आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण । सकळ विद्यांचें अधिकरण ।
तेचि वंदूं श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥ १ ॥
ज्या आत्मरूप गणेशाचे स्मरण केले असता, तो सर्व विद्यांचे आश्रयस्थान (अधिकरण) बनतो; अशा त्या मंगलमूर्ती स्वरूप सद्गुरूंच्या श्रीचरणांना मी वंदन करतो.
जयांचेनि आठवें । शब्दसृष्टि आंगवे ।
सारस्वत आघवें । जिव्हेसि या ॥ २ ॥
ज्या सद्गुरूंच्या केवळ स्मरणाने (आठवाने) संपूर्ण शब्दसृष्टी हाताशी येते, आणि साहित्याचे (सारस्वताचे) अथांग भांडार जिभेवर सहज प्रकट होते.
वक्तृत्वा गोडपणें । अमृतातें पारुखें म्हणे ।
रस होती वोळंगणें । अक्शरांसी ॥ ३ ॥
ज्यांच्या कृपेने वक्तृत्वाला एवढा गोडवा येतो की ते अमृतालाही फिके (पारुखे) म्हणते; आणि सर्व नऊ रस त्या अक्षरांची सेवा (वोळंगणे) करायला हजर होतात.
भावाचें अवतरण । अवतरविती खूण ।
हाता चढे संपूर्ण । तत्त्वभेद ॥ ४ ॥
जे सद्गुरू भक्ताच्या अंतःकरणात ईश्वरी भावाचे अवतरण करतात आणि अशा खुणा प्रकट करतात, ज्यामुळे गूढ तत्त्वज्ञानाचे मर्म (तत्त्वभेद) संपूर्णपणे हाताला लागते.
श्रीगुरूंचे पाय । जैं हृदय गिंवसूनि ठाय ।
तैं येवढें भाग्य होय । उन्मेखासी ॥ ५ ॥
सद्गुरूंचे पावन चरण जेव्हा भक्ताच्या हृदयाचा शोध घेऊन तिथे घट्ट स्थिरावतात, तेव्हा भक्ताच्या आत्मज्ञानाला (उन्मेषाला) एवढे मोठे भाग्य प्राप्त होते.
ते नमस्कारूनि आतां । जो पितामहाचा पिता ।
लक्ष्मीयेचा भर्ता । ऐसें म्हणे ॥ ६ ॥
त्या सद्गुरूंना आदरपूर्वक नमस्कार करून, आता ब्रह्माचाही पिता (पितामहाचा पिता) आणि लक्ष्मीचा पती असलेला तो भगवान श्रीकृष्ण काय म्हणाला, ते ऐका.
श्रीभगवानुवाच ।
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ १॥
श्रीभगवान म्हणाले, हे कुंतीपुत्रा (अर्जुना), हे शरीर 'क्षेत्र' (शेत) या नावाने ओळखले जाते; आणि या शरीराला जो आतून जाणतो, त्याला त्या विषयाचे जाणकार 'क्षेत्रज्ञ' असे म्हणतात.
तरी पार्था परिसिजे । देह हें क्षेत्र म्हणिजे ।
जो हें जाणे तो बोलिजे । क्षेत्रज्ञु एथें ॥ ७ ॥
"तर हे पार्था, तू नीट ऐक; या शरीराला (देहाला) 'क्षेत्र' असे म्हणतात आणि जो या शरीराच्या सर्व घडामोडींना चांगला जाणतो, त्याला येथे 'क्षेत्रज्ञ' असे म्हटले जाते."
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ञानं मतं मम ॥ २॥
हे भरतवंशी अर्जुना, तू सर्व क्षेत्रांमध्ये (शरीरांमध्ये) असणारा क्षेत्रज्ञ मलाच समज; आणि क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ या दोघांचे जे खरे ज्ञान आहे, त्यालाच मी खरे 'ज्ञान' मानतो, असे माझे मत आहे.
तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें । तो मीचि जाण निरुतें ।
जो सर्व क्षेत्रांतें । संगोपोनि असे ॥ ८ ॥
"तर या शरीरांमध्ये जो जाणणारा क्षेत्रज्ञ आहे, तो निश्चितपणे मीच आहे असे तू समज; कारण मीच या सर्व शरीरांचे चहूकडून उत्तम पालनपोषण (संगोपन) करत असतो."
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें । जाणणें जें निरुतें ।
ज्ञान ऐसें तयातें । मानूं आम्ही ॥ ९ ॥
"हे शरीर म्हणजे क्षेत्र काय आहे, आणि त्याला जाणणारा क्षेत्रज्ञ कोण आहे, या दोघांचे जे स्पष्ट आकलन करून घेणे, त्यालाच आम्ही खरे 'ज्ञान' मानतो."
तत् क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत् समासेन मे श्रुणु ॥ ३॥
ते क्षेत्र काय आहे, कशा प्रकारचे आहे, त्यात कोणते विकार होतात, ते कशापासून निर्माण झाले आहे, तसेच तो क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याचा काय प्रभाव आहे; हे सर्व तू माझ्याकडून थोडक्यात (समासाने) ऐक.
तरि क्षेत्रज्ञु जो एथें । तो मीचि जाण निरुतें ।
जो सर्व क्षेत्रांतें । संगोपोनि असे ॥ ८ ॥
"तर या शरीरांमध्ये जो जाणणारा क्षेत्रज्ञ आहे, तो निश्चितपणे मीच आहे असे तू समज; कारण मीच या सर्व शरीरांचे चहूकडून उत्तम पालनपोषण (संगोपन) करत असतो."
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञातें । जाणणें जें निरुतें ।
ज्ञान ऐसें तयातें । मानूं आम्ही ॥ ९ ॥
"हे शरीर म्हणजे क्षेत्र काय आहे, आणि त्याला जाणणारा क्षेत्रज्ञ कोण आहे, या दोघांचे जे स्पष्ट आकलन करून घेणे, त्यालाच आम्ही खरे 'ज्ञान' मानतो."
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४॥
हे तत्त्व अनेक ऋषींनी विविध प्रकारे, वेगवेगळ्या वेदांच्या छंदांद्वारे आणि अत्यंत निश्चित व युक्तिसंगत अशा ब्रह्मसूत्राच्या पदांद्वारे स्वतंत्रपणे गाऊन सांगितले आहे.
एक म्हणती हें स्थळ । जीवाचेंचि समूळ ।
मग प्राण हें कूळ । तयाचें एथ ॥ २७ ॥
याविषयी काही विचारवंत ऋषी म्हणतात की, हे शरीर (स्थळ) पूर्णपणे या जीवाचेच आहे; आणि प्राण हे या शरीरात राहणारे त्याचे मुख्य कुटुंब (कूळ) आहे.
जे प्राणाचे घरीं । अंगें राबती भाऊ चारी ।
आणि मना ऐसा आवरी । कुळवाडीकरु ॥ २८ ॥
त्या प्राणाच्या घरात अपानादी चार भाऊ स्वतः अहोरात्र कष्ट करतात; आणि मन हा या शरीराच्या शेतीची व्यवस्था पाहणारा मुख्य शेतकरी (कुळवाडीकरू) आहे.
तयातें इंद्रियबैलांची पेटी । न म्हणे अंवसीं पाहाटीं ।
विषयक्षेत्रीं आटी । काढी भली ॥ २९ ॥
तो मनरूपी शेतकरी आपल्या इंद्रियरूपी बैलांच्या जोडीला अमावास्या की पहाट असा कोणताही वेळ न पाहता, या विषयांच्या शेतात (विषयक्षेत्री) खूप राबवून घेतो.
मग विधीची वाफ चुकवी । आणि अन्यायाचें बीज वाफवी ।
कुकर्माचा करवी । राबु जरी ॥ ३० ॥
मग तो शास्त्रांच्या नियमांची योग्य वेळ (वाफ) चुकवतो, आणि अन्यायाचे वाईट बी पेरतो; अशा प्रकारे तो या शरीरात कुकर्माचाच मोठा चिखल (राबू) तयार करतो.
तरी तयाचिसारिखें । असंभड पाप पिके ।
मग जन्मकोटी दुःखें । भोगी जीवु ॥ ३१ ॥
तर मग त्या पेरणीसारखेच तिथे अफाट (असंभड) पाप पिकते; आणि मग तो जीव कोट्यवधी जन्मांपर्यंत केवळ दुःखाचाच उपभोग घेतो.
नातरी विधीचिये वाफे । सत्क्रिया बीज आरोपे ।
तरी जन्मशताचीं मापें । सुखचि मवीजे ॥ ३२ ॥
आणि याउलट, जर त्याने शास्त्रांच्या नियमांनुसार योग्य वेळी सत्कार्याचे (सत्क्रियेचे) चांगले बी पेरले, तर शेकडो जन्मांपर्यंत तो केवळ सुखाचीच मापे मोजत राहतो.
तंव आणिक म्हणती हें नव्हे । हें जिवाचेंचि न म्हणावें ।
आमुतें पुसा आघवें । क्शेत्राचें या ॥ ३३ ॥
तेव्हा दुसरे काही विद्वान म्हणतात की, हे असे नाही; हे शरीर केवळ जीवाचेच आहे असे म्हणता येणार नाही, या क्षेत्राची खरी हकीकत तुम्ही आम्हाला विचारा.
अहो जीवु एथ उखिता । वस्तीकरु वाटे जातां ।
आणि प्राणु हा बलौता । म्हणौनि जागे ॥ ३४ ॥
"अहो, जीव तर येथे केवळ काही काळासाठी आलेला वाटसरू (वस्तीकरू) आहे; आणि प्राण हा केवळ या घराची राखण करणारा एक नोकर (बलौता) म्हणून जागा असतो."
अनादि जे प्रकृती । सांख्य जियेतें गाती ।
क्षेत्र हे वृत्ती । तियेची जाणा ॥ ३५ ॥
"ही जी अनादी प्रकृती आहे, जिचे गुण सांख्य शास्त्रज्ञ मोठ्या आनंदाने गातात; हे शरीर म्हणजे केवळ तिचीच एक मुख्य वृत्ती किंवा संपत्ती आहे, असे तुम्ही समजा."
आणि इयेतेंचि आघवा । आथी घरमेळावा ।
म्हणौनि ते वाहिवा । घरीं वाहे ॥ ३६ ॥
"आणि या प्रकृतीलाच या संपूर्ण घराचा पसारा सांभाळायची सवय आहे; म्हणूनच ती या घराची सर्व वहिवाट (कामकाज) स्वतः पाहत असते."
वाह्याचिये रहाटी । जे कां मुद्दल तिघे इये सृष्टीं ।
ते इयेच्याचि पोटीं । जहाले गुण ॥ ३७ ॥
"या विश्वाच्या व्यवहाराला चालवणारे जे तीन मुख्य मूळ पुरुष (गुण) या सृष्टीत आहेत, ते सर्व याच प्रकृतीच्या पोटातून जन्माला आलेले गुण आहेत."
रजोगुण पेरी । तेतुलें सत्त्व सोंकरी ।
मग एकलें तम करी । संवगणी ॥ ३८ ॥
"त्यातील रजोगुण कर्माची पेरणी करतो, सत्त्वगुण त्या पिकाचे संरक्षण (सोंकरी) करतो, आणि मग एकटा तमोगुण त्या पिकलेल्या धान्याची कापणी (संवगणी) करून टाकतो."
रचूनि महत्तत्त्वाचें खळें । मळी एके काळुगेनि पोळें ।
तेथ अव्यक्ताची मिळे । सांज भली ॥ ३९ ॥
"अशा प्रकारे महत्तत्त्वाचे मोठे खळे रचून, ती प्रकृती काळाच्या एकाच चक्राने (पोळ्याने) ते मळून काढते; आणि तिथे त्या अव्यक्त ब्रह्माची एक सुंदर सांज येऊन मिळते."
तंव एकीं मतिवंतीं । या बोलाचिया खंतीं ।
कहणितलें या ज्ञप्ती | अर्वाचीना ॥ ४० ॥
"तोच दुसऱ्या काही बुद्धिवंत ऋषींनी या बोलण्याचा निषेध करत (खंती मानून) म्हटले की, 'तुमचे हे ज्ञान अगदी नवीन आणि अपुरे (अर्वाचीन) आहे.'"
हां हो परतत्त्वाआंतु । कें प्रकृतीची मातु ।
हा क्षेत्र वृत्तांतु । उगेंचि आइका ॥ ४१ ॥
"अहो, त्या श्रेष्ठ परब्रह्माच्या ठिकाणी या प्रकृतीची चर्चा तरी कशी येऊ शकते? या क्षेत्राचा खरा इतिहास (वृत्तांत) तुम्ही आता शांतपणे ऐका."
शून्यसेजेशालिये । सुलीनतेचिये तुळिये ।
निद्रा केली होती बळियें । संकल्पें येणें ॥ ४२ ॥
"त्या शून्यरूपी शेजेवर, पूर्ण शांततेच्या गादीवर, या एका मोठ्या संकल्पाने गाढ निद्रा घेतली होती."
तो अवसांत चेइला । उद्यमीं सदैव भला ।
म्हणौनि ठेवा जोडला । इच्छावशें ॥ ४३ ॥
"तो संकल्प अचानक जागा झाला; तो मूळचाच उद्योगी असल्यामुळे, त्याच्या केवळ इच्छेच्या बळावर त्याला हा मोठा सृष्टीचा ठेवा प्राप्त झाला."
निरालंबींची वाडी । होती त्रिभुवनायेवढी ।
हे तयाचिये जोडी । रूपा आली ॥ ४४ ॥
"कोणत्याही आधाराशिवाय असलेल्या त्या निराकाराच्या जागेत, या तिन्ही लोकांच्या आकाराएवढी मोठी सृष्टी त्याच्याच उद्यमामुळे रूपाला आली."
मग महाभूतांचें एकवाट । सैरा वेंटाळूनि भाट ।
भूतग्रामांचे आघाट । चिरिले चारी ॥ ४५ ॥
"नंतर पंचमहाभूतांना एकत्र करून, चहूकडे पसरवून, त्याने जणू जमिनीची मोजणी केली आणि प्राण्यांच्या राहण्याच्या चार वेगवेगळ्या खाणी (चार आघाट) तयार केल्या."
यावरी आदी । पांचभूतिकांची मांदी ।
बांधली प्रभेदीं । पंचभूतिकीं ॥ ४६ ॥
"यावर सुरुवातीला, पाच भूतांपासून बनलेल्या शरीरांचा मोठा समुदाय (मांदी) त्याने वेगवेगळ्या पंचभौतिक घटकांमध्ये व्यवस्थित बांधून ठेवला."
कर्माकर्माचे गुंडे । बांध घातले दोहींकडे ।
नपुंसकें बरडें । रानें केलीं ॥ ४७ ॥
"चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे (कर्माकर्माचे) मोठे दगड (गुंडे) आणून त्याने दोन्ही बाजूंना पक्के बांध घातले; आणि न पिकणाऱ्या (बरड) जमिनीचे मोठे रान तयार केले."
तेथ येरझारेलागीं । जन्ममृत्यूची सुरंगी ।
सुहाविली निलागी । संकल्पें येणें ॥ ४८ ॥
"तिथे जीवांच्या येण्या-जाण्यासाठी (येरझारेसाठी) जन्म आणि मृत्यूची एक मोठी भुयारी वाट (सुरंगी) त्या एका संकल्पाने सहज तयार करून दिली."
मग अहंकारासि एकलाधी । करूनि जीवितावधी ।
वहाविलें बुद्धि । चराचर ॥ ४९ ॥
"नंतर अहंकाराला त्या जागेचा मुख्य अधिकारी बनवून, आयुष्याची मर्यादा ठरवून दिली, आणि बुद्धीच्या साहाय्याने चराचर सृष्टीचा सर्व व्यवहार सुरू केला."
यापरी निराळीं । वाढे संकल्पाची डाहाळी ।
म्हणौनि तो मुळीं । प्रपंचा यया ॥ ५० ॥
"अशा प्रकारे या मोकळ्या आकाशात संकल्पाची ही मोठी फांदी (डाहाळी) वाढत गेली; म्हणूनच तो संकल्पच या प्रपंचाच्या मुळाशी आहे."
यापरी मत्तमुगुतकीं । तेथ पडिघायिलें आणिकीं |
कहती हां हो विवेकीं । कैसें तुम्ही ॥ ५१ ॥
"अशा प्रकारे संकल्पाच्या मताचे समर्थन करणाऱ्यांना मध्येच थांबवून (पडिघायून) तिसरेच विचारवंत म्हणाले, 'अहो, तुम्ही स्वतःला विवेकी म्हणवून घेता, तर मग तुमचे हे विचार कसे?'"
परतत्त्वाचिया गांवीं । संकल्पसेज देखावी ।
तरी कां पां न मनावी । प्रकृति तयाची ? ॥ ५२ ॥
"त्या परब्रह्माच्या गावी जर संकल्पाची शेज पाहायची असेल, तर मग प्रकृतीचे अस्तित्व मानण्यात काय हरकत आहे?"
परि असो हें नव्हे । तुम्ही या न लगावें ।
आतांचि हें आघवें । सांगिजैल ॥ ५३ ॥
"परंतु हे सर्व बाजूला राहो, हे असे नाही; तुम्ही या व्यर्थ वादात पडू नका, मी आताच तुम्हाला हे सर्व व्यवस्थित सांगतो."
तरी आकाशीं कवणें । केलीं मेघाचीं भरणें ।
अंतरिक्ष तारांगणें । धरी कवण ? ॥ ५४ ॥
"अहो, आकाशात ढगांचे हे मोठे साठे कोणी भरून ठेवले आहेत? अंतरिक्षामध्ये या ताऱ्यांच्या समुदायाला कोण धरून ठेवतो?"
गगनाचा तडावा । कोणें वेढिला केधवां ।
पवनु हिंडतु असावा । हें कवणाचें मत ? ॥ ५५ ॥
"या आकाशाचा अथांग विस्तार कोणी आणि केव्हा वेढला आहे? आणि वारा नेहमी वाहत राहावा, हा नियम कोणाचा आहे?"
रोमां कवण पेरी । सिंधू कवण भरी ।
पर्जन्याचिया करी । धारा कवण ? ॥ ५६ ॥
"शरीरावरच्या केसांची (रोमांची) पेरणी कोण करतो? समुद्राला पाणी आणून कोण भरतो? आणि पावसाच्या या अखंड धारा कोण पाडत असते?"
तैसें क्षेत्र हें स्वभावें । हे वृत्ती कवणाची नव्हे ।
हें वाहे तया फावे । येरां तुटे ॥ ५७ ॥
"त्याचप्रमाणे हे शरीर (क्षेत्र) आपल्या मूळ स्वभावानेच चालते, ते कोणा एकाच्या इच्छेची संपत्ती नाही. जे याचे नियम पाळतात त्यांना ते लाभते, इतरांचे नुकसान होते."
तंव आणिकें एकें । क्षोभें म्हणितलें निकें ।
तरी भोगिजे एकें । काळें केवीं हें ? ॥ ५८ ॥
तोच दुसऱ्या एका विचारवंताने संतापाने म्हटले, "तुमचे म्हणणे जर खरे मानले, तर मग एकच काळ या संपूर्ण शरीराला (क्षेत्राला) एकाच वेळी कसा भोगू शकतो?"
तरी ययाचा मारु । देखताति अनिवारु ।
परी स्वमतीं भरु । अभिमानियां ॥ ५९ ॥
"कारण या क्षेत्राचा नाश करणारा जो काळ आहे, त्याचा मारा अत्यंत अनिवार्य (रोखता न येणारा) आहे; परंतु अभिमान बाळगणाऱ्यांना केवळ स्वतःच्याच मताचा मोठा अभिमान असतो."
हें जाणों मृत्यु रागिटा । सिंहाडयाचा दरकुटा ।
परी काय वांजटा । पूरिजत असे ? ॥ ६० ॥
"आम्हाला माहीत आहे की हा रागीट मृत्यू म्हणजे जणू सिंह गर्जना करत उभा असलेला किल्लाच आहे; परंतु तो कधी व्यर्थ (वांजटा) ठरतो का?"
महाकल्पापरौतीं । कव घालूनि अवचितीं ।
सत्यलोकभद्रजाती | आंगीं वाजे ॥ ६१ ॥
"महाकल्पाच्या शेवटी तो मृत्यू अचानक झडप घालून, ब्रह्मदेवाच्या सत्यलोकासारख्या उत्तम आणि पवित्र स्थानालाही एका क्षणात नष्ट करून टाकतो."
लोकपाळ नित्य नवे । दिग्गजंचे मेळावे ।
स्वर्गींचिये आडवे । रिगोनि मोडी ॥ ६२ ॥
"तो क्षेत्राचे रक्षण करणाऱ्या नवीन लोकपालांना आणि अथांग दिग्गजांच्या समुदायांना स्वर्गाच्या आडमार्गात शिरून एकाच फटक्यात मोडून टाकतो."
येर ययाचेनि अंगवातें । जन्ममृत्यूचिये गर्तें ।
निर्जिवें होऊनि भ्रमतें । जीवमृगें ॥ ६३ ॥
"आणि त्या काळाच्या केवळ अंगाच्या वाऱ्याने, जन्म आणि मृत्यूच्या मोठ्या खाईत (गर्तेत) हे बिचारे जीवरूपी हरीण निर्जीव होऊन सतत फिरत राहते."
न्याहाळीं पां केव्हडा । पसरलासे चवडा ।
जो करूनियां माजिवडा । आकारगजु ॥ ६४ ॥
"तूच नीट विचार कर की या काळाचा पंजा (चवडा) किती प्रचंड पसरला आहे, ज्याने संपूर्ण जगाच्या आकाराला आपल्या ताब्यात ठेवले आहे."
