक्त होतो; म्हणूनच आता मी याविषयी भगवंतांना स्पष्टपणे विचारतो.'

असा विचार करून, त्याग आणि संन्यास या दोन्ही मार्गांचे खरे रूप काय आहे हे समजून घेण्यासाठी अर्जुनाने रणांगणात भगवंतांना प्रश्न विचारला.

त्यावर उत्तर देताना भगवान श्रीकृष्णांनी जे परम पावन निरूपण केले, त्यातूनच या अठराव्या अध्यायाची निर्मिती (व्यक्ती) झाली आहे.

अशा प्रकारे पिता आणि पुत्राच्या नात्याप्रमाणे (जन्यजनकभावाने) एका अध्यायातून हा पुढचा अध्याय जन्माला आला आहे; आता अर्जुनाने काय विचारले, ते तुम्ही नीट ऐका.

तर त्या पांडुपुत्र अर्जुनाने, देवाचे बोलणे आता संपत आले आहे (गीता पूर्ण होत आहे) हे ओळखून, आपल्या अंतःकरणात एक नवीन शंका उपस्थित केली.

एरवी पाहता, आत्मतत्त्वाच्या बाबतीत त्याचा निश्चय पक्का झाला होता; पण भगवंतांनी आता बोलणे थांबवून शांत (उगले) राहावे, हे अर्जुनाच्या प्रेमाला सहन होत नव्हते.

जसे वासरू दूध पिऊन तृप्त झाले तरी, गाईने आपल्यापासून दूर जाऊ नये असे त्याला वाटते; अनन्य प्रेमाची रीत अशीच असते.

आपल्या लाडक्या सख्याने काही काम नसतानाही बोलावे, त्याने केवळ आपल्याकडे पाहत राहावे, असे प्रेम करणाऱ्या भक्ताला वाटत असते.

प्रेमाचा स्वभावच असा असतो, आणि अर्जुन तर साक्षात प्रेमाची मूर्ती होता; म्हणूनच भगवंतांच्या शांत बसण्याची त्याला खंत वाटत होती.

आणि या संवादाच्या निमित्ताने, जी शब्दांच्या पलीकडची आत्मवस्तू आहे, तिचा आनंद अर्जुनाला आरशात स्वतःचा चेहरा पाहावा तसा सहज मिळत होता.

'आता जर हा संवाद थांबला, तर आत्मसुखाचा हा उपभोगही थांबेल'; हे सुखाची चव लागलेल्या अर्जुनाला कसे बरं सहन होणार?

म्हणूनच, त्याग आणि संन्यास काय आहे हे विचारण्याचे निमित्त (मिस) करून, त्याने गीतेचा हा पुढचा मोठा प्रवाह पुन्हा सुरू केला.

हा केवळ अठरावा अध्याय नाही, तर ही एकाच अध्यायात सामावलेली संपूर्ण गीताच आहे; जेव्हा वासरू स्वतः गाय दुधायला येते, तेव्हा दूध मिळायला वेळ लागत नाही.

तशी संपत आलेली गीता अर्जुनाने आपल्या प्रश्नाने पुन्हा मागे फिरवली; सांगा बरं, मालक आपल्या लाडका सेवकाशी पुन्हा संवाद करणार नाही का? नक्कीच करणार.

पण हे बोलणे राहू दे; रणांगणात अर्जुन भगवंतांना अत्यंत आदराने विचारू लागला, 'हे विश्वाच्या मालका (विश्वेशा), माझी ही विनंती आपण ऐकावी.'

अर्जुन म्हणाला : हे महाबाहो (बलाढ्य दंड असणाऱ्या), हे हृषीकेश (इंद्रियांवर ताबा ठेवणाऱ्या), हे केशिनीषूदन (केशी राक्षसाचा नाश करणाऱ्या श्रीकृष्णा), मला 'संन्यास' आणि 'त्याग' या दोन्ही मार्गांचे खरे तत्त्व वेगवेगळे (पृथक्) समजून घेण्याची तीव्र इच्छा आहे.

'हे देवा, संन्यास आणि त्याग हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत का? जसे 'सांघात' आणि 'संघ' हे दोन्ही शब्द एकाच समूहासाठी वापरले जातात, तसे.'

'तसेच, त्याग आणि संन्यास या दोन्ही शब्दांतून केवळ कर्माचा त्यागच सांगितला जातो, असे माझ्या मनाला वाटते.'

'की या दोन्ही शब्दांमध्ये काही वेगळा अर्थभेद आहे? तो आपण मला स्पष्ट करून सांगावा.' त्यावर भगवान श्रीकृष्णांनी (मुकुंदांनी) उत्तर दिले की, 'हे दोन्ही मार्ग एकमेकांपासून वेगळे आहेत.'

भगवंत म्हणाले, "हे अर्जुना, तुझ्या मनात त्याग आणि संन्यास हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे वाटले, हे मी खरे मानतो."

"या दोन्ही शब्दांमधून कर्माचा त्यागच निश्चितपणे सांगितला जातो, यात शंका नाही; पण त्यांच्या मूळ कारणात एक सूक्ष्म भेद (फरक) आहे, तो असा—"

"जेव्हा मनुष्य सर्व कर्मांचा मुळापासून पूर्णपणे त्याग करतो, त्याला 'संन्यास' म्हणतात; आणि जेव्हा कर्म करत राहून केवळ त्याच्या फळाचा त्याग केला जातो, त्याला 'त्याग' म्हणतात."

"तर मग कोणत्या कर्माच्या फळाचा त्याग करावा, आणि कोणते कर्म पूर्णपणे सोडून द्यावे; हे मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, तू आपले चित्त एकाग्र कर."

"जसे डोंगराच्या जंगलात अनेक झाडे आणि वेली नैसर्गिकपणे अपार वाढतात, पण घरात बांधायचा मोठा वाडा (राजागर) कधी स्वतःहून उभा राहत नाही; त्याला कष्ट करावे लागतात—"

"शेतात न पेरता साधे गवत चोहोबाजूने उगवते, पण उत्तम भाताचे (साळीचे) पीक घेण्यासाठी शेतात मेहनत (राब) करावीच लागते."

"जसे माणसाचे शरीर त्याला जन्मजात सहज मिळते, पण अंगावर घालायचे दागिने कष्टाने बनवावे लागतात; किंवा नदी निसर्गाकडून मिळते, पण विहीर स्वतः खणावी लागते—"

"तसेच, नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे माणसाला सहज करावी लागतात; पण मनात वासना धरल्याशिवाय सकाम (कामिक) कर्मांची निर्मिती कधीही होत नाही."

श्रीभगवान म्हणाले : ज्ञानी पंडित (कवयः) काम्य कर्मांच्या पूर्ण त्यागाला (न्यासाला) 'संन्यास' असे समजतात; आणि सर्व कर्मांच्या फळाचा जो त्याग केला जातो, त्याला चतुर विचारवंत पुरुष 'त्याग' असे म्हणतात.

"ज्या कर्माच्या मागे केवळ फळ मिळवण्याची तीव्र वासना (कामना) असते, आणि जी कर्मे मोठी तयारी करून केली जातात; जसे समाजात केले जाणारे अश्वमेध इत्यादी मोठे यज्ञ—"

"लोकांसाठी तळी बांधणे (वापी), विहिरी खणणे, सुंदर बागा लावणे, ब्राह्मणांना जमिनी दान देणे, किंवा मोठे सण आणि व्रतांचे कडक नियम पाळणे—"

"अशी जी सर्व समाजोपयोगी आणि धार्मिक कर्मे (इष्टापूर्त) आहेत, ज्यांच्या मुळाशी केवळ काहीतरी मिळवण्याची वासना असते; ती कर्मे माणसाला जन्माच्या बंधनात बांधून त्याचे फळ भोगायला लावतात."

"हे धनंजया, माणसाने एकदा या शरीराच्या गावात प्रवेश केला की, त्याला जन्म आणि मृत्यूच्या चक्राला (सोहळ्याला) कधीही 'नाही' म्हणता येत नाही; ते भोगावेच लागते."

"जसे कपाळावर लिहिलेले नशीब काहीही केले तरी बदलत नाही, किंवा माणसाचा शरीराचा काळा-गोरा रंग साबणाने धुतला तरी कधी बदलत नाही—"

"तसेच, केलेले काम्य कर्म माणसाच्या दारात त्याचे फळ भोगायला लावण्यासाठी धरणे धरून बसते; जसे जुने कर्ज फेटल्याशिवाय सावकार माणसाची पाठ सोडत नाही."

"किंवा हे पांडुपुत्रा अर्जुना, मनात कोणतीही वासना नसतानाही जर चुकून (अवसात) माणसाच्या हातून काम्य कर्म घडले, तरी त्याचे फळ त्याला मिळतेच; जसे युद्धात केवळ फिरणारे उडते बाण (वायकांडे) न लढणाऱ्या माणसालाही लागतात, तसे."

"हा गुळ आहे हे माहीत नसतानाही तो तोंडात टाकला तर तो गोडच लागतो; किंवा ही साधी राख आहे असे समजून जळत्या कोळशावर पाय पडला, तर तो पाय भाजल्याशिवाय राहत नाही."

"काम्य कर्मामध्ये स्वतःचे फळ देण्याचे असे नैसर्गिक सामर्थ्य असते; म्हणूनच मोक्षाची इच्छा धरणाऱ्या मुमुक्षूने या कर्माच्या वाटेला कधीही जाऊ नये."

"थोडक्यात सांगायचे तर, हे पार्था, जे हे फल देणारे काम्य कर्म आहे, त्याचा माणसाने पोटात गेलेल्या विषासारखा उलटी (वोकून) करून कायमचा त्याग केला पाहिजे."

"अशा प्रकारे काम्य कर्माचा मुळापासून केलेला जो हा त्याग आहे, त्यालाच या जगात 'संन्यास' या नावाने ओळखले जाते, असे अंतर्यामी असणारे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले."

"हे काम्य कर्म सोडून देणे म्हणजे मनातील वासनेचे मूळच उपटून टाकणे होय; जसे चोरांच्या भीतीपासून वाचण्यासाठी माणसाने आपल्या जवळील धन (द्रव्य) फेकून देऊन निर्भय व्हावे, तसे."

"आणि सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहण आल्यावर जी श्राद्ध कर्माची पवित्र अनुष्ठाने (पार्वणे) करावी लागतात, किंवा आई-वडिलांच्या मृत्यूचे जे ठराविक दिवस (श्राद्ध तिथी) पाळावे लागतात—"

"अथवा अचानक घरामध्ये एखादा पाहुणा (अतिथी) आल्यावर त्याचा जो पाहुणचार करावा लागतो; अशा ठराविक कारणांमुळे कराव्या लागणाऱ्या कर्मांना 'नैमित्तिक कर्म' म्हणतात, हे तू जाण."

"जसे पावसाळा आला की आकाशात ढग खवळतात, वसंत ऋतू आला की जंगलातील झाडांना दुप्पट पालवी फुटते, आणि वय वाढले की शरीरावर तारुण्याची (यौवनाची) सुंदर दशा प्रकट होते—"

"किंवा चंद्राला पाहून चंद्रकांत मणी पाझरतो, आणि सूर्याला पाहून कमळे उमलतात; तिथे जे मूळ स्वरूप असते, तेच त्या निमित्ताने बाहेर प्रकट होते, दुसरे काही नवीन घडत नाही—"

"तसेच, जे रोजचे नित्य कर्म असते, त्याला जेव्हा एखाद्या विशिष्ट कारणाचा (निमित्ताचा) नियम लागतो; तेव्हा त्याचे महत्त्व वाढून त्याला 'नैमित्तिक कर्म' हे नाव मिळते."

"आणि सकाळ, दुपार व संध्याकाळ (त्रिकाल) माणसाने रोजच्या रोज जे कर्म करणे अत्यंत आवश्यक असते; जसे माणसाच्या डोळ्यात असणारी दृष्टी शरीराचा कोणताही वेगळा भाग न वाटता नैसर्गिक असते—"

"किंवा वेगळा प्रयत्न न करता चालण्याचे सामर्थ्य जसे पायांमध्ये उपजत असते, अथवा जशी दिव्याच्या ज्योतीमध्ये तिची चमक (दीप्ती) नैसर्गिकपणे सामावलेली असते—"

"अथवा वेगळा सुवास न घालताही चंदनाच्या लाकडात जसा त्याचा नैसर्गिक सुगंध (सौरभ्य) वसत असतो; तसेच माणसाच्या कर्तव्याचे जे मूळ रूप आहे—"

"त्यालाच या जगात 'नित्य कर्म' असे म्हटले जाते, हे पार्था तू लक्षात ठेव; अशा प्रकारे मी तुला नित्य आणि नैमित्तिक या दोन्ही कर्मांची लक्षणे दाखवली."

"हे नित्य आणि नैमित्तिक कर्म रोज करणे अत्यंत आवश्यक असल्यामुळे, काही अज्ञानी लोक या कर्माला 'वांझ कर्म' (फळ न देणारे कर्म) असे समजतात."

"पण जसे जेवण केल्यावर माणसाची भूकही मरते आणि त्याला एक तृप्तीचा आनंदही लाभतो (दोन फळे मिळतात); तसेच नित्य आणि नैमित्तिक कर्माच्या बाबतीतही सुंदर आंतरिक फळ असते."

"जसे एखादे जुने दागिने सोन्याच्या भट्टीत (आगिठ्यात) टाकले की, त्या सोन्याचा मळही जळून जातो आणि सोन्याची चमकही वाढते; या कर्माचे फळ तसेच दुहेरी समजावे."

"या कर्माच्या आचरणाने माणसाचे जुने दोष (प्रत्यवाय) नाहीसे होतात, आणि त्याचे स्वतःचे कर्तव्य अधिक शुद्ध होऊन उजळते; त्यामुळे त्याला मृत्यूनंतर सहज सद्गती प्राप्त होते."

"असे हे नित्य आणि नैमित्तिक कर्माचे अथांग फळ आहे; पण माणसाने त्या कर्माच्या फळाची आशा मनात न धरता त्याचा संपूर्ण त्याग केला पाहिजे."

"जशी वसंतात आंब्याची वेल (माधवी) संपूर्ण पिकून फळांनी बहरते, पण ती वेल त्या फळांना स्वतः जवळ न ठेवता अत्यंत अलिप्तपणे सोडून देते (त्याचा उपभोग घेत नाही)—"

"तसेच शास्त्राची मर्यादा न ओलांडता माणसाने आपले मन नित्य व नैमित्तिक कर्मात लावले पाहिजे; आणि कर्म पूर्ण झाल्यावर त्याच्या फळाचा ओकारीच्या (वांताच्या) अन्नासारखा मनात कोणताही मोह न ठेवता त्याग केला पाहिजे."

"अशा प्रकारे कर्माच्या फळाचा जो हा निरिच्छ त्याग केला जातो, त्यालाच ज्ञानी पुरुष 'त्याग' असे म्हणतात; अशा प्रकारे मी तुला त्याग आणि संन्यास या दोन्हींचे मर्म ऐकवले."

"जेव्हा माणसाला या खऱ्या संन्यासाची प्राप्ती होते, तेव्हा काम्य कर्मे त्याला कधीही संसारात बांधू शकत नाहीत; आणि शास्त्राने बंदी केलेली निषिद्ध कर्मे तर त्याच्या स्वभावातून आधीच निघून गेलेली असतात."

"आणि जे रोजचे नित्य कर्म उरते, ते या फळाच्या त्यागामुळे स्वतःचे बंधनकारक रूप गमावून बसते; जसे शरीराचे डोके (शिर) कापून टाकल्यावर उरलेले शरीर काहीही करू शकत नाही, तसे ते निष्प्राण होते."

"जसे शेतातील पीक एकदा पूर्ण पिकले (फळ पाकावर आले) की ते झाड आपोआप वाळून नष्ट होते; तसेच कर्माचे आचरण पूर्ण झाल्यावर संसाराची सर्व कर्मे गळून पडतात आणि आत्मज्ञान माणसाचा शोध घेत स्वतःहून त्याच्याकडे येते."

"अशा पवित्र युक्तीने (निगुतीने) जे लोक या त्याग आणि संन्यास मार्गाचे आचरण करतात, ते आत्मज्ञानाच्या मुख्य राजमार्गाला जाऊन मिळतात."

"नाहीतर, जर माणसाला ही खरी युक्ती समजली नाही आणि त्याने केवळ स्वतःच्या मनाने (हाततुके) कर्माचा खोटा त्याग केला; तर तो काहीही सोडू शकत नाही, उलट संसाराच्या जाळ्यात अधिकच अडकत जातो."

"ज्या आजाराची ओळख नाही, त्यावर जर चुकीचे औषध घेतले तर ते औषध शरीरासाठी साक्षात विष बनते; किंवा पोटातील भूक न ओळखता जर बळजबरीने अन्न कोंडले, तर ते अन्नच माणसाचा प्राण घेत नाही का?"

"म्हणून जे कर्म सोडण्यासारखे नाही (नित्य कर्तव्य), त्याचा कधीही त्याग करू नये; आणि जे कर्म खरोखर सोडण्यासारखे आहे (काम्य वासना), त्याचा लोभ मनात कधीही धरू नये."

"जर दानाचा किंवा त्यागाचा खरा मार्गच चुकला, तर माणसाने केलेला संपूर्ण त्याग देखील त्याच्या पाठीवरचे एक मोठे ओझे बनून राहतो; म्हणून जे खरे वैरागी (वीतराग) आहेत, ते जगात कधीही भेद पाहत नाहीत."

काही विद्वान पंडित (मनीषिणः) असे म्हणतात की, सर्व कर्मे दोषांनी भरलेली असल्यामुळे ती विषासारखी सोडण्यासारखी (त्याज्य) आहेत; तर दुसरे काही विचारवंत असे सांगतात की, यज्ञ, दान आणि तप ही पवित्र कर्मे माणसाने कधीही सोडू नयेत.

"काही लोकांना कर्माच्या फळाची आशा मनातली सोडता येत नाही, म्हणून ते कर्मालाच 'हे संसारात बांधणारे आहे' म्हणून नावे ठेवतात; जसे स्वतः अंगाने उघडा (नग्न) असलेला एखादा भांडखोर माणूस जगाला 'तुम्ही कपडे घातले नाहीत' म्हणून हसतो, तसे."