म्हणौनि काळाची सत्ता । हाचि बोलु निरुता ।
ऐसे वाद पंडुसुता । क्षेत्रालागीं ॥ ६५ ॥
"म्हणून या शरीरावर केवळ काळाचीच मुख्य सत्ता आहे, हाच शब्द सत्य आहे; हे पांडुपुत्रा, या क्षेत्राच्या मालकीबद्दल असे अनेक वाद जगात चालतात."
हे बहु उखिविखी । ऋषं केली नैमिषीं ।
पुराणें इयेविषीं । मतपत्रिका ॥ ६६ ॥
"या शरीराविषयी नैमिशारण्यात ऋषीमुनींनी खूप मोठी चर्चा (उखिविखी) केली आहे; आणि आपली पुराणे म्हणजे या वादातील केवळ आपापली मते मांडणारी पत्रे (मतपत्रिका) आहेत."
अनुष्टुभादि छंदें । प्रबंधीं जें विविधें ।
ते पत्रावलंबन मदें । करिती अझुनी ॥ ६७ ॥
"अनुष्टुभादी वेदांच्या वेगवेगळ्या छंदांमध्ये आणि रचनांमध्ये या क्षेत्राविषयी जे काही लिहिले आहे, त्या मतांचा आधार घेऊन अनेक विद्वान आजही आपापल्या गर्वाने वाद घालत बसतात."
वेदींचें बृहत्सामसूत्र । जें देखणेपणें पवित्र ।
परी तयाही हें क्षेत्र । नेणवेचि ॥ ६८ ॥
"वेदांमधील जे 'बृहत्साम' नावाचे अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ सूत्र आहे, त्या सूत्रालाही या क्षेत्राचे (शरीराचे) गूढ मर्म पूर्णपणे समजलेले नाही."
आणीक आणीकींही बहुतीं । महाकवीं हेतुमंतीं ।
ययालागीं मती । वेंचिलिया ॥ ६९ ॥
"याशिवाय इतरही अनेक बुद्धिमान महाकवींनी आणि शास्त्रज्ञांनी या क्षेत्राचे रहस्य उलगडण्यासाठी आपली सर्व बुद्धी (मती) खर्च केली आहे."
परी ऐसें हें एवढें । कीं अमुकेयाचेंचि फुडें ।
हें कोणाही वरपडें | होयचिना ॥ ७० ॥
"परंतु हे शरीर एवढे अद्भूत आहे की, ते 'अमुक एका मताचेच आहे' असे स्पष्टपणे कोणाच्याही सिद्धान्ताला आजपर्यंत पकडता आलेले नाही."
आतां यावरी जैसें । क्षेत्र हें असे ।
तुज सांगों तैसें । साद्यंतु गा ॥ ७१ ॥
"तर आता यानंतर, हे क्षेत्र नक्की काय आहे आणि कसे बनले आहे, ते मी तुला सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत (साद्यंत) व्यवस्थित सांगतो, तू ऐक."
महाभूतानीहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ५॥
पाच महाभूते, अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त (प्रकृती), दहा इंद्रिये, एक मन, आणि इंद्रियांचे पाच विषय; तसेच इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, स्थूल शरीराचा समुदाय (संघात), चेतना आणि धैर्याची शक्ती (धृती); हे सर्व मिळून विकारांसह 'क्षेत्र' थोडक्यात सांगितले आहे.
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन sविकारमुदाहृतम् ॥ ६॥
पाच महाभूते, अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त (प्रकृती), दहा इंद्रिये, एक मन, आणि इंद्रियांचे पाच विषय; तसेच इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, स्थूल शरीराचा समुदाय (संघात), चेतना आणि धैर्याची शक्ती (धृती); हे सर्व मिळून विकारांसह 'क्षेत्र' थोडक्यात सांगितले आहे.
तरि महाभूतपंचकु । आणि अहंकारु एकु ।
बुद्धि अव्यक्त दशकु । इंद्रियांचा ॥ ७२ ॥
"तर पाच महाभूते, एक अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त प्रकृती, दहा इंद्रिये, एक मन, इंद्रियांचे पाच विषय, सुख, दुःख, द्वेष, शरीराचा संघात, इच्छा, चेतना आणि धृती; अशा छत्तीस घटकांची ही क्षेत्राची संपूर्ण व्याप्ती मी तुला आता थोडक्यात सांगितली आहे."
मन आणीकही एकु । विषयांचा दशकु ।
सुख दुःख द्वेषु । संघात इच्छा ॥ ७३ ॥
"तर पाच महाभूते, एक अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त प्रकृती, दहा इंद्रिये, एक मन, इंद्रियांचे पाच विषय, सुख, दुःख, द्वेष, शरीराचा संघात, इच्छा, चेतना आणि धृती; अशा छत्तीस घटकांची ही क्षेत्राची संपूर्ण व्याप्ती मी तुला आता थोडक्यात सांगितली आहे."
आणि चेतना धृती । एवं क्षेत्रव्यक्ती ।
सांगितली तुजप्रती । आघवीची ॥ ७४ ॥
"तर पाच महाभूते, एक अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त प्रकृती, दहा इंद्रिये, एक मन, इंद्रियांचे पाच विषय, सुख, दुःख, द्वेष, शरीराचा संघात, इच्छा, चेतना आणि धृती; अशा छत्तीस घटकांची ही क्षेत्राची संपूर्ण व्याप्ती मी तुला आता थोडक्यात सांगितली आहे."
आतां महाभूतें कवणें । कवण विषयो कैसीं करणे ।
हें वेगळालेपणें । एकैक सांगों ॥ ७५ ॥
"आता यातील महाभूते कोणती, त्यांचे विषय कोणते आणि इंद्रियांचे व्यवहार कसे चालतात, हे मी तुला एक-एक करून स्वतंत्रपणे सांगतो."
तरी पृथ्वी आप तेज । वायु व्योम इयें तुज ।
सांगितलीं बुझ । महाभूतें पांचें ॥ ७६ ॥
"तर पृथ्वी, आप (पाणी), तेज (अग्नी), वायू आणि व्योम (आकाश); ही पाच मुख्य महाभूते आहेत, हे तू नीट समजून घे."
आणि जागतिये दशे । स्वप्न लपालें असे ।
नातरी अंवसे । चंद्र गूढु ॥ ७७ ॥
"आणि जसे आपण जागे असताना (जागृत दशेत) आपल्या मनात स्वप्न लपलेले असते, किंवा अमावस्येच्या रात्री जसा चंद्र आकाशात लपलेला असतो;"
नाना अप्रौढबाळकीं । तारुण्य राहे थोकीं ।
कां न फुलतां कळिकीं । आमोदु जैसा ॥ ७८ ॥
"अथवा लहान बाळामध्ये जसे त्याचे भावी तारुण्य लपून राहिलेले असते, किंवा न फुललेल्या फुलाच्या कळीमध्ये जसा त्याचा सुवास (आमोद) दडलेला असतो;"
काहीबहुना काष्ठीं । वन्हि जेवीं किरीटी ।
तेवीं प्रकृतिचिया पोटीं । गोप्यु जो असे ॥ ७९ ॥
"किंवा, हे किरीटी, जास्त काय सांगावे? लाकडामध्ये जसा अग्नी लपलेला असतो, तसाच जो प्रकृतीच्या पोटात अत्यंत गुप्तपणे वास करत असतो;"
जैसा ज्वरु धातुगतु । अपथ्याचें मिष पहातु ।
मग जालिया आंतु । बाहेरी व्यापी ॥ ८० ॥
"जसा शरीराच्या धातूंमध्ये लपलेला ताप केवळ काही चुकीच्या खाण्यापिण्याचे (अपथ्याचे) निमित्त शोधत असतो; आणि ते मिळताच तो शरीराला आतून आणि बाहेरून व्यापून टाकतो;"
तैसी पांचांही गांठीं पडे । जैं देहाकारु उघडे ।
तैं नाचवी चहूंकडे । तो अहंकारु गा ॥ ८१ ॥
"त्याचप्रमाणे, जेव्हा या पाच महाभूतांची एकत्र गाठ पडते आणि शरीराचा आकार प्रत्यक्ष उभा राहतो, तेव्हा जो चहूकडे आपला अंमल चालवून नाचवायला लागतो, त्याला 'अहंकार' म्हणतात."
नवल अहंकाराची गोठी । विशेषें न लगे अज्ञानापाठीं ।
सज्ञानाचे झोंबे कंठीं । नाना संकटीं नाचवी ॥ ८२ ॥
"या अहंकाराची गोष्ट फार विलक्षण आहे; तो अज्ञानी माणसाच्या फारसा मागे लागत नाही, पण जो स्वतःला ज्ञानी (सज्ञान) समजतो, त्याच्या थेट गळ्यालाच बसतो आणि त्याला अनेक संकटांत नाचवतो."
आतां बुद्धि जे म्हणिजे । ते ऐशियां चिन्हीं जाणिजे |
बोलिलें यदुराजें । तें आइकें सांगों ॥ ८३ ॥
"आता 'बुद्धी' कशाला म्हणतात, ती कोणत्या लक्षणांनी ओळखावी, ते त्या यदुराज श्रीकृष्णाने जसे सांगितले आहे, ते मी तुला सांगतो, ऐक."
तरी कंदर्पाचेनि बळें । इंद्रियवृत्तीचेनि मेळें ।
विभांडूनि याती पाळे । विषयांचे ॥ ८४ ॥
"तर मदाच्या बळावर आणि इंद्रियांच्या शक्तीच्या साहाय्याने, जेव्हा बाह्य विषयांचे मोठे लोंढे शरीरावर चालून येतात;"
तो सुखदुःखांचा नागोवा । जेथ उगाणों लागे जीवा ।
तेथ दोहींसी बरवा । पाडु जे धरी ॥ ८५ ॥
"आणि त्या सुख-दुःखाचा नग्न व्यवहार जेव्हा जीवाच्या अंतःकरणात प्रवेश करू लागतो, तेव्हा त्या दोघांमधील फरक जो उत्तम प्रकारे ओळखतो;"
हें सुख हें दुःख । हें पुण्य हें दोष ।
कां हें मैळ हें चोख । ऐसें जे निवडी ॥ ८६ ॥
"'हे सुख आहे आणि हे दुःख आहे, हे पुण्य आहे आणि हा दोष आहे, किंवा ही मलीनता आहे आणि हे स्वच्छ आहे' असा जो अचूक निवाडा करतो;"
जिथे अधमोत्तम सुझे । जिये सानें थोर बुझे ।
जिया दिठी पारखिजे । विषो जीवें ॥ ८७ ॥
"जिथे वाईट काय आणि चांगले काय (अधमोत्तम) हे स्पष्ट दिसते, जे लहान आणि मोठ्याचा फरक समजते, आणि ज्या दृष्टीने जीव बाह्य विषयाची पारख करतो;"
जे तेजतत्त्वांची आदी । जे सत्त्वगुणाची वृद्धी ।
जे आत्मया जीवाची संधी । वसवीत असे जे ॥ ८८ ॥
"जी शरीरातील तेजतत्त्वाची सुरुवात आहे, जी सत्त्वगुणाला वाढवणारी आहे; आणि जी आत्मा व जीव यांच्यातील मुख्य दुवा (संधी) साधून राहते;"
अर्जुना ते गा जाण । बुद्धि तूं संपूर्ण ।
आतां आइकें वोळखण । अव्यक्ताची ॥ ८९ ॥
"हे अर्जुना, त्यालाच तू संपूर्ण 'बुद्धी' असे समज. आता तू त्या 'अव्यक्ताची' (प्रकृतीची) खरी ओळख ऐकून घे."
पैं सांख्यांचिया सिद्धांतीं । प्रकृती जे महामती |
तेचि एथें प्रस्तुतीं । अव्यक्त गा ॥ ९० ॥
"सांख्य शास्त्राच्या सिद्धांतामध्ये ज्या तत्त्वाला 'प्रकृती' असे म्हणतात, तेच तत्त्व येथे या चर्चेत 'अव्यक्त' या नावाने ओळखले जाते."
और सांख्ययोगमतें । प्रकृती परिसविली तूंतें |
ऐसी दोहीं परीं जेथें । विवंचिली ॥ ९१ ॥
"आणि सांख्य व योग या दोन्ही मतांनुसार, मी तुला ज्या प्रकृतीविषयी आधी सांगितले होते; अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी जिचे निरूपण केले जाते;"
तेथ दुजी जे जीवदशा । तिये नांव वीरेशा ।
येथ अव्यक्त ऐसा | पर्यावो हा ॥ ९२ ॥
"तिथे जी दुसरी मूळ जीवदशा उरते, हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना, तिलाच येथे 'अव्यक्त' असा पर्यायी शब्द वापरला आहे."
तऱ्ही पाहालया रजनी । तारा लोपती गगनीं ।
कां हारपें अस्तमानीं । भूतक्रिया ॥ ९३ ॥
"जसे रात्रीची वेळ संपून सकाळ झाली की आकाशातील सर्व तारे लुप्त होतात, किंवा सूर्य मावळल्यावर (अस्तमानी) सर्व प्राण्यांचे व्यवहार शांत होऊन जातात;"
नातरी देहो गेलिया पाठीं । देहादिक किरीटी ।
उपाधि लपे पोटीं | कृतकर्माच्या ॥ ९४ ॥
"अथवा, हे किरीटी, देह संपून गेल्यावर शरीराचे सर्व भाव आणि उपाधी जशा केलेल्या कर्माच्या पोटात जाऊन लपतात;"
कां बीजमुद्रेआंतु । थोके तरु समस्तु ।
कां वस्त्रपणे तंतु- । दशे राहे ॥ ९५ ॥
"किंवा जसे एका लहानशा बीजाच्या आकारात संपूर्ण विस्तीर्ण झाड साठून राहते, अथवा कपड्याचे अस्तित्व नष्ट झाले की ते केवळ साध्या धाग्यांच्या (तंतूंच्या) रूपात उरते;"
तैसे सांडोनियां स्थूळधर्म । महाभूतें भूतग्राम ।
लया जाती सूक्ष्म । होऊनि जेथे ॥ ९६ ॥
"त्याचप्रमाणे, आपले सर्व बाह्य स्थूळ धर्म सोडून, पाच महाभूते आणि सर्व प्राण्यांचे समुदाय अत्यंत सूक्ष्म रूप धारण करून जिथे जाऊन विरून (लयाला) जातात;"
अर्जुना तया नांवें । अव्यक्त हें जाणावें ।
आतां आइकें आघवें । इंद्रियभेद ॥ ९७ ॥
"हे अर्जुना, त्या मूळ अविरोध स्थितीलाच 'अव्यक्त' असे समजावे. आता तू इंद्रियांचे सर्व वेगवेगळे भेद ऐक."
तरी श्रवण नयन । त्वचा घ्राण रसन ।
इयें जाणें ज्ञान- । करणें पांचें ॥ ९८ ॥
"तर कान (श्रवण), डोळे (नयन), त्वचा, नाक (घ्राण) आणि जीभ (रसन); ही पाच मुख्य 'ज्ञानेंद्रिये' (ज्ञानकरणे) आहेत असे तू समज."
इये तत्त्वमेळापंकीं । सुखदुःखांची उखिविखी ।
बुद्धि करिते मुखीं । पांचें इहीं ॥ ९९ ॥
"या छत्तीस तत्त्वांच्या खेळात, बुद्धी या पाच इंद्रियांच्या दारांतूनच बाह्य जगातील सुख आणि दुःखाचा सर्व व्यवहार (उखिविखी) करत असते."
मग वाचा आणि कर । चरण आणि अधोद्वार ।
पायु हे प्रकार । पांच आणिक ॥ १०० ॥
"त्यानंतर वाणी (वाचा), हात (कर), पाय (चरण), जननेंद्रिय (अधोद्वार) आणि गुदद्वार (पायू); हे आणखी पाच प्रकार आहेत."
कर्मेंद्रियें म्हणिपती । तीं इयें जाणिजती ।
आइकें कैवल्यपती । सांगतसे ॥ १०१ ॥
"या पाच अवयवांना 'कर्मेंद्रिये' असे म्हणतात, हे तू लक्षात घे; असे ते मोक्षाचा स्वामी (कैवल्यपती) श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहे."
पैं प्राणाची अंतौरी । क्रियाशक्ति जे शरीरीं ।
तियेचि रिगिनिगी द्वारीं । पांचे इहीं ॥ १०२ ॥
"शरीरात राहणाऱ्या प्राणाची जी मुख्य राणी (अंतौरी) म्हणजेच क्रियाशक्ती आहे, तीच या पाच दारांतून सतत आत-बाहेर (रिगणिगी) करत असते."
एवं दाहाही करणें । सांगितलीं देवो म्हणे ।
परिस आतां फुडेपणें । मन तें ऐसें ॥ १०३ ॥
देवाने सांगितले, "अशा प्रकारे मी तुला ही दहाही इंद्रिये सांगितली आहेत. आता तू मनाचे खरे स्वरूप स्पष्टपणे ऐकून घे, ते असे आहे;"
जें इंद्रियां आणि बुद्धि । माझारिलिये संधीं ।
रजोगुणाच्या खांदीं । तरळत असे ॥ १०४ ॥
"जे बाह्य इंद्रिये आणि आतली बुद्धी यांच्या अगदी मधोमध (संधीत) राहून, रजोगुणाच्या खांद्यावर बसून सतत हेलकावे खात असते;"
नीळिमा अंबरीं । कां मृगतृष्णालहरी ।
तैसें वायांचि फरारी । वावो जाहलें ॥ १०५ ॥
"जसा आकाशात दिसणारा निळा रंग हा केवळ एक भास असतो, किंवा वाळवंटात दिसणाऱ्या मृगजळाच्या लाटा खोट्या असतात; तसेच हे मन केवळ हवेत तरंगणारे एक व्यर्थ अस्तित्व आहे."
आणि शुक्रशोणिताचा सांधा । मिळतां पांचांचा बांधा ।
वायुतत्त्व दशधा । एकचि जाहलें ॥ १०६ ॥
"आणि जेव्हा माता-पित्यांच्या घटकांपासून या पाच महाभूतांचा देह एकत्र बांधला जातो, तेव्हा शरीरातील मुख्य वायुतत्त्व दहा वेगवेगळ्या भागांत विभागले जाते."
मग तिहीं दाहे भागीं । देहधर्माच्या खैवंगीं ।
अधिष्ठिलें आंगीं । आपुलाल्या ॥ १०७ ॥
"त्यानंतर ते दहा प्राण शरीराच्या वेगवेगळ्या दारांवर आणि व्यवहारांवर (खैवंगींवर) आपापल्या शक्तीनुसार जाऊन बसतात."
तेथ चांचल्य निखळ । एकलें ठेलें निढाळ ।
कहती हां हो विवेकीं । कैसें तुम्ही ॥ १०८ ॥
"तिथे जे केवळ शुद्ध चांचल्य (चंचळपणा) शिल्लक उरते, त्याने रजोगुणाचे मोठे बळ धारण केले आहे."
तें बुद्धीसि बाहेरी । अहंकाराच्या उरावरी ।
ऐसां ठायीं माझारीं । बळियावलें ॥ १०९ ॥
"ते बुद्धीच्या बाहेरच्या बाजूला आणि अहंकाराच्या अगदी उरावर, अशा मधल्या ठिकाणी अतिशय प्रबळ (बळियावले) बनून बसले आहे."
वायां मन हें नांव । एऱ्हवीं कल्पनाचि सावेव ।
जयाचेनि संगें जीव- । दशा वस्तु ॥ ११० ॥
"त्याला केवळ नावाला 'मन' म्हणतात, एरवी ते म्हणजे केवळ आकाराला आलेली एक मोठी कल्पनाच आहे; ज्याच्या केवळ संगतीने आत्म्याला 'जीवदशा' प्राप्त होते."
जें प्रवृत्तीसि मूळ । कामा जयाचे बळ ।
जें अखंड सूये छळ | अहंकारासी ॥ १११ ॥
"जे प्राण्याच्या सर्व व्यावहारिक प्रवृत्तीचे मूळ कारण आहे, ज्याच्यामुळे वासनेला (कामाला) मोठे बळ मिळते; आणि जे अहंकाराला सतत छळत असते;"
जें इच्छेतें वाढवी | आशेतें चढवी ।
जें पाठी पुरवी । भयासि गा ॥ ११२ ॥
"जे माणसाच्या इच्छांना वाढवते, आशेला शिखरावर चढवते; आणि मनातील भीतीला (भयाला) सतत मागे लावून ठेवते;"
द्वैत जेथें उठी । अविद्या जेणें लाठी ।
जें इंद्रियांतें लोटी | विषयांमजी ॥ ११३ ॥
"जिथून जगातला सर्व भेदभाव (द्वैत) निर्माण होतो, ज्याच्यामुळे अज्ञान (अविद्या) अधिक प्रबळ होते; आणि जे इंद्रियांना बळजबरीने बाह्य विषयांच्या दरीत लोटून देते;"
संकल्पें सृष्टी घडी । सवेंचि विकल्पूनि मोडी ।
मनोरथांच्या उतरंडी । उतरी रची ॥ ११४ ॥
"जे केवळ आपल्या संकल्पाने एका क्षणात नवीन सृष्टी निर्माण करते, आणि दुसऱ्याच क्षणी तिचा मोडतोड करून टाकते; जे इच्छेच्या (मनोरथांच्या) उतरंडी सतत रचत आणि उतरवत असते;"
जें भुलीचें कुहर । वायुतत्त्वाचें अंतर ।
बुद्धीचें द्वार । झाकविलें जेणें ॥ ११५ ॥
"जे केवळ अज्ञानाचा मोठा डोह आहे, जे वायुतत्त्वाचा अंतर्भाग आहे; आणि ज्याने आपल्या बुद्धीचे मूळ दार पूर्णपणे झाकून ठेवले आहे;"
तें गा किरीटी मन । या बोला नाहीं आन ।
आतां विषयाभिधान | भेदू आइकें ॥ ११६ ॥
"हे किरीटी, त्यालाच 'मन' असे म्हणतात, या बोलण्यात किंचितही संशय नाही. आता तू विषयांची नावे आणि त्यांचे भेद ऐकून घे."