"किंवा हे धनंजया, जिभेचे चोचले पुरवणारा एखादा आजारी माणूस जसा स्वतःच्या आजारामुळे चांगल्या अन्नालाच नावे ठेवतो, अथवा अंगाला कोड झालेला माणूस स्वतःच्या जखमांवर न रागवता, तिथे बसणाऱ्या माशांवर संतापतो, तसे हे आहे."

"तसेच, कर्माच्या फळाचा मोह सोडण्यास जे मनात दुर्बळ आहेत, ते कर्मालाच 'हे वाईट व खोटे (किडाळ) आहे' असे म्हणतात; आणि सर्व कर्मे सोडून द्यावीत असा खोटा निर्णय देतात."

"तर दुसरे काही शास्त्रज्ञ असे म्हणतात की, यज्ञ, दान इत्यादी कर्मे माणसाने रोज केलीच पाहिजेत; कारण अंतःकरण शुद्ध करण्यासाठी या कर्मांशिवाय दुसरा कोणताही उत्तम मार्ग जगात नाही."

"जर माणसाला आपल्या मनाची शुद्धी करून या आत्मज्ञानाच्या मार्गात लवकर विजय मिळवायचा असेल, तर त्याने आपल्या कर्माच्या आचरणात कधीही आळस करू नये."

"जर सोन्यातील मळ काढून त्याला शुद्ध करायचे असेल, तर सोन्याला अग्नीच्या उष्णतेचा कंटाळा करून कसे चालेल? किंवा आरसा स्वच्छ करायचा असेल, तर त्यावर सुरुवातीला स्वच्छ करणारी माती (रज) घासावीच लागते ना?"

"अथवा आपले मळलेले कपडे स्वच्छ आणि पांढरे व्हावेत अशी जर मनापासून इच्छा असेल, तर धोब्याच्या कुंडातील ते घाणेरडे पाणी सुरुवातीला सहन करावेच लागते."

"तसेच, कर्मे करताना सुरुवातीला जरी थोडा त्रास (क्लेश) होत असला, तरी त्यांचा कधीही तिरस्कार (अव्हेर) करू नये; सांगा बरं, घरात गोड अन्न खायला मिळणार आहे म्हणून स्वयंपाक करणाऱ्या माउलीला कष्टाचा कंटाळा येतो का?"

"अशा वेगवेगळ्या विचारांच्या शब्दांमुळे, समाजात कर्माच्या बाबतीत लोकांच्या बुद्धीमध्ये मोठे गोंधळ निर्माण झाले आहेत; आणि हा त्यागाचा खरा मार्ग वादाच्या (विसंवादाच्या) भोवऱ्यात सापडला आहे."

"तर मग लोकांच्या मनातील हा सर्व गोंधळ कायमचा दूर व्हावा, आणि त्यागाचा खरा आणि पक्का निश्चय तुला समजावा; असे सुंदर निरूपण मी आता करतो, तू इकडे लक्ष दे."

हे भरतश्रेष्ठ अर्जुना (भरतसत्तम), त्या त्यागाच्या बाबतीत तू आता माझा पक्का आणि अंतिम निश्चय ऐक; कारण हे पुरुषश्रेष्ठ (पुरुषव्याघ्र), शास्त्रामध्ये त्याग हा सुद्धा तीन प्रकारचा (त्रिविध) सांगितला गेला आहे.

"तर, हे पांडुपुत्रा अर्जुना, या जगात त्याग हा तीन प्रकारचा समजला जातो; मी त्या तिन्ही प्रकारांचे अतिशय सुंदर भाग पाडून तुला समजावून सांगतो."

"त्यागाचे हे तिन्ही प्रकार जर तुला डोळ्यांसमोर स्पष्टपणे समजून घ्यायचे असतील, तर तू या संपूर्ण सिद्धांताचे मुख्य सार एवढेच लक्षात ठेव की—"

"मज सर्वज्ञ परमात्म्याच्या बुद्धीला जो निर्णय अत्यंत पक्का आणि त्रिकालाबाधित सत्य वाटतो; तो माझा मुख्य निश्चय तू सर्वात आधी एकाग्रतेने ऐक."

"जो मुमुक्षू या संसाराच्या बंधनातून स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी जागृत झाला आहे, त्याने आपल्या संपूर्ण ताकदीने जगात केवळ हे एकच काम केले पाहिजे की—"

यज्ञ, दान आणि तप ही पवित्र कर्मे माणसाने कधीही सोडू नयेत (न त्याज्यम्), ती त्याचे कर्तव्य म्हणून केलीच पाहिजेत; कारण यज्ञ, दान आणि तप ही तिन्ही कर्मे बुद्धीमान पुरुषांच्या अंतःकरणाला पावन (शुद्ध) करणारी मुख्य साधने आहेत.

"ही जी यज्ञ, दान आणि तप इत्यादी पवित्र कर्मे आहेत, ती माणसाची रोजची अत्यंत आवश्यक कर्तव्ये आहेत; वाटेने चालणाऱ्या प्रवाशाने (पांथिकाने) जसे आपले पाऊल पुढे टाकणे कधी सोडू नये, तसे हे आहे."

"जोपर्यंत हरवलेली वस्तू डोळ्यांना सापडत नाही, तोपर्यंत माणूस जसा तिचा शोध (माग) सोडत नाही; किंवा जोपर्यंत पोट पूर्ण भरत नाही, तोपर्यंत जसे समोर आलेले जेवणाचे ताट (भाणे) बाजूला सारले जात नाही—"

"जोपर्यंत नाव पैलतीराला जाऊन पोहोचत नाही, तोपर्यंत ती नाव जशी तोडली जात नाही, किंवा केळीचे झाड जोपर्यंत गोड फळे देत नाही, तोपर्यंत ते जसे कापले जात नाही; अथवा अंधारात लपलेले धन जोपर्यंत सापडत नाही, तोपर्यंत हातातला दिवा जसा विझवला जात नाही—"

"तसेच, जोपर्यंत मनात आत्मज्ञानाचा दिवा पूर्णपणे पेटत नाही आणि निश्चय पक्का होत नाही; तोपर्यंत माणसाने यज्ञ, दान इत्यादी कर्मांच्या बाबतीत कधीही आळशी किंवा उदासीन होऊ नये."

"म्हणून आपल्या कर्तव्याला ओळखून, माणसाने ती यज्ञ, दान आणि तपाची कर्मे अत्यंत कष्टाने अधिक चांगल्या प्रकारे आचरलीच पाहिजेत."

"जसे वाटेने वेगाने धावणाऱ्या माणसाचा तो वेग, शेवटी एका जागी शांत बसण्यासाठीच (विश्रांतीसाठीच) असतो; तसेच कर्माचा हा अथांग खटाटोप शेवटी माणसाला कर्माच्या पलीकडच्या शांत (नैष्कर्म्य) अवस्थेला नेण्यासाठीच असतो."

"आजारी माणसाने जितक्या नियमाने आणि चांगल्या प्रकारे योग्य औषधांचे सेवन केले, तितका त्याचा तो आजार (व्याधी) शरीरातून लवकर कायमचा निघून जातो."

"तसेच, ही विहित कर्मे जेव्हा योग्य युक्तीने आणि नियमाने रोज केली जातात; तेव्हा माणसाच्या मनातील रज आणि तम हे दोन्ही मळ पूर्णपणे झडून स्वच्छ होतात."

"जसे सोन्याला शुद्ध करण्यासाठी त्यावर वारंवार भट्टीत टाकून पुट दिले जाते आणि शुद्ध करणारा खार घासला जातो, तेव्हा सोन्यातील सर्व तांबे व मळ (कीड) तुटून ते अस्सल शुद्ध सोने बनते—"

"तसेच अत्यंत निष्ठेने केलेले सात्त्विक कर्म, मनातील सर्व रज आणि तम गुणांचा मळ साफ करून, अंतःकरणात सत्वगुणाचे पवित्र मंदिर डोळ्यांना दाखवते."

"म्हणून हे धनंजया, अंतःकरणाची शुद्धी शोधणाऱ्या साधकासाठी, ही विहित कर्मे म्हणजे जणू मोठ्या पवित्र तीर्थक्षेत्रांसारखीच मदत (सावाय) करायला धावून आलेली आहेत, असे तू समज."

"पवित्र तीर्थक्षेत्रे माणसाच्या शरीराचा बाहेरील मळ धुवून टाकतात, पण ही सात्त्विक कर्मे माणसाचे अंतःकरण आतून उजळून टाकतात; म्हणूनच खरोखर पाहिले तर ही सत्कर्मे म्हणजेच सर्वात मोठी निर्मळ तीर्थे आहेत."

"जसे वाळवंटात (मरुदेशात) तहानेने व्याकुळ झालेल्या माणसासाठी साक्षात अमृताचा पाऊस पडावा, किंवा जन्मापासून आंधळा असणाऱ्या माणसाच्या डोळ्यांसमोर अचानक साक्षात सूर्यदेवाचा उजेड यावा—"

"नदीच्या पुरात बुडणाऱ्या माणसाला वाचवण्यासाठी जशी नदीनेच आपले पाणी मागे घ्यावे, कड्यावरून खाली पडणाऱ्या माणसाला झेलण्यासाठी जशी धरणी मातेनेच वर यावे, किंवा मरत असलेल्या माणसाला साक्षात मृत्यूनेच पुढे आयुष्य वाढवून द्यावे—"

"तसेच, कर्माच्या बंधनात अडकलेल्या माणसाला हीच सात्त्विक कर्मे संसारातून मुक्त करतात; जसे एखाद्या आजारात मरत असलेल्या माणसाचे प्राण, योग्य मात्रेत औषध म्हणून दिलेल्या साक्षात विषानेच (रसायनानेच) वाचवले जावेत, तसे हे आहे."

"अशा एका विशिष्ट कलेने (हातवठीने) जेव्हा कर्मे केली जातात, हे धनंजया; तेव्हा ती संसारात बांधणारी कर्मेच माणसाला संसारातून सोडवण्यासाठी सर्वात मुख्य साधन बनतात."

"आता तीच कर्माची सुंदर कला मी तुला सांगतो; ज्या कलेचा आश्रय घेतल्यावर, हे किरीटी अर्जुना, जुने कर्म नष्ट होऊन नवीन कर्माचे बंधन माणसाला कधीही स्पर्श करू शकत नाही."

म्हणून हे पार्था, ही यज्ञ, दान आणि तपाची सर्व कर्मे कर्माचा अभिमान व आसक्ती (सङ्गम्) सोडून आणि त्यांच्या फळाची आशा पूर्णपणे त्यागूनच केली पाहिजेत; हाच माझा अत्यंत पक्का आणि सर्वात उत्तम (निश्चितं मतमुत्तमम्) निर्णय आहे.

"तर, माणसाच्या हातून जगात मोठे यज्ञ इत्यादी पवित्र कर्मे अत्यंत अचूकपणे पार पडत असतानाही; 'हे सर्व मीच केले' असा कर्तेपणाचा खोटा अहंकार (फुंजणे) त्याच्या शरीरात कधीही निर्माण होत नाही."

"जसे एखाद्या पैशाने भाड्याने घेतलेल्या नोकराला तीर्थयात्रेला पाठवले, तर तो नोकर जसा कधीही 'मी मोठी यात्रा करत आहे' अशा खोट्या मोठेपणाच्या सुखात फुगत नाही—"

"किंवा राजाची राजमुद्रा (शिक्का) हातात घेऊन फिरणारा राजाचा शिपाई, जसा कधीही 'मीच या देशाचा राजा आहे आणि मी सर्वांना जिंकले आहे' अशा खोट्या गर्वामध्ये फिरत नाही—"

"बळकट पोहणाऱ्या माणसाच्या कमरेला (कासेला) धरून जो माणूस नदी पार करतो, तो जसा कधी 'मी माझ्या ताकदीने नदी पोहलो' असा गर्व करत नाही; किंवा यजमानाच्या पैशाने दुसऱ्याला दान देणारा गुरुजी (पुरोहित) जसा स्वतः मोठा दाता बनून मिरवत नाही—"

"तसेच कर्माचा कोणताही अहंकार आपल्या अंगावर न घेता, योग्य वेळी समोर आलेले आपले कर्तव्य जो अत्यंत नम्रपणे पार पाडतो—"

"हे पांडुपुत्रा अर्जुना, कर्म पूर्ण झाल्यावर त्याचे जे काही उत्तम फळ मिळणार असते; त्या फळाचा उपभोग घेण्यासाठी आपल्या मनातील इच्छेला (मनोरथाला) कधीही पुढे येऊ द्यायचे नाही."

"कर्म सुरू करण्यापूर्वीच फळाची आशा मनातली पूर्णपणे तोडून टाकून मगच कर्माला सुरुवात करावी; जसे दुसऱ्याच्या भुकेलेल्या बाळाला केवळ प्रेमाने दूध पाजताना, माउली कधी स्वतःच्या फायद्याची आशा धरत नाही, तसे."

"पिंपळाच्या झाडाची छोटी लाल फळे (पिंपरुवे) आपल्याला खायला मिळतील, या आशेने कोणीही पिंपळाच्या मोठ्या झाडाला पाणी घालत नाही, ते केवळ पवित्र कर्तव्य म्हणून घालतात; तशा फळाच्या आशेविना सर्व कर्मे केली पाहिजेत."

"गाईचे दूध काढण्याची मनात कोणतीही हाव न धरता, जसा साधा गुराखी (गोंवारी) केवळ कर्तव्य म्हणून गावातील सर्व गाईंना रानावनात सुरक्षित चरवून आणतो; थोडक्यात सांगायचे तर, कर्माच्या फळाच्या बाबतीत माणसाने असाच अलिप्त भाव ठेवावा."

"अशी ही कर्माची दिव्य कला आपल्या हातात घेऊन जी कर्मे केली जातात; ती कर्मे साधकाला एका क्षणात त्याच्या स्वतःच्या मूळ आत्मस्वरूपाची गाठ घालून देतात."

"म्हणून कर्माच्या फळाची वासना सोडून, आणि शरीराचा खोटा अहंकार बाजूला सारून तू आपली कर्तव्ये कर; हाच माझा तुला सर्वात उत्तम संदेश (निरोप) आहे."

"जो संसाराच्या बंधनात अडकून पूर्णपणे थकला आहे, आणि जो आपल्या मुक्तीसाठी जीवापाड प्रयत्न करत आहे; त्याने माझ्या या शब्दांपेक्षा वेगळे आचरण जगात कधीही करू नये."

आपल्या वाट्याला आलेल्या नित्य कर्तव्याचा (नियत कर्माचा) पूर्णपणे त्याग करणे हे कधीही शास्त्रशुद्ध आणि योग्य मानले जात नाही (नोपपद्यते); केवळ अज्ञानामुळे आणि मोहामुळे जो त्या विहित कर्माचा त्याग केला जातो, त्याला 'तामस त्याग' असे म्हटले गेले आहे.

"अथवा, जसे समोर अंधार आहे म्हणून राग येऊन कोणी माणसाने रागाच्या भरात स्वतःचीच तीक्ष्ण नखे स्वतःच्या डोळ्यात खुपसून घ्यावीत; तसेच कर्माचा केवळ द्वेष करून जो आपली सर्व विहित कर्मे सोडून देतो—"

"त्याच्या त्या कर्माच्या सोडण्याला मी साक्षात 'तामस त्याग' असे म्हणतो; हे आचरण कसे आहे? जसे डोक्याला झालेल्या उवांच्या किंवा रोगाच्या (शिसाराच्या) रागाने, एखाद्याने रागात स्वतःचे डोकेच कापून फेकून द्यावे, तसे."

"अरे अर्जुना, समोरचा रस्ता जर ओबडधोबड आणि कठीण (दुवाड) असेल, तर त्या रस्त्यावरून चालून रस्ता पार करायचा की रस्ता कठीण आहे या रागाने आपले पायच कापून टाकायचे?"

"भूक लागलेल्या माणसासमोर वाढलेले अन्न जर खूप कडक आणि गरम असेल, तर ते अन्न थोडे शांत करून खायचे की अन्न गरम आहे म्हणून जेवणाचे ताटच जमिनीवर उपडे करून उपाशी (लंघन करून) राहायचे?"

"तसेच कर्माचा संसारात होणारा हा त्रास कर्माच्या फळाचा त्याग करूनच दूर करायचा असतो, हे मर्म त्या अज्ञानाच्या भ्रमात बुडलेल्या तामस माणसाला कधी समजतच नाही."

"आणि जन्मापासून आपल्या वाट्याला आलेले जे विहित कर्तव्य आहे, तेच कर्तव्य तो पूर्णपणे सोडून देतो; म्हणूनच, हे अर्जुना, अशा वाईट तामस त्यागाला तू कधीही विसरूनही स्पर्श करू नकोस."

'कर्म करणे हे केवळ दुःखाचे मूळ आहे' असा विचार करून, जे कर्म केवळ शरीराला होणाऱ्या कष्टाच्या भीतीने (कायक्लेशभयात्) सोडून दिले जाते; तो मनुष्य जगात 'राजस त्याग' करतो, आणि त्याला त्यागाचे खरे मोक्षरूपी फळ कधीही प्राप्त होत नाही.

"अथवा, माणसाला आपले कर्तव्य काय आहे हे उत्तम समजते, आपले विहित कर्म कोणते आहे हेही ठाऊक असते; पण ते कर्म करताना त्याच्या शरीराला कष्टाचा जडपणा (निबरपणा) जाणवतो."

"कारण कर्माची जी सुरुवातीची बाजू (ऐलीकड) असते, ती प्रवासाला निघताना पाठीवर घेतलेल्या खाण्याच्या शिदोरीसारखी सुरुवातीला खूप जड आणि कठीण वाटते."

"जसा कडू निंब जिभेवर ठेवताच कडू लागतो, किंवा हिरडा खाताना सुरुवातीला खूप तुरट लागतो; तसेच कर्माचे आचरण करताना सुरुवातीला कष्टाचा मोठा डोंगर (खणुवाळा) समोर उभा ठाकतो."