तरी स्पर्शु आणि शब्दु । रूप रसु गंधु ।
हा विषयो पंचविधु | ज्ञानेंद्रियांचा ॥ ११७ ॥
"तर स्पर्श, शब्द, रूप, रस (चव) आणि गंध (सुवास); हा ज्ञानेंद्रियांचा पाच प्रकारचा मुख्य विषय आहे."
इहीं पांचैं द्वारीं । ज्ञानासि धांव बाहेरी ।
जैसा कां हिरवे चारीं । भांबावे पशु ॥ ११८ ॥
"या पाच दारांतून माणसाची बुद्धी आणि ज्ञान नेहमी बाहेर पळत असते; जसा एखादा प्राणी हिरवा चारा पाहून भांबावून तिकडे धावतो."
मग स्वर वर्ण विसर्गु । अथवा स्वीकार त्यागु ।
संक्रमण उत्सर्गु । विण्मूत्राचा ॥ ११९ ॥
"त्यानंतर आवाज काढणे (स्वर), वस्तू बनवणे (वर्ण/विसर्ग), स्वीकार करणे किंवा त्याग करणे, एका जागेवरून दुसऱ्या जागी जाणे (संक्रमण) आणि मलमूत्राचा त्याग करणे;"
हे कर्मेंद्रियांचे पांच । विषय गा साच ।
जे बांधोनियां माच | क्रिया धांवे ॥ १२० ॥
"हे कर्मेंद्रियांचे पाच मुख्य व्यवहार (विषय) आहेत, ज्यांचा पाया धरून शरीराची सर्व क्रिया धावत असते."
ऐसे हे दाही । विषय गा इये देहीं ।
आतां इच्छा तेही । सांगिजैल ॥ १२१ ॥
"असे हे एकूण दहा विषय या शरीरात असतात. आता मी तुला 'इच्छा' कशाला म्हणतात, ते सांगतो."
तरि भूतलें आठवे । कां बोलें कान झांकवे ।
ऐसियावरि चेतवे । जे गा वृत्ती ॥ १२२ ॥
"जेव्हा पूर्वी पाहिलेली एखादी वस्तू अचानक आठवते, किंवा एखादा शब्द ऐकून कान तिकडे ओढले जातात; तेव्हा मनात जी भावना जागी होते;"
इंद्रियाविषयांचिये भेटी- । सरसीच जे गा उठी ।
कामाची बाहुटी । धरूनियां ॥ १२३ ॥
"इंद्रिये आणि बाह्य विषय यांची गाठ पडताच, वासनेचा (कामाचा) हात धरून जी भावना अंतःकरणात लगेच उभी राहते;"
जियेचेनि उठिलेपणें । मना सैंघ धावणें ।
न रिगावें तेथ करणें । तोंडें सुती ॥ १२४ ॥
"ती भावना जागी होताच मन चहूकडे वेगाने धावू लागते; आणि ज्या ठिकाणी इंद्रियांनी जाऊ नये, तिथे ती स्वतःहून धाव घेतात;"
जिये वृत्तीचिया आवडी । बुद्धी होय वेडी ।
विषयां जिया गोडी । ते गा इच्छा ॥ १२५ ॥
"ज्या भावनेच्या ओढीमुळे माणसाची बुद्धी सुद्धा वेडी (भांबावून) होते, आणि विषयांची जी खरी गोडी वाटते, तिलाच 'इच्छा' म्हणतात."
आणी इच्छिलिया सांगडें । इंद्रियां आमिष न जोडे ।
तेथ जोडे ऐसा जो डावो पडे । तोचि द्वेषु ॥ १२६ ॥
"आणि समजा, इच्छा धरूनही जर इंद्रियांना तो हवी असलेली वस्तू (आमिष) मिळाली नाही, तर तिथे मनात जो संताप किंवा चिडचिड निर्माण होते, त्यालाच 'द्वेष' म्हणतात."
आतां यावरी सुख । तें एवंविध देख ।
जेणें एकेंचि अशेख । विसरे जीवु ॥ १२७ ॥
"अब यानंतर 'सुख' कशाला म्हणतात, ते तू असे समज; ज्या एका सुखाच्या प्राप्तीने जीव आपले सर्व दुःख पूर्णपणे विसरून जातो;"
मना वाचे काये । जें आपुली आण वाये ।
देहस्मृतीची त्राये । मोडित जें ये ॥ १२८ ॥
"जे मन, वाणी आणि शरीरावर आपली पूर्ण सत्ता चालवते; आणि माणसाच्या शरीराची साधी जाणीवही (देहस्मृती) नाहीशी करून टाकते;"
जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें ।
सात्त्विकासी दुणें । वरीही लाभु ॥ १२९ ॥
"जे मनात निर्माण होताच माणसाचे प्राण जणू आनंदाने पांगळे (शांत) होतात, आणि सत्त्वगुणाला दुप्पट मोठा लाभ होतो;"
कां आघवियाचि इंद्रियवृत्ती । हृदयाचिया एकांतीं ।
थापटूनि सुषुप्ती । आणी जें गा ॥ १३० ॥
"किंवा जे इंद्रियांच्या सर्व धावपळीला हृदयाच्या एकांतात शांतपणे थोपटून, तिथे गाढ निद्रेसारखी (सुषुप्तीसारखी) शांतता आणते;"
किंबहुना सोये । जीव आत्मयाची लाहे ।
तेथ जें होये । तया नाम सुख ॥ १३१ ॥
"जास्त काय सांगावे? जेव्हा जीव आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचा आश्रय घेतो, आणि तिथे जी परम शांतता निर्माण होते, त्यालाच 'सुख' असे नाव आहे."
आणि ऐसी हे अवस्था । न जोडतां पार्था ।
जें जीजे तेंचि सर्वथा | दुःख जाणे ॥ १३२ ॥
"आणि हे पार्था, अशी आनंदाची अवस्था प्राप्त न होता, जे जीवन केवळ ओढून-ताणून जगले जाते, त्याला तू निश्चितपणे 'दुःख' समज."
तें मनोरथसंगें नव्हे । एऱ्हवीं सिद्धी गेलेंचि आहे ।
हे दोनीचि उपाये । सुखदुःखासी ॥ १३३ ॥
"ते दुःख केवळ मनाच्या नसत्या इच्छांमुळे निर्माण होते, एरवी आत्मा तर नेहमी सुखरूपच आहे; हेच सुख आणि दुःखाचे दोन मुख्य मार्ग आहेत."
आतां असंगा साक्षिभूता । देहीं चैतन्याची जे सत्ता ।
तिये नाम पंडुसुता | चेतना येथें ॥ १३४ ॥
"आता, या शरीरात कोणत्याही गोष्टीला न चिकटता (असंग राहून) केवळ साक्षीदार म्हणून राहणारी जी मुख्य चैतन्याची सत्ता आहे, हे पांडुपुत्रा, त्याला येथे 'चेतना' म्हणतात."
जे नखौनि केशवरी । उभी जागे शरीरीं ।
जे तिहीं अवस्थांतरी । पालटेना ॥ १३५ ॥
"जी नखापासून केसांपर्यंत संपूर्ण शरीरात अखंड जागी असते; आणि जी जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या तिन्ही अवस्था बदलल्या तरी कधीही बदलत नाही;"
मनबुद्ध्यादि आघवीं । जियेचेनि टवटवीं ।
प्रकृतिवनमाधवीं | सदांचि जे ॥ १३६ ॥
"मन, बुद्धी इत्यादी सर्व घटकांना जिच्यामुळे खरी टवटवी (चैतन्य) लाभते; आणि जी या प्रकृतीरूपी वनातील वसंत ऋतूची (माधवीची) शोभा आहे;"
जडाजडीं अंशीं । राहाटे जे सरिसी ।
ते चेतना गा तुजसी । लटिकें नाहीं ॥ १३७ ॥
"शरीराच्या जड आणि चेतन अशा दोन्ही भागांमध्ये जी एकसारखी वावरते, त्यालाच चेतना म्हणतात, हे मी तुला खोटे सांगत नाही."
पैं रावो परिवारु नेणे । आज्ञाचि परचक्र जिणे ।
कां चंद्राचेनि पूर्णपणें | सिंधू भरती ॥ १३८ ॥
"जसा एखादा राजा स्वतः युद्धात जात नाही, पण केवळ त्याच्या नावाची आज्ञाच शत्रूच्या सैन्याला (परचक्राला) जिंकून येते; किंवा चंद्राच्या पूर्ण उजेडामुळे समुद्राला मोठी भरती येते;"
नाना भ्रामकाचें सन्निधान । लोहो करी सचेतन ।
कां सूर्यसंगु जन | चेष्टवी गा ॥ १३९ ॥
"अथवा केवळ चुंबकीय दगडाच्या (भ्रामकाच्या) जवळ येण्याने लोखंड जसे हलू लागते, किंवा सूर्याच्या केवळ उगवण्याने जगातील सर्व लोक आपापल्या कामाला लागतात;"
अगा मुख मेळेंविइण । पिलियाचें पोषण |
करी निरीक्षण । कूर्मी जेवीं ॥ १४० ॥
"अरे, जशी कासवी (कूर्मी) आपल्या पिल्लांना जवळ न घेता, केवळ लांबून प्रेमळ नजरेने पाहूनच त्यांचे पूर्ण पोषण करते;"
पार्था तियापरी । आत्मसंगती इये शरीरीं ।
सजीवत्वाचा करी । उपेगु जडा ॥ १४१ ॥
"हे पार्था, अगदी त्याचप्रमाणे, आत्म्याच्या केवळ असण्याने या जड शरीराला जिवंतपणाचा (सजीवत्वाचा) मोठा लाभ मिळतो."
मग तियेतें चेतना । म्हणिपे पैं अर्जुना ।
आतां धृतिविवंचना । भेदु आइक ॥ १४२ ॥
"तर हे अर्जुना, त्यालाच 'चेतना' असे म्हणतात. आता तू 'धृती' (धैर्य) म्हणजे काय, त्याचे निरूपण ऐक."
तरी भूतां परस्परें । उघड जाति स्वभाववैरें ।
नव्हे पृथ्वीतें नीरें । न नाशिजे ? ॥ १४३ ॥
"तर या पंचमहाभूतांमध्ये एकमेकांविषयी मूळचाच स्वभावसिद्ध वैरभाव आहे; जसे पाणी (नीर) हे पृथ्वीला विरघळवून नष्ट करते की नाही?"
नीरातें आटी तेज । तेजा वायूसि झुंज ।
आणि गगन तंव सहज । वायू भक्षी ॥ १४४ ॥
"त्या पाण्याला अग्नी (तेज) आटवून टाकतो, अग्नी आणि वाऱ्याचे नेहमी युद्ध चालते, आणि आकाश तर वाऱ्याला आपल्या पोटात सहज सामावून घेते."
तेवींचि कोणेही वेळे । आपण कायिसयाही न मिळे ।
आंतु रिगोनि वेगळें । आकाश हें ॥ १४५ ॥
"आणि तरीही हे आकाश कधी कोणाशी मिसळत नाही, ते सर्वांच्या आत राहूनही नेहमी सर्वांपासून अलिप्त (वेगळे) राहते."
ऐसीं पांचही भूतें । न साहती एकमेकांतें ।
कीं तियेंही ऐक्यातें | देहासी याती ॥ १४६ ॥
"अशी ही पाचही महाभूते एकमेकांना अजिबात सहन करत नाहीत; तरीही ती सर्व एकत्र येऊन एकाच शरीराचा आकार धारण करतात."
द्वंद्वाची उखिविखी । सोडूनि वसती एकीं ।
एकेकातें पोखी । निजगुणें गा ॥ १४७ ॥
"ती आपला आपसातील जुना वैरभाव सोडून, एकाच घरात शांतपणे एकत्र राहतात; आणि आपापल्या गुणांनी एकमेकांचे पोषण करतात."
ऐसें न मिळे तयां साजणें । चळे धैर्यें जेणें ।
तयां नांव म्हणें । धृती मी गा ॥ १४८ ॥
"एकमेकांशी कधीही न पटणाऱ्या या भूतांना एकत्र बांधून ठेवणारे, आणि ज्या धैर्यामुळे हे शरीर कधीही विस्कटत नाही, त्यालाच मी 'धृती' (धैर्य) असे म्हणतो."
आणि जीवेंसी पांडवा । या छत्तिसांचा मेळावा ।
तो हा एथ जाणावा । संघातु पैं गा ॥ १४९ ॥
"आणि हे पांडवा, या जीवाच्या चैतन्यासह असलेल्या छत्तीस तत्त्वांच्या एकत्र समुदायालाच येथे 'संघात' (स्थूल शरीर) असे समजावे."
एवं छत्तीसही भेद । सांगितले तुज विशद ।
यया येतुलियातें प्रसिद्ध | क्षेत्र म्हणिजे ॥ १५० ॥
"असे हे छत्तीसही भेद मी तुला स्पष्टपणे सांगितले आहेत. या सर्वांच्या एकत्र रूपालाच जगात 'क्षेत्र' (शरीर) या नावाने ओळखले जाते."
रथांगांचा मेळावा । जेवीं रथु म्हणिजे पांडवा ।
कां अधोर्ध्व अवेवां । नांव देहो ॥ १५१ ॥
"हे पांडवा, जसे रथाच्या वेगवेगळ्या भागांच्या एकत्र समूहाला 'रथ' म्हणतात, किंवा वरपासून खालपर्यंतच्या सर्व अवयवांच्या समुदायाला 'देह' नाव दिले जाते;"
करीतुरंगसमाजें । सेना नाम निफजे ।
कां वाक्यें म्हणिपती पुंजे । अक्षरांचे ॥ १५२ ॥
"हत्ती आणि घोड्यांच्या एकत्र समुदायाला जसे 'सेना' म्हटले जाते, किंवा अक्षरांच्या एकत्र समूहाला आपण 'वाक्य' म्हणतो;"
कां जळधरांचा मेळा । वाच्य होय आभाळा ।
नाना लोका सकळां | नाम जग ॥ १५३ ॥
"अथवा ढगांच्या (जळधरांच्या) एकत्र समूहाला 'आकाश' (आभाळ) म्हटले जाते, आणि सर्व लोकांच्या समूहाला 'जग' नाव दिले जाते;"
कां स्नेहसूत्रवन्ही । मेळु एकिचि स्थानीं ।
धरिजे तो जनीं । दीपु होय ॥ १५४ ॥
"किंवा तेल (स्नेह), वात (सूत्र) आणि अग्नी (वन्ही) या तिघांचा मेळ जेव्हा एकाच ठिकाणी होतो, तेव्हा लोक त्याला 'दिवा' (दीप) म्हणतात;"
तैसीं छत्तीसही इयें तत्त्वें । मिळती जेणें एकत्वें ।
तेणें समूह परत्वें | क्षेत्र म्हणिपे ॥ १५५ ॥
"त्याचप्रमाणे ही छत्तीसही तत्त्वे ज्या एका भावनेने एकत्र राहतात, त्या त्यांच्या समुदायालाच 'क्षेत्र' असे म्हटले जाते."
और वाहतेनि भौतिकें । पाप पुण्य येथें पिके ।
म्हणौनि आम्ही कौतुकें | क्षेत्र म्हणों ॥ १५६ ॥
"आणि या पाच भूतांच्या शरीरातूनच प्राण्यांचे पाप आणि पुण्य पिकत असते, म्हणूनच आम्ही याला कौतुकाने 'क्षेत्र' (शेत) असे म्हणतो."
आणि एकाचेनि मतें । देह म्हणती ययातें ।
परी असो हें अनंतें । नामें यया ॥ १५७ ॥
"आणि काहींच्या मते याला 'देह' असेही म्हणतात; परंतु या शरीराला अशी अनंत नावे आहेत, ती सर्व बाजूला राहोत."
पैं परतत्त्वाआरौतें । स्थावराआंतौतें ।
जें कांहीं होतें जातें । क्षेत्रचि हें ॥ १५८ ॥
"त्या परब्रह्माच्या अलीकडे आणि साध्या वेली-झाडांच्या (स्थावरांच्या) पलीकडे, जगात जे काही निर्माण होते आणि नष्ट होते, ते सर्व हे क्षेत्रच आहे."
परि सुर नर उरगीं । घडत आहे योनिविभागीं ।
तें गुणकर्मसंगीं । पडिलें सातें ॥ १५९ ॥
"परंतु देव, मनुष्य, सर्प इत्यादी वेगवेगळ्या योनींमध्ये जे काही घडताना दिसते, ते सर्व केवळ प्रकृतीच्या गुणांच्या आणि कर्मांच्या संगतीमुळेच घडते."
हेचि गुणविवंचना । पुढां म्हणिपैल अर्जुना ।
प्रस्तुत आतां तुज ज्ञाना । रूप दावूं ॥ १६० ॥
"या गुणांचे सविस्तर निरूपण मी तुला पुढे सांगेन, हे अर्जुना! आता मी तुला प्रामुख्याने 'ज्ञानाचे' खरे स्वरूप दाखवतो, ते ऐक."
क्षेत्र तंव सविस्तर । सांगितले सविकार ।
कहौनि आतां उदार | ज्ञान आइकें ॥ १६१ ॥
"मी तुला हे क्षेत्र विकारांसह सविस्तर सांगितले आहे; म्हणून आता तू त्या परम श्रेष्ठ ज्ञानाविषयी ऐकून घे."
जया ज्ञानालागीं । गगन गिळिताती योगी ।
स्वर्गाची आडवंगी । उमरडोनि ॥ १६२ ॥
"ज्या ज्ञानाची प्राप्ती करण्यासाठी मोठे योगी आकाशालाही गिळून टाकतात, आणि स्वर्गाचे सर्व वैभव अगदी सहज पायाखाली तुडवून पुढे जातात;"
न करिती सिद्धीची चाड । न धरिती ऋद्धीची भीड ।
योगाऐसें दुवाड | हेळसिती ॥ १६३ ॥
"जे कोणत्याही सिद्धीची इच्छा धरत नाहीत, ऋद्धी-सिद्धीची पर्वा करत नाहीत, आणि अत्यंत कठीण वाटणाऱ्या योगालाही केवळ साधे मानून बाजूला सारतात;"
तपोदुर्गें वोलांडित । क्रतुकोटि वोवांडित ।
उलथूनि सांडित । कर्मवल्ली ॥ १६४ ॥
"जे तपाचे कठीण किल्ले पार करतात, कोट्यवधी यज्ञांना मागे टाकतात, आणि कर्माच्या वेलींना मुळासकट उखडून फेकून देतात;"
नाना भजनमार्गी । धांवत उघडिया आंगीं ।
एक रिगताति सुरंगीं | सुषुम्नेचिये ॥ १६५ ॥
"जे अनेक भक्तीच्या मार्गांवर अगदी मोकळ्या मनाने धावतात, तर काही सुषुम्ना नाडीच्या कठीण भुयारी मार्गात प्रवेश करतात;"
ऐसी जिये ज्ञानीं । मुनीश्वरांची उतान्ही ।
वेदतरूच्या पानोवानीं । हिंडताती ॥ १६६ ॥
"ज्या ज्ञानाचा शोध घेण्यासाठी मोठ्या मुनीश्वरांची अखंड धावपळ चाललेली असते, आणि ते वेदरूपी वृक्षाच्या पानावरील प्रत्येक अक्षराचा शोध घेत फिरतात;"
देईल गुरुसेवा । इया बुद्धि पांडवा ।
जन्मशतांचा सांडोवा । टाकिंत जे ॥ १६७ ॥
"की आपल्याला हे ज्ञान केवळ गुरुसेवेमुळेच लाभेल, याच एका बुद्धीने, हे पांडवा, जे आपले शेकडो जन्म केवळ सेवेसाठी समर्पित करतात;"
जया ज्ञानाची रिगवणी । अविद्ये उणें आणी ।
जीवा आत्मया बुझावणी । मांडूनि दे ॥ १६८ ॥
"ज्या ज्ञानाचा केवळ किंचित प्रवेशही माणसाच्या अज्ञानाला (अविद्येला) नष्ट करतो, आणि जीव व आत्मा या दोघांची गळाभेट घडवून आणतो;"
जें इंद्रियांचीं द्वारें आडी । प्रवृत्तीचे पाय मोडी ।
जें दैन्यचि फेडी । मानसाचें ॥ १६९ ॥
"जे इंद्रियांची बाह्य दारे बंद करते, प्रवृत्तीचे पाय मोडून टाकते; आणि माणसाच्या मनाचे सर्व दारिद्र्य (दैन्य) कायमचे दूर करते;"
द्वैताचा दुकाळु पाहे । साम्याचें सुयाणें होये ।
जया ज्ञानाची सोये । ऐसें करी ॥ १७० ॥
"ज्या ज्ञानाचा नुसता स्पर्श झाला की जगातल्या भेदभावाचा (द्वैताचा) दुष्काळ पडतो, आणि सर्वत्र समभावाचे (साम्याचे) राज्य सुरू होते; ते ज्ञान माणसाचे जीवन असे सुंदर बनवते."