"जसे भरपूर दूध देणाऱ्या गाईची शिंगे सुरुवातीला खूप तीक्ष्ण आणि भयंकर वाटतात, शेवंतीच्या फुलांचा सुवास घेताना तिच्या वेलीचे काटे अंगाला टोचतात, किंवा गोड जेवणाचा आनंद घेण्यापूर्वी स्वयंपाक करताना खूप कष्ट करावे लागतात—"

"तसेच, कर्तव्य कर्म हे सुरुवातीला नेहमी कष्टाचे आणि कठीण वाटते; म्हणूनच तो तामस माणूस त्या कर्माला केवळ त्रासदायक आणि मोठे श्रम मानतो."

"एरवी तो मोठ्या उत्साहाने कर्माची तयारी करतो; पण कर्म करताना जेव्हा शरीराला कष्टाचे चटके बसू लागतात, तेव्हा भाजलेल्या माणसासारखा तो सुरू केलेले काम मध्येच सोडून पळून जातो."

"तो स्वतःशीच म्हणतो, 'अरे, हे मानवी शरीर मला पूर्वजन्मीच्या अथांग भाग्यामुळे मिळाले आहे; मग मी या सुंदर शरीराला एखाद्या पापी माणसासारखे या कर्माच्या कष्टांमध्ये कशासाठी उगीच झिजवू?'"

"तो विचार करतो, 'कर्म केल्यावर जे फळ भविष्यात मिळणार आहे, ते जेव्हा मिळायचे तेव्हा मिळो; आज माझ्या हातात असणाऱ्या संसाराच्या सुखाचे भोग मी आता आनंदाने का उपभोगू नयेत?'"

"अशा प्रकारे केवळ शरीराला कष्ट होतील या भीतीने, हे वीर अर्जुना, जो मनुष्य आपली कर्मे सोडून देतो; त्यालाच जगात 'राजस त्याग' म्हणतात, हे तू ऐक."

"एरवी तिथेही कर्माचा त्यागच होतो; पण त्याला त्या त्यागाचे खरे मोक्ष फळ कधीही मिळत नाही, जसे दुध उकळताना पातेल्याबाहेर पडून चुलीतील आगीत पडले, तर ते यज्ञामध्ये अर्पण केलेले पवित्र होम मानले जात नाही; ते वाया जाते."

"किंवा समुद्राच्या पाण्यात बुडून कोणाचा जीव गेला, म्हणून त्याने पवित्र गंगा नदीत गळ्यापर्यंत पाण्यात उभे राहून (अर्धोदकात) प्राण सोडण्याचे पुण्य मिळवले असे म्हणता येईल का? नाही, तो केवळ अपघाती मृत्यूच (दुर्मरणच) मानला जातो."

"तसेच, केवळ शरीराच्या लाडामुळे आणि आळसामुळे ज्याने आपल्या कर्तव्यावर पाणी सोडले; त्याला कधीही खऱ्या सात्त्विक त्यागाचे पवित्र फळ लाभत नाही."

"थोडक्यात सांगायचे तर, माणसाच्या अंतःकरणात जेव्हा खरे आत्मज्ञान उदयाला येते; तेव्हा ते ज्ञान संसाराच्या सर्व कर्मांना तसे संपवून टाकते, जसे सकाळी सूर्य उगवला की आकाशातील सर्व नक्षत्रे आपोआप नाहीशी होतात."

"तशी ज्ञानाच्या उदयाने कर्माची सर्व वासना मूळ कारणासह जेव्हा गळून पडते, हे धनंजया; तोच खरा कर्मत्याग माणसाला मोक्षाच्या परम फळापर्यंत घेऊन जातो."

"ते मोक्षाचे फळ केवळ कष्टाच्या भीतीने पळणाऱ्या अज्ञानी राजस माणसाला कधीही मिळत नाही; म्हणूनच अशा राजस त्यागाला तू कधीही चांगला मानू नकोस."

"तर मग जगातल्या कोणत्या खऱ्या त्यागाने ते मोक्षाचे फळ स्वतःहून माणसाच्या घरात प्रवेश करते; ते रूपही मी तुला या प्रसंगाने सविस्तर सांगतो, तू ऐक."

'हे कर्म करणे हे माझे केवळ पवित्र कर्तव्यच आहे' (कार्यम्) असा भाव मनात ठेवून, शास्त्राने नेमून दिलेले आपले नित्य कर्म (नियत कर्म), कर्माचा अहंकार (सङ्गम्) आणि त्याच्या फळाची आशा सोडून जो पुरुष करतो; त्याचा तो त्याग जगात 'सात्त्विक त्याग' मानला गेला आहे.

"तर, आपल्या कर्तव्याला ओळखून, जन्मापासून आपल्या वाट्याला जे विहित कर्म आले आहे; ते कर्म शास्त्राच्या नियमांचा मान राखून जो अत्यंत सुंदर रीतीने (शृंगारून) पार पाडतो—"

"पण ते कर्म करताना, 'हे सर्व मीच करत आहे' असा कर्तेपणाचा विचार तो आपल्या मनातून पूर्णपणे काढून टाकतो; आणि कर्माच्या फळाच्या आशेवर कायमचे पाणी सोडतो."

"हे अर्जुना, आपल्या जन्मदात्या मातेच्या बाबतीत तिचा अपमान करणे (अवज्ञा) किंवा तिच्याबद्दल मनात वाईट वासना (कामना) ठेवणे; या दोन्ही गोष्टी माणसाच्या अधोगतीला (पतनाला) कारणीभूत ठरतात."

"म्हणून मातेचा अपमान आणि वाईट वासना या दोन्हींचा त्याग करून केवळ तिच्या चरणांची सेवा करावी; सांगा बरं, गाईने लाथ मारली म्हणून काय दूध देणाऱ्या संपूर्ण गाईलाच घरातून हाकलून लावायचे असते का?"

"आपल्या आवडीच्या गोड फळामध्ये (जसे आंब्यामध्ये) न खाण्यासारखी वरची साल आणि आतील कडक बाठा (आंठोळी) असतेच; पण म्हणून त्या सालासाठी काय संपूर्ण गोड फळच कचऱ्यात फेकून दिले जाते का? नाही, साल टाकून फळ खाल्ले जाते."

"तसेच, कर्माचा अहंकार (कर्तृत्वाचा मद) आणि कर्माच्या फळाची हाव; या दोन गोष्टी म्हणजेच कर्माचे खरे बंधन आहेत, हे तू समज."

"म्हणून या दोन्ही दोषांच्या बाबतीत, जो मनुष्य अत्यंत अलिप्त राहतो; त्याची ती विहित कर्मे त्याला संसारात कधीही दुःखी करू शकत नाहीत."

"हाच तो त्यागाचा सर्वात श्रेष्ठ कल्पतरू वृक्ष आहे, जो मोक्षाच्या अथांग फळाने बहरलेला असतो; आणि यालाच या जगात 'सात्त्विक त्याग' हे मानाचे नाव दिले गेले आहे."

"जसे झाडाचे मूळ बीजच विस्तवात भाजून टाकले की त्या झाडाचा वंश पुढे कधीही वाढत नाही; तसेच कर्माच्या फळाचा त्याग करून ज्याने कर्माचे बंधनच कायमचे नष्ट केले आहे—"

"लोखंडाचा तुकडा परिस मण्याला स्पर्श करताच, त्या लोखंडाचा काळेपणा आणि त्याचा लोहधातूचा मूळ दोष जसा एका क्षणात नष्ट होऊन जातो; तसेच त्याच्या अंतःकरणातील रज आणि तम हे दोन्ही दोष तुटून जातात."

"त्यानंतर, वाढलेल्या शुद्ध सत्वगुणामुळे त्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचे दिव्य डोळे उघडतात; मग त्याला हा संपूर्ण संसार तसा भासतो, जसे संध्याकाळच्या वेळी वाळवंटातील मृगजळ आपोआप नाहीसे होते."

"तसेच, त्याच्या शुद्ध बुद्धीसमोर हा एवढा मोठा दिसणारा विश्वाचा पसारा पूर्णपणे खोटा (असत) ठरतो; आणि मोकळ्या आकाशात जसे काहीच दिसत नाही, तसे त्याला केवळ एक शुद्ध परब्रह्म रूप पाहायला मिळते."

जो मनुष्य अशुद्ध व वाईट कर्माचा (अकुशल कर्माचा) कधीही द्वेष करत नाही, आणि उत्तम कर्माच्या ठिकाणी (कुशल कर्मात) कधीही अडकून पडत नाही (आसक्त होत नाही); सत्वगुणाने पूर्णपणे भरलेला (सत्त्वसमाविष्टः), अत्यंत बुद्धीमान (मेधावी) आणि सर्व शंका दूर झालेला (छिन्नसंशयः) तो पुरुषच खरा श्रेष्ठ 'त्यागी' होय.

"म्हणून, पूर्वजन्मीच्या कर्माच्या (प्रारब्धाच्या) बळावर समोर येणारी जी चांगली आणि वाईट (कुशलाकुशल) कर्मे असतात; ती त्याच्या आत्मस्वरूपात तशी विरून जातात, जसे निळ्या आकाशाच्या अंगावर आलेले काळे ढग आकाशातच जिरून जातात."

"तशी त्याची दृष्टी कर्माच्या पलीकडे गेल्यामुळे, हे किरीटी अर्जुना, तो कर्माच्या बऱ्या-वाईट फळामुळे मिळणाऱ्या सुख आणि दुःखाच्या चक्रात कधीही अडकत नाही."

"चांगले कर्म समोर आले म्हणून आनंदाने उड्या मारणे, किंवा वाईट कर्म वाट्याला आले म्हणून त्याचा मनात तीव्र द्वेष करणे, असा कोणताही विकार त्याच्या ठिकाणी उरत नाही."

"कारण, कर्माच्या सत्यतेविषयी त्याच्या मनात आता साधी शंकाही उरलेली नसते; जसे झोपेतून जागे झाल्यावर माणसाला स्वप्नातील सुखा-दुःखाचा भास एका क्षणात खोटा वाटतो, तसे."

"म्हणून, कर्म वेगळे आणि कर्म करणारा मी वेगळा आहे, अशा दुजेपणाच्या (द्वैताच्या) गोष्टी ज्याच्या मनातून कायमच्या पुसल्या गेल्या आहेत; हे पांडुपुत्रा, त्यालाच खरा 'सात्त्विक त्याग' म्हणतात."

"अशा रीतीने कर्माच्या फळाचा त्याग केला, तरच कर्म खऱ्या अर्थाने सोडले (त्यजले) जाते; नाहीतर केवळ बाह्य स्वरूपाने कर्म सोडले, तर ते माणसाला संसारात अधिकच घट्ट बांधून ठेवते."

कारण, जोपर्यंत मनुष्य या शरीराला धारण करून बसला आहे (देहभृता), तोपर्यंत त्याच्याकडून सर्व कर्मांचा पूर्णपणे मुळासकट त्याग केला जाणे (अशेषतः त्यक्तुम्) अजिबात शक्य नाही; म्हणूनच, जो मनुष्य कर्माच्या फळाचा त्याग करतो, त्यालाच जगात खरा 'त्यागी' असे म्हटले जाते.

"आणि हे दोन्ही हातांनी बाण चालवणाऱ्या अर्जुना (सव्यसाची), ज्यांनी स्वतः हे मानवी शरीर धारण केले आहे, आणि तरीही जे 'मी सर्व कर्मे सोडून देईन' असा खोटा हट्ट धरतात; ते लोक खरोखर अत्यंत मूर्ख (गावढे) आहेत."

"मातीचे अस्तित्व स्वतःच्या अंगावर घेऊन तयार झालेला मातीचा घडा (घटु), मी मातीचा त्याग करीन असे कधी म्हणू शकेल का? किंवा विणलेला कपडा (पटु) स्वतःमधील कापसाच्या धाग्यांचा त्याग करून कुठे बरं जाऊ शकेल?"

"तसेच, ज्याच्या शरीरात साक्षात उष्णता भरलेली आहे, अशा अग्नीला कधी स्वतःच्याच उष्णतेचा कंटाळा येईल का? किंवा पेटलेला दिवा कधी स्वतःच्याच प्रकाशाचा (प्रभेचा) द्वेष करू शकेल का?"

"हिंग जर स्वतःच्या उग्र वासाला कंटाळला, तर तो जगात सुवास कुठून आणणार? किंवा पाण्याचे मूळ वाहणारे द्रवपण काढून घेतले, तर ते पाणी जगात शिल्लक तरी कसे राहणार?"

"तसेच, माणूस जोपर्यंत या शरीराच्या आश्रयाने जिवंत जगात वावरत असतो; तोपर्यंत 'मी सर्व कर्मे सोडून दिली आहेत' असे म्हणणे म्हणजे निव्वळ वेडेपणा (पिसें) नाही का?"

"आपण आपल्या हाताने कपाळावर गंधाचा टिळा लावला तर तो पुसून टाकता येतो; पण सांगा बरं, विधात्याने जन्माच्या वेळी कपाळावर (निडळावर) लिहिलेले मूळ नशीब कधी पुसून टाकता येईल का?"

"तसेच, माणसाने स्वतः सुरू केलेले सकाम कर्म तो सोडू शकतो; पण ज्या कर्माच्या बळावर हे शरीर जिवंत श्वास घेत आहे, त्या नैसर्गिक कर्माला माणसाचे शरीर जिवंतपणी कसे बरं सोडू शकेल?"

"माणूस गाढ झोपलेला असतानाही ज्याचे श्वासोच्छ्वास पोटाच्या आत अखंड चालू असतात; अशा वेळी 'मी काहीही करत नाही' असे म्हणणाऱ्या माणसाची गती कशी बरं मानायची?"

"या शरीराच्या निमित्ताने (मिसके) माणसाला कर्म पूर्णपणे चिकटलेले असते; ते माणूस जिवंत असताना किंवा मरून गेल्यावरही (देह जळेपर्यंत) त्याचा पाठ कधी सोडत नाही."

"या अटळ कर्माला शरीरातून मुक्त करण्याची जगात केवळ एकच खरी रीत आहे, ती तू ऐक; कर्म करत असताना त्याच्या फळाच्या आशेला कधीही आपल्या मनावर ताबा मिळवू द्यायचा नाही."

"जेव्हा कर्माचे फळ परमेश्वराच्या चरणी अर्पण केले जाते, तेव्हा भगवंताच्या कृपेने अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा प्रकाश पेटतो; मग जसे दोरीचे खरे ज्ञान झाल्यावर, तिथे भासणाऱ्या सापाची (व्याळाची) भीती एका क्षणात नाहीशी होते—"

"तसेच, त्या आत्मज्ञानाचा उदय झाल्यावर, मनातील अज्ञानासह संसाराची सर्व कर्मे आपोआप गळून पडतात; हे पार्था, जेव्हा माणसाच्या आयुष्यात असा प्रसंग येतो, त्यालाच खरा 'कर्मत्याग' म्हणतात."

"म्हणून, अशा प्रकारे जगात कर्मे करत असताना जो फळाचा त्याग करतो, त्यालाच खरा त्यागी मानावे; याशिवाय केवळ बळजबरीने कर्म सोडणे म्हणजे, आजारी माणसाला तात्पुरती आलेली ग्लानी किंवा मूर्च्छा म्हणजे त्याला मिळालेली विश्रांती, असे समजण्यासारखे खोटे आहे."

"तो मनुष्य एका कर्माने थकला की दुसऱ्या कर्मामध्ये विश्रांती शोधायला जातो; हे आचरण कसे आहे? जसे पाठीवर बसणाऱ्या काठीच्या (दांडियाच्या) भयंकर मारापासून वाचण्यासाठी, एखाद्याने समोरून येणाऱ्या मुक्क्यांचा (बुक्यांचा) मार खायला धावून जावे, तसे."

"पण हे बोलणे राहू दे; या तिन्ही लोकात केवळ तोच एक पुरुष खरा त्यागी आहे, ज्याने कर्माच्या फळाचा त्याग करून कर्माचे बंधन मुळापासून उपटून (निष्कृती करून) टाकले आहे."

कारण, कर्माच्या फळाची आशा न सोडणाऱ्या (अत्यागी) पुरुषांना मृत्यूनंतर (प्रेत्य) अनिष्ट (वाईट), इष्ट (चांगले) आणि मिश्र (दोन्ही मिळून) असे तीन प्रकारचे कर्माचे फळ भोगावेच लागते; परंतु कर्माचा पूर्ण त्याग करणाऱ्या खऱ्या संन्यासी पुरुषांना (संन्यासिनाम्) हे फळ जगात कधीही आणि कुठेही बाधत नाही.

"एरवी पाहता, हे धनंजया, या तीन प्रकारच्या कर्माच्या फळाचा उपभोग घेण्यासाठी केवळ तेच लोक पात्र ठरतात, जे कर्माच्या फळाची आशा मनातली कधीही सोडत नाहीत."

"जसे स्वतःच्या कन्येला (दुहितेला) जन्म देऊन पिता म्हणतो, 'आता हिच्यावर माझी मालकी नाही (न मम्)'; तो कन्यादान करून मुक्त होतो, पण तिला पत्नी म्हणून स्वीकारणारा जावई (प्रतिग्रहीता) त्या नात्याच्या बंधनात अडकतो."

"जे लोक आपल्या शेतात विषाची शेती करतात, ते ते विष बाजारात विकून पैसे कमावून सुखाने जगतात; पण जे अज्ञानी लोक स्वतःचे पैसे खर्च करून ते विष खाण्यासाठी विकत घेतात, ते आपला प्राण गमावतात."

"तसेच, साधक जगात कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, पण मनामध्ये फळाची आशा धरत नाही; त्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला कधीही आपल्या जाळ्यात ओढू शकत नाही."

"वाटेने चालताना रस्त्याच्या कडेला लागलेल्या झाडाचे गोड फळ केवळ तोच माणूस तोडतो, ज्याच्या मनात ते फळ खाण्याची इच्छा असते; तसेच कर्माचे फळ समाजात केवळ त्यालाच मिळते, जो फळाची वासना धरतो."