मदाचा ठावोचि पुसी । जें महामोहातें ग्रासी ।
नेदी आपपरु ऐसी | भाष उरों ॥ १७१ ॥
"जे मनातील गर्वाचा (मदाचा) पत्ताच पुसून टाकते, मोठ्या मोहाला गिळून टाकते; आणि 'हा आपला आणि तो परका' अशी भाषाच जगात शिल्लक उरू देत नाही;"
जें संसारातें उन्मूळी । संकल्पपंकु पाखाळी ।
अनावरातें वेंटाळी । ज्ञेयातें जें ॥ १७२ ॥
"जे संसाराच्या दुःखाला मुळासकट उखडून टाकते, संकल्पाचा चिखल (पंक) धुवून काढते; आणि त्या अनाकलनीय परब्रह्माला (ज्ञेयाला) आपल्या कचाट्यात पकडते;"
जयाचेनि जालेपणें । पांगुळा होईजे प्राणें ।
जयाचेनि विंदाणें । जग हें चेष्टें ॥ १७३ ॥
"ज्या ज्ञानाच्या प्राप्तीने माणसाचे प्राण आनंदाने पांगळे (शांत) होतात; आणि ज्याच्या केवळ सामर्थ्याने हे संपूर्ण जग चालते;"
जयाचेनि उजाळें । उघडती बुद्धीचे डोळे ।
जीवु दोंदावरी लोळे | आनंदाचिया ॥ १७४ ॥
"ज्याच्या केवळ प्रकाशाने बुद्धीचे डोळे पूर्णपणे उघडतात, आणि जीव आत्मिक आनंदाच्या साम्राज्यावर मोठ्या सुखाने लोळू लागतो;"
ऐसें जें ज्ञान । पवित्रैकनिधान ।
जेथ विटाळलें मन | चोख कीजे ॥ १७५ ॥
"असे जे ज्ञान आहे, जे सर्व पवित्र गोष्टींचे मुख्य भांडार आहे; जिथे मलीन झालेले मन सुद्धा अगदी शुद्ध आणि स्वच्छ केले जाते;"
आत्मया जीवबुद्धी । जे लागली होती क्षयव्याधी ।
ते जयाचिये सन्निधी । निरुजा कीजे ॥ १७६ ॥
"जीवाला आणि बुद्धीला जी संसाराची मोठी क्षयव्याधी लागलेली असते, ती व्याधी ज्या ज्ञानाच्या केवळ जवळ येण्याने पूर्णपणे बरी (निरुजी) केली जाते;"
तें अनिरूप्य कीं निरूपिजे । ऐकतां बुद्धी आणिजे ।
वांचूनि डोळां देखिजे । ऐसें नाहीं ॥ १७७ ॥
"ते ज्ञान शब्दांनी सांगण्यासारखे नसले, तरी मी त्याचे निरूपण करतो, ते ऐकून तू आपल्या बुद्धीत साठवून घे; कारण ते डोळ्यांनी पाहण्यासारखे बाह्य रूप नाही."
मग तेचि इये शरीरीं । जैं आपुला प्रभावो करी ।
तैं इंद्रियांचिया व्यापारीं । डोळांहि दिसे ॥ १७८ ॥
"परंतु, जेव्हा ते ज्ञान या शरीरामध्ये आपला खरा प्रभाव दाखवू लागते, तेव्हा माणसाच्या इंद्रियांच्या वागण्यातून ते बाहेर डोळ्यांनाही स्पष्ट दिसू लागते."
पैं वसंताचें रिगवणें । झाडांचेनि साजेपणें ।
जाणिजे तेवीं करणें । सांगती ज्ञान ॥ १७९ ॥
"जसे वसंत ऋतूचे येणे झाडांना फुटलेल्या पालवीवरून आणि त्यांच्या सुंदरतेवरून ओळखता येते, तसेच माणसाच्या वागण्यावरून त्याच्या अंगी असलेले ज्ञान स्पष्ट ओळखता येते."
अगा वृक्षासि पाताळीं । जळ सांपडे मुळीं ।
तें शाखांचिये बाहाळीं | बाहेर दिसे ॥ १८० ॥
"अरे, झाडाच्या मुळांना जमिनीच्या खाली (पाताळी) जेव्हा पाणी मिळते, तेव्हा त्याची टवटवी झाडाच्या फांद्यांवर आणि पानांवर बाहेर स्पष्ट दिसून येते."
कां भूमीचें मार्दव । सांगे कोंभाची लवलव ।
नाना आचारगौरव । सुकुलीनाचें ॥ १८१ ॥
"किंवा जमिनीचा मऊपणा (मार्दव) जसा कोंभाच्या लवलवण्यावरून समजतो, अथवा उत्तम कुळातील माणसाची ओळख जशी त्याच्या श्रेष्ठ आचारावरून होते;"
अथवा संभ्रमाचिया आयती । स्नेहो जैसा ये व्यक्तिइ ।
कां दर्शनाचिये प्रशस्तीं । पुण्यपुरुष ॥ १८२ ॥
"अथवा आदराच्या वागण्यातून जसे मनातील प्रेम (स्नेह) दिसून येते, किंवा साध्या दर्शनावरून जसा पवित्र पुण्यवान पुरुष ओळखता येतो;"
नातरी केळीं कापूर जाहला । जेवीं परिमळें जाणों आला |
कां भिंगारीं दीपु ठेविला । बाहेरी फांके ॥ १८३ ॥
"किंवा केळीच्या पोटात कापूस (किंवा कापूर) तयार झाला असता, то जसा त्याच्या सुगंधावरून ओळखता येतो, अथवा काचेच्या दिव्यामध्ये (भिंगारात) ठेवलेला दिवा जसा बाहेर प्रकाश फेकतो;"
तैसें हृदयींचेनि ज्ञानें । जियें देहीं उमटती चिन्हें ।
तियें सांगों आतां अवधानें | चागें आइक ॥ १८४ ॥
"तसेच अंतःकरणातील ज्ञानामुळे शरीरावर आणि वागण्यात जी सुंदर लक्षणे उमटतात, ती मी तुला आता सांगतो; तू पूर्ण लक्ष देऊन ऐक."
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ७॥
श्रेष्ठपणाचा गर्व नसणे (अमानित्व), ढोंगीपणा नसणे (अदंभित्व), कोणालाही न दुखवणे (अहिंसा), क्षमाशीलता (क्षान्ती), मनाची सरळता (आर्जव), सद्गुरूंची सेवा (आचार्योपासना), अंतर्बाह्य शुद्धता (शौच), बुद्धीची स्थिरता (स्थैर्य) आणि मनावर पूर्ण ताबा असणे (आत्मविनिग्रह); ही सर्व ज्ञानाची लक्षणे आहेत.
तरी कवणेही विषयींचें । साम्य होणें न रुचे ।
संभावितपणाचें । वोझे जया ॥ १८५ ॥
"ज्या माणसाला जगातल्या कोणत्याही मोठ्या पदाशी किंवा मानाशी स्वतःची तुलना करून घेणे अजिबात आवडत नाही; आणि ज्याला स्वतःच्या मोठेपणाचे मोठे ओझे वाटते;"
आथिलेचि गुण वानितां । मान्यपणें मानितां ।
योग्यतेचें येतां । रूप आंगा ॥ १८६ ॥
"आपल्या अंगी असलेले गुण जेव्हा लोक गाऊ लागतात, आपल्याला मोठा मान देऊ लागतात, आणि आपली योग्यता जगात वाढू लागते;"
तैं गजबजों लागे कैसा । व्याधें रुंधला मृगु जैसा ।
कां बाहीं तरतां वळसा | दाटला जेवीं ॥ १८७ ॥
"तेव्हा तो मान पाहून त्याचे मन असे कासावीस होते, जसा पारध्याने (व्याधाने) वेढलेला एखादा हरीण घाबरून जातो, किंवा समुद्रात पोहताना अचानक पाण्याच्या भोवऱ्यात माणूस सापडावा;"
पार्था तेणें पाडें । सन्मानें जो सांकडे ।
गरीमेतें आंगाकडे | येवोंचि नेदी ॥ १८८ ॥
"हे पार्था, अगदी त्याचप्रमाणे, जो कोणत्याही सन्मानाने संकटात सापडल्यासारखा होतो; आणि आपल्या मोठेपणाला (गरिमेला) आपल्या शरीराच्या जवळही येऊ देत नाही;"
पूज्यता डोळां न देखावी । स्वकीर्ती कानीं नायकावी ।
हा अमुका ऐसी नोहावी । सेचि लोकां ॥ १८९ ॥
"आपली पूजा लोकांनी केलेली त्याला डोळ्यांनी पाहायची नसते, स्वतःची कीर्ती कानांनी ऐकायची नसते; आणि लोकांमध्ये 'हा कोणीतरी मोठा माणूस आहे' अशी आपली ओळख उरू नये, अशी त्याची इच्छा असते."
तेथ सत्काराची कें गोठी । कें आदरा देईल भेटी ।
मरणेंसीं साटी | नमस्कारितां ॥ १९० ॥
"तिथे लोकांकडून सत्कार करून घेण्याची गोष्ट तर खूप दूरची आहे! लोकांनी त्याला नमस्कार केला किंवा आदर दिला, तर त्याला ते मरणतुल्य संकट वाटते."
वाचस्पतीचेनि पाडें । सर्वज्ञता तरी जोडे |
परी वेडिवेमाजीं दडे । महमेभेणें ॥ १९१ ॥
"बुद्धीच्या बाबतीत तो जरी साक्षात बृहस्पतीसारखा (वाचस्पतीसारखा) सर्वज्ञ असला, तरी लोक आपल्याला ओळखून मान देतील या भीतीने (महिमेच्या भीतीने) तो स्वतःला अजाणतेपणात लपवून ठेवतो."
चातुर्य लपवी । महत्त्व हारवी ।
पिसेपण मिरवी | आवडोनि ॥ १९२ ॥
"तो आपले शहाणपण लपवतो, स्वतःचे मोठेपण नाहीसे करतो; आणि लोकांना दिसताना मुद्दाम एखाद्या वेड्यासारखा (पिसासारखा) वावरतो."
लौकिकाचा उद्वेगु । शास्त्रांवरी उबगु ।
उगेपणीं चांगु । आथी भरु ॥ १९३ ॥
"त्याला जगातील मोठेपणाचा कंटाळा असतो, शास्त्रांच्या कोरड्या वादाचा उद्वेग असतो; आणि शांत (उगे) राहण्यामध्येच त्याचा सर्वात मोठा आनंद असतो."
जगें अवज्ञाचि करावी । संबंधीं सोयचि न धरावी ।
ऐसी ऐसी जीवीं | चाड बहु ॥ १९४ ॥
"लोकांनी आपला अपमानच करावी (अवज्ञा करावी), आपल्या नातेवाईकांनी आपली कोणतीही ओळख ठेवू नये; अशीच त्याच्या मनात तीव्र इच्छा (चाड) असते."
तळौटेपण बाणे । आंगीं हिणावो खेवणें ।
तें तेंचि करणें | बहुतकरुनी ॥ १९५ ॥
"नेहमी सर्वांच्या खाली नम्र होऊन राहणे, आणि स्वतःला अगदी सामान्य मानून वागणे; हेच तो प्रामुख्याने करत असतो."
हा जीतु ना नोहे । लोक कल्पी येणें भावें ।
तैसें जिणें होआवें | ऐसी आशा ॥ १९६ ॥
"हा माणूस जिवंत आहे की नाही, असा संशय लोकांना पडावा; अशा शांत आणि अनाम पद्धतीने आपण जगावे, अशी त्याची इच्छा असते."
पै चालतु काय नोहे । कीं वारेनि जातु आहे ।
जना ऐसा भ्रमु जाये | तैसें होईजे ॥ १९७ ॥
"हा स्वतः चालत आहे की केवळ वाऱ्याच्या झोताने पुढे जात आहे, असा भ्रम लोकांना व्हावा; एवढा तो हलका आणि अहंकाररहित होऊन वावरतो."
माझें असतेपण लोपो । नामरूप हारपो ।
मज झणें वासिपो | भूतजात ॥ १९८ ॥
"माझे जगातले अस्तित्व पूर्णपणे लोपून जावे, माझे नाव आणि रूप नाहीसे व्हावे; आणि माझ्यामुळे या जगातल्या कोणत्याही प्राण्याला कधीही भीती वाटू नये."
ऐसीं जयाचीं नवसियें । जो नित्य एकांता जातु जाये ।
नामेंचि जो जिये | विजनाचेनि ॥ १९९ ॥
"असे ज्याचे नेहमीचे नवस असतात; जो सतत एकांताचा शोध घेत जंगलात निघून जातो आणि केवळ एकांताच्या (विजनाच्या) नावानेच जणू जिवंत राहतो;"
वायू आणि तया पडे । गगनेंसीं बोलों आवडे ।
जीवें प्राणें झाडें | पढियंतीं जया ॥ २०० ॥
"वाऱ्याशी ज्याची मैत्री जमते, आकाशाशी संवाद साधणे ज्याला आवडते; आणि जंगलातली झाडे ज्याला आपल्या प्राणासारखी प्रिय वाटतात, असा तो पुरुष ज्ञानाचे साक्षात प्रतीक असतो."
किंबहुना ऐसीं । चिन्हें जया देखसी ।
जाण तया ज्ञानेंसीं । शेज जाहली ॥ २०१ ॥
जास्त काय सांगावे, अशी लक्षणे (चिन्हे) ज्याच्या ठिकाणी तुला दिसतील, तू निश्चित समज की त्या पुरुषाची ज्ञानाशी गळाभेट झाली आहे (ज्ञानाशी जणू शेज झाली आहे).
पैं अमानित्व पुरुषीं । तें जाणावें इहीं मिषीं ।
आतां अदंभाचिया वोळखीसी । सौरसु देवों ॥ २०२ ॥
तर माणसाच्या अंगी असलेले अमानित्व (गर्वरहितपणा) हे या चिन्हांवरून ओळखावे. आता आपण 'अदंभित्व' (ढॉंग नसणे) या गुणाच्या ओळखीची गोडी (सौरस) चाखू.
तरी अदंभित्व ऐसें । लोभियाचें मन जैसें ।
जीवु जावो परी नुमसे । ठेविला ठावो ॥ २०३ ॥
तर अदंभित्व कसे असते? जसे एखाद्या अतिशय लोभी (कंजूष) माणसाचे मन असते; त्याचा प्राण गेला तरी तो आपले लपवून ठेवलेले धन कोणालाही दाखवत (नुमसत) नाही;
तयापरी किरीटी । पडिलाही प्राणसंकटीं ।
तरी सुकृत न प्रकटी । आंगें बोलें ॥ २०४ ॥
हे किरीटी, अगदी त्याचप्रमाणे, तो पुरुष जरी प्राणाच्या मोठ्या संकटात सापडला, तरी तो स्वतःहून आपल्या मुखाने आपल्या पुण्यकर्मांचा (सुकृताचा) गवगवा करत नाही.
खडाणें आला पान्हा । पळवी जेवीं अर्जुना ।
कां लपवी पण्यांगना । वडिलपण ॥ २०५ ॥
हे अर्जुना, जसे गाय रानात चरत असताना तिच्या सडाला आलेला पाझर (पान्हा) ती वासराला पाहण्यापूर्वी दडवून ठेवते, किंवा जशी कुलटा स्त्री आपले वय लपवून ठेवते;
आढ्यु आतुडे आडवीं । मग आढ्यता जेवीं हारवी ।
नातरी कुळवधू लपवी । अवेवांतें ॥ २०६ ॥
अथवा एखादा मोठा श्रीमंत (आढ्य) माणूस जंगलात चोरांच्या कचाट्यात सापडला असता जसा आपले श्रीमंतीचे थाट पूर्णपणे लपवतो, किंवा कुलवान स्त्री जशी आपल्या शरीराचे अवयव झाकून ठेवते;
नाना कृषीवळु आपुलें । पांघुरवी पेरिलें ।
तैसें झांकी निपजलें । दानपुण्य ॥ २०७ ॥
किंवा जसा शेतकरी (कृषीवळ) आपले पेरलेले बी मातीने पूर्णपणे झाकून ठेवतो, त्याचप्रमाणे तो ज्ञानी पुरुष आपल्या हातून घडलेले दान आणि पुण्य जगापासून झाकून ठेवतो.
वरिवरी देहो न पूजी । लोकांतें न रंजी ।
स्वधर्मु वाग्ध्वजीं । बांधों नेणे ॥ २०८ ॥
तो वरवर शरीराची पूजा करून घेत नाही, खोट्या डामडौलाने लोकांना खुश करत नाही, आणि आपल्या कर्तव्याचा (स्वधर्माचा) केवळ बोलून मोठा ढोल (वाग्ध्वज) वाजवत नाही.
परोपकारु न बोले । न मिरवी अभ्यासिलें ।
न शके विकूं जोडलें । स्फीतीसाठीं ॥ २०९ ॥
तो केलेल्या परोपकाराची वाटाघाट करत नाही, आपल्या अभ्यासाचे प्रदर्शन करत नाही, आणि स्वतः मिळवलेले ज्ञान लोकांमध्ये मोठेपणा (स्फीती) मिळवण्यासाठी कधीही विकत नाही.
शरीर भोगाकडे । पाहतां कृपणु आवडे ।
एऱ्हवीं धर्मविषयीं थोडें । बहु न म्हणे ॥ २१० ॥
स्वतःच्या शरीराचे चोचले किंवा भोग पुरवण्याच्या बाबतीत तो अत्यंत कंजूष (कृपण) वाटतो; परंतु धर्माच्या किंवा कर्माच्या बाबतीत तो लहानापासून मोठ्या गोष्टीसाठी कधीही मागे-पुढे पाहत नाही.
घरीं दिसे सांकड । देहींची आयती रोड ।
परी दानीं जया होड । सुरतरूसीं ॥ २११ ॥
त्याच्या घरात दारिद्र्य (सांकड) दिसेल, त्याचे शरीर अगदी बारीक (रोड) झालेले दिसेल, परंतु दान देण्याच्या बाबतीत तो थेट कल्पवृक्षाशीही (सुरतरूशीही) पैज (होड) लावतो.
किंबहुना स्वधर्मीं थोरु । अवसरीं उदारु ।
आत्मचर्चे चतुरु । एऱ्हवीं वेडा ॥ २१२ ॥
जास्त काय सांगावे, तो आपल्या कर्तव्यात श्रेष्ठ असतो, प्रसंगी अतिशय उदार असतो; अध्यात्माच्या चर्चेत मोठा कुशल असतो, एरवी जगाला तो एका वेड्यासारखा वाटतो.
केळीचें दळवाडें । हळू पोकळ आवडे ।
परी फळोनियां गाढें । रसाळ जैसें ॥ २१३ ॥
जसे केळीचे खोड वरून पोकळ आणि अगदी साधे वाटते, परंतु त्याला जेव्हा फळे येतात, तेव्हा ते रसाळ केळ्यांनी पूर्णपणे भरलेले दिसते;
कां मेघांचें आंग झील । दिसे वारेनि जैसें जाईल ।
परी वर्षती नवल । घनवट तें ॥ २१४ ॥
किंवा आकाशातले ढग दिसायला अगदी विरळ आणि हलके वाटतात, जणू वाऱ्याच्या एका झोताने उडून जातील; परंतु ते जेव्हा बरसतात, तेव्हा अथांग पाणी देऊन आश्चर्य निर्माण करतात;
तैसा जो पूर्णपणीं । पाहतां धाती आयणी ।
एऱ्हवीं तरी वाणी । तोचि ठावो ॥ २१५ ॥
त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानाने पूर्ण असून अंतर्बाह्य तृप्त (धाती) असतो, परंतु वरवर पाहताना मात्र अगदी साधा आणि न बोलणारा (वाणीचा ठाव) वाटतो.
हें असो या चिन्हांचा । नटनाचु ठायीं जयाच्या ।
जाण ज्ञान तयाच्या । हातां चढें ॥ २१६ ॥
हे सर्व राहू दे, अशा सुंदर लक्षणांचा विलास ज्याच्या अंतःकरणात अखंड चालू असतो, तू निश्चित जाण की ज्ञान त्याच्या पूर्णपणे हस्तगत झाले आहे.
पैं गा अदंभपण । म्हणितलें तें हें जाण ।
आतां आईक खूण । अहिंसेची ॥ २१७ ॥
तर या गुणाला 'अदंभपण' म्हणतात, हे तू समज. आता तू अहिंसेची खरी आणि मुख्य खूण ऐकून घे.
तरी अहिंसा बहुतीं परीं । बोलिली असे अवधारीं ।
आपुलालिया मतांतरीं । निरूपिली ॥ २१८ ॥
तर या जगात अनेक लोकांनी आपापल्या शास्त्रानुसार अहिंसेचे अनेक प्रकार सांगितले आहेत, हे तू लक्षात घे.
परी ते ऐसी देखा । जैशा खांडूनियां शाखा ।
मग तयाचिया बुडुखा । कूंप कीजे ॥ २१९ ॥
परंतु त्यांची ती अहिंसा कशी असते पहा; जसे झाडाच्याच फांद्या तोडून, त्या झाडाच्या बुंध्याला (संरक्षणासाठी) कुंपण तयार करावे;
कां बाहु तोडोनि पचविजे । मग भूकेची पीडा राखिजे ।
नाना देऊळ मोडोनि कीजे । पौळी देवा ॥ २२० ॥
किंवा स्वतःचाच हात तोडून तो शिजवून खावा आणि आपली भूक भागवावी, अथवा देवाचे मूळ मंदिर तोडून त्याच्याच दगडांनी देवाभोवती केवळ तटबंदी (पौळी) उभी करावी;
तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा । निफजविजे हा ऐसा ।
पैं पूर्वमीमांसा । निर्णो केला ॥ २२१ ॥
तसाच हा प्रकार आहे, की आधी हिंसा करायची आणि त्यातून अहिंसा साध्य करायची! असा निर्णय पूर्वमीमांसा शास्त्रज्ञांनी केला आहे.
जे अवृष्टीचेनि उपद्रवें । गादलें विश्व आघवें ।
म्हणौनि पर्जन्येष्टी करावे । नाना याग ॥ २२२ ॥
"जेव्हा पाऊस न पडल्यामुळे (अवृष्टीमुळे) संपूर्ण जग संकटात सापडते, तेव्हा पाऊस पाडण्यासाठी 'पर्जन्येष्टी' सारखे मोठे यज्ञ करावेत;"
तंव तिये इष्टीचिया बुडीं । पशुहिंसा रोकडी |
मग अहिंसेची थडी । कैंची दिसे ? ॥ २२३ ॥
"परंतु त्या यज्ञाच्या मुळाशी तर जनावरांची (पशूंची) प्रत्यक्ष हिंसा ठरलेली असते; मग तिथे अहिंसेचा किनारा (थडी) तरी कसा दिसणार?"