"पण जो कर्म करूनही त्याचे फळ स्वीकारत नाही, तो या जगाच्या जन्म-मृत्यूच्या चक्रात कधीही पडत नाही; कारण हे संपूर्ण जग म्हणजे केवळ या तीन प्रकारच्या कर्माच्या फळाचाच पसारा आहे."

"स्वर्गातील देव, पृथ्वीवरील मनुष्य आणि जमिनीवरील झाडे-धोंडे (स्थावर); या सर्वांनाच मिळून हे विश्वाचे मोठे गाठोडे (जगडंबर) म्हणतात, आणि हे तिन्ही प्रकार केवळ कर्माच्या फळाचेच रूप आहेत."

"त्या तीन फळांपैकी एक फळ 'अनिष्ट' (वाईट) असते, दुसरे फळ केवळ 'इष्ट' (चांगले) असते, आणि तिसरे फळ 'इष्टानिष्ट' (मिश्र - चांगले व वाईट मिळून) असे तीन भागांत विभागलेले असते."

"ज्या लोकांची बुद्धी केवळ संसाराच्या भोगांमध्ये बुडलेली असते, जे शास्त्राच्या नियमांचे उल्लंघन करून (अविधीने) नेहमी वाईट आणि निषिद्ध कर्मांच्या (कुव्यापारांच्या) मागे धावत असतात—"

"त्यांना मृत्यूनंतर मातीतील किडे (कृमी), लहान कीटक किंवा दगड-धोंड्यांसारखे अत्यंत खालच्या दर्जाचे निकृष्ट शरीर लाभते; यालाच शास्त्रात 'अनिष्ट कर्मफळ' म्हणतात."

"आणि जे लोक आपल्या स्वधर्माचा आदर करतात, आपले कर्तव्य नेहमी पुढे ठेवतात, आणि वेदांच्या आज्ञा पाळून समाजात नेहमी उत्तम पुण्याची कर्मे (सुकृत) करत राहतात—"

"त्यांना मृत्यूनंतर स्वर्गातील इंद्रदेवासारखी अत्यंत ऐश्वर्यवान दिव्य शरीरे प्राप्त होतात; हे अर्जुन (सव्यसाची), त्यालाच जगात 'इष्ट कर्मफळ' म्हणून ओळखले जाते."

"आणि जसे गोड आणि आंबट रस एकत्र कालवले की, त्या दोन्हींपेक्षा एक वेगळाच अत्यंत चवदार (फरसाळा) तिसरा रस तयार होतो, जो आधीच्या दोन्ही स्वादांना मागे टाकतो—"

"किंवा जसे दोन विरुद्ध गुण एकत्र आल्यावर एक नवीन ताकद निर्माण होते, तसेच जेव्हा माणसाच्या हातून जगात सत्य आणि असत्य, चांगले आणि वाईट अशा दोन्ही कर्मांचे समप्रमाणात आचरण घडते—"

"तेव्हा त्या सारख्याच प्रमाणात घडलेल्या चांगल्या आणि वाईट (शुभाशुभ) कर्मांच्या एकत्र येण्यामुळे, माणसाला पुन्हा या पृथ्वीवर मानवाचा जन्म लाभतो; यालाच 'मिश्र कर्माचे फळ' म्हणतात."

"असे हे तीन प्रकारांचे कर्माचे फळ या जगात पसरलेले आहे; आणि ज्या माणसाने मनात फळाची आशा जिवंत ठेवली आहे, त्याला हे कर्माचे भोग भोगायला लावल्याशिवाय कधीही सोडत नाहीत."

"जसे जिभेचे चोचले पुरवण्यासाठी उत्तम चमचमीत जेवण करताना सुरुवातीला खूप गोड वाटते; पण जर त्या अन्नात विष कालवलेले असेल, तर पचताना शेवटी माणसाचा मृत्यू अटळ असतो."

"किंवा जशी एखाद्या चोराशी (संवचोराशी) केलेली मैत्री तोपर्यंतच खूप चांगली वाटते, जोपर्यंत प्रवासात एखादे भयंकर हिंस्र जंगल (दांग) येत नाही; अथवा वेश्येचे रूप तोपर्यंतच चांगले वाटते, जोपर्यंत ती माणसाच्या पैशाला स्पर्श करत नाही."

"तसेच, ही सकाम कर्मे करताना माणसाला जगात स्वतःचा मोठा मोठेपणा आणि ऐश्वर्याची हुशारी (फरारी) मिरवायला मिळते; पण मृत्यूनंतर (निधनी) ती कर्मे त्याला आपले भयंकर फळ भोगायला लावतात."

"जसा एखादा बलाढ्य सावकार (समर्थु) आपल्या गरीब कर्जदाराच्या (ऋणियाच्या) दारात पैशाची मागणी करण्यासाठी व्याजाच्या चिठ्ठ्या (बाइणिया) घेऊन उभा राहतो, आणि पैसे घेतल्याशिवाय दारातून हलत नाही; तसेच कर्माचे भोग प्राण्याला भोगावेच लागतात."

"मग धान्याच्या पिकावरून पडलेला दाणा जमिनीत पेरला की त्यातून पुन्हा नवीन धान्याचे कणीस वर येते, ते पुन्हा जमिनीवर पडते आणि पुन्हा उगवते; हे चक्र जसे अखंड चालते—"

"तसेच कर्माचे फळ भोगताना त्यातून नवीन कर्माची बीजे जन्माला येतात, आणि माणूस जन्मामागून जन्म घेत या चक्रात फिरत राहतो; जसे वाटेने चालताना माणसाचे पाय एका पावलामागून दुसरे पाऊल टाकत रस्ता पार करतात, तसे."

"जोपर्यंत नदी पार करण्यासाठी योग्य नावेचा किंवा सांगडीचा आश्रय मिळत नाही, तोपर्यंत माणूस जसा नदीच्या याच काठावर (ऐलीच थडीवर) अडकून पडतो; तसेच फळाची आशा न सोडल्यामुळे माणूस संसाराच्या या भोगातून कधीही सुटू शकत नाही."

"अशा कर्माचे साधन आणि साध्य या चक्रात अडकल्यामुळे, कर्माचा हा फळभोग जगात वाढत राहतो; आणि जे कर्माचा खोटा त्याग करतात, ते संसाराच्या या जाळ्यात पूर्णपणे अडकून (गोविले) जातात."

"एरवी पाहता, जसे जाईच्या फुलाचे पूर्णपणे उमलणे (फांकणे) म्हणजेच जणू त्याच्या वाळून सुकण्याची सुरुवात असते; तसेच ज्यांनी कर्माच्या निमित्ताने कर्तेपणा सोडून दिला आहे, त्यांचे कर्म करणे म्हणजेच कर्म न करण्यासारखे अलिप्त असते."

"शेतातील धान्य पेरण्याऐवजी जर ते बीजच भाजून किंवा खाऊन टाकले, तर पुढे शेती वाढवण्याचा खटाटोप (कुळवाडी खाच) आपोआप संपून जातो; तसेच कर्माच्या फळाचा त्याग केल्यामुळे माणसाचे कर्माचे सर्व बंधन जागेवरच संपते."

"त्यानंतर सत्वगुणाच्या शुद्धीच्या मदतीने, आणि सद्गुरूंच्या कृपेच्या अमृताच्या वर्षावाने, अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा जो हा पवित्र उदय होतो; तो मनातील दुजेपणाचे (द्वैताचे) सर्व दारिद्र्य कायमचे पळवून लावतो."

"तेव्हा या जगात भासणारे हे तीन प्रकारच्या कर्माचे फळ मुळासकट नष्ट होते; आणि कर्म भोगणारा (भोक्ता) व भोगण्याची वस्तू (भोग्य) हे दोन्ही भेद आपोआप शांत (निमाले) होतात."

"अशा प्रकारे, ज्यांच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाने युक्त असणारा हा खरा संन्यास घडतो, हे वीर अर्जुना; केवळ तेच लोक कर्माचे हे भयंकर भोग भोगण्याच्या त्रासातून कायमचे मुक्त होतात."

"आणि या खऱ्या संन्यासाच्या बळावर जेव्हा माणसाची दृष्टी आपल्या मूळ आत्मस्वरूपात स्थिर होते; तेव्हा सांगा बरं, त्याला जगात 'कर्म' नावाची कोणती वेगळी वस्तू पाहायला तरी मिळेल का? कधीच नाही."

"ज्या भिंतीवर सुंदर चित्रे काढलेली असतात, ती भिंतच जर कोसळून (पडून) गेली, तर त्या चित्रांची जशी केवळ साधी माती होऊन जाते, किंवा सकाळचा सूर्य उगवल्यावर जसा आकाशात रात्रीचा काळा अंधार उरत नाही—"

"जेव्हा समोर मूळ वस्तूच उभी नसेल, तर सांगा बरं तिची सावली तरी कुठून दिसणार? किंवा समोर आरसाच नसेल, तर स्वतःचा चेहरा पाहण्याचा भास तरी कुठे होणार?"

"माणसाची झोप पूर्णपणे उडून तो जागा झाल्यावर, त्याला स्वप्नातील गोष्टी आठवण्याचा प्रसंग तरी कुठून येणार? मग ते स्वप्न खरे होते की खोटे होते, असा वाद तरी कोण घालत बसेल?"

"तसेच, या खऱ्या संन्यासाच्या प्रकाशात संसाराच्या मूळ अज्ञानाचा (अविद्येचा) पायाच उखडला जातो; मग त्या मायेपासून निर्माण होणाऱ्या कर्माची देवाणघेवाण तरी कोण आणि कशी करणार?"

"म्हणून, या खऱ्या संन्यासी पुरुषाच्या ठिकाणी कर्माची सर्व बंधने पूर्णपणे नाहीशी (खई) होतात; पण जोपर्यंत सामान्य माणसाच्या शरीरात संसाराचे हे अज्ञान (अविद्या) जिवंत असते—"

"जोपर्यंत तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानून, आपली बुद्धी बऱ्या आणि वाईट कर्मांच्या मागे पळवतो, आणि ज्याची दृष्टी समाजात केवळ भेदाच्या खोट्या मोठेपणात (राणिधिवेत) अडकलेली असते—"

"तोपर्यंत, हे चतुर अर्जुना (सुवर्मा), माणसाचा आत्मा आणि त्याचे कर्म या दोन्हींच्या नात्यात खूप मोठे अंतर असते; जसे पूर्व दिशा आणि पश्चिम दिशा यांच्यामध्ये कधीही न मिटणारे अथांग अंतर असते, तसे."

"किंवा जसे निळे आकाश आणि आकाशात तरंगणारे काळे ढग, प्रत्यक्ष सूर्यदेव आणि वाळवंटातील खोटे मृगजळ, अथवा ही स्थिर धरणी माता आणि हवेत वाहणारा चंचल वारा; यांच्यामध्ये जसा कोणताही मूळ संबंध नसतो—"

"नदीच्या प्रवाहामध्ये असणारा मोठा दगड (खडक) जरी रात्रंदिवस नदीच्या पाण्याला पांघरून पाण्यामध्येच पडलेला असला; तरी तो दगड वेगळा आणि नदीचे पाणी वेगळे, हा फरक जगात सर्वांना स्पष्ट माहीत असतो."

"पाण्याच्या कडेला किंवा पाण्यातच उगवलेली शेवाळाची वेल (बाबुळी) जरी पाण्याच्या अत्यंत जवळ असली, तरी ती पाण्याचा भाग नसते; किंवा दिव्याच्या संगतीमुळे काचेवर जमलेली काळी काजळी म्हणजेच काय साक्षात दिवा आहे असे म्हणता येईल का?"

"चंद्राच्या बिंबावर दिसणारा तो काळा डाग (कलंक) जरी चंद्रावरच दिसत असला, तरी तो डाग काही स्वतः चंद्र नव्हे, तो वेगळा आहे; माणसाची दृष्टी आणि त्याचे डोळे यांच्यामध्ये जेवढे मर्माचे अंतर असते—"

"किंवा रस्त्याने चालणारा प्रवासी आणि रस्ता, पाण्याच्या प्रवाहाबरोबर वाहून जाणारे लाकूड आणि पाणी, अथवा आरशात स्वतःचा चेहरा पाहणारा माणूस आणि तो आरसा; यांच्यात जेवढे उघड अंतर असते—"

"हे पार्था, तशाच प्रकारे माणसाचा शुद्ध आत्मा वेगळा असतो आणि त्याची सांसारिक कर्मे एकदम वेगळी (सिने) असतात; पण माणसाच्या अज्ञानामुळे ती दोन्ही एकच वाटतात, ते कसे, तर—"

"जसे सरोवरामध्ये उगवलेले कमळाचे झाड (अब्जिनी) स्वतः कमळाला उमलवते, पण त्याचा गोड सुगंध घेण्यासाठी भुंग्याला (अलीला) बोलावते; ती जशी वेगवेगळी कारणे एकत्र येतात—"

"तसेच आत्म्याच्या सान्निध्यात शरीराकडून ज्या काही सर्व क्रिया घडतात, त्या क्रिया घडवून आणण्यासाठी कारणीभूत असणारी जी पाच मुख्य बाह्य कारणे आहेत; त्या पाच कारणांचे रूप मी तुला आता सविस्तर सांगतो."

हे महाबाहो अर्जुना, जगातल्या सर्व कर्मांची सिद्धी होण्यासाठी (कर्मे पूर्ण होण्यासाठी) कारणीभूत असणारी ही पाच कारणे तू माझ्याकडून नीट समजून घे; ज्या कारणांचे निरूपण कर्माचा अंत करणाऱ्या सांख्य तत्त्वज्ञानात (साङ्ख्ये कृतान्ते) अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले गेले आहे.

"आणि ही जी पाच मुख्य कारणे आहेत, ती तू आता माझ्या मुखातून सहज जाणून घेशील; कारण मोठी शास्त्रे आपले दोन्ही हात वर करून (बाहू उभारून) याच कारणांचा ढोल बडवत आहेत."

"सर्व वेदांचे राजे असणाऱ्या उपनिषदांच्या राजधानीत, सांख्य आणि वेदांत शास्त्राच्या भव्य मंदिरात, सिद्धांताच्या मोठ्या नगऱ्यांच्या आवाजात (निशाणध्वनीत) ज्या पाच कारणांची गर्जना रात्रंदिवस चाललेली असते—"

"जगातल्या कोणत्याही कर्माची सिद्धी होण्यासाठी केवळ हीच पाच कारणे मुख्य भांडवल (मुद्दल) म्हणून काम करतात; तिथे माणसाने आपल्या कधीही न भंगणाऱ्या शुद्ध आत्म्याला (आत्मराजाला) कर्माचा कर्ता मानून ओढू नये."

"या सिद्धांताची मोठी दवंडी (डांगुरटी) जगात सर्वत्र प्रसिद्ध झालेली आहे, हे किरीटी; म्हणूनच हा पवित्र विचार तुझ्या कानावर (कर्णपुटीत) घालणे हे माझे मुख्य काम आहे."

"आणि दुसऱ्या कोणाच्या मुखातून हे ज्ञान ऐकण्याचा तुला त्रास कशासाठी हवा? जेव्हा साक्षात चैतन्याचे अमूर्तरत्न असणारा मी स्वतः तुझ्या हातामध्ये खेळायला तयार आहे."

"स्वतःच्या डोळ्यांसमोर स्वच्छ आरसा उभा धरलेला असताना, स्वतःचा चेहरा कसा दिसतो हे पाहण्यासाठी माणसाने उगीच दुसऱ्या लोकांच्या डोळ्यांची मदत मागण्याची काय गरज आहे?"

"माझा भक्त ज्या ज्या भावनेने आणि इच्छेने माझ्याकडे पाहतो, त्याच्यासाठी मी त्याच रूपाचा बनून जातो; असा मी आज रणांगणात तुझा लाडका सखा आणि जणू खेळणे बनून उभा आहे."

आपल्या प्रेमाच्या भरात भगवान श्रीकृष्ण जेव्हा असे गोड शब्द बोलत होते, तेव्हा ते ऐकून अर्जुनाचे शरीर आणि मन आनंदाच्या महासागरात वितळून जाऊ लागले.

जसा पौर्णिमेच्या चांदण्याचा अफाट प्रकाश पडताच, चंद्रकांत मण्यांचा डोंगर वितळून (विघरोन) त्याचे साक्षात पाण्याचे सुंदर सरोवर बनून जावे—

तसेच, मिळणारा आनंद आणि तो भोगणारा मी वेगळा आहे, या दोन्हींच्या मधली भिंत एका क्षणात तुटून गेली; आणि अर्जुनाच्या शरीराच्या आकृतीमध्ये साक्षात निखळ सुखच भरून राहिले.

अशा वेळी, अर्जुन संवादाचा मूळ विषय विसरून पूर्णपणे समाधीत बुडू लागला आहे, हे समर्थ असणाऱ्या भगवंतांनी लगेच ओळखले; आणि पाण्यात बुडणाऱ्या माणसाला वाचवण्यासाठी जशी धाव घ्यावी, तसे देवाने केले."

'अर्जुनासारखा मोठा वीर योद्धा आणि त्याची ही अथांग बुद्धी (प्रज्ञा) जर सुखाच्या पुरात अशी वाहून गेली, तर पुढचे काम कसे होणार?' म्हणून देवाने त्याला त्या आनंदाच्या पुरातून बाहेर काढले.

भगवंत त्याला हलवून म्हणाले, "अरे पार्था, तू जरा शुद्धीवर ये आणि स्वतःकडे नीट पाहा!" तेव्हा अर्जुनाने एक मोठा सुस्कारा (श्वास) सोडला आणि आपले डोके हलवले."

अर्जुन म्हणाला, "हे दात्या श्रीकृष्णा, मी तुमच्याशी असणाऱ्या या वेगळेपणाच्या नात्याला (व्यक्ती शेजाराला) आता कंटाळलो आहे; आज मी तुमच्याशी पूर्णपणे एकरूप (एकहार) व्हायला निघालो होतो."

"आणि मला तसा सुखाचा अनुभव घेण्याची तीव्र इच्छा झालेली असताना, तुम्ही केवळ तुमच्या प्रेमापोटी माझ्या आणि त्या सुखाच्या मध्ये कशासाठी आडवे येता?"