पेरिजे नुसधी हिंसा । तेथ उगवैल काय अहिंसा ? ।
परी नवल बापा धिंवसा । या याज्ञिकांचा ॥ २२४ ॥
जर तू केवळ हिंसेचेच बी पेरणार असशील, तर तिथून अहिंसेचा कोंभ कसा उगवणार? परंतु, हे बापा, या यज्ञ करणाऱ्या लोकांचा हट्ट खरोखर अद्भूत आहे!
आणि आयुर्वेदु आघवा । तो याच मोहोरा पांडवा ।
जे जीवाकारणें करावा । जीवघातु ॥ २२५ ॥
"आणि हे पांडवा, संपूर्ण आयुर्वेद शास्त्रही याच मार्गाने चालताना दिसते; की एका प्राण्याचे प्राण वाचवण्यासाठी दुसऱ्या प्राण्याचा घात करावा."
नाना रोगें आहाळलीं । लोळतीं भूतें देखिलीं ।
ते हिंसा निवारावया केली । चिकित्सा कां ॥ २२६ ॥
"अनेक रोगांनी व्याकुळ झालेली जनावरे पाहिली असता, त्यांचे ते दुःख (हिंसा) दूर करण्यासाठी जी वैद्यकीय चिकित्सा केली जाते;"
तंव ते चिकित्से पहिलें । एकाचे कंद खणविले ।
एका उपडविलें । समूळीं सपत्रीं ॥ २२७ ॥
"परंतु त्या उपचारासाठी सुरुवातीलाच कित्येक वनस्पतींचे कंद जमिनीतून खणून काढले जातात, काहींना पाना-मुळांसह उपटून फेकून दिले जाते;"
एकें आड मोडविली । अजंगमाची खाल काढविली ।
एकें गर्भिणी उकडविली । पुटामाजीं ॥ २२८ ॥
"काही झाडांच्या फांद्या तोडल्या जातात, तर काही अचल वस्तूंची साल (खाल) काढली जाते; काही वनस्पतींच्या गर्भाला भट्टीत (पुटात) उकळले जाते."
अजातशत्रु तरुवरां । सर्वांगीं देवविल्या शिरा ।
ऐसे जीव घेऊनि यांचें । कोरडे केले ॥ २२९ ॥
"ज्यांचा जगात कोणीही शत्रू नाही, अशा निरपराध वृक्षांच्या शरीरावर जखमा करून, त्यांचे रस काढून त्यांना पूर्णपणे वाळवून (कोरडे) टाकले जाते."
आणि जंगमाही हात । लाऊनि काढिलें पित्त ।
मग राखिले शिणत । आणिक जीव ॥ २३० ॥
"आणि जिवंत प्राण्यांना (जंगमांना) पकडून, त्यांचे पित्त किंवा मांस काढले जाते; आणि त्यातून इतर प्राण्यांचे केवळ प्राण वाचवले जातात."
अहो वसतीं धवळारें । मोडूनि केलीं देव्हारें ।
नागवूनि वेव्हारें । गवांदी घातली ॥ २३१ ॥
अहो, राहती घरे मोडून तिथे केवळ देवाचे देव्हारे बनवावेत, किंवा लोकांचा व्यापार बुडवून त्यांना धर्मशाळेत (गवांदीत) राहायला पाठवावे;
मस्तक पांघुरविलें । तंव तळवटीं उघडें पडलें ।
घर मोडोनि केले । मांडव पुढें ॥ २३२ ॥
मस्तक झाकायला कपडा घेतला, तोच खालचे पाय उघडे पडले; किंवा राहते घर तोडून केवळ घरासमोर मोठा मांडव उभा केला;
नाना पांघुरणें । जाळूनि जैसें तापणें ।
जालें आंगधुणें । कुंजराचें ॥ २३३ ॥
अथवा अंगावरची पांघरलेली वस्त्रे जाळून त्या अग्नीने थंडी शेकावी, तसाच हा प्रकार म्हणजे जणू हत्तीचे आंघोळ करणे (कुंजराचे आंगधुणे - जो आंघोळ करून पुन्हा अंगावर धूळ उडवतो) आहे.
नातरी बैल विकूनि गोठा । पुंसा लावोनि बांधिजे गांठा ।
इया करणी कीं चेष्टा ? । काइ हसों ॥ २३४ ॥
किंवा आपल्याकडचे बैल विकून केवळ मोकळा गोठा उभा करावा, अथवा बैलाच्या शेपटीचे केस (पुंसा) विकून पैशांची गाठ बांधावी; या अशा वागण्याला कृत्य म्हणावे की चेष्टा? यावर काय हसावे कोण जाणे!
एकीं धर्माचिया वाहणी । गाळूं आदरिलें पाणी ।
तंव गाळितया आहाळणीं । जीव मेले ॥ २३५ ॥
काही लोकांनी धर्माचा मोठा आव आणून पाणी गाळून पिण्यास सुरुवात केली; परंतु ते पाणी गाळण्याच्या घाईघाईतच पात्रातील अनेक सूक्ष्म जीव मरून गेले.
एक न पचवितीचि कण । इये हिंसेचे भेण ।
तेथ कदर्थले प्राण । तेचि हिंसा ॥ २३६ ॥
काही लोक धान्यामध्ये जीव असतात या हिंसेच्या भीतीने अन्न शिजवून खातच नाहीत; परंतु अन्न न मिळाल्यामुळे त्यांचे स्वतःचे प्राण जेंव्हा व्याकुळ (कदर्थले) होतात, तीही एक प्रकारची हिंसेची दुसरी बाजूच आहे.
एवं हिंसाचि अहिंसा । कर्मकांडीं हा ऐसा ।
सिद्धांतु सुमनसा । वोळखें तूं ॥ २३७ ॥
"अशा प्रकारे, आधी हिंसा करायची आणि तिलाच अहिंसा म्हणायचे, असा हा कर्मकांडाचा खोटा सिद्धांत आहे; हे चांगल्या मनाच्या अर्जुना, तू ओळखून घे."
पहिलें अहिंसेचें नांव । आम्हीं केलें जंव ।
तंव स्फूर्ति बांधली हांव । इये मती ॥ २३८ ॥
"मी जेव्हा सुरुवातीला 'अहिंसा' असे नाव घेतले, तेव्हा माझ्या बुद्धीने या जगातील खोट्या अहिंसेचा शोध घेण्याचा हट्ट धरला."
तरि कैसेनि इयेतें गाळावें । म्हणौनि पडिलें बोलावें ।
तेवींचि तुवांही जाणावें । ऐसा भावो ॥ २३९ ॥
"तर अशा या चुकीच्या विचारांना बाजूला कसे करावे, म्हणूनच मला यावर एवढे बोलावे लागले; आणि तूही यातील खरे मर्म जाणावे, हाच माझा हेतू होता."
बहुतकरूनि किरीटी । हाचि विषो इये गोठी ।
एऱ्हवी कां आडवाटीं । धाविजैल गा ? ॥ २४० ॥
"हे किरीटी, प्रामुख्याने हाच या चर्चेचा मुख्य विषय होता; एरवी मी असा मूळ मार्ग सोडून इतर आडमार्गाने कशाला गेलो असतो?"
आणि स्वमताचिया निर्धारा- । लागोनियां धनुर्धरा ।
प्राप्तां मतांतरां । निर्वेचु कीजे ॥ २४१ ॥
"आणि स्वतःचे खरे मत पक्के करण्यासाठी (निर्धारासाठी), हे धनुर्धरा, समोर आलेल्या इतर चुकीच्या मतांचा निवाडा (निर्वेच) करणे आवश्यकच असते."
ऐसी हे अवधारीं । निरूपिती परी ।
आतां ययावरी । मुख्य जें गा ॥ २४२ ॥
"अशी ही शास्त्रांची पद्धत तू समजून घे. आता यानंतर जे सर्वात मुख्य आहे;"
तें स्वमत बोलिजैल । अहिंसे रूप किजैल ।
जेणें उठलिया आंतुल । ज्ञान दिसे ॥ २४३ ॥
"ते माझे स्वतःचे मत मी तुला सांगतो आणि खऱ्या अहिंसेचे स्वरूप स्पष्ट करतो; जी भक्ताच्या मनात निर्माण होताच आतील ज्ञान स्पष्ट दिसू लागते."
परि तें अधिष्ठिलेनि आंगें । जाणिजे आचरतेनि बगें ।
जैसी कसवटी सांगे । वानियातें ॥ २४४ ॥
"परंतु ती अहिंसा केवळ शरीरात स्थिर झाल्यावर आणि माणसाच्या वागण्यातूनच खरी ओळखता येते; जशी कसबाची दगड (कसवटी) सोन्याचा खरा कस (वानिया) सांगते."
तैसें ज्ञानामनाचिये भेटी । सरिसेंचि अहिंसेचें बिंब उठी ।
तेंचि ऐसें किरीटी । परिस आतां ॥ २४५ ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्ञान आणि मनाची गाठ पडताच माणसाच्या वागण्यात खऱ्या अहिंसेचे बिंब प्रकट होते. हे किरीटी, ती अहिंसा कशी असते, ती आता ऐक."
तरी तरंगु नोलांडितु । लहरी पायें न फोडितु ।
सांचलु न मोडितु । पाणियाचा ॥ २४६ ॥
"तो पुरुष पाण्यावर चालताना पाण्याचा साठा न विस्कटता, लाटांना पायाने न फोडता आणि पाण्याचा संथपणा न मोडता;"
वेगें आणि लेसा । दिठी घालूनि आंविसा ।
जळीं बकु जैसा । पाउल सुये ॥ २४७ ॥
"आपला वेग सांभाळून, पाण्यात राहणाऱ्या माशांना किंवा प्राण्यांना कोणताही त्रास न देता, जसा बगळा (बक) पाण्यात अत्यंत हळूवार पाऊल टाकतो;"
कां कमळावरी भ्रमर । पाय ठेविती हळुवार ।
कुचुंबैल केसर । इया शंका ॥ २४८ ॥
"किंवा कमळाच्या फुलावर बसताना भुंगे (भ्रमर) आपले पाऊल अतिशय हळूवार ठेवतात; की आपल्या वजनाने फुलातील नाजूक केशर दुखावले जातील या शंकेने;"
तैसे परमाणु पां गुंतले । जाणूनि जीव सानुले ।
कारुण्यामाजीं पाउले । लपवूनि चाले ॥ २४९ ॥
"त्याचप्रमाणे, जमिनीवरील मातीच्या कणांमध्ये लहान सूक्ष्म जीव राहतात हे जाणून, तो पुरुष जणू काही दयेच्या पांघरणात आपली पावले लपवून अत्यंत काळजीपूर्वक चालतो."
ते वाट कृपेची करितु । ते दिशाचि स्नेह भरितु ।
जीवातळीं आंथरितु । आपुला जीवु ॥ २५० ॥
"तो ज्या मार्गाने चालतो, तो मार्ग जणू दयेचा बनवतो, त्या दिशेला प्रेमाने भरून टाकतो; आणि जमिनीवरच्या जीवांच्या खाली जणू आपला स्वतःचा जीव आंथरून चालतो."
ऐसिया जतना । चालणें जया अर्जुना ।
हें अनिर्वाच्य परिमाणा । पुरिजेना ॥ २५१ ॥
"हे अर्जुना, अशा कमालीच्या काळजीने चालणे, हे शब्दांत सांगण्यासारखे नाही; त्याचे मोजमाप करणे अशक्य आहे."
पैं मोहाचेनि सांगडें । लासी पिलीं धरी तोंडें ।
तेथ दांतांचे आगरडे । लागती जैसे ॥ २५२ ॥
"जशी एखादी मांजर (लासी) अत्यंत प्रेमापोटी (मोहापोटी) आपल्या पिल्लांना तोंडात धरून एका जागेवरून दुसऱ्या जागी नेते; तेव्हा तिच्या तीक्ष्ण दातांची टोके त्या पिल्लांना अजिबात लागत नाहीत;"
कां स्नेहाळु माये । तान्हयाची वास पाहे ।
तिये दिठी आहे । हळुवार जें ॥ २५३ ॥
"किंवा एखादी प्रेमळ आई जशी आपल्या लहान तान्ह्या बाळाकडे अगदी मायेने पाहते, तिच्या त्या नजरेमध्ये जे अतिशय हळूवार आणि मऊ प्रेम असते;"
नाना कमळदळें । डोलविजती ढाळें ।
तो जेणें पाडें बुबुळें । वारा घेपे ॥ २५४ ॥
"किंवा कमळाच्या पाकळ्यांवरून जसा अगदी हलका वारा वाहावा, ज्यामुळे डोळ्यांच्या बुबुळांनाही त्रास न होता केवळ सुखद गारवा मिळावा;"
तैसेनि मार्दवें पाय । भूमीवरी न्यसीतु जाय ।
लागती तेथ होय । जीवां सुख ॥ २५५ ॥
"तशाच कमालीच्या मऊपणाने आणि हळूवारपणे तो आपले पाय जमिनीवर ठेवत पुढे जातो; आणि त्याचे पाय जिथे पडतात, तिथल्या सूक्ष्म जीवांना केवळ सुखच मिळते."
ऐसिया लघिमा चालतां । कृमि कीटक पंडुसुता ।
देखे तरी माघौता । हळूचि निघे ॥ २५६ ॥
"हे पांडुपुत्रा, अशा हलकेपणाने चालत असताना, जर त्याला समोर एखादा लहान किडा किंवा कीटक दिसला, तर तो आपला पाऊल मागे घेऊन बाजूने हळूच निघून जातो."
म्हणे पावो धडफडील । तरी स्वामीची निद्रा मोडैल ।
रचलेपणा पडैल । झोती हन ॥ २५७ ॥
"तो मनात विचार करतो की, जर माझा पाय अचानक वेगाने पडला, तर या जमिनीवरच्या प्राण्याची (स्वामीची) शांत झोप मोडेल; आणि त्याच्या या जीवनरूपी रचनेला धक्का बसेल."
इया काकुळती । वाहणी घे माघौती ।
कोणेही व्यक्ती । न वचे वरी ॥ २५८ ॥
"अशा मोठ्या दयेने तो आपले पाऊल मागे वळवतो, आणि कोणत्याही जिवंत प्राण्याच्या शरीरावर आपला पाय कधीही पडू देत नाही."
जीवाचेनि नांवें । तृणातेंही नोलांडवे ।
मग न लेखितां जावें । हे कें गोठी ? ॥ २५९ ॥
"जीवांच्या रक्षणासाठी जो साध्या हिरव्या गवतालाही तुडवून पुढे जात नाही; मग प्राण्यांची पर्वा न करता त्यांच्यावरून निघून जाणे, ही गोष्ट त्याच्या बाबतीत कशी शक्य होईल?"
मुंगिये मेरु नोलांडवे । मशका सिंधु न तरवे ।
तैसा भेटलियां न करवे । अतिक्रमु ॥ २६० ॥
"जसे मुंगीला मोठा मेरू पर्वत ओलांडणे जमत नाही, किंवा साध्या डासाला (मशकाला) अथांग समुद्र पोहून पार करता येत नाही; तसेच समोर कोणताही प्राणी आला असता, त्याच्या शरीरावरून पुढे जाणे त्या पुरुषाला कधीही जमू शकत नाही."
ऐसी जयाची चाली । कृपाफळी फळा आली ।
देखसी जियाली । दया वाचे ॥ २६१ ॥
"अशी ज्याची चालण्याची पद्धत दयेच्या फळाने पूर्णपणे सजलेली असते; आणि ज्याच्या बोलण्यात (वाचेत) साक्षात दया जिवंत झालेली तुला दिसेल."
स्वयें श्वसणेंचि सुकुमार । मुख मोहाचें माहेर ।
माधुर्या जाहले अंकुर । दशन तैसे ॥ २६२ ॥
"त्याचे साधे श्वास घेणेही अतिशय कोमल असते, त्याचे मुख जणू केवळ प्रेमाचे माहेरघर असते; आणि त्याचे सुंदर दांत म्हणजे जणू गोडव्यालाच फुटलेले छोटे कोंभ (अंकुर) आहेत असे वाटते."
पुढां स्नेह पाझरे । माघां चालती अक्षरें ।
शब्द पाठीं अवतरे । कृपा आधीं ॥ २६३ ॥
"तो बोलण्यापूर्वीच जणू मुखातून प्रेम पाझरते, आणि मग मागून सुंदर अक्षरे बाहेर पडतात; शब्द नंतर बाहेर येतो, पण त्याची दया आधीच पोहोचलेली असते."
तंव बोलणेंचि नाहीं । बोलों म्हणे जरी कांहीं ।
तरी बोल कोणाही । खुपेल का ॥ २६४ ॥
"खरं तर तो सहसा बोलतच नाही, पण जर कधी काही प्रसंगाने बोलू लागला, तर त्याचे ते शब्द कोणाच्याही मनाला कधी टोचतील का? मुळीच नाही."
बोलतां अधिकुही निघे । तरी कोण्हाही वर्मीं न लगे ।
आणि कोण्हासि न रिघे । शंका मनीं ॥ २६५ ॥
"बोलताना जरी थोडे जास्त शब्द बाहेर पडले, तरी ते कोणाच्याही वर्मी (नाजूक जागी) कधी लागत नाहीत; आणि ऐकणाऱ्याच्या मनात कधीही शंका किंवा भीती निर्माण होत नाही."
मांडिली गोठी हन मोडैल । वासिपैल कोणी उडैल ।
आइकोनिचि वोवांडिल । कोण्ही जरी ॥ २६६ ॥
"माझ्या बोलण्यामुळे चाललेली एखादी चांगली गोष्ट मध्येच मोडेल का? किंवा एखादा माणूस घाबरून लांब पळेल का? अथवा माझे बोलणे ऐकून कोणी कंटाळून बाजूला निघून जाईल का?"
तरी दुवाळी कोणा नोहावी । भुंवई कवणाची नुचलावी ।
ऐसा भावो जीवीं । म्हणौनि उगा ॥ २६७ ॥
"माझ्या शब्दांमुळे कोणाचेही नुकसान (दुवाळी) होऊ नये, आणि कोणाचीही रागाने भुंवई उंचावली जाऊ नये; अशीच भावना त्याच्या मनात असल्यामुळे तो प्रामुख्याने शांत (उगा) राहतो."
मग प्रार्थिला विपायें । जरी लोभें बोलों जाये ।
तरी परिसतया होये । मायबापु ॥ २६८ ॥
"परंतु लोकांनी खूप विनंती केल्यावर जर तो कधी प्रेमाने बोलू लागला, तर ऐकणाऱ्याला त्याचे ते बोलणे जणू आपल्या मायबापासारखे अत्यंत हितकारक वाटते."
कां नादब्रह्मचि मुसे आलें । कीं गंगापय असललें ।
पतिव्रते आलें । वधक्य जैसे ॥ २६९ ॥
"जसे साक्षात नादब्रह्मच एका आकृतीमध्ये ओतून बाहेर आले आहे, किंवा गंगेचे पावन पाणी जसे शांत संथ वाहते; अथवा कुलवान पतिव्रता स्त्रीला जसे शांत वृद्धत्व यावे;"
तैसें साच आणि मवाळ । मितले आणि रसाळ ।
शब्द जैसे कल्लोळ । अमृताचे ॥ २७० ॥
"तसे त्याचे बोलणे अगदी सत्य आणि मऊ असते, मोजके आणि अतिशय रसाळ असते; त्याचे शब्द म्हणजे जणू अमृताच्याच सुंदर लाटा (कल्लोळ) आहेत असे वाटते."
विरोधुवादुबळु । प्राणितापढाळु ।
उपहासु छळु । वर्मस्पर्शु ॥ २७१ ॥
"व्यर्थ वाद घालणे, प्राण्यांना संताप देणे, कोणाची थट्टा (उपहास) करणे, कोणाला छळणे, किंवा कोणाच्या नाजूक मनाला टोचणे;"
आटु वेगु विंदाणु । आशा शंका प्रतारणु ।
हे संन्यासिले अवगुणु । जया वाचा ॥ २७२ ॥
"हट्ट धरणे, घाई करणे, लबाडी करणे, किंवा आशा व फसवणूक करणे; हे सर्व वाईट गुण ज्याच्या वाचेने पूर्णपणे सोडून (संन्यासिले) दिले आहेत;"
आणि तयाचि परी किरीटी । थाउ जयाचिये दिठी ।
सांडिलिया भ्रुकुटी । मोकळिया ॥ २७३ ॥
"आणि हे किरीटी, अगदी त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सरळ दृष्टीला पाहूनच मनाला शांतता (थाव) मिळते; आणि ज्याच्या कपाळावरच्या भुंवया नेहमी मोकळ्या आणि शांत असतात;"
कां जे भूतीं वस्तु आहे । तियें रुपों शके विपायें ।
म्हणौनि वासु न पाहे । बहुतकरूनी ॥ २७४ ॥
"कारण प्राण्यांच्या शरीरात जो मूळ आत्मा राहतो, त्याला माझ्या नजरेचा कदाचित किंचित त्रास होईल, याच भावनेने तो कोणाकडेही निरखून पाहत नाही."