त्यावर भगवान श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, "अरे माझ्या भोळ्या सख्या, तुला अजून हे मर्म माहीत नाही का? सांगा बरं, आकाशातील चंद्र आणि त्याची चांदणी (चंद्रिका) हे कधी एकमेकांपासून वेगळे राहू शकतात का? ते एकच आहेत."

"आणि हा प्रेमाचा आंतरिक भाव तुला शब्दांनी उघड करून सांगायलाही आम्हाला भीती वाटते; कारण जिथे रुसवा धरल्यावर प्रेम अधिक घट्ट होते, तेच खरे प्रेम असते."

"आपल्या या नात्यात एकमेकांच्या मनातील खूण ओळखणे, आणि वरवर भांडणे (विसंवाद करणे) हाच तर या प्रेमाचा खरा जिवंतपणा आहे; म्हणून हे बोलणे आता इथेच राहू दे."

"तर, हे पांडुपुत्रा, आपण आता कोणत्या विषयावर बोलत होतो? माणसाचा शुद्ध आत्मा आणि त्याची सांसारिक कर्मे यांच्यातील फरक (भिन्नता) आपण पाहत होतो ना?"

त्यावर अर्जुन उत्साहाने म्हणाला, "होय देवा, माझ्या मनात जे चालले होते, तेच उत्तम तत्त्वज्ञान तुम्ही स्वतःहून अगदी योग्य वेळी सुरू केले आहे."

"संसारच्या सर्व कर्मांचे मूळ बीज असणारी जी पाच मुख्य कारणे आहेत, ती मी तुला सविस्तर सांगेन, अशी तुम्ही आधी जणू पैजच घेतली होती."

"आणि या कर्मांमध्ये आत्म्याचा सांधा कोणताही संबंध नसतो, हे जे तुम्ही मला सांगायला सुरुवात केली होती; ते माझे ज्ञानाचे देणे (लाहाणे) आपण मला आता पूर्ण करून द्यावे."

अर्जुनाचे हे गोड बोलणे ऐकून, विश्वाचा मालक असणाऱ्या श्रीकृष्णांना अथांग आनंद झाला; ते मनात म्हणाले, 'ज्ञानाची भूक लागून असा धरणे धरून बसणारा श्रेष्ठ श्रोता जगात अर्जुनाशिवाय दुसरा कुठे बरं मिळणार!'

"परंतु हे अर्जुना, मी जे हे निरूपण करीन, ते जरी प्राकृत (मराठी) भाषेत असले, तरी त्याचा गोडवा पाहून ते तुला कायमचे आपले ऋणी (कर्जदार) करून सोडेल."

त्यावर अर्जुन म्हणाला, "देवा, आपण आपला आधीचा प्रेमळ भाव काय विसरलात? आपण या ज्ञानाच्या गोष्टी सांगताना अजूनही आमच्यामध्ये हे 'मी आणि तू' चे वेगळेपण का ठेवत आहात?"

त्यावर श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, "होय, खरे आहे! आता तू तुझ्या एकाग्रतेचा (अवधानाचा) सुंदर विस्तार कर, आणि मी जे पुढे सांगायला निघालो आहे ते शांतपणे ऐक."

"तर, हे धनुर्धरा अर्जुना, हे अत्यंत सत्य आहे की, जगातल्या सर्व कर्मांची उभारणी ही बाह्य स्वरूपात केवळ पाच कारणांमुळेच होत असते."

"आणि ती जी पाच कारणांची मोठी सेना (दळवाडे) आहे, ज्यांच्यामुळे कर्माचे रूप समाजात मांडले जाते; ती कर्मे घडून येण्यासाठी पाच मुख्य हेतू कारणीभूत असतात."

"याउलट, माणसाचे मूळ आत्मतत्त्व या सर्वांपासून पूर्णपणे अलिप्त (उदासीन) असते; ते कर्माचे कारणही नसते आणि साधनही नसते, तसेच ते कर्माच्या सिद्धीसाठी स्वतः कधीही हात लावत नाही."

"त्या आत्म्याच्या केवळ सान्निध्यात, जगात चांगली आणि वाईट कर्मे तशी सहज निर्माण होतात; जसे मोकळ्या आकाशात रात्र आणि दिवस आपोआप होत राहतात, त्याप्रमाणे."

"पाणी, उजेड (तेज) आणि धूर यांचा जेव्हा हवेशी (वायूशी) संयोग होतो, तेव्हा आकाशात ढग (अभ्र) तयार होतात; पण मोकळे आकाश त्या ढगांच्या बनण्याला कधीही जाणत नाही, ते अलिप्त असते."

"अनेक लाकडांचे तुकडे एकत्र करून नाव बनते, ती नाव नावाड्याच्या कष्टाने आणि हवेच्या (अनिळाच्या) वेगाने पाण्यात पुढे चालते; पण ते नदीचे पाणी केवळ साक्षी म्हणून शांत राहते."

"किंवा जसे मातीच्या गोळ्यावर (पिंडावर) मेहनत केल्यावर सुंदर भांडे तयार होते; त्यासाठी लाकडी काठीने (दंडाने) कुंभाराचे ते चाक गोलगोल फिरवावे लागते—"

"आणि तिथे भांडे बनवण्याचे खरे कर्तृत्व कुंभाराचे (कुलालाचे) असते; सांगा बरं, त्या भांड्यात स्थिर असणाऱ्या पृथ्वी मातेचे केवळ आधाराशिवाय काय कष्ट असतात? तूच विचार कर."

"हे राहू दे; जगातील सर्व माणसांचे व्यवहार रोज सकाळी सूर्य उगवल्यावर सुरू होतात; पण सांगा बरं, त्या माणसांच्या कामांपैकी कोणते काम सूर्यदेवाच्या (सवित्याच्या) अंगावर येते? सूर्य केवळ प्रकाश देतो."

"तसेच, पाच हेतू एकत्र आल्यामुळे आणि या पाच मुख्य कारणांमुळेच जगात कर्माच्या वेलींची मोठी लावणी केली जाते; पण माणसाचा आत्मा या सर्वातून एकदम वेगळा (सिना) असतो."

"आता तीच पाच कारणे मी तुला वेगवेगळी करून अतिशय उत्तम प्रकारे समजावून सांगतो; जसे उत्तम पारख केलेल्या मोत्यांचे वजन करून ते वेगवेगळे ठेवावे, तसे."

ती पाच कारणे अशी आहेत — कर्माची मुख्य जागा म्हणजे शरीर (अधिष्ठानम्), कर्माचा मुख्य मालक म्हणजे जीव (कर्ता), वेगवेगळ्या प्रकारची ज्ञानेन्द्रिये (करणम्), वायूच्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या हालचाली (चेष्टा), आणि त्या सर्वांच्या वर असणारे अंतर्यामी देवांचे अनुग्रह (दैवम्) हे पाचवे मुख्य कारण होय.

"तशीच, त्यांच्या त्यांच्या लक्षणांसह तू आता ही कर्माची मुख्य कारणे ऐक; त्यापैकी या जगात मानवाचे 'शरीर' (देह) हे कर्माचे सर्वात 'पहिले' कारण आहे, असे मी म्हणतो."

"या शरीराला शास्त्रात 'अधिष्ठान' (राहण्याची जागा) असे म्हणतात; ते याच उद्देशाने म्हटले जाते की, कर्माची फळे भोगणारा जो जीव (भोक्ता) आहे, तो आपल्या भोगाच्या वस्तूंसह याच शरीरात राहतो."

"माणसाची दैव विधात्याने दिलेली दहा इंद्रिये रात्रंदिवस संसारात कष्ट करून, सुखाची आणि दुःखाची जी काही मोठी कमाई गोळा करत असतात—"

"ती सुखे आणि दुःखे भोगण्यासाठी या जीवात्मा पुरुषाला या शरीराशिवाय जगात दुसरी कोणतीही जागा नाही; म्हणूनच या देहाला 'अधिष्ठान' या नावाने संबोधिले जाते."

"हे शरीर म्हणजे प्रकृतीच्या २४ तत्त्वांचे एकत्र राहण्याचे एक मोठे वस्तीचे घर आहे; आणि माणसाच्या संसाराच्या बंधनाचे किंवा मोक्षाचे सर्व गुंतागुंतीचे प्रश्न याच शरीरात सुटू शकतात."

"थोडक्यात सांगायचे तर, हे धनंजया, माणसाच्या जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांचे मुख्य राहण्याचे ठिकाण हे शरीरच आहे; म्हणूनच या देहाला 'अधिष्ठान' म्हणतात."

"आणि कर्माचे 'दुसरे' मुख्य कारण म्हणजे 'कर्ता' (कर्म करणारा जीव) होय; जो स्वतः परब्रह्म चैतन्याचे केवळ एक लहानसे प्रतिबिंब आहे."

"जसे आकाशातील काळ्या ढगांमधून शुद्ध पाणी खाली जमिनीवर पडते, आणि जमिनीवर साचलेल्या डबक्यात (नाडरात) जेव्हा आकाशाचे बिंब पडते, तेव्हा ते बिंब त्या डबक्यासारखाच आकार धारण करते—"

"किंवा जसे गाढ झोपेच्या भरात एखाद्या मोठ्या राजाला स्वतःच्या राजा असण्याचा विसर पडतो; आणि तो स्वप्नामध्ये स्वतःला एक दरिद्री भिकारी (रंक) मानून दुःखी होतो—"

"तसेच, स्वतःच्या मूळ आत्मस्वरूपाचा विसर पडल्यामुळे, ते शुद्ध परब्रह्म चैतन्यच या शरीराच्या आकारात अडकून, स्वतःला 'मी केवळ शरीर आहे' असे मानू लागते."

"त्या अज्ञानाच्या आणि विसराच्या देशामध्ये, या आत्म्यालाच जगात 'जीव' या नावाने ओळखले जाते; ज्या जीवाने या नश्वर शरीराशी आपले नाते पूर्णपणे जोडून घेतले आहे."

"मूळ प्रकृती आपल्या गुणांमुळे सर्व कर्मे करत असते, पण हा जीव अज्ञानाच्या भ्रमामुळे 'ही सर्व कर्मे मीच केली' असे म्हणतो; म्हणूनच कर्माचे दुसरे कारण म्हणून या जीवाला 'कर्ता' म्हणतात."

"त्यानंतर, डोळ्यांच्या पापण्यांच्या केसांकडे सलग पाहिले असता, जशी ती एकच मोकळी चवरी किंवा कापलेला कापड वाटावा; तसे कर्माचे तिसरे कारण आहे."

"किंवा घरात लावलेल्या एकाच दिव्याचा प्रकाश, घराच्या वेगवेगळ्या खिडक्यांमधून (गवाक्षांमधून) बाहेर पडताना जसा अनेक वेगवेगळ्या दिव्यांचा प्रकाश असल्यासारखा भासतो—"

"अथवा जसे एकाच नटाने नाटकामध्ये नऊ वेगवेगळ्या रसांचे अभिनय केले, तर तो एकच माणूस जसा नऊ वेगवेगळ्या रूपांचा असल्यासारखा लोकांना वाटू लागतो—"

"तसेच, माणसाच्या बुद्धीचे समजून घेण्याचे सामर्थ्य तर मूळचे एकच असते; पण ते कान, डोळे इत्यादी वेगवेगळ्या अवयवांच्या मार्गाने जेव्हा बाहेर पडते, तेव्हा त्याला 'इंद्रिये' म्हणतात."

"त्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या इंद्रियांनाच शास्त्रात 'करण' (कर्माची साधने) म्हणतात; हे राजाच्या लाडक्या पुत्रा अर्जुना, हे कर्माचे 'तिसरे' मुख्य कारण आहे, असे तू जाण."

"आणि पूर्व दिशेला किंवा पश्चिम दिशेला वाहणारे वेगवेगळ्या नद्यांचे पाण्याचे प्रवाह जेव्हा शेवटी महासागरात एकत्र मिळतात, तेव्हा ते सर्व पाणी म्हणून जसे एकच होऊन जाते—"

"तसेच, मानवाच्या शरीरातील प्राणवायूमध्ये (हवेमध्ये) जी कर्माची अथांग क्रियाशक्ती अखंड वास करत असते; ती शक्ती शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांत गेल्यावर वेगवेगळी रूपे धारण करते."

"जेव्हा ती वायूची शक्ती माणसाच्या वाचेपाशी येते, तेव्हा तिच्यामुळे तोंडातून 'बोलणे' सुरू होते; आणि जेव्हा ती शक्ती हातामध्ये येते, तेव्हा तिच्यामुळे वस्तूंची 'देवाणघेवाण' सुरू होते."

"अरे अर्जुना, जेव्हा तीच शक्ती पायांच्या ठिकाणी कार्य करते, तेव्हा तिला 'चालण्याची गती' म्हणतात; आणि जेव्हा ती शरीराच्या मलमूत्राच्या खालच्या दोन्ही द्वारांपाशी जाते, तेव्हा तिला 'उत्सर्जन' म्हणतात."

"नाभीच्या मुळापासून (कंदापासून) छातीपर्यंत (हृदयापर्यंत) धाव घेऊन, जो हा वायू मुखातून पवित्र ॐ (प्रणवाचा) उच्चार करतो; त्यालाच शरीरामध्ये मुख्य 'प्राण वायू' म्हटले जाते."

"आणि तीच वायूची शक्ती जेव्हा कंठाच्या भागातून वरच्या दिशेला श्वासाची ये-जा (रिगानिगा) करते, तेव्हा ती 'उदान वायू' या नावाला पात्र ठरते."

"खालच्या द्वारातून मलमूत्र बाहेर टाकताना तिला 'अपान वायू' हे नाव मिळते; आणि संपूर्ण शरीरामध्ये रक्ताभिसरण करताना तीच शक्ती 'व्यान वायू' बनते."

"माणसाने जेवलेल्या अन्नाचा रस संपूर्ण शरीराच्या कानाकोपऱ्यात सारख्या प्रमाणात पोहोचवणे, आणि शरीराचे सांधे मजबूत ठेवणे—"

"अशा शरीराच्या अन्न पचनाच्या व्यवहारात, हे किरीटी, तीच वायूची क्रियाशक्ती 'समान वायू' या नावाने संबोधिली जाते."

"आणि शरीरात येणारी जांभई, शिंक, पोटातून येणारा ढेंकर, किंवा डोळ्यांची उघडझाप करणे; या क्रिया करताना तीच शक्ती अनुक्रमे नाग, कूर्म, कृकर इत्यादी उपप्राणांचे रूप घेते."

"अशा प्रकारे, हे चतुर योद्धा अर्जुना (सुभटा), या वायूच्या सर्व हालचाली (चेष्टा) मूळच्या एकच असतात; पण शरीरातील कार्यानुसार त्यांच्या नावामध्ये असा पालट होत असतो."

"त्या वेगवेगळ्या कामांच्या मार्गाने विभागलेल्या प्राणांच्या शक्तीलाच वायूच्या 'चेष्टा' म्हणतात; हे कर्माचे 'चौथे' मुख्य कारण आहे, असे तू निश्चित जाण."

"आणि जसा सर्व ऋतूंमध्ये शरद ऋतू सर्वात सुंदर असतो, शरद ऋतूत आकाशातील चंद्रबिंब सर्वात नटलेले असते, आणि त्या चंद्राला जसा साक्षात पौर्णिमेचा शुभ योग लाभावा—"

"किंवा जसे वसंत ऋतूमध्ये सुंदर बाग (आराम) बहरलेली असावी, त्या बागेत आपल्या लाडक्या प्रियकराची भेट व्हावी, आणि त्या भेटीत सुगंधी उपचारांची अथांग रेलचेल असावी—"

"अथवा हे पांडुपुत्रा, जसे सरोवरातील कमळ उमलणे (विकसित होणे) ही सर्वात सुंदर गोष्ट असते, आणि त्या उमललेल्या कमळातून पवित्र सुगंधी परागकणांचा सुवास बाहेर पडावा—"

"किंवा वाचेमध्ये सुंदर कविता करण्याचे सामर्थ्य असावे, त्या कवितेत गोड रसाळपणा (रसिकत्व) असावा, आणि त्या रसाळपणात थेट परब्रह्माच्या आनंदाचा स्पर्श असावा—"

"तसेच माणसाच्या बुद्धीच्या सर्व वैभवामध्ये तिचे शुद्ध असणे सर्वात श्रेष्ठ असते, आणि त्या बुद्धीला इंद्रियांची बळकट प्रौढता लाभावी—"

"आणि त्या इंद्रियांच्या प्रौढतेला सर्वात सुंदर आणि निर्मळ शृंगार केव्हा लाभतो? जेव्हा त्या इंद्रियांवर कृपा करणाऱ्या पाठीराख्या अधिष्ठात्या देवतांचा उत्तम मेळ जुळून येतो, तेव्हा."

"म्हणून, माणसाचे डोळे, कान इत्यादी दहाला दहा इंद्रिये चालण्यामागे, त्यांच्या पाठीशी उभे राहून आपापला आशीर्वाद देणारे सूर्य, वायू इत्यादी देवतांचे मोठे मंडळ (सुरांचे वृंद) कार्यरत असते."

"त्या इंद्रियांना चालवणाऱ्या देवतांच्या समूहालाच 'दैव' म्हणतात; हे कर्माचे 'पाचवे' मुख्य कारण आहे, असे तू इथे नीट समजून घे, असे देव म्हणाले."

"अशा प्रकारे, तुझ्या बुद्धीला पटेल (आयणीस येईल) अशी या जगातील सर्व कर्मांची ही मुख्य खाण, पाच कारणांच्या भेदाने मी तुला सविस्तर सांगून निरूपण केली."

"अब हीच कर्माची खाण पुढे कशी वाढते, आणि या जगात कर्माची मोठी सृष्टी कशी निर्माण होते; त्यासाठी कारणीभूत असणारे जे पाच मुख्य हेतू आहेत, ते मी तुला उघड करून दाखवतो."

माणूस आपल्या शरीर, वाचा आणि मन (शरीरवाङ्मनोभिः) यांच्या आधारे जगात ज्या कर्माची सुरुवात करतो; ते कर्म मग शास्त्राला धरून असणारे योग्य (न्याय्य) असो वा शास्त्राच्या विरुद्ध असणारे वाईट (विपरीत) असो, ती सर्व कर्मे घडून येण्यासाठी हीच पाच कारणे मुख्य हेतू ठरतात.

"जसे वसंताच्या ऋतूचे (माधवीचे) आगमन झाल्यावर, झाडांना नवीन पालवी फुटते; त्या पालवीतून फुलांचे गुच्छ (पुष्पपुंज) बाहेर येतात, आणि फुलांमधून पुढे गोड फळे जन्माला येतात—"

"किंवा पावसाळा आला की आकाशात ढग जमा होतात, ढगांमुळे पाऊस पडतो, आणि पडलेल्या पावसामुळे धरणीवर उत्तम धान्याचे पीक (सस्यसुख) जन्माला येते, ज्याचा आनंद सर्व जग घेते—"

"अथवा पूर्व दिशा जशी पहाटेच्या तांबड्या अरुणाला जन्म देते, त्या अरुणाच्या मागून साक्षात सूर्यदेवाचा उदय होतो, आणि सूर्य उगवताच जसा संपूर्ण सुंदर दिवस उजेडाने उजळून निघतो—"

"तसेच, हे पांडुपुत्रा अर्जुना, माणसाचे 'मन' हे सर्वात आधी मनात कर्माचा संकल्प किंवा विचार निर्माण करण्याचे मुख्य कारण बनते; आणि तो संकल्प मग वाचेचा दिवा पेटवतो."

"त्यानंतर तो वाचेचा पेटलेला दिवा माणसाला कर्म करण्याच्या वेगवेगळ्या वाटा दाखवतो; आणि मग कर्माचा कर्ता जीव आपल्या शरीराने त्या कर्तव्याच्या मोठ्या कामात (कामठात) प्रवेश करतो."

"तिथे शरीर, वाचा आणि मन ही कर्माची कारणेच, स्वतः कर्माचा मुख्य हेतू बनून उभी राहतात; जसे लोखंडाचे हत्यार बनवण्यासाठी लोखंडाच्याच दुसऱ्या घनाचा वापर करून त्याला शुद्ध (निर्वाळिले) केले जाते."

"किंवा कापसाच्या धाग्यांचा (तांतूचा) ताणा-बाणा तयार करून, त्यात कापसाचेच इतर धागे विणले असता, हे हुशार अर्जुना (विचक्षणा), त्या धाग्यांचाच सुंदर कपडा (पटु) तयार होतो."

"तसेच शरीर, वाचा आणि मनाकडून घडणारे कर्म, शेवटी मन, वाचा आणि देहाच्याच हेतूने तयार होते; जसे सोन्याच्या रत्नावर कारागिरी करण्यासाठी रत्नाचाच तुकडा वापरून रत्नांची माळ घडवली जाते."

"इथे शरीर, वाचा आणि मन ही कर्माची साधने असून, तीच स्वतः कर्माचा मुख्य हेतू कशी बनतात; असा विचार जर कोणाच्या मनात आला, तर त्याने हे पुढील उदाहरण लक्ष देऊन ऐकावे."

"ऐका, जसे सूर्यदेवाचा मोठा प्रकाश जगात पडण्यामागे स्वतः सूर्यदेवच एकमेव कारण आणि मुख्य हेतू असतात; किंवा उसामध्ये असणारे लहान पेरे (कांडे) हेच उसाची पुढची वाढ होण्यासाठी मुख्य हेतू ठरते—"

"अथवा साक्षात सरस्वती देवीची (वाग्देवतेची) स्तुती करायची असेल, तर मुखातील वाचेचाच आश्रय घ्यावा लागतो; किंवा वेदांचे मोठेपण सिद्ध करण्यासाठी वेदांच्याच ऋचांचे दाखले देऊन त्यांची प्रतिष्ठा वाढवावी लागते—"

"तसेच कर्माच्या निर्मितीसाठी शरीर, वाचा आणि मन ही मुख्य साधने (कारणे) आहेत, हे तर सर्वांना माहीतच आहे; पण तीच स्वतः कर्माचा हेतू देखील असतात, हे तू निश्चित समज."

"आणि शरीर, वाचा, मन या कारणांच्या आणि त्यांच्याच अंतर्गत असणाऱ्या हेतूंच्या एकत्र मिळण्यामुळे, जगात ज्या कर्माची भव्य उभारणी होते—"

"ते कर्म जर शास्त्राच्या पवित्र नियमांना आणि अर्थाला धरून योग्य मार्गाने चालू लागले, हे धनंजया; तर त्याला 'न्याय' (योग्य कर्म) म्हणतात, आणि तोच पुण्याचा मुख्य हेतू ठरतो."

"जसे आकाशातून पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्याचा मोठा प्रवाह, नशिबाने (विपाये) स्वतःहून वाहून जर भाताच्या शेतातील पाटाच्या वाटेला लागला; तर ते पाणी शेतात जिरून जाते, पण त्याचा पिकासाठी होणारा उपयोग अत्यंत अफाट असतो."

"किंवा एखादा माणूस तीव्र रागाच्या भरात घराबाहेर पडला, आणि चालता चालता त्याचा पाय अचानक साक्षात द्वारका नगरीच्या पवित्र रस्त्याला लागला; तर तो चालण्याने थकेल (शिणेल) खरा, पण त्याचे ते टाकलेले पाऊल कधीही व्यर्थ (सुनाटे) जाणार नाही, त्याला तीर्थयात्रेचे पुण्य लाभेल."

"तसेच, शरीर आणि मनाच्या हेतूने निर्माण झालेले माणसाचे कर्म सुरुवातीला जरी आंधळे असले; पण त्याला जेव्हा शास्त्राच्या नियमांचे दिव्य डोळे लाभतात, तेव्हाच त्याला समाजात 'न्याय्य कर्म' (सत्कर्म) म्हटले जाते."

"आणि जसे तापवलेले दूध पंगतीत लोकांना वाढण्यासाठी भांड्यात काढणार, इतक्यात ते पातेल्याबाहेर उकळून (उतोन) चुलीत पडले; तर तो पैशाचा खर्च तर होतोच, पण त्या दुधाचा जेवणाऱ्यांना काहीही उपयोग होत नाही."

"तसेच, शास्त्राच्या नियमांची मदत न घेता माणसाने केलेले कोणतेही कर्म कधीही सत्कारण ठरत नाही; सांगा बरं, दान देण्याच्या व्यवहारात जर शास्त्राचा नियम पाळला नाही, तर तो पैशाचा अपव्यय किंवा स्वतःची लूट (नागवण) झाल्यासारखेच नाही का?"

"अरे पांडुपुत्रा अर्जुना, या जगातील भाषेच्या ५२ अक्षरांच्या पलीकडे दुसरा कोणता वेगळा दिव्य मंत्र असू शकतो का? सर्व मंत्र या ५२ अक्षरांचेच बनलेले असतात; किंवा ही अक्षरे न उच्चारता जगात कोणी जिवंत राहू शकतो का?"

"पण, त्या ५२ अक्षरांना एकत्र करून मंत्र कसा सिद्ध करावा, ही मंत्राची खरी युक्ती (कडसणी) जोपर्यंत माणसाला ठाऊक नसते, हे धनुर्धरा (कोदंडपाणी); तोपर्यंत केवळ तोंडातून अक्षरे बडवून वाचेला त्या मंत्राचे दिव्य फळ कधीही मिळत नाही."

"तसेच, शरीर आणि मनाच्या आवेगाने निर्माण झालेले माणसाचे ते स्वैर (बिसाट) कर्म, जोपर्यंत शास्त्राच्या नियमांच्या पदराला (कासेला) धरून चालत नाही—"

"तोपर्यंत कर्म तर माणसाच्या हातून रात्रंदिवस घडतच असते, पण त्या कर्माचे घडणे हे कल्याणकारी न ठरता व्यर्थ जाते; त्यालाच शास्त्रात 'अन्याय कर्म' (विपरीत कर्म) म्हणतात, जे पापाचे मुख्य कारण ठरते."

अशा प्रकारे कर्माची ही पाच कारणे आणि पाच हेतू स्पष्ट असताना देखील; जो मूर्ख मनुष्य आपल्या अशुद्ध व संस्कार नसलेल्या बुद्धीमुळे (अकृतबुद्धित्वात्) केवळ आपल्या शुद्ध आत्म्यालाच कर्माचा कर्ता मानतो, तो दुष्ट बुद्धीचा (दुर्मतिः) माणूस आंधळा असून त्याला सत्याचे दर्शन कधीही होत नाही.

"जसा आकाशातील सूर्यदेव स्वतः जगातील वस्तूंचे रूप बनत नाही, तर केवळ माणसाच्या डोळ्यांना (चक्षूंना) त्या वस्तू पाहण्याचा प्रकाश देतो; तसेच माणसाचा आत्मा स्वतः कर्म करत नाही, तर केवळ कर्माला घडण्याचा प्रकाश देतो."

"जसे आरशात स्वतःचा चेहरा पाहणारा माणूस, स्वतः आरसाही बनत नाही आणि आरशातील प्रतिबिंबही बनत नाही; तो हे वीर अर्जुना, केवळ लांब उभा राहून त्या दोन्हींना आपल्या दृष्टीने पाहत असतो—"

"किंवा जसे सूर्यदेव स्वतः रात्र किंवा दिवस बनत नाहीत, तर केवळ जगात रात्र आणि दिवस घडवून आणतात; तसेच माणसाचा शुद्ध आत्मा स्वतः कधीही कर्म करत नाही, तो केवळ कर्माचा साक्षी राहून ते घडवून दाखवतो."

"पण, ज्याला या शरीराचा खोटा अहंकार झालेला आहे, ज्याची बुद्धी केवळ या नश्वर देहामध्येच अडकून (आतून) पडलेली आहे; त्याला आपल्या खऱ्या आत्मस्वरूपाच्या बाबतीत जणू अज्ञानाची काळी कुट्ट मध्यरात्र झालेली असते, त्याला काहीच दिसत नाही."

"ज्या अज्ञानी माणसाने आपल्या शरीरालाच साक्षात त्या परब्रह्म चैतन्याची शेवटची सीमा मानून ठेवले आहे; त्याला 'माझा आत्माच कर्माचा कर्ता आहे' हा खोटा विचार अंतःकरणात अत्यंत ठामपणे निर्माण होतो."

"वास्तविक पाहता, आत्मा कर्म करतो हा विचार तर दूरच राहिला; पण तो अंतःकरणात 'हा देहच मी आहे आणि मीच सर्व कर्माचा कर्ता आहे' असा आंधळा विश्वास धरून बसतो."

"'माझा आत्मा संसाराच्या सर्व कर्मांच्या पलीकडचा (कर्मातीत) असून, तो सर्व कर्मांना साक्षी म्हणून पाहणारा आहे'; ही स्वतःच्या स्वरूपाची खरी गोष्ट (मात) त्याच्या कानावर कधी पडतच नाही."

"म्हणून, कोणत्याही मोजनाच्या पलीकडे असणाऱ्या अथांग आत्म्याला, तो केवळ या लहानशा शरीराच्या पट्टीने मोजू लागतो; सांगा बरं, यात काय नवल? आंधळ्या घुबडाला (डुडुळाला) दिवसाचा उजेड देखील रात्रीच्या अंधारासारखाच वाटतो ना?"

"ज्या माणसाने आपल्या आयुष्यात कधी आकाशात चमकणारा खरा सूर्य पाहिलाच नाही, तो जमिनीवर साचलेल्या पाण्याच्या लहान डबक्यात (थिल्लरात) पडलेले सूर्याचे प्रतिबिंब पाहून, 'हाच खरा सूर्य आहे' असे मानणार नाही का? नक्कीच मानणार."

"तो विचार करतो की, 'डबक्यात पाणी आले म्हणून सूर्य जन्माला आला, डबक्याचे पाणी सुकले की सूर्य मरून गेला, आणि वाऱ्याने पाण्याचे तरंग हलले की सूर्यदेव थरथर कापू लागले!'"

"आणि जोपर्यंत झोपलेल्या माणसाला जाग (चेवो) येत नाही, तोपर्यंत त्याला स्वप्नातील सर्व संकटे साक्षात खरीच वाटतात; किंवा समोर पडलेली साधी दोरी (रज्जू) ओळखता न आल्यामुळे, माणूस साप समजून घाबरून पळतो, यात काय नवल?"

"जोपर्यंत डोळ्यांना काविळीचा रोग (कवळ) झालेला असतो, तोपर्यंत आकाशातील पांढरा चंद्र देखील माणसाला पिवळाच दिसतो; किंवा जंगलातील हरिण वाळवंटातील खोट्या मृगजळाला साक्षात पाण्याचे तळे मानून फसत नाही का?"

"तसेच, शास्त्र आणि सद्गुरू यांच्या शिकवणीचा वाराही ज्याने कधी आपल्या घराच्या सीमेला स्पर्श करू दिला नाही, जो केवळ आपल्या अज्ञानाच्या आणि मूर्खपणाच्या (मौढ्याच्या) बळावर जगत आला आहे—"

"तो आपल्या चुकीच्या देहात्मदृष्टीमुळे (शरीरालाच आत्मा मानल्यामुळे) शुद्ध आत्म्याला कर्माच्या जाळ्यात ओढतो; जसे आकाशात पळणाऱ्या काळ्या ढगांचा वेग पाहून, जमिनीवर उभे असलेले लहान कोल्हे 'चंद्रच वेगाने पळत आहे' असे समजून बसते."

"त्यानंतर, स्वतःच्या याच चुकीच्या धारणेमुळे, तो मनुष्य या शरीराच्या तुरुंगात (बंदीशाळेत) कर्माच्या कधीही न तुटणाऱ्या वज्रगाठींनी स्वतःला घट्ट बांधून घेतो, हे किरीटी."

"तू विचार करून पहा, वाळवंटात पोपटाचा पाय पकडण्यासाठी ठेवलेल्या फिरत्या नळीवर बसलेला तो बिचारा पोपट (पुंसा), आपले पाय मोकळे असूनही केवळ 'मी पकडला गेलो आहे' या खोट्या भावनेमुळे उडून जात नाही, तिथेच अडकून मरतो."

"म्हणून, त्या अत्यंत निर्मळ असणाऱ्या आत्मस्वरूपावर, तो प्रकृतीचे सांसारिक दोष लादतो (आरोपी करतो); आणि करोडो युगे जन्म-मृत्यूच्या मापाने आपली कर्मे मोजत संसारात रडत राहतो."

"आता तो ज्ञानी पुरुष संसारात सर्व कर्मे करत असतानाही, त्याला कर्माचे बंधन कधीही स्पर्श करू शकत नाही; जसे समुद्राच्या तळाशी असणाऱ्या वडवानळ अग्नीला समुद्राचे अथांग पाणी कधीही विझवू शकत नाही, तो अलिप्त राहतो."

"अशा परम अलिप्त आणि वेगळेपणाने ज्याचे संसारात राहणे असते; त्याला जगात कसे ओळखावे, त्याची लक्षणे मी तुला सांगतो, तू ऐक."

"कारण, त्या संसारात मुक्त असलेल्या संताचे स्वरूप समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर माणसाला स्वतःचीच मुक्ती सहज लाभते; जसे हातात दिवा घेऊन हरवलेली वस्तू शोधायला निघाल्यावर, वाटेत आपली स्वतःची मौल्यवान वस्तूही माणसाला सहज सापडते."

"अथवा जसा समोर ठेवलेला आरसा स्वच्छ (उटीजे) केला, की माणसाला आरशात साक्षात स्वतःचाच चेहरा पाहायला मिळतो; किंवा पाण्याचा स्पर्श होताच मिठाचा खडा जसा स्वतः पाणीच बनून जातो—"

"हे राहू दे; आरशातील प्रतिबिंब जेव्हा आरसा सोडून मागे वळून मूळ बिंबाकडे (चेहऱ्याकडे) पाहू लागते, तेव्हा ते वेगळे न राहता स्वतः मूळ चेहराच (बिंबच) बनून जाते."

"तसेच स्वतःचे हरवलेले आत्मस्वरूप प्राप्त करून घ्यायचे असेल, तर संतांच्या चरणांचे चिंतन केले पाहिजे; म्हणूनच संतांचे गुण नेहमी गावे आणि कानांनी ऐकावे."

"परंतु, संसारात सर्व कर्मे करत असतानाही, जो चांगल्या आणि वाईट (समेविषमे) कर्मांच्या जाळ्यात कधीही अडकत नाही; जसे डोळ्यांच्या वर असणाऱ्या कातडीच्या (चामाच्या) पापणीमुळे डोळ्यांची आतील दृष्टी कधीही झाकली जात नाही—"

"असा या संसाराच्या बंधनातून मुक्त झालेला जो ज्ञानी पुरुष आहे, त्याचे खरे रूप आता तू डोळे उघडून पाहा; मी शास्त्राचा हात वर करून (बाळ उभारून) तुला त्याचे निरूपण सांगतो."

ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात 'मी कर्माचा कर्ता आहे' असा अहंकाराचा भाव कधीही निर्माण होत नाही (नाहंकृतो भावः), आणि ज्याची बुद्धी जगातील कर्माच्या लेपाने कधीही माखली जात नाही (न लिप्यते); तो पुरुष कदाचित या तिन्ही लोकातील प्राण्यांचा साक्षात वध (नाश) करताना दिसला, तरी तो कोणालाही मारत नाही (न हन्ति) आणि कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही (न निबध्यते).

"तर, मायेच्या आणि अज्ञानाच्या (अविद्येच्या) गाढ झोपेमुळे, या संपूर्ण विश्वाच्या स्वप्नाचा पसारा (धांदा) जो जीवात्मा अनादी काळापासून भोगत होता—"

"त्या साधकाला जेव्हा सद्गुरूंच्या कृपेचे मोठे सामर्थ्य लाभते, आणि सद्गुरू उपनिषदांच्या महावाक्याचा उपदेश देऊन त्याच्या डोक्यावर आपला वरदहस्त ठेवतात (त्याला मायेच्या झोपेतून थापटून जागे करतात)—"

"तेव्हा, हे धनंजया, तो या विश्वाच्या स्वप्नासह मायेची ती गाढ झोप पूर्णपणे सोडून देऊन, एका क्षणात अद्वैत आनंदाच्या (अद्वयानंदाच्या) प्रकाशात जागा होतो."