ऐसीही कोणे एके वेळे । भीतरले कृपेचेनि बळें ।
उघडोनियां डोळे । दृष्टी घाली ॥ २७५ ॥
"तरीही कधी एखाद्या प्रसंगी, अंतःकरणातील दयेच्या मोठ्या बळावर, तो आपले डोळे उघडून कोणाकडे प्रेमळ दृष्टीने पाहतो;"
तरी चंद्रबिंबौनि धारा । निघतां नव्हती गोचरा ।
परि एकसरें चकोरां । निघती दोंदें ॥ २७६ ॥
"जसे चंद्राच्या बिंबातून निघणाऱ्या अमृताच्या धारा डोळ्यांना दिसत नाहीत, परंतु त्या पिऊन चकोर पक्षाचे पोट आपोआप भरते (चोंद धरते);"
तैसें प्राणियांसि होये । जरी तो कहींवासु पाहे ।
तया अवलोकनाची सोये । कूर्मींही नेणे ॥ २७७ ॥
"तसेच त्या प्राण्यांचे होते, ज्यांच्यावर त्याची प्रेमळ नजर पडते. त्याच्या त्या पाहण्यातील हळूवारपणा साक्षात कासवीलाही (कूर्मीलाही) माहीत नसतो."
किंबहुना ऐसी । दिठी जयाची भूतांसी ।
करही देखसी । तैसेचि ते ॥ २७८ ॥
"जास्त काय सांगावे, ज्याची दृष्टी जगातील सर्व प्राण्यांसाठी अशी परम दयाळू असते; त्याचे हातही तसेच अत्यंत पवित्र आणि अहिंसक असतात."
तरी होऊनियां कृतार्थ । राहिले सिद्धांचे मनोरथ ।
तैसे जयाचे हात । निर्व्यापार ॥ २७९ ॥
"जसे मनातील सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर (कृतार्थ झाल्यावर) थोर सिद्धांचे मनोरथ शांत होऊन स्थिर राहतात, तसेच त्याचे दोन्ही हात कोणत्याही व्यर्थ कामाविना शांत (निर्व्यापार) असतात."
अक्षमें आणि संन्यासिलें । कीं निरिंधन आणि विझालें ।
मुकेनि घेतलें । मौन जैसें ॥ २८० ॥
"किंवा जसे एखादा असमर्थ माणूस शांत बसतो, सरपण संपल्यावर अग्नी विझून जातो, अथवा जन्मजात मुक्या माणसाने जसे आपोआप मौन धारण केलेले असते;"
तयापरी कांहीं । जयां करां करणें नाहीं ।
जे अकर्तयाच्या ठायी । बैसों येती ॥ २८१ ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्याच्या हातांना कोणतेही व्यर्थ कृत्य करायचे नसते; आणि जे हात जणू काही शांत बसण्याच्या (अकर्तेपणाच्या) जागेवर येऊन स्थिरावतात;"
आसुडैल वारा । नख लागेल अंबरा ।
इया बुद्धी करां । चळों नेदी ॥ २८२ ॥
"माझा हात हलवल्याने वाऱ्याला धक्का बसेल, किंवा माझ्या नखाचा स्पर्श या मोकळ्या आकाशाला होईल; याच बुद्धीने तो आपले हात उगीचच हलवू देत नाही."
तेथ आंगावरिलीं उडवावीं । कां डोळां रिगतें झाडावीं ।
पशुपक्ष्यां दावावीं । त्रासमुद्रा ॥ २८३ ॥
"तिथे आपल्या अंगावर बसलेले डास उडवणे, किंवा डोळ्यात जाणारा कचरा झटकणे, अथवा पशू-पक्ष्यांना घाबरवण्यासाठी हाताने खुणा करणे; या गोष्टी तर खूप लांब राहिल्या!"
इया केउतिया गोठी । नावडे दंडु काठी ।
मग शस्त्राचें किरीटी । बोलणें कें ? ॥ २८४ ॥
"त्याला हातामध्ये साधा दंड किंवा काठी धरून चालणेही आवडत नाही; मग, हे किरीटी, हातामध्ये धारदार शस्त्र उगारण्याची गोष्ट तरी कशी येईल?"
लीलाकमळें खेळणें । कापुष्पमाळा झेलणें ।
न करी म्हणे गोफणें । ऐसें होईल ॥ २८५ ॥
"हात सहज खेळवण्यासाठी हातात कमळ धरून खेळणे, किंवा फुलांची माळ झेलणे; हेही तो करत नाही, कारण त्याला वाटते की यामुळे हाताला उगीचच गोफण मारल्यासारखा वेग येईल."
हालवतील रोमावळी । यालागीं आंग न कुरवाळी ।
नखांची गुंडाळी । बोटांवरी ॥ २८६ ॥
"अंगावरचे केस हालतील (दुखावतील) म्हणून तो स्वतःच्या शरीरालाही कधी जोराने कुरवाळत नाही; आणि तो आपल्या बोटांची नखे नेहमी कापून गोड (लहान) ठेवतो."
तंव करणेयाचाचि अभावो । परी ऐसाही पडे प्रस्तावो ।
तरी हातां हाचि सरावो । जे जोडिजती ॥ २८७ ॥
"खरं तर त्याच्या हाताकडून कोणतेही कृत्य घडतच नाही, परंतु कधी जर तसा प्रसंग (प्रस्ताव) आलाच, तर त्याच्या हाताला केवळ एकच सराव असतो, तो म्हणजे दोन्ही हात जोडण्याचा (नमस्कार करण्याचा) होय."
कां नाभिकारा उचलिजे । हातु पडिलियां देइजे ।
नातरी आर्तातें स्पर्शिजे । अळुमाळु ॥ २८८ ॥
"किंवा कोणाला अभय देण्यासाठी हात वर करणे, पडलेल्या माणसाला आधारासाठी आपला हात देणे, अथवा दुःखी (आर्त) माणसाच्या शरीराला हळूवार स्पर्श करणे;"
हेंही उपरोधें करणें । तरी आर्तभय हरणें ।
नेणती चंद्रकिरणें । जिव्हाळा तो ॥ २८९ ॥
"आणि हेही करणे म्हणजे केवळ संकटात सापडलेल्याचे भय दूर करण्यासाठीच असते! चंद्राच्या किरणांनाही माहीत नसलेली शीतलता आणि जिव्हाळा त्याच्या त्या स्पर्शात असतो."
पावोनि तो स्पर्शु । मलयानिळु खरपुसु ।
तेणें मानें पशु । कुरवाळणें ॥ २९० ॥
"त्याच्या हाताचा तो स्पर्श लाभल्यावर, चंदनाचा वाराही (मलयानीळ) जणू माणसाला खरखरीत वाटावा! एवढ्या मऊपणाने तो जनावरांना (पशूंना) कुरवाळतो."
जे सदा रिते मोकळे । जैशी चंदनांगें निसळें ।
न फळतांही निर्फळें । होतीचिना ॥ २९१ ॥
"त्याचे हात नेहमी मोकळे आणि निरपेक्ष असतात, जसे चंदनाचे झाड फळ देत नसले, तरी ते कधीही वाया जात नाही (ते सुगंध देतच राहते); तसेच त्याचे हात असतात."
आतां असो हें वाग्जाळ । जाणें तें करतळ ।
सज्जनांचे शीळ । स्वभाव जैसे ॥ २९२ ॥
"हे शब्दांचे जाळे आता बाजूला राहो; त्याचे ते तळहात (करतळ) म्हणजे केवळ सज्जन पुरुषांच्या शांत स्वभावाचे साक्षात प्रतीक असतात."
आतां मन तयाचें । सांगों म्हणों जरी साचें ।
तरी सांगितले कोणाचे । विलास हे ? ॥ २९३ ॥
"आता जर मी तुला त्याच्या मनाचे खरे स्वरूप सांगायचे म्हटले, तर मी आतापर्यंत जे काही सांगितले, ते नक्की कोणाचे विलास होते बरं?"
काइ शाखा नव्हे तरु ? । जळेंवीण असे सागरु ? ।
तेज आणि तेजाकारु । आन काई ? ॥ २९४ ॥
"अहो, झाडाच्या फांद्या म्हणजेच झाड नाही का? पाण्याशिवाय कधी समुद्र असू शकतो का? अग्नी आणि त्याचा प्रकाश हे कधी एकमेकांपासून वेगळे असतात का?"
अवयव आणि शरीर । हे वेगळाले कीर ? ।
कीं रसु आणि नीर । सिनानीं आथी ? ॥ २९५ ॥
"हात-पाय हे अवयव आणि संपूर्ण शरीर हे कधी वेगळे असू शकतात का? किंवा चव (रस) आणि पाणी हे कधी भिन्न (सिनानी) असतात का?"
म्हणौनि हे जे सर्व । सांगितले बाह्य भाव ।
ते मनचि गा सावयव | ऐसें जाणें ॥ २९६ ॥
"म्हणून मी आतापर्यंत त्याच्या शरीराचे जे जे काही बाह्य व्यवहार सांगितले, ते सर्व त्याच्या मनाचेच आकाराला आलेले अवयव आहेत, असे तू समज."
जें बीज भुईं खोंविलें । तेंचि वरी रुख जाहलें ।
तैसें इंद्रियाद्वारीं फांकलें । अंतरचि कीं ॥ २९७ ॥
"जे बी जमिनीच्या खाली पेरले जाते, तेच वर येऊन मोठे झाड (रुख) बनते; तसेच इंद्रियांच्या दारांतून जे बाहेर पडते, ते केवळ अंतःकरणातील (मनातील) भावच असतात."
पैं मानसींचि जरी । अहिंसेची अवसरी ।
तरी कैंची बाहेरी । वोसंडेल ? ॥ २९८ ॥
"जर मूळ मनामध्येच खऱ्या अहिंसेचा पूर्ण वास असेल, तर ती बाहेर शरीराच्या वागण्यातून ओसंडून वाहिल्याशिवाय कशी राहील?"
आवडे ते वृत्ती किरीटी । आधीं मनौनीचि उठी ।
मग ते वाचे दिठी । करांसि ये ॥ २९९ ॥
"हे किरीटी, जगातली कोणतीही भावना किंवा वृत्ती आधी मूळ मनामध्येच निर्माण होते; आणि मग ती वाचेत, नजरेत आणि हाताच्या कृतीत बाहेर येते."
वांचूनि मनींचि नाहीं । तें वाचेसि उमटेल काई ? ।
बींवीण भुईं । अंकुर असे ? ॥ ३०० ॥
"जर मूळ मनातच ती भावना नसेल, तर ती जिभेवर कशी काय येणार? बी पेरल्याशिवाय जमिनीवर कोंभ कधी उगवू शकतो का?"
म्हणौनि मनपण जैं मोडे । तैं इंद्रिय आधींचि उबडें ।
सूत्रधारेंवीण साइखडें । वावो जैसें ॥ ३०१ ॥
"म्हणून, मनाचा संकल्पच जेंव्हा शांत होतो, तेव्हा इंद्रियांचे व्यवहार आपोआप थांबतात; जसे बाहुल्यांचा खेळ दाखवणारा सूत्रधार शांत बसला, की त्या बाहुल्या (साइखडे) जागच्या जागी थांबतात."
उगमींचि वाळूनि जाये । तें वोघीं कैचें वाहे ।
जीवु गेलिया आहे । चेष्टा देहीं ? ॥ ३०२ ॥
"जर नदी मूळ उगमापाशीच वाळून गेली, तर पुढच्या प्रवाहात पाणी कुठून वाहणार? शरीरातील प्राण (जीव) निघून गेल्यावर शरीराची कोणतीही हालचाल उरते का?"
तैसें मन हें पांडवा । मूळ या इंद्रियभावा ।
हेंचि राहटे आघवां । द्वारीं इहीं ॥ ३०३ ॥
"त्याचप्रमाणे, हे पांडवा, हे मनच या सर्व इंद्रियांच्या व्यवहाराचे मूळ कारण आहे; आणि हे मनच या सर्व दारांतून वावरत असते."
परी जिये वेळीं जैसें । जें होऊनि आंतु असे ।
बाहेरी ये तैसें | व्यापाररूपें ॥ ३०४ ॥
"परंतु, ज्या वेळी ते मनात जसे रूप धारण करून आत बसलेले असते, अगदी तसेच ते बाहेर शरीराच्या कर्माच्या रूपाने प्रकट होते."
यालागी साचोकारें । मनीं अहिंसा थांवे थोरें ।
पिकली द्रुती आदरें । बोभात निघे ॥ ३०५ ॥
"याकरिता, जेव्हा मनात खरी अहिंसा पूर्णपणे स्थिर होते, तेव्हा तिचा सुगंध जगामध्ये आपल्या आचरणाने आपोआप पसरतो (बोभाटा निघतो)."
म्हणौनि इंद्रियें तेचि संपदा । वेचितां हीं उदावादा ।
अहिंसेचा धंदा | करितें आहाती ॥ ३०६ ॥
"म्हणून त्याची ही सर्व इंद्रिये कर्माचा व्यवहार करताना, केवळ त्या अहिंसेचाच परम पवित्र व्यापार (धंदा) करत असतात."
समुद्रीं दाटे भरितें । तैं समुद्रचि भरी तरियांते ।
तैसें स्वसंपत्ती चित्तें । इंद्रियां केलें ॥ ३०७ ॥
"समुद्राला जेंव्हा मोठी भरती येते, तेव्हा तो समुद्रच आपल्या पाण्याने खाड्या आणि नद्यांना भरून टाकतो; तसेच त्याच्या चित्ताने आपल्या दयेची संपत्ती सर्व इंद्रियांना वाटून दिली आहे."
हें बहु असो पंडितु । धरुनि बाळकाचा हातु ।
वोळी लिही व्यक्तु । आपणचि ॥ ३०८ ॥
"हे सर्व बाजूला राहो; जसा एखादा विद्वान गुरु लहान मुलाचा हात आपल्या हातात धरून, पाटीवर सुंदर अक्षराची ओळ स्वतःच उमटवून घेतो;"
तैसें दयाळुत्व आपुलें । मनें हातापायां आणिलें ।
मग तेथ उपजविलें । अहिंसेतें ॥ ३०९ ॥
"अगदी त्याचप्रमाणे, त्याच्या मनातील दयेने त्याच्या हाता-पायांना आपल्या ताब्यात घेतले असते; आणि मग त्यांच्याकडून खऱ्या अहिंसेचे सुंदर आचरण घडवून आणले जाते."
याकारणें किरीटी । इंद्रियांचिया गोठी ।
मनाचिये राहाटी । रूप केलें ॥ ३१० ॥
"याच कारणासाठी, हे किरीटी, मला इंद्रियांच्या या बाह्य व्यवहाराचे वर्णन करताना, मूळ मनाच्या रचनेवर एवढे बोलावे लागले."
ऐसा मनें देहें वाचा । सर्व संन्यासु दंडाचा ।
जाहला ठायीं जयाचा । देखशील ॥ ३११ ॥
"असा मन, शरीर आणि वाणी या तिन्हींकडून सर्व प्रकारच्या हिंसेचा (दंडाचा) त्याग ज्याच्या ठिकाणी झालेला तुला दिसेल;"
तो जाण वेल्हाळ । ज्ञानाचें वेळाउळ ।
हें असो निखळ । ज्ञानचि तो ॥ ३१२ ॥
"तू निश्चित समज की तो पुरुष म्हणजेच ज्ञानाचे मुख्य माहेरघर (वेळाउळ) आहे; आणि जास्त काय सांगू, तो स्वतः साक्षात शुद्ध ज्ञानच बनलेला असतो."
जे अहिंसा कानें ऐकिजे । ग्रंथाधारें निरूपिजे ।
ते पाहावी हें उपजे । तैं तोचि पाहावा ॥ ३१३ ॥
"ज्या अहिंसेविषयी आपण कानांनी ऐकतो, ग्रंथांच्या आधाराने जिचे वर्णन करतो; ती अहिंसा जर डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहायची असेल, तर केवळ अशा पुरुषाचे दर्शन घ्यावे."
ऐसें म्हणितलें देवें । तें बोलें एकें सांगावें ।
परी फांकला हें उपसाहावें । तुम्हीं मज ॥ ३१४ ॥
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, देवाने जे सांगितले, ते मला अगदी मोजक्या शब्दांत सांगायला हवे होते; परंतु माझे निरूपण थोडे विस्तारले (फांकले), हे तुम्ही संतांनी मला क्षमा करावे.
म्हणाल हिरवें चारीं गुरूं । विसरे मागील मोहर धरूं ।
कां वारेलगें पांखिरूं । गगनीं भरे ॥ ३१५ ॥
"तुम्ही कदाचित म्हणाल की, जसे हिरवा चारा पाहून एखादे जनावर आपला मूळ रस्ता विसरून तिकडे धावते, किंवा वाऱ्याच्या झोताने एखादा पक्षी आकाशात दूर उडून जातो;"
तैसिया प्रेमाचिया स्फूर्ती । फावलिया रसवृत्तीं ।
वाहविला मती | आकळेना ॥ ३१६ ॥
"तसेच देवाच्या प्रेमाच्या भरात आणि साहित्याच्या रसात वाहून गेल्यामुळे, माझी बुद्धी आता मला आवरता येत नाही (आकळत नाही) असे झाले आहे का?"
तरि तैसें नोहे अवधारा । कारण असें विस्तारा ।
एऱ्हवीं पद तरी अक्षरां । तिहींचेंचि ॥ ३१७ ॥
"तर हे संतांनो, तसे नाही, हे तुम्ही लक्षात घ्या; या निरूपणाचा विस्तार होण्यामागे एक मोठे कारण आहे. एरवी 'अहिंसा' हे पद केवळ तीनच अक्षरांचे आहे."
अहिंसा म्हणतां थोडी । परिइ ते तैंचि होय उघडी ।
जैं लोटिजती कोडी । मतांचिया ॥ ३१८ ॥
"अहिंसा म्हणायला खूप लहान वाटत असली, तरी तिचे खरे मर्म जगात तेव्हाच स्पष्ट होते, जेव्हा इतर अनेक शास्त्रांच्या खोट्या मतांचा चक्काचूर (कोडी) केला जातो."
एऱ्हवीं प्राप्तें मतांतरें । थातंबूनि आंगभरें ।
बोलिजैल ते न सरे । तुम्हांपाशीं ॥ ३१९ ॥
"एरवी जर मी इतर मतांचा निवाडा न करता, केवळ वरवर अंगाच्या बळावर बोलत राहिलो असतो, तर ते तुमच्यासारख्या श्रेष्ठ श्रोत्यांच्या पसंतीस उतरले नसते."
रत्नपारखियांच्या गांवीं । जाईल गंडकी तरी सोडावी ।
काश्मीरीं न करावी । मिडगण जेवीं ॥ ३२० ॥
"जसे रत्नांची पारख करणाऱ्यांच्या गावात साध्या गंडकी काचेचे मणी विकणे सोडून द्यावे लागते, किंवा काश्मीरसारख्या उत्तम कुंकवाच्या बाजारात साध्या हळदीची भेसळ (मिडगण) चालत नाही;"
काइसा वासु कापुरा । मंद जेथ अवधारा ।
पिठाचा विकरा । तिये सातें ? ॥ ३२१ ॥
"किंवा ज्या बाजारात साक्षात शुद्ध कापूर विकला जात आहे, तिथे साधे पांढरे पीठ विकण्याचा प्रयत्न करणे कसे काय चालेल?"
म्हणौनि इये सभे । बोलकेपणाचेनि क्षोभें ।
लाग सरुउं न लभे । बोला प्रभु ॥ ३२२ ॥
"म्हणूनच, या संतांच्या सभेत केवळ बोलण्याच्या हट्टाने किंवा संतापाने कोणतेही खोटे शब्द कधीही टिकू शकत नाहीत."
साम्याचिया आणि विशेषा । सकळै कीजेल देखा ।
तरी कानाचेया मुखा- । कडे न्याल ना तुम्ही ॥ ३२३ ॥
"मी जर यातील सामान्य आणि विशेष गोष्टींचा निवाडा स्पष्टपणे केला नाही, तर तुम्ही श्रोते माझ्या बोलण्याकडे आपले कान (लक्ष) तरी का बरे द्याल?"
शंकेचेनि गदळें । जैं शुद्ध प्रमेय मैळे ।
तैं मागुतिया पाउलीं पळे । अवधान येतें ॥ ३२४ ॥
"शंकेच्या चिखलामुळे जेव्हा ग्रंथातील मुख्य सिद्धांत (प्रमेय) मलीन होतो, तेव्हा ऐकणाऱ्यांचे लक्ष (अवधान) तिथून लगेच पाठीमागे पळून जाते."
कां करूनि बाबुळियेची बुंथी । जळें जियें ठाती ।
तयांची वास पाहाती । हंसु काई ? ॥ ३३५ ॥
"जसे बाभळीच्या झाडाच्या कचऱ्याने वेढलेले गढूळ पाणी पिण्यासाठी, उत्तम राजहंस पक्षी कधी तिथे थांबेल का?"
कां अभ्रापैलीकडे । जैं येत चांदिणें कोडें ।
तैं चकोरें चांचुवडें । उचलितीना ॥ ३२६ ॥
"किंवा ढगांच्या पलीकडे जेंव्हा सुंदर पावन चांदणे प्रकट होते, तेव्हाच चकोर पक्षी आनंदून आपली चोच वर उचलतात (वरवरच्या ढगांना ते पाहत नाहीत);"
तैसें तुम्ही वास न पाहाल । ग्रंथु नेघा वरी कोपाल ।
जरी निर्विवाद नव्हैल । निरूपण ॥ ३२७ ॥
"तसेच तुम्ही संतांनी माझ्या बोलण्याकडे पाहिले नसते, तुम्ही ग्रंथाचा स्वीकार न करता उलट मजवर रागावला असता; जर माझे हे निरूपण शंकेशिवाय (निर्विवाद) स्पष्ट झाले नसते."
न बुझावितां मतें । न फिटे आक्षेपाचें लागतें ।
तें व्याख्यान जी तुमतें । जोडूनि नेदी ॥ ३२८ ॥
"इतर मते स्पष्ट न करता, मनातील शंका आणि आक्षेप जोपर्यंत दूर होत नाहीत, तोपर्यंत ते व्याख्यान तुमच्या मनाला कधीही आनंद देऊ शकत नाही."