"जागे झाल्यावर, त्याला ते संसाराचे दिसणारे खोटे मृगजळाचे पूर एका क्षणात नाहीसे झालेले वाटतात; जसे सकाळी सूर्य उगवला की रात्रीचे चंद्राचे किरण (चंद्रकर) आकाशात आपोआप विरून जातात."

"किंवा लहान मुलाचे बालपण निघून गेले की, त्याला लहानपणी भीती दाखवणाऱ्या खोट्या बागुलबुवाची (बागुलाची) भीती जशी मनात उरत नाही, अथवा जळून राख झालेल्या लाकडाचे जसे पुन्हा कधीही लाकूड (इंधन) बनू शकत नाही—"

"अथवा झोपेतून पूर्ण जागे झाल्यावर माणसाला जसे डोळ्यांसमोर स्वप्न कधीही सत्य वाटत नाही; हे किरीटी, तसेच त्या ज्ञानी पुरुषाच्या मनात 'मी' आणि 'माझे' (अहं ममता) हा भाव शिल्लकच राहत नाही."

"त्यानंतर, तो साक्षात सूर्यदेव जणू अंधाराचा शोध घेण्यासाठी कोणत्याही खोल भुयारात किंवा सुंदर वाटेने गेला, तरी सूर्याच्या वाट्याला जसा अंधार कधी येतच नाही, कारण सूर्य स्वतः प्रकाश आहे—"

"तसेच, जो स्वतः चोहोबाजूने आत्मस्वरूपाने वेढलेला आहे, तो या जगात ज्या ज्या दृश्य वस्तूकडे पाहतो; ते दृश्य पाहणाऱ्या द्रष्ट्यासह एका क्षणात त्याचे स्वतःचेच आत्मरूप बनून जाते."

"जशी पेटलेली आग ज्या लाकडाला स्पर्श करते, ते लाकूड स्वतः आग बनून जाते; मग तिथे जळणारे लाकूड (दाह्य) आणि जळणारी आग (दाहक) असा कोणताही फरक उरत नाही—"

"तसेच, कर्माचे रूप आपल्यापेक्षा वेगळे आहे हा दुजेपणा, आणि 'मी कर्माचा कर्ता आहे' हा आत्म्यावर आलेला खोटा आळ जेव्हा निघून जातो; तेव्हा जे काही उरते—"

"त्या आत्मस्थितीच्या साम्राज्याचा राजा असणारा तो मुक्त पुरुष, या लहानशा शरीराला कधी आपली राहण्याची जागा मानेल का? सांगा बरं, प्रलय काळाच्या अथांग पाण्याचा महापूर (उन्नाहो) कधी नदीच्या साध्या प्रवाहाचा (वोघाचा) नियम मानेल का?"

"तशी त्याची ती अथांग पूर्ण अहंता (आत्मभाव), हे पांडुपुत्रा, या लहानशा देहाच्या बंधनात कशी बरं सामावणार? सांगा बरं, संपूर्ण जगाला उजेड देणारा सूर्यदेव कधी साध्या लहान तबकात (बिंबात) कोंडला जाऊ शकतो का?"

"जसे दही मथून त्यातून लोणी बाहेर काढले, आणि ते काढलेले लोणी पुन्हा जर ताकाच्या भांड्यात टाकले; तरी ते लोणी ताकामध्ये कधी विरघळते का? ते ताकावर अत्यंत अलिप्तपणे तरंगत राहते."

"अथवा, हे वीर अर्जुना, लाकडाच्या घर्षणातून जो अग्नी (हुताश) एकदा बाहेर प्रकट झाला, तो अग्नी पुन्हा कधी लाकडाच्या त्या लाकडी पेटीत (मांदुसात) शांतपणे कोंडून राहू शकेल का? तो पेटीलाच जाळून टाकेल."

"किंवा रात्रीच्या पोटातून (उदरातून) बाहेर पडलेला जो हा संपूर्ण जगाचा सूर्यदेव (भास्वत) आहे, तो कधी 'रात्र नावाची कोणतीतरी गोष्ट जगात अस्तित्वात आहे' हे शब्द तरी आपल्या कानावर घेईल का? त्याच्यासमोर रात्र टिकूच शकत नाही."

"तसेच, जाणण्याची वस्तू (वेद्य) आणि जाणणारा माणूस (वेदक) हे सर्व भेद ज्याच्या आत्मज्ञानाने एका ग्रासात गिळून टाकले आहेत; त्याला 'हा देह म्हणजेच मी' असा खोटा अहंकार कुठून बरं असणार?"

"आणि मोकळे आकाश आकाशातून कोणत्याही दिशेला गेले, तरी ते तिथे आधीच भरलेले असते; म्हणूनच आकाश जसे स्वतःमध्येच चोहोबाजूने कोंदून भरलेले असते—"

"तसेच, त्या ज्ञानी पुरुषाने जगात जे काही कर्म करायचे असते, तो स्वतः स्वभावतः तेच कर्म रूप असतो; मग त्याला कोणत्या कर्माचे कर्तेपण संसारात बांधू शकणार?"

"आकाशाला जाण्यासाठी जशी आकाशाशिवाय दुसरी जागा उरत नाही, समुद्राच्या पाण्याला वाहण्यासाठी जसा वेगळा प्रवाह नसतो, आणि ध्रुव तारा जसा आपली जागा सोडून कुठेही जात नाही; तशी त्याची अवस्था होते."

"अशा प्रकारे, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार ज्याच्या आत्मज्ञानात पूर्णपणे नाहीसा (वावो) झाला आहे; तरीही जोपर्यंत त्याच्या शरीराचे आयुष्य (निर्वाह) शिल्लक आहे, तोपर्यंत त्याच्याकडून बाह्य स्वरूपात कर्मे घडताना दिसतात."

"जसा मोठा वारा वाहून निघून गेला (ओसरला), तरी त्या वाऱ्याच्या वेगामुळे झाडाची फांदी जशी थोडा वेळ हलत (डोलत) राहते, किंवा गाठोडीत ठेवलेला कापूर पूर्ण संपून गेला, तरी त्या कापडाला जसा कापुराचा सुगंध अखंड मागे राहतो—"

"किंवा सुंदर गाण्याची मैफल संपली, तरी ऐकणाऱ्यांच्या मनात त्या गाण्याचा आनंद जसा रेंगाळत राहतो, अथवा जमिनीवरून पाण्याचा मोठा प्रवाह वाहून पुढे निघून गेला, तरी जमिनीवर जसा पाण्याचा ओलावा (वोल) कायम राहतो—"

"अरे अर्जुना, जसा पश्चिमेला सूर्य मावळून गेल्यावरही, आकाशात संध्येच्या वेळी तिन्हीसांजेचा सुंदर उजेड (दीप्ती) काही वेळ कौतुकाने चमकताना दिसतो—"

"धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाने समोरचे लक्ष्य पूर्णपणे भेदून टाकल्यावरही, तो बाण जमिनीत जाईपर्यंत पुढे धावतच राहतो; जोपर्यंत त्या बाणामध्ये धनुष्याच्या ओढण्याचे बळ शिल्लक असते—"

"अथवा कुंभाराच्या फिरत्या चाकावर मातीचे भांडे बनवून पूर्ण झाल्यावर, कुंभाराने (कुलालाने) ते भांडे जरी चाकावरून बाजूला काढून घेतले; तरी ते चाक जुन्या वेगाच्या (भ्रमाच्या) प्रभावामुळे काही वेळ गोल फिरतच राहते—"

"तसेच, अंतःकरणातील शरीराचा खोटा अभिमान पूर्णपणे गळून गेल्यावरही, हे धनंजया, हे शरीर ज्या पूर्वसंचित कर्माच्या (प्रारब्धाच्या) बळावर जन्माला आले आहे, तो प्रारब्ध वायू या शरीराच्या हालचाली आपोआप घडवून आणत असतो."

"मनात कोणताही विचार नसताना जसे झोपेत स्वप्न पडते, माणसाने न लावताही जसे दुर्गम जंगलात (दांगीत) मोठे रान आपोआप वाढते, किंवा कोणताही गवंडी न आणता आकाशात ढगांचे काल्पनिक नगर (गंधर्वभुवन) आपोआप उभे राहते—"

"तसेच, मुक्त आत्म्याच्या कोणत्याही स्वतःच्या कष्टाविना (उद्यमाविना), हे शरीराचे पाच अवयव आपल्या जुन्या सवयीनुसार जगातील सर्व कर्मे (क्रियाजात) आपोआप करत राहतात."

"तेव्हा पूर्वजन्मीच्या प्रारब्ध संस्कारांच्या प्रभावामुळे, ती पाचही कारणे आपापल्या हेतूंसह जगात अनेक प्रकारची कर्मे करताना लोकांना दिसतात."

"त्याच्या हातून घडणाऱ्या त्या कर्मांमुळे कदाचित संपूर्ण जगाचा नाश (संहार) होवो, अथवा जगामध्ये नवीन काहीतरी चांगली निर्मिती होवो—"

"परंतु रात्री उमलणारे पांढरे कमळ (कुमुद) सकाळी कसे सुकते, आणि पाण्यात राहणारे लाल कमळ सूर्याला पाहून कसे उमलते (फांकते); या दोन्ही गोष्टींचा साक्षात सूर्यदेव जसा कधीही मनावर सुख-दुःखाचा विचार करत नाही—"

"किंवा आकाशातील ढगांमधून भयंकर वीज पडून धरणी मातेचे तुकडे (ठिकऱ्या) होवोत, अथवा संततधार पवित्र पाऊस पडून धरणीवर सुंदर हिरवेगार गवत (शाड्वळ) उगवो—"

"तरी त्या दोन्ही चांगल्या-वाईट घटनांना मोकळे आकाश जसे कधी स्वतःचे कर्म मानत नाही; तसेच या शरीरात राहत असतानाही ज्याची दृष्टी शरीराच्या पलीकडे गेली आहे (जो विदेहदृष्टी झाला आहे), त्याचा भाव असतो."

"त्याच्या या शरीराच्या हालचालींमुळे जगात काही घडो किंवा बिघडो; तो त्या कर्मांकडे कधीही पाहत नाही, जसा झोपेतून पूर्ण जागा झालेला माणूस स्वप्नातील खोट्या युद्धाकडे पाहत नाही."

"एरवी पाहायला गेले तर, जगातील सामान्य लोक जे केवळ चामड्याच्या (चामाच्या) डोळ्यांनी केवळ बाह्य शरीराकडे पाहतात, ते 'हा मनुष्यच मोठा कर्म करणारा व्यापारी आहे' असे मानतात."

"जसे शेताच्या राखणीसाठी (आगराच्या सीमेवर) उभा केलेला गवताचा पुतळा (बुजगावणे) पाहून, जंगलातील कोल्हा 'हा साक्षात शेताचा खरा राखणदार उभा आहे' असे मानून घाबरतो, तसे हे आहे."

"वेड्या माणसाने अंगावर कपडे घातले आहेत की तो उघडा (नागवा) फिरत आहे, हे बाजूच्या शहाण्या लोकांनी येऊन पाहायचे असते; किंवा युद्धात छातीवर झेललेले तलवारीचे घाव शेजारी उभे असणाऱ्या इतर लोकांनी मोजायचे असतात, त्याला स्वतःला शुद्ध नसते."

"किंवा आपल्या पतीच्या निधनानंतर सती जाणाऱ्या त्या पवित्र माउलीचे ते अग्नीच्या ज्वाळांमधील कष्ट संपूर्ण जग डोळे फाडून पाहत असते; पण त्या माउलीला ना त्या आगीचे चटके जाणवतात, ना स्वतःचे शरीर दिसते, ना आजूबाजूचा लोक दिसतो; ती पतीच्या प्रेमात लीन असते."

"तसेच, जो आपल्या मूळ आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, ज्याचा पाहणारा द्रष्टा आणि दिसणारे दृश्य हे दोन्ही भेद आत्म्यात विरून (आटून) गेले आहेत; त्याच्या शरीराची ही इंद्रिये संसारात काय व्यवहार करत आहेत, हे त्याला स्वतःला कधीही समजत नाही."

"अरे अर्जुना, समुद्रात आलेल्या मोठ्या लाटेने (कल्लोळाने) वाटेत येणारी एखादी लहान लाट आपल्या पोटात गिळून टाकली, असे नदीच्या काठावर उभे राहून पाहणारे लोक जरी आपल्या मनाने मानत असले—"

"तरी पाण्याच्या मूळ दृष्टीने विचार करून पाहिला, तर सांगा बरं पाण्याने पाण्याचाच घास घेतला का? तिथे पाणीच आहे; तसेच त्या परिपूर्ण आत्म्याला स्वतःपेक्षा वेगळे दुसरे कोणीही दिसत नाही, मग तो कोणाला मारणार?"

"आरतीच्या ताटात ठेवलेल्या सोन्याच्या दुर्गा देवीने (चंडिकेने), सोन्याच्याच तीक्ष्ण त्रिशूळाने, सोन्याच्याच बनवलेल्या महिषासूर राक्षसाचा साक्षात नाश केला—"

"तर तो देवीचा राक्षसाला मारण्याचा व्यवहार केवळ बाहेरून पाहणाऱ्या भक्तालाच (देवलवशालाच) खरा वाटतो; पण मूळ सोनाराच्या दृष्टीने विचार केला, तर तो त्रिशूळ, तो राक्षस आणि ती देवी हे सर्वच्या सर्व केवळ एक शुद्ध सोनंच आहे ना?"

"कापडावर काढलेल्या चित्रातील पाणी किंवा चित्रातील धगधगती आग (हुताश) हा केवळ पाहणाऱ्याच्या डोळ्यांचा एक भास असतो; प्रत्यक्षात त्या कापडावर (पटावर) ना पाण्याची ओल असते, ना आगीची उष्णता असते."

"तसेच, संसारात मुक्त झालेल्या संताचे शरीर केवळ पूर्वजन्मीच्या प्रारब्ध संस्कारांमुळे चालत-बोलत असते; ते पाहून जगातील अज्ञानी लोक 'हाच मोठा कर्म करणारा कर्ता आहे' असे म्हणतात."

"आणि त्याच्या शरीराकडून घडणाऱ्या त्या कर्माच्या ओघात कदाचित या तिन्ही लोकांचा साक्षात नाश (घात) झाला; तरीही 'हे पापकर्म या संताने केले' अशी गोष्ट जगाने विसरूनही कधी बोलू नये."

"अरे अर्जुना, उजेडाने (तेजाने) सर्वात आधी अंधाराला स्वतःसमोर उभे पाहिले पाहिजे, आणि मग तो अंधाराला नष्ट करतो असे म्हणता येईल; पण सूर्यासमोर अंधार जसा येऊच शकत नाही, तसेच ज्ञान्याला स्वतःशिवाय मारण्यासाठी जगात दुसरे कोणी दिसतच नाही."

"म्हणून, त्याच्या शुद्ध बुद्धीला जगातील पाप आणि पुण्याचा साधा सुवास (गंध) देखील कधी स्पर्श करू शकत नाही; जशी गावातील घाणेरडी नदी अखंड धावत येऊन पवित्र गंगा नदीला मिळताच, तिचा सर्व विटाळ एका क्षणात नाहीसा होऊन ती गंगाच बनून जाते."

"हे धनंजया, सांगा बरं, पेटलेल्या मोठ्या आगीवर दुसरी आग आदळली तर ती आग कधी भाजू शकेल का? किंवा तीक्ष्ण तलवारीचे पाते कधी स्वतःच स्वतःच्या शरीरात खुपसून घेऊ शकेल का? नाही."

"तसेच, ज्याला स्वतःच्या आत्मस्वरूपाशिवाय जगात दुसरे कोणतेही कर्म किंवा प्राणी वेगळा दिसत नाही; मग समाजात घडणारे कोणते पापकर्म त्याच्या बुद्धीला डाग (लेप) लावू शकणार?"

"म्हणून, कर्माचे फळ (कार्य), कर्म करणारा (कर्ता) आणि कर्माचे साधन (क्रिया) हे तिन्ही भेद ज्याच्या दृष्टीने एकाच आत्म्याचे रूप बनले आहेत; त्याला या शरीराने केलेल्या कोणत्याही कर्माचे बंधन कधीही बाधत नाही."

"कारण, हा कर्म करणारा चतुर जीव आपल्या बुद्धीच्या कौशल्याने, शरीराची ती पाच कारणे बाहेर काढून, दहाला दहा इंद्रियांच्या अवजारांनी (आउतांनी) कर्माची मोठी रचना करत असतो."

"तिथे तो न्यायाचे किंवा अन्यायाचे (चांगले किंवा वाईट) असे दोन्ही प्रकारचे मार्ग निवडून, या जगात कर्माची मोठी घरे उभारताना एका क्षणाचाही उशीर (खेंव) लावत नाही."

"या कर्माच्या अथांग पसाऱ्यात माणसाचा शुद्ध आत्मा कधीही मळत (विरज होत) नाही; पण तू कदाचित विचारशील की, 'हा आत्मा स्वतः कर्माच्या कष्टाला हात लावत नसेल, पण कर्म सुरू करण्याचा विचार तरी तोच देत असेल ना?'"

"तो केवळ एक साक्षी असणारा चैतन्य प्रकाश आहे; मग कर्माची प्रवृत्ती सुरू करण्याचा जो मनात संकल्प किंवा विचार उठतो, तो आदेश (निरोप) आत्मा स्वतः कसा बरं देईल?"

"तर, कर्माची प्रवृत्ती सुरू करण्यासाठी देखील आत्म्याला स्वतःच्या शरीराला कोणतेही कष्ट द्यावे लागत नाहीत; कारण कर्माच्या त्या चाकरीत (उळिगात) जगातील अज्ञानाचा स्वभावच आधीपासून उभा असतो."

"म्हणून, जो परमेश्वर आत्म्याशी एकरूप होऊन स्वतः साक्षात चैतन्य रूप बनला आहे; त्याला या जगातील कर्माचा तुरुंग (बंदिशाळा) कधीही कोंडून ठेवू शकत नाही."

"परंतु, माणसाच्या अज्ञानाच्या पांढऱ्या कापडावर (पटावर), जेव्हा जगाच्या अथांग मोहाचे चित्र उमटते; तेव्हा ते चित्र रेखाटण्यासाठी (चितारण्यासाठी) लागणारी 'त्रिपुटी' (ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय) जगात जन्माला येते."

ज्ञान, जाणण्याची वस्तू (ज्ञेय) आणि जाणणारा पुरुष (परिज्ञाता) हे तिन्ही मिळून कर्माची मुख्य प्रेरणा (कर्मचोदना) आहेत; आणि इंद्रिये (करणम्), कर्माचे आचरण (कर्म) व कर्माचा मालक जीव (कर्ता) हे तिन्ही मिळून कर्माचा मुख्य संग्रह (कर्मसंग्रह) आहेत.

"हे ज्ञान, ज्ञाता आणि ज्ञेय हे तिन्ही म्हणजेच या संपूर्ण जगाचे मूळ बी असलेले तीन मुख्य भाग आहेत; आणि यांच्यामुळेच जगात कर्माची प्रवृत्ती (सुरुवात) निश्चितपणे होते, हे तू जाण."

"अब याच तिन्ही भागांची वेगवेगळी रूपे (व्यक्ती) कशी असतात, हे धनंजया, मी तुला समजावून सांगतो, तू ऐक."

"जसे माणसाच्या जीवरूपी सूर्याचे किरण, कान, डोळे इत्यादी पाच ज्ञानेन्द्रियांच्या वाटेने वेगाने धावतात, आणि संसारातील विषयांच्या कमळांचे कोष (मढ) फोडून त्यातील सुवास घेऊ लागतात—"

"किंवा जसे जीवरूपी राजाच्या घोड्यांवर (वारूंवर) मांड ठोकून, इंद्रियांची ती तीक्ष्ण हत्यारे (केकाणे) हातात घेऊन, हे जीव विषयांच्या देशातून सुखाची लूट (नागवण) करून आपल्या घरात आणत असतात—"

"हे राहू दे; या इंद्रियांच्या आधारे व्यवहार करताना, जे ज्ञान जीवाला जगातील सुख आणि दुःखाची गाठ घालून देते, आणि जे ज्ञान गाढ झोपेच्या वेळी (सुषुप्तीत) मनातल्या मनात माघार घेते (वळते)—"

"त्या कर्माचा अनुभव घेणाऱ्या जीवाला 'ज्ञाता' म्हणतात; आणि त्याच्या हातून घडणाऱ्या या जाणण्याच्या शक्तीला, हे पांडुपुत्रा, 'ज्ञान' म्हणतात, हे तू नीट समज."

"जे ज्ञान अज्ञानाच्या (अविद्येच्या) पोटातून जन्माला आल्या-आल्या, हे किरीटी, स्वतःचे तीन वेगवेगळे भाग पाडून उभे राहते—"

"ते आपल्या धावण्याच्या वेगामध्ये सर्वात आधी समोर पाहण्याची वस्तू (ज्ञेयाचा गुंडा) उभी करते, आणि स्वतःच्या मागच्या बाजूला पाहणारा माणूस (ज्ञातृत्त्व) उभा करते."

"त्यानंतर, तो पाहणारा मनुष्य (ज्ञाता) आणि दिसणारी वस्तू (ज्ञेय) या दोघांच्या मधील व्यवहाराचा जो हा पूल (बगा) आहे, ज्याच्या आधारे तो ज्ञानप्रवाह अखंड वाहत राहतो—"

"ज्याची धाव समोरच्या वस्तूच्या सीमेला (शिवेला) जाऊन थडकून पूर्ण होते, आणि जे ज्ञान जगातील सर्व वस्तूंना ओळखून त्यांना आपापले नाव देते—"

"त्यालाच या जगात 'ज्ञान' म्हटले जाते, यात कोणताही संशय नाही; आता त्या जाणण्याच्या वस्तूचे (ज्ञेयाचे) लक्षण काय आहे, तेही तू ऐक."

"तर, कानांनी ऐकायचा शब्द, त्वचेने अनुभवायचा स्पर्श, डोळ्यांनी पाहायचे रूप, नाकाने घ्यायचा गंध, आणि जिभेने चाखायचा रस; हा पाच प्रकारचा भास म्हणजेच 'ज्ञेय' (जाणण्याची वस्तू) होय."

"जसे झाडाला लागलेले आंब्याचे एकमेव फळ (चूतफळ), माणसाच्या वेगवेगळ्या इंद्रियांना आपापल्या गुणानुसार वेगवेगळे भेटते; जिभेला गोड रसाने, डोळ्यांना पिवळ्या रंगाने, नाकाला सुवासाने आणि हाताला मऊ स्पर्शाने—"

"तसेच जाणण्याची वस्तू (ज्ञेय) जरी मूळची एकच असली; तरी आपले ज्ञान इंद्रियांच्या वेगवेगळ्या दरवाजांमधून (द्वारांमधून) तिला ग्रहण करते, म्हणूनच ज्ञेयाचे पाच प्रकार पडतात."

"जसे नदीच्या पाण्याचा प्रवाह अखंड धावत जाऊन समुद्राला मिळाला की त्याचे धावणे संपते, किंवा शेतातील धान्याचे पीक एकदा गोड फळावर आले की त्या झाडाची वाढ जाग्यावरच पूर्ण होते—"

"तसेच, इंद्रियांच्या मार्गाने वेगाने धावणाऱ्या माणसाच्या ज्ञानाला, ज्या वस्तूपाशी गेल्यावर पूर्ण विश्रांती (ठी) लाभते; हे किरीटी, त्यालाच संसाराचा 'विषय' किंवा 'ज्ञेय' म्हणतात."

"अशा प्रकारे ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय या तिन्हींचे रूप मी तुला सांगितले, हे धनंजया; हीच ती तिन्ही कारणे आहेत, ज्यांच्यामुळे जगात सर्व कर्मांची प्रवृत्ती (सुरुवात) होते, हे तू जाण."

"हे जे शब्द, स्पर्श इत्यादी पाच प्रकारचे विषय (ज्ञेय) आहेत; तेच माणसाच्या स्वभावाप्रमाणे कधी त्याला मनापासून आवडणारे (प्रिय) वाटतात, तर कधी न आवडणारे (अप्रिय) वाटतात."

"ज्ञान जेव्हा त्या विषयाचे रूप माणसाच्या बुद्धीला दाखवते, हे धनंजया; तेव्हा तो ज्ञाता मनुष्य एकतर त्या वस्तूचा स्वीकार करण्यासाठी धाव घेतो, किंवा तिचा तिरस्कार करून तिला सोडून देण्यासाठी प्रवृत्त होतो."

"जसे पाण्यात पोहणारा मासा (मीन) पाहताच बगळा (बक) एका क्षणात त्याच्यावर झेप घेतो, जमिनीखाली लपलेला खजिना (निधान) दिसताच गरीब भिकारी जसा त्याच्याकडे धाव घेतो, किंवा सुंदर स्त्रीला पाहून कामुक मनुष्य जसा तिच्या मागे धाव घेतो—"

"जसे उंचावरून सुटलेले पाणी नेहमी खालच्या जमिनीकडे वेगाने धावते, भुंगा जसा फुलाच्या सुवासाकडे धावून जातो, अथवा संध्याकाळच्या वेळी गोठ्यात सोडलेले लहान वासरू जसे आपल्या गाईकडे धाव घेते—"

"अरे अर्जुना, स्वर्गातील अप्सरेचे (उर्वशीचे) सुंदर रूप केवळ कानांनी ऐकून, पृथ्वीवरील अज्ञानी माणसे जशी ती अप्सरा मिळवण्यासाठी स्वर्गाच्या आकाशाकडे यज्ञांच्या विधींची मोठी रांग (वराता) लावून देतात—"

"अथवा आकाशाच्या पोटात उंच उडणारा तो नर कबुतर (पारिवा), जमिनीवर बसलेली आपली मादी कबुतर (पारवी) पाहताच जसा एका क्षणात आपले संपूर्ण शरीर खाली झोकून देतो—"

"किंवा आकाशात काळ्या ढगांची गर्जना ऐकताच, आनंदाने वेडा झालेला मोर जसा आकाशाच्या दिशेने उंच झेप घेतो; तसेच समोर आपल्या आवडीची वस्तू (ज्ञेय) पाहताच, हा ज्ञाता मनुष्य तिच्याकडे वेगाने धाव घेतो."

"म्हणून, ज्ञान, ज्ञेय आणि ज्ञाता ही तिन्ही कारणे, हे पांडुपुत्रा अर्जुना, जगातल्या सर्व कर्मांना जन्म देणारी मुख्य प्रवृत्ती (प्रेरणा) ठरतात."

"परंतु, समोर आलेली ती वस्तू जर नशिबाने त्या माणसाला मनापासून अत्यंत प्रिय असेल; तर तिचा आनंद घेण्यासाठी तो एका क्षणाचाही उशीर (विलंब) सहन करू शकत नाही."

"आणि समजा अचानक तीच वस्तू त्याच्या आवडीच्या विरुद्ध (अप्रिय) म्हणून समोर आली; तर तिला आपल्या डोळ्यांसमोरून दूर करण्यासाठी त्याला एक एका क्षणाचा काळ हा युगासारखा मोठा वाटतो."

"जसे वाटेने जाताना माणसाच्या हातात अचानक फुलांचा सुंदर हार पडला तर त्याला मोठा आनंद (हरिख) होतो, आणि जर साक्षात विषारी साप (व्याळ) समोर आला, तर त्याच्या मनात भयंकर भीती (दरारा) एकाच वेळी निर्माण होते—"

"तसेच, ती वस्तू प्रिय आहे की अप्रिय आहे हे पाहून, तो मनुष्य एकतर तिचा स्वीकार करण्यासाठी किंवा तिचा त्याग करण्यासाठी संसाराच्या मोठ्या व्यापारात स्वतःला झोकून देतो."

"अशा वेळी, समोर लढायला आलेल्या बलाढ्य शत्रूला (प्रतिमल्लाला) पाहून, सैन्याचा मुख्य सेनापती (गोसावी) देखील जसा आपल्या रथावरून खाली उतरून, हातात तलवार घेऊन पायीच लढायला धावतो—"

"तसेच, जो तोपर्यंत केवळ शांतपणे पाहत बसलेला ज्ञाता होता; तो आता स्वतः कर्माच्या मैदानात उतरून 'कर्ता' बनतो, जसे केवळ सुखाने जेवायला बसलेला माणूस स्वयंपाकघरात काही कमी पडले तर स्वतः उठून स्वयंपाक (रंधन) करू लागतो, तसे."

"किंवा जसे फुलांचा सुवास घेणाऱ्या भुंग्याने स्वतः कष्ट करून फुलांची बाग लावावी, सोन्याची परीक्षा करणाऱ्या चतुर पारख्याने (वरकलाने) स्वतः भट्टीत बसून सोन्याची नाणी पाडावीत (अंकसाळा बनावे), अथवा ज्याच्या दर्शनासाठी मंदिर बांधले तो देवच स्वतः मंदिराच्या बांधकामाच्या कष्टाला लागावा—"

"तसेच, त्या वस्तूच्या ओढीमुळे तो ज्ञाता मनुष्य आपल्या सर्व इंद्रियांच्या समूहाला कर्माच्या कामात लावतो; आणि हे पांडुपुत्रा, तिथे तो स्वतः कर्माचा 'कर्ता' बनून उभा राहतो."

"आणि तो स्वतः कर्ता बनल्यावर, त्याचे ते ज्ञान इंद्रियांच्या रूपाने कर्माचे साधन (करण) बनते; आणि ती समोर असणारी वस्तू आपोआप त्याचे कर्माचे 'कार्य' (फळ) बनून जाते."

"असा त्याच्या ज्ञानाच्या मूळ स्वरूपामध्ये एका क्षणात पालट होतो, हे उत्तम बुद्धीच्या अर्जुना (सुमती); जसे दिवसा तेजस्वी दिसणाऱ्या माणसाच्या डोळ्यांची दृष्टी, रात्रीच्या अंधारात आपोआप बदलून (पालटून) जाते—"

"किंवा जसे माणसाचे नशीब (अदृष्ट) फिरले की, श्रीमंत माणसाचे वैभव एका क्षणात नाहीसे होऊन तो दरिद्री बनतो, अथवा पौर्णिमेची रात्र निघून गेल्यावर आकाशातील शीतल चंद्र (शीतांशु) जसा रोज लहान होत जातो—"

"तसेच, आपल्या इंद्रियांना कर्माच्या कामात चालवताना, तो पाहणारा ज्ञाता स्वतः कर्माच्या कर्तेपणात अडकून जातो; आता त्या कर्माच्या संग्रहाची लक्षणे तू ऐक."

"तर, माणसाची बुद्धी, त्याचे मन, चित्त आणि त्याचा अहंकार; ही माणसाच्या शरीराच्या आत असणाऱ्या अंतःकरणाची चार मुख्य रूपे (चिन्हे) आहेत."

"आणि शरीराच्या बाहेर असणारी त्वचा, कान (श्रवण), डोळे (चक्षू), जीभ (रसना) आणि नाक (घ्राण); ही माणसाची पाच ज्ञानेन्द्रिये आहेत, हे तू जाण."

"तिथे अंतःकरणाची ती आतील साधने (करणे), कर्माचा कर्ता जीव आपल्या कर्तव्याचे मोजमाप (उमाणे) करण्यासाठी वापरतो; आणि ते कर्म जर त्याला भविष्यात सुख देणारे वाटले—"

"तर त्या उत्तम कर्माला हस्तगत करण्यासाठी, तो खटपट करणारा जीव इंद्रियांच्या अवजारांचा मोठा समूह (आउतांचा थाटा) घेऊन बाहेर कर्माच्या मैदानात धाव घेतो."

"त्यानंतर तो जीव, कान, डोळे इत्यादी बाहेरील दहाला दहा इंद्रियांना देखील उठवून ताबडतोब आपापल्या कामाला (व्यापाराला) लावतो."

"आणि तो इंद्रियांचा मोठा समूह (कदंब) तोपर्यंत अखंड काम (राब) करत राहतो, जोपर्यंत करायचे असलेले कर्तव्य कर्म पूर्णपणे हाताशी येत नाही."

"आणि जर ते समोर आलेले कर्तव्य भविष्यात केवळ दुःख देणारे ठरेल असे त्या जीवाला दिसले, तर तो त्या दहाला दहा इंद्रियांना कर्माचा त्याग करण्याच्या कामाला लावतो."

"त्या दुःखाचा काळ जोपर्यंत टळत नाही, तोपर्यंत तो जीव रात्रंदिवस इंद्रियांना कष्ट देतो; जसे एखादा राजा आपल्या गुन्हेगाराला किंवा गुलामाला (विकणवाताला) कडक राबवतो, तसे."

"अशा प्रकारे कर्माचा स्वीकार करण्यासाठी किंवा त्याचा त्याग करण्यासाठी इंद्रियांचे मुख्य ओझे (धुरी) वाहताना, हे लक्षात ठेव की, त्या ज्ञाता जीवालाच मग 'कर्ता' म्हटले जाते."

"आणि कर्माचा कर्ता असणाऱ्या जीवाच्या सर्व कामात, शेतातील अवजारांसारखी (आउतांसारखी) ही इंद्रिये अत्यंत कार्यक्षम व उपयोगी ठरतात; म्हणूनच या इंद्रियांना आम्ही 'करण' (साधने) असे म्हणतो."

"आणि याच इंद्रियांच्या साधनांवर कर्माचा कर्ता जीव ज्या सर्व हालचाली (क्रिया) उभा करतो; त्या क्रियांनी जे काही व्यापले जाते, त्यालाच या जगात 'कर्म' म्हणतात, हे तू ऐक."

"जसे सोनाराच्या बुद्धीने सोन्याचे दागिने व्यापलेले असतात, चंद्राच्या किरणांनी जसे चांदणे व्यापलेले असते, किंवा आपल्या सुंदर वेलांटीने जशी एखादी वेल संपूर्ण झाडाला व्यापून राहते—"

"अथवा जशी दिव्याची ज्योत आपल्या उजेडाला व्यापते, गोडपणा जसा उसाच्या रसाला (इक्षुरसाला) व्यापून राहतो; हे राहू दे, मोकळी जागा (अवकाश) जशी संपूर्ण आकाशाला व्यापून राहते—"

"तसेच, कर्माचा कर्ता असणाऱ्या जीवाने आपल्या हालचालींनी या जगात जे काही व्यापलेले असते, त्यालाच 'कर्म' म्हणतात; हे सांगण्यासाठी दुसरा शब्द नाही, हे धनंजया."

"अशा प्रकारे कर्म, कर्ता आणि करण (साधने) या तिन्हींची लक्षणे मी तुला सांगितली; कारण तू सर्व चतुर पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ (विचक्षण शिरोमणी) आहेस."

"इथे ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय ही कर्माची सुरुवात करणारी तीन मुख्य कारणे (प्रवृत्तित्रय) आहेत; तसेच कर्ता, करण आणि कार्य (फळ) हे तिन्ही मिळून कर्माचा मोठा साठा (कर्मसंचय) तयार होतो."

"जसा अग्नीच्या पोटात धूर लपलेला असतो, लहान बीजामध्ये जसा मोठा वृक्ष (द्रुम) सामावलेला असतो, किंवा मानवाच्या मनात जशी वासना (काम) नेहमी वास करत असते—"

"तसेच कर्ता, क्रिया आणि साधने यांच्यामध्ये हे कर्म आधीपासूनच सामावलेले (जिंतवणीत) असते; जसे सोन्याच्या खाणीत आधीपासूनच सर्व सोने वसत असते."

"म्हणून, 'हे कर्म माझे कार्य आहे आणि मीच याचा कर्ता आहे' अशी भावना जिथे असते, हे पांडुपुत्रा; तिथे माणसाचा आत्मा या कर्माच्या सर्व हालचालींपासून अतिशय दूर अलिप्त असतो."