आणि माझें तंव आघवें । ग्रथन येणेचि भावें ।
जे तुम्हीं संतीं होआवें । सन्मुख सदां ॥ ३२९ ॥
"आणि माझ्या या ग्रंथाच्या रचनेचा (ग्रथनाचा) एकमेव हेतू हाच आहे की, तुम्ही सर्व संतांनी माझ्यावर नेहमी आपली कृपा ठेवावी (सन्मुख असावे)."
एऱ्हवीं तरी साचोकारें । तुम्ही गीतार्थाचे सोइरे ।
जाणोनि गीता एकसरें । धरिली मियां ॥ ३३० ॥
"एरवी जर खरे पाहिले, तर तुम्ही सर्व संत या भगवद्गीतेच्या अर्थाचे खरे जिव्हाळ्याचे सोयरे आहात; हे जाणूनच मी या गीतेचा आश्रय घेतला आहे."
जें आपुलें सर्वस्व द्याल । मग इयेतें सोडवूनि न्याल ।
म्हणौनि ग्रंथु नव्हे वोल । साचचि हे ॥ ३३१ ॥
"तुम्ही तुमचे सर्वस्व देऊन या गीतेच्या अर्थाला आपल्या हृदयात सामावून घ्याल; म्हणूनच माझा हा ग्रंथ म्हणजे केवळ नात्याचा एक पवित्र बंध (वोल) आहे, हे सत्य आहे."
कां सर्वाचा लोभु धरा । वोलीचा अव्हेरु करा ।
तरी गीते मज अवधारा । एकचि गती ॥ ३३२ ॥
"अथवा जर तुम्ही माझ्यावर केवळ प्रेम ठेवले आणि माझ्या या ग्रंथाचा स्वीकार केला, तर या गीतेच्या साहाय्याने मला जगात एकच परम गती लाभेल."
किंबहुना मज । तुमचिया कृपा काज ।
तियेलागीं व्याज । ग्रंथाचें केलें ॥ ३३३ ॥
"जास्त काय सांगावे, मला केवळ तुमच्या कृपेचीच मुख्य गरज (काज) आहे; आणि त्यासाठीच मी या ग्रंथाच्या निरूपणाचे एक निमित्त (व्याज) केले आहे."
तरिइ तुम्हां रसिकांजोगें । व्याख्यान शोधावें लागे ।
म्हणौनि जी मतांगें । बोलों गेलों ॥ ३३४ ॥
"तरीही तुमच्यासारख्या रसिक श्रोत्यांना आवडेल असे उत्तम व्याख्यान मला शोधावे लागले, म्हणूनच मी या इतर शास्त्रांच्या मतांवर बोलायला गेलो."
तंव कथेसि पसरु जाहला । श्लोकार्थु दूरी गेला ।
कीजो क्षमा यया बोला । अपत्या मज ॥ ३३५ ॥
"त्यामुळे या कथेचा विस्तार थोडा वाढला आणि मूळ श्लोकाचा अर्थ थोडा लांब राहिला; तर मजसारख्या लहान मुलाला (अपत्याला) तुम्ही क्षमा करावी."
आणि घांसाआंतिल हरळु । फेडितां लागे वेळु ।
ते दूषण नव्हें खडळु । सांडावा कीं ॥ ३३६ ॥
"अहो, अन्नाचा घास खाताना त्यातील लहान खडा (हरळू) बाजूला काढायला थोडा वेळ लागतोच; पण तो काही जेवणाचा दोष नसून, तो खडा टाकून देणे आवश्यकच असते."
कां संवचोरा चुकवितां । दिवस लागलिया माता ।
कोपावें कीं जीविता । जीिताणें कीजे ? ॥ ३३७ ॥
"किंवा वाटमारी करणाऱ्या चोरांपासून (संवचोरांपासून) वाचवून आपल्या मुलाला सुखरूप आणताना जर थोडा उशीर झाला, तर आईने मुलावर रागावावे की त्याचे प्राण वाचले म्हणून आनंद मानावा?"
परी यावरील हें नव्हे । तुम्हीं उपसाहिलें तेंचि बरवें ।
आतां अवधारिजो देवें । बोलिलें ऐसें ॥ ३३८ ॥
"परंतु हे सर्व असो, तुम्ही ते शांतपणे सहन केले हेच उत्तम झाले. आता भगवान श्रीकृष्णाने पुढे जे सांगितले, ते तुम्ही ऐकावे."
म्हणे उन्मेखसुलोचना । सावध होईं अर्जुना ।
करूं तुज ज्ञाना । वोळखी आतां ॥ ३३९ ॥
देव म्हणाले, "आत्मज्ञानाचे सुंदर डोळे असलेल्या (उन्मेषसुलोचना) अर्जुना, तू आता सावध हो; मी तुला आता ज्ञानाची पुढील लक्षणे सांगतो."
तरी ज्ञान गा तें एथें । वोळख तूं निरुतें ।
आक्रोशेंवीण जेथें । क्षमा असे ॥ ३४० ॥
"तर ज्ञानाचे खरे स्वरूप तू येथे असे ओळख; जिथे कोणताही आक्रस्ताळेपणा किंवा संताप न करता मनात अखंड 'क्षमा' (शांती) वास करते."
आगाध सरोवरीं । कमळिणी जियापरी ।
कां सदैवाचिया घरीं । संपत्ति जैसी ॥ ३४१ ॥
"जसे एखाद्या खोल आणि विशाल सरोवरात कमळाची वेल आनंदाने फुललेली असते, किंवा एखाद्या भाग्यवान (सदैव) पुरुषाच्या घरात संपत्ती जशी आपोआप नांदते;"
पार्था तेणें पाडें । क्षमा जयातें वाढे ।
तेही लक्षे तें फुडें । लक्षण सांगों ॥ ३४२ ॥
"हे पार्था, अगदी त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी क्षमाशील गुण अखंड वाढत असतो; त्याची जी स्पष्ट लक्षणे उमटतात, ती मी तुला सांगतो."
तरी पढियंते लेणें । आंगीं भावें जेणें ।
धरिजे तेवीं साहणें । सर्वचि जया ॥ ३४३ ॥
"जसे आपले आवडते दागिने (लेणे) माणूस अतिशय आवडीने आपल्या अंगावर धारण करतो, तसेच जगातले सर्व प्रकारचे त्रास आनंदाने सहन करण्याची (साहण्याची) ज्याला सवय झालेली असते;"
त्रिविध मुख्य आघवे । उपद्रवांचे मेळावे ।
वरी पडिलिया नव्हे । वांकुडा जो ॥ ३४४ ॥
"अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैव या तिन्ही प्रकारच्या संकटांचे मोठे लोंढे जरी त्याच्यावर अचानक कोसळले, तरी ज्याचे मन कधीही वाकडे (दुःखी किंवा चिडचिडे) होत नाही;"
अपेक्षित पावे । तें जेणें तोषें मानवें ।
अनपेक्षिताही करवे । तोचि मानु ॥ ३४५ ॥
"मनासारखी इच्छा पूर्ण झाल्यावर माणसाला जसा आनंद होतो, अगदी तसाच आनंद मनाच्या विरुद्ध (अनपेक्षित) घडलेल्या प्रसंगातही जो सारखाच मानतो;"
जो मानापमानातें साहे । सुखदुःख जेथ सामाये ।
निंदास्तुती नोहे । दुखंडु जो ॥ ३४६ ॥
"जो मान आणि अपमान या दोघांना सहज सहन करतो, सुख आणि दुःख ज्याच्या हृदयात शांतपणे सामावून जातात; आणि निंदा किंवा स्तुती ऐकून ज्याचे मन कधीही दोन तुकडे (दुभंगलेले) होत नाही;"
उन्हाळेनि जो न तपे । हिमवंती न कांपे ।
कयसेनिही न वासिपे | पातलेया ॥ ३४७ ॥
"ऐन उन्हाळ्यात ज्याचे मन कधी संतप्त होत नाही, थंडीच्या दिवसात (हिमवंती) जो भीतीने कापत नाही; आणि समोर कोणतेही संकट आले तरी जो कधी गोंधळून जात नाही;"
स्वशिखरांचा भारु । नेणें जैसा मेरु ।
कीं धरा यज्ञसूकरु । वोझें न म्हणे ॥ ३४८ ॥
"जसा मेरू पर्वत आपल्याच शिखरांचे वजन कधी ओझे मानत नाही, किंवा वराह रूप धारण केलेल्या भगवंताने पृथ्वीला (धरेला) आपल्या दाढेवर धरताना कधी जड मानले नाही;"
नाना चराचरीं भूतीं । दाटणी नव्हे क्षिती ।
तैसा नाना द्वंद्वीं प्राप्तीं । घामेजेना ॥ ३४९ ॥
"अथवा या पृथ्वीला आपल्यावर राहणाऱ्या चराचर प्राण्यांची कधीही गर्दी (दाटणी) किंवा ओझे वाटत नाही; त्याचप्रमाणे संसारातील वेगवेगळ्या संकटांमुळे ज्याच्या अंगाला कधी भीतीचा घाम सुटत नाही;"
घेऊनी जळाचे लोट । आलिया नदीनदांचे संघाट ।
करी वाड पोट । समुद्र जेवीं ॥ ३५० ॥
"पाण्याचे प्रचंड लोंढे घेऊन जेव्हा अनेक नद्यांचे समुदाय एकत्र चालून येतात, तेव्हा समुद्र जसे आपले पोट विशाल करून त्या सर्वांना आपल्यात सामावून घेतो;"
तैसें जयाचिया ठायीं । न साहणें काहींचि नाहीं ।
आणि साहतु असे ऐसेंही । स्मरण नुरे ॥ ३५१ ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्याच्या अंतःकरणात न सहन होण्यासारखी जगात कोणतीही गोष्ट उरत नाही; आणि 'मी हे सहन करत आहे' असा साधा अभिमानही ज्याच्या मनात शिल्लक राहत नाही;"
आंगा जें पातलें । तें करूनि घाली आपुलें ।
येथ साहतेनि नवलें । घेपिजेना ॥ ३५२ ॥
"आपल्या वाट्याला जे काही संकट किंवा सुख आले, त्याला जो आपलेच मानून सहज स्वीकारतो; आणि यात आपल्याला काही सहन करावे लागत आहे, याचे त्याला अजिबात नवल वाटत नाही;"
हे अनाक्रोश क्शमा । जयापाशीं प्रियोत्तमा ।
जाण तेणें महिमा । ज्ञानासि गा ॥ ३५३ ॥
"अशी संतापाशिवाय असणारी खरी क्षमा, हे माझ्या प्रिय अर्जुना, ज्याच्यापाशी वास करते; तू समज की त्यानेच ज्ञानाचा खरा महिमा वाढवला आहे."
तो पुरुषु पांडवा । ज्ञानाचा वोलावा ।
आतां परिस आर्जवा । रूप करूं ॥ ३५४ ॥
"हे पांडवा, तो पुरुष साक्षात ज्ञानाचा ओलावा आहे. आता तू 'आर्जव' (मनाची सरळता) कशाला म्हणतात, त्याचे स्वरूप ऐक."
तरी आर्जव तें ऐसें । प्राणाच्या सौजन्य जैसें ।
आवडे तयाही दोषें । एकचि गा ॥ ३५५ ॥
"तर आर्जव कसे असते? जसे आपल्या शरीरातील प्राणाचे सर्वांशी उत्तम सौजन्य असते; तो चांगल्या माणसाच्या शरीरात असो वा वाईट माणसाच्या, दोघांना सारखाच जिवंत ठेवतो;"
कां तोंड पाहूनि प्रकाशु । न करी जेवीं चंडांशु ।
जगा एकचि अवकाशु । आकाश जैसें ॥ ३५६ ॥
"किंवा जसा सूर्य (चंडांशू) कोणाचे तोंड पाहून भेदभाव करत नाही, तो सर्वांना सारखाच प्रकाश देतो; अथवा हे आकाश संपूर्ण जगाला राहण्यासाठी जसे एकसारखीच पोकळी (अवकाश) देते;"
तैसें जयाचें मन । माणुसाप्रति आन आन ।
नव्हे आणि वर्तन । ऐसें पैं तें ॥ ३५७ ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन माणसामाणसाचा विचार करून कधीही बदलत (आन आन होत) नाही; आणि ज्याचे सर्वांशी वागणे नेहमी एकाच सरळ भावाचे असते;"
जे जगेंचि सनोळख । जगेंसीं जुनाट सोयरिक ।
आपपर हें भाख । जाणणें नाहीं ॥ ३५८ ॥
"ज्याची या संपूर्ण जगाशीच जणू जुनी ओळख आणि नातं जोडलेलं असतं; आणि ज्याला 'हा आपला आणि तो परका' ही भाषाच माहीत नसते;"
भलतेणेंसीं मेळु । पाणिया ऐसा ढाळु ।
कवणेविखीं आडळु । नेघे चित्त ॥ ३५९ ॥
"कोणत्याही माणसाशी मिसळताना त्याचा स्वभाव पाण्यासारखा सहज वाहणारा असतो; त्याचे मन कोणाच्याही बाबतीत कधीही आकस (आडळ) धरत नाही;"
वारियाची धांव । तैसे सरळ भाव ।
शंका आणि हांव । नाहीं जया ॥ ३६० ॥
"वाऱ्याचा वेग जसा अडथळ्याशिवाय सरळ असतो, तसेच ज्याचे भाव नेहमी स्वच्छ असतात; ज्याच्या मनात कोणाविषयी शंका किंवा लोभ (हांव) नसतो;"
मायेपुढें बाळका । रिगतां न पडे शंका ।
तैसें मन देतां लोकां । नालोची जो ॥ ३६१ ॥
"आपल्या आईच्या समोर जाताना लहान मुलाच्या मनात जशी कोणतीही भीती किंवा शंका नसते, तसेच आपले मन लोकांसमोर उघडे करताना जो कधीही कसलाही संकोच करत नाही;"
फांकलिया इंदीवरा । परिवारु नाहीं धनुर्धरा ।
तैसा कोनकोंपरा । नेणेचि जो ॥ ३६२ ॥
"हे धनुर्धरा, जसे उमललेल्या निळ्या कमळाला (इंदीवराला) लपवून ठेवण्यासाठी कोणताही आडोसा किंवा कोपरा नसतो, ते सर्वांना खुले असते; तसाच जो मनाचा कोणताही कोपरा चोरून ठेवत नाही;"
चोखाळपण रत्नाचें । रत्नावरी किरणाचें ।
तैसें पुढां मन जयाचें । करणें पाठीं ॥ ३६३ ॥
"जसे रत्नाचा स्वच्छपणा आणि त्यावरून पडणारे किरण हे दोन्ही एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात; तसेच ज्याचे मन आधी स्वच्छ असते आणि कृत्य नंतर मागे अगदी तसेच शुद्ध घडते;"
आलोचूं जो नेणे । अनुभवचि जोगावणें ।
धरी मोकळी अंतःकरणें । नव्हेचि जया ॥ ३६४ ॥
"जो मनात कपट किंवा नको ते विचार करायला जाणत नाही, ज्याचे वागणे केवळ शुद्ध आत्मभावाचे असते; आणि ज्याचे अंतःकरण सर्वांसाठी नेहमी मोकळे असते;"
दिठी नोहे मिणधी । बोलणें नाहीं संदिग्धी ।
कवणेंसीं हीनबुद्धी । राहाटीजे ना ॥ ३६५ ॥
"ज्याची नजर कधी चोरटी (मिणधी) नसते, ज्याचे बोलणे कधी संशयास्पद (संदिग्ध) नसते; आणि जो कोणाशीही कधी क्षुद्र बुद्धीने वागत नाही;"
दाही इंद्रियें प्रांजळें । निष्प्रपंचें निर्मळें ।
पांचही पालव मोकळे । आठही पाहर ॥ ३६६ ॥
"ज्याची दहाही इंद्रिये नेहमी सरळ, कपट नसलेली आणि स्वच्छ असतात; आणि रात्रंदिवस (आठही प्रहर) ज्याचे मन सर्व बाजूने पूर्णपणे मोकळे असते;"
अमृताची धार । तैसें उजूं अंतर ।
किंबहुना जो माहेर । या चिन्हांचें ॥ ३६७ ॥
"अमृताच्या धारेसारखे ज्याचे अंतःकरण नेहमी सरळ आणि पवित्र असते; आणि किंबहुना, जो या सर्व चांगल्या लक्षणांचे मुख्य माहेरघर बनलेला असतो;"
तो पुरुष सुभटा । आर्जवाचा आंगवटा ।
जाण तेथेंचि घरटा | ज्ञानें केला ॥ ३६८ ॥
"हे श्रेष्ठ योद्ध्या अर्जुना, तो पुरुष साक्षात 'आर्जव' (सरळपणा) गुणाचा पुतळा आहे; तू समज की ज्ञान स्वतः त्याच्या अंतःकरणात आपले घर करून राहिले आहे."
आतां ययावरी । गुरुभक्तीची परी ।
सांगों गा अवधारीं । चतुरनाथा ॥ ३६९ ॥
"तर आता यानंतर, सद्गुरूंच्या भक्तीची (गुरुभक्तीची) पद्धत कशी असते, ती मी तुला सांगतो; हे चतुर अर्जुना, तू नीट ऐक."
आघवियाचि दैवां । जन्मभूमि हे सेवा ।
जे ब्रह्म करी जीवा | शोच्यातेंहि ॥ ३७० ॥
"जगातल्या सर्व मोठ्या भाग्याची (दैवाची) ही गुरुसेवा साक्षात जन्मभूमी आहे; जी सेवा संसारात अतिशय दुःखी (शोच्य) असलेल्या जीवालाही थेट परब्रह्म बनवून टाकते."
हें आचार्योपास्ती । प्रकटिजैल तुजप्रती ।
बैसों दे एकपांती । अवधानाची ॥ ३७१ ॥
"या गुरुसेवेचे (आचार्योपास्तीचे) मर्म मी आता तुझ्यासमोर प्रकट करतो; तू तुझे सर्व लक्ष (अवधान) एकाच ओळीत स्थिर करून ऐक."
तरी सकल जळसमृद्धी । घेऊनि गंगा निघाली उदधी ।
कीं श्रुति हे महापदीं । पैठी जाहाली ॥ ३७२ ॥
"जशी आपल्या पाण्याचा संपूर्ण साठा घेऊन गंगा नदी समुद्राला (उदधीला) मिळण्यासाठी वेगाने निघते, किंवा जसे वेद (श्रुती) त्या परम पदाचा शोध घेत त्यातच लीन होतात;"
नाना वेंटाळूनि जीवितें । गुणागुण उखितें ।
प्राणनाथा उचितें । दिधलें प्रिया ॥ ३७३ ॥
"अथवा जशी एखादी कुलवान साध्वी स्त्री आपले संपूर्ण आयुष्य, आपले गुण आणि अवगुण सर्व काही आपल्या पतीला (प्राणनाथाला) पूर्णपणे समर्पित करते;"
तैसें सबाह्य आपुलें । जेणें गुरुकुळीं वोपिलें ।
आपणपें केलें । भक्तीचें घर ॥ ३७४ ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्या भक्ताने आपले आतले आणि बाहेरचे सर्व अस्तित्व आपल्या सद्गुरूंच्या चरणी अर्पण (वोपिलें) केले आहे; आणि स्वतःच्या अंतःकरणाला केवळ भक्तीचे घर बनवले आहे;"
गुरुगृह जये देशीं । तो देशुचि वसे मानसीं ।
विरहिणी कां जैसी । वल्लभातें ॥ ३७५ ॥
"आपल्या सद्गुरूंचे घर ज्या देशात किंवा ज्या गावात असेल, तो संपूर्ण देशच त्याच्या मनात सतत घोळत असतो; जशी एखादी विरही स्त्री आपल्या पतीचे सतत चिंतन करते;"
तियेकडोनि येतसे वारा । देखोनि धांवे सामोरा ।
आड पडे म्हणे घरा । बीजें कीजो ॥ ३७६ ॥
"सद्गुरूंच्या गावाकडून येणारा साधा वारा जरी अंगाला स्पर्श केला, तरी तो आनंदून त्याच्या स्वागताला पुढे धाव घेतो; आणि जमिनीवर लोळण घेऊन म्हणतो, 'हे वाऱ्या, तू माझ्या घरात येऊन मला पावन कर!'"
साचा प्रेमाचिया भुली । तया दिशेसीचि आवडे बोली ।
जीवु थानपती करूनि घाली । गुरुगृहीं जो ॥ ३७७ ॥
"खऱ्या प्रेमाच्या ओढीमुळे त्याला त्या सद्गुरूंच्या दिशेविषयी बोलणेही अतिशय आवडते; आणि जो आपल्या जीवाला जणू सद्गुरूंच्या घरातच कायमचा ठेवून देतो;"
परी गुरुआज्ञा धरिलें । देह गांवीं असे एकलें ।
वांसरुवा लाविलें | दावें जैसें ॥ ३७८ ॥
"परंतु केवळ सद्गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी, त्याचे शरीर आपल्या गावात एकटे राहत असते; जसे दोरीने (दाव्याने) बांधलेले वासरू एका जागी थांबून राहते;"
म्हणे कैं हें बिरडें फिटेल । कैं तो स्वामी भेटेल ।
युगाहूनि वडील । निमिष मानी ॥ ३७९ ॥
"तो मनात अखंड म्हणत असतो की, माझे हे गावाकडचे काम (बिरडे) केव्हा संपेल आणि माझे ते स्वामी मला केव्हा भेटतील? सद्गुरूंच्या भेटीविना तो साध्या एका क्षणालाही एका युगापेक्षा मोठा मानतो."
ऐसेया गुरुग्रामींचें आलें । कां स्वयें गुरूंनींचि धाडिलें ।
तरी गतायुष्या जोडलें । आयुष्य जैसें ॥ ३८० ॥
"अशा वेळी, सद्गुरूंच्या गावातून जर कोणी माणूस आला, किंवा स्वतः सद्गुरूंनीच काही निरोप धाडला; तर मरणपंथाला लागलेल्या माणसाला जसे नवीन आयुष्य मिळावे, तसा त्याला आनंद होतो."
कां सुकतया अंकुरा- । वरी पडलिया पीयूषधारा ।
नाना अल्पोदकींचा सागरा । आला मासा ॥ ३८१ ॥
"किंवा वाळत चाललेल्या पिकाच्या कोंभावर जशी अमृताची धार पडावी, अथवा कमी पाण्यात अडकलेला मासा जसा अचानक अथांग समुद्रात येऊन मिळावा;"
नातरी रंकें निधान देखिलें । कां आंधळिया डोळे उघडले ।
भणंगाचिया आंगा आलें । इंद्रपद ॥ ३८२ ॥
"अथवा एखाद्या दरिद्री (रंकाला) गुप्त धन सापडावे, आंधळ्या माणसाला सुंदर डोळे लाभावेत, किंवा एखाद्या भिकाऱ्याला थेट इंद्राचे पद मिळावे;"
तैसें गुरुकुळाचेनि नांवें । महासुखें अति थोरावे ।
जें कोडेंही पोटाळवें । आकाश कां ॥ ३८३ ॥
"तसाच आपल्या सद्गुरूंच्या नावाने त्याला एवढा अथांग आनंद होतो की, तो आनंदाच्या भरात जणू संपूर्ण आकाशालाच मिठी मारायला निघतो."
पैं गुरुकुळीं ऐसी । आवडी जया देखसी ।
जाण ज्ञान तयापासीं । पाइकी करी ॥ ३८४ ॥
"तर आपल्या सद्गुरूंच्या घराविषयी अशी अथांग ओढ ज्याच्या ठिकाणी तुला दिसेल, तू निश्चित जाण की ज्ञान स्वतः त्याच्या चरणी दासी (पाइकी) बनून राहते."
आणि अभ्यंतरीलियेकडे । प्रेमाचेनि पवाडे ।
श्रीगुरूंचें रूपडें । उपासी ध्यानीं ॥ ३८५ ॥
"आणि अंतःकरणाच्या आतल्या बाजूला, तो आपल्या प्रेमाच्या बळावर, आपल्या सद्गुरूंच्या सुंदर रूपाची ध्यानामध्ये अखंड उपासना करतो."
हृदयशुद्धीचिया आवारीं । आराध्यु तो निश्चल ध्रुव करी ।
मग सर्व भावेंसी परिवारीं | आपण होय ॥ ३८६ ॥
"आपल्या हृदयाच्या पवित्र अंगणात, तो आपल्या आराध्य सद्गुरूंना ध्रुवताऱ्यासारखे निश्चळ स्थिर करतो; आणि स्वतः आपल्या सर्व भावनांसह त्यांचा सेवक बनून राहतो."
कां चैतन्यांचिये पोवळी- । माजीं आनंदाचिया राउळीं ।
श्रिइगुरुलिंगा ढाळी । ध्यानामृत ॥ ३८७ ॥
"आपल्या चैतन्याच्या अंगणात, आनंदाच्या सुंदर मंदिरात (राउळात), तो सद्गुरूरूपी शिवलिंगावर आपल्या ध्यानाचे अमृत अखंड ओतत असतो."
उदयिजतां बोधार्का । बुद्धीची डाळ सात्त्विका ।
भरोनियां त्र्यंबका । लाखोली वाहे ॥ ३८८ ॥
"आपल्या अंतःकरणात जेंव्हा आत्मज्ञानाचा सूर्य (बोधार्क) उगवतो, तेव्हा तो आपल्या बुद्धीच्या सात्त्विक भावांचे बेलपत्री भरून, त्या सद्गुरूरूपी शंकराला (त्र्यंबकाला) भक्तीची लाखोली वाहतो."
काळशुद्धी त्रिकाळीं । जीवदशा धूप जाळीं ।
न्यानदीपें वोंवाळी । निरंतर ॥ ३८९ ॥
"तो सकाळ, दुपार, संध्याकाळ अशा तिन्ही काळी आपल्या जीवाभावाचा धूप जाळतो, आणि आत्मज्ञानाच्या (ज्ञानदीपाच्या) प्रकाशाने सद्गुरूंना अखंड ओवाळतो."
सामरस्याची रससोय । अखंड अर्पितु जाय ।
आपण भराडा होय । गुरु तो लिंग ॥ ३९० ॥
"तो सद्गुरूंशी एकरूप होण्याच्या (सामरस्याच्या) आनंदाचा नैवेद्य अखंड अर्पण करतो; तिथे तो स्वतः पुजारी (भराडा) बनतो आणि सद्गुरू हेच त्याचे मुख्य देव (लिंग) असतात."
नातरी जीवाचिये सेजे । गुरु कांतु करूनि भुंजे ।
ऐसीं प्रेमाचेनि भोजें । बुद्धी वाहे ॥ ३९१ ॥
"अथवा आपल्या जीवाच्या शेजेवर, तो सद्गुरूंना आपला स्वामी (कांतु) मानून त्यांच्याशी समरस होतो; अशी भक्तीच्या आनंदाची जोडणी त्याची बुद्धी करत असते."
कोणे{ए}के अवसरीं । अनुरागु भरे अंतरीं ।
कीं तया नाम करी । क्षीराब्धी ॥ ३९२ ॥
"कधी एखाद्या प्रसंगी, त्याच्या अंतःकरणात जेव्हा प्रेमाचा पूर (अनुराग) भरून येतो, तेव्हा तो त्या प्रेमालाच जणू दुधाचा समुद्र (क्षीराब्धी) मानतो;"
तेथ ध्येयध्यान बहु सुख । तेंचि शेषतुका निर्दोख ।
वरी जलशयन देख । भावी गुरु ॥ ३९३ ॥
"आणि त्या प्रेमाच्या समुद्रात मिळणारे ध्यानाचे सुख, हेच त्याचे मुख्य आसन (शेषनाग) बनते; आणि त्यावर आपले सद्गुरू आनंदाने विश्राम करत आहेत, अशी तो भावना करतो;"
मग वोळगती पाय । ते लक्ष्मी आपण होय ।
गरुड होऊनि उभा राहे | आपणचि ॥ ३९४ ॥
"नंतर सद्गुरूंचे चरण दाबणारी लक्ष्मी तो स्वतः बनतो, आणि सद्गुरूंच्या सेवेसाठी गरुड बनून समोर उभा राहणाराही तो स्वतःच असतो;"
नाभीं आपणचि जन्मे । ऐसें गुरुमूर्तिप्रेमें ।
अनुभवी मनोधर्में । ध्यानसुख ॥ ३९५ ॥
"सद्गुरूंच्या नाभीतून जन्मणारा ब्रह्मदेवही तो स्वतःच बनतो; अशा सद्गुरूंच्या मूर्तीच्या प्रेमामध्ये, तो आपल्या मनाने ध्यानाचे अथांग सुख अनुभवतो."
एकाधिये वेळें । गुरु माय करी भावबळें ।
मग स्तन्यसुखें लोळे । अंकावरी ॥ ३९६ ॥
"कधी एखाद्या वेळी, तो आपल्या भक्तीच्या बळावर सद्गुरूंना आपली प्रिय आई बनवतो; आणि मग लहान बाळाप्रमाणे त्यांच्या मांडीवर (अंकावर) लोळत गुरुबोधाचे दूध पितो."
नातरी गा किरीटी । चैतन्यतरुतळवटीं ।
गुरु धेनु आपण पाठीं | वत्स होय ॥ ३९७ ॥
"अथवा, हे किरीटी, त्या चैतन्याच्या वृक्षाच्या खाली, सद्गुरू हे साक्षात कामधेनू आहेत आणि आपण त्यांचे लहान वासरू (वत्स) आहोत, अशी तो भावना करतो."
गुरुकृपास्नेहसलिलीं । आपण होय मासोळी ।
कोणे एके वेळीं । हेंचि भावीं ॥ ३९८ ॥
"तो सद्गुरूंच्या कृपारूपी प्रेमाच्या पाण्यात स्वतः एक लहान मासा (मासोळी) बनून राहतो; कोणत्याही काळी तो अंतःकरणात हाच भाव ठेवतो."
गुरुकृपामृताचे वडप । आपण सेवावृत्तीचें होय रोप ।
ऐसैसे संकल्प | विये मन ॥ ३९९ ॥
"सद्गुरूंच्या कृपेचा जो पाऊस पडतो, त्या पावसात आपण केवळ त्यांच्या सेवेचे एक लहानसे रोप आहोत; असे सुंदर आणि पवित्र संकल्प त्याचे मन सतत करत असते."
चक्षुपक्षेवीण । पिलूं होय आपण ।
कैसें पैं अपारपण | आवडीचें ॥ ४०० ॥
"पंख आणि डोळे न फुटलेल्या एखाद्या लहान पिल्लाप्रमाणे तो सद्गुरूंच्या आश्रयाला राहतो; यावरून तू विचार कर की त्याच्या मनात सद्गुरूंच्या चरणांविषयी किती अपार ओढ (आवडी) असते!"
गुरूतें पक्षिणी करी । चारा घे चांचूवरी ।
गुरु तारू धरी । आपण कांस ॥ ४०१ ॥
जशी पक्षिणी आपल्या वासराला (पिल्लाला) पंखांखाली घेऊन आपल्या चोचीने चारा भरवते, किंवा जसे नदी पार करताना नावाडी (तारू) माणसाला आपल्या कमरेला (कासेला) घट्ट बांधून धरतो; त्याप्रमाणे सद्गुरू भक्ताला मायेने सांभाळतात.
ऐसें प्रेमाचेनि थावें । ध्यानचि ध्यानातें प्रसवे ।
पूर्णसिंधु हेलावे । फुटती जैसे ॥ ४०२ ॥
अशा अपार प्रेमाच्या ओढीमुळे, त्याच्या अंतःकरणात ध्यानातूनच नवीन ध्यान जन्माला येते; जसे भरती आलेल्या समुद्रावर आनंदाच्या लाटांवर लाटा उसळत असतात.
किंबहुना यापरी । श्रीगुरुमूर्ती अंतरीं ।
भोगी आतां अवधारीं । बाह्यसेवा ॥ ४०३ ॥
जास्त काय सांगावे, अशा प्रकारे तो ज्ञानी पुरुष आपल्या अंतःकरणात श्रीगुरुमूर्तीच्या ध्यानाचा आनंद भोगतो. आता तो सद्गुरूंची बाह्य सेवा कशी करतो, ते तू नीट ऐक.
तरी जिवीं ऐसे आवांके । म्हणे दास्य करीन निकें ।
जैसें गुरु कौतुकें । माग म्हणती ॥ ४०४ ॥
तर त्याच्या मनात अशी मोठी इच्छा (आवांका) असते की, मी सद्गुरूंची अशी उत्तम सेवा (दास्य) करेन, ज्यामुळे ते कौतुकाने प्रसन्न होऊन मला 'काहीतरी वर माग' असे म्हणतील.
तैसिया साचा उपास्ती । गोसावी प्रसन्न होती ।
तेथ मी विनंती । ऐसी करीन ॥ ४०५ ॥
"त्या खऱ्या उपासनेने जेव्हा माझे स्वामी (गोसावी) मजवर पूर्ण प्रसन्न होतील, तेव्हा मी त्यांच्या चरणी अशी नम्र विनंती करेन;"
म्हणेन तुमचा देवा । परिवारु जो आघवा ।
तेतुलें रूपें होआवा । मीचि एकु ॥ ४०६ ॥
"मी म्हणेन, हे देवा, तुमचा जेवढा काही सेवकवर्ग (परिवार) आहे, त्या सर्व सेवकांच्या रूपांत केवळ मी एकटाच प्रकट व्हावे."
आणि उपकरतीं आपुलीं । उपकरणें आथि जेतुलीं ।
माझीं रूपें तेतुलीं । होआवीं स्वामी ॥ ४०७ ॥
"आणि तुमच्या सेवेसाठी जेवढी काही भांडी किंवा साधने (उपकरणे) उपयोगी पडतात, हे स्वामी, ती सर्व उपकरणे केवळ माझीच रूपे व्हावीत."
ऐसा मागेन वरु । तेथ हो म्हणती श्रीगुरु ।
मग तो परिवारु । मीचि होईन ॥ ४०८ ॥
"असा मोठा वर मी सद्गुरूंकडे मागेन, आणि त्यावर जेव्हा सद्गुरु 'तथास्तू' (हो) म्हणतील; तेव्हा त्यांचा संपूर्ण परिवार मी स्वतःच बनेन."
उपकरणजात सकळिक । तें मीचि होईन एकैक ।
तेव्हां उपास्तीचें कवतिक । देखिजैल ॥ ४०९ ॥
"त्यांच्या सेवेचे प्रत्येक साधन मी एकटाच बनेन; आणि मग माझ्या या गुरुसेवेचे (उपासनेचे) खरे कौतुक जगाला पाहायला मिळेल."
गुरु बहुतांची माये । परी एकलौती होऊनि ठाये ।
तैसें करूनि आण वायें । कृपे तिये ॥ ४१० ॥
सद्गुरु जरी अनेकांचे मायबाप असले, तरी ते केवळ माझे एकट्याचेच होऊन राहावेत; अशा प्रकारे मी त्यांच्या दयेची आण भाकीन.
तया अनुरागा वेधु लावीं । एकपत्नीव्रत घेववीं ।
क्षेत्रसंन्यासु करवीं । लोभाकरवीं ॥ ४११ ॥
"मी त्यांच्या प्रेमाची अशी ओढ लावेन की, त्यांना केवळ माझ्याच भक्तीचे एकपत्नीव्रत घ्यावे लागेल; आणि माझ्या या प्रेमाच्या लोभामुळे ते इतर भक्तांचा नाद सोडून (क्षेत्रसंन्यास करून) केवळ माझ्याजवळच राहतील."
चतुर्दिक्षु वारा । न लाहे निघों बाहिरा ।
तैसा गुरुकृपें पांजिरा । मीचि होईन ॥ ४१२ ॥
"तिन्ही-चारही बाजूंनी वाहणारा वारा जसा बाहेर जाऊ शकत नाही, तसाच सद्गुरूंच्या कृपेला कोंडून ठेवणारा मुख्य पिंजरा (पांजिरा) मी स्वतःच बनेन."
आपुलिया गुणांचीं लेणीं । करीन गुरुसेवे स्वामिणी ।
हें असो होईन गंवसणी । मीचि भक्तीसी ॥ ४१३ ॥
"मी आपल्या चांगल्या गुणांचे दागिने (लेणी) बनवून ते गुरुसेवेच्या चरणी अर्पण करेन; आणि जास्त काय सांगावे, मी स्वतः भक्तीचे पांघरूण (गंवसणी) बनेन."
गुरुस्नेहाचिये वृष्टी । मी पृथ्वी होईन तळवटीं ।
ऐसिया मनोरथांचिया सृष्टी । अनंता रची ॥ ४१४ ॥
"सद्गुरूंच्या प्रेमाचा जो पाऊस पडेल, तो झेलण्यासाठी मी खाली मऊ पृथ्वी बनेन; अशा प्रकारच्या अनेक इच्छांची (मनोरथांची) सृष्टी तो मनात अखंड रचत असतो."
म्हणे श्रीगुरूंचें भुवन । आपण मी होईन ।
आणि दास होऊनि करीन । दास्य तेथिंचें ॥ ४१५ ॥
तो मनात म्हणतो, "सद्गुरूंचे जे राहते घर (भुवन) आहे, ते घर मी स्वतः बनेन; आणि तिथला मुख्य दास बनून तिथली सर्व चाकरी मीच करेन."
निर्गमागमीं दातारें । जे वोलांडिजती उंबरे ।
ते मी होईन आणि द्वारें । द्वारपाळु ॥ ४१६ ॥
"बाहेर जाताना किंवा आत येताना माझा दाता (स्वामी) ज्या उंबरठ्यावरून पाय देऊन जातो, तो उंबरा मी बनेन; आणि त्या दारावरचा पहारेकरी (द्वारपाळ) मीच बनेन."
पाउवा मी होईन । तियां मीचि लेववीन ।
छत्र मी आणि करीन । बारीपण ॥ ४१७ ॥
"सद्गुरूंच्या पायातील खडावा (पाउवा) मी बनेन आणि त्या त्यांच्या पायात मीच चढवेन; त्यांच्या डोक्यावर धरलेले छत्र मी बनेन आणि ते धरून चालणारा सेवकही मीच बनेन."
मी तळ उपरु जाणविता । चंवरु धरु हातु देता ।
स्वामीपुढें खोलता । होईन मी ॥ ४१८ ॥
"मार्गातील खोल किंवा उंच जागा (तळ-उपरू) स्वामींना सावध करणारा, चवरी ढाळणारा, आधारासाठी आपला हात देणारा; आणि स्वामींच्या पुढे पुढे पळणारा मुख्य छडीदार मी बनेन."
मीचि होईन सागळा । करूं सुईन गुरुळां ।
सांडिती तो नेपाळा । पडिघा मीचि ॥ ४१९ ॥
"मी स्वतः चूळ भरण्याचे भांडे बनेन, सद्गुरूंना चूळ भरायला लावेन; आणि ते जी थुंकी (नेपाळा) टाकतील, ती झेलणारे भांडे (पडिघा) मी स्वतःच बनेन."
हडप मी वोळगेन । मीचि उगाळु घेईन ।
उळिग मी करीन । आंघोळीचें ॥ ४२० ॥
"मी पानाचा डबा (हडप) घेऊन त्यांची सेवा करेन, त्यांनी खाऊन टाकलेला विड्याचा भाग (उगाळू) आपल्या हातात घेईन; आणि त्यांच्या स्नानाची (आंघोळीची) सर्व व्यवस्था मीच करेन."
होईन गुरूंचें आसन । अलंकार परिधान ।
चंदनादि होईन । उपचार ते ॥ ४२१ ॥
"मी सद्गुरूंचे बसण्याचे आसन बनेन, त्यांचे दागिने आणि वस्त्रे बनेन; आणि त्यांना लावायचे चंदन इत्यादी सर्व पूजेचे उपचार मी स्वतःच बनेन."
मीचि होईन सुआरु । वोगरीन उपहारु ।
आपणपें श्रीगुरु । वोंवाळीन ॥ ४२२ ॥
"मी स्वतः आचारी (सुआरू) बनेन आणि त्यांना सुंदर अन्नाचा नैवेद्य (उपहार) वाढेन; आणि स्वतः दिवा बनून माझ्या सद्गुरूंना ओवाळेन."
जे वेळीं देवो आरोगिती । तेव्हां पांतीकरु मीचि पांतीं ।
मीचि होईन पुढती । देईन विडा ॥ ४२३ ॥
"ज्या वेळी माझे स्वामी जेवायला बसतील (आरोगिती), तेव्हा त्यांच्या पंक्तीत बसून वाढणारा सेवक मीच बनेन; आणि जेवण झाल्यावर पुढे येऊन त्यांना मुखवासासाठी विडा देणाराही मीच बनेन."
ताट मी काढीन । सेज मी झाडीन ।
चरणसंवाहन । मीचि करीन ॥ ४२४ ॥
"त्यांचे जेवणाचे ताट मी स्वतः बाजूला काढेन, त्यांची झोपण्याची गादी (सेज) मीच स्वच्छ करेन; आणि त्यांचे पाय दाबण्याचे सेवाकार्य (चरणसंवाहन) मी एकटाच करेन."
सिंहासन होईन आपण । वरी श्रीगुरु करिती आरोहण ।
होईन पुरेपण । वोळगेचें ॥ ४२५ ॥
"मी स्वतः सिंहासन बनेन, ज्यावर माझे सद्गुरु विराजमान होतील; अशा प्रकारे मी गुरुसेवेचे (वोळगेचे) पूर्ण समाधान मिळवेन."
श्रीगुरूंचें मन । जया देईल अवधान ।
तें मी पुढां होईन । चमत्कारु ॥ ४२६ ॥
"सद्गुरूंचे मन ज्या ज्या गोष्टीकडे किंवा विचाराकडे लक्ष देईल, ती ती वस्तू मी त्यांच्या समोर एका चमत्कारासारखी आधीच बनून उभा राहीन."
तया श्रवणाचे आंगणीं । होईन शब्दांचिया आक्षौहिणी ।
स्पर्श होईन घसणी । आंगाचिया ॥ ४२७ ॥
"त्यांच्या कानांच्या अंगणात मी सुंदर शब्दांचे मोठे सैन्य (अक्षौहिणी) बनेन; आणि त्यांच्या अंगाला सुख देणारा मऊ स्पर्श मी स्वतः बनेन."
श्रीगुरूंचे डोळे । अवलोकनें स्नेहाळें ।
पाहाती तियें सकळें । होईन रूपें ॥ ४२८ ॥
"सद्गुरूंचे डोळे आपल्या प्रेमळ नजरेने ज्या ज्या सुंदर दृश्याकडे पाहतील, ती ती सर्व दृश्ये आणि रूपे मी स्वतःच बनेन."
तिये रसने जो जो रुचेल । तो तो रसु म्यां होईजैल ।
गंधरूपें कीजेल । घ्राणसेवा ॥ ४२९ ॥
"त्यांच्या जिभेला (रसनेला) जो जो पदार्थ आवडेल, तो तो चवदार रस मी स्वतः बनेन; आणि सुगंधाचे रूप घेऊन त्यांच्या नाकाची (घ्राणाची) सेवा करेन."
एवं बाह्यमनोगत । श्रीगुरुसेवा समस्त ।
वेंटाळीन वस्तुजात । होऊनियां ॥ ४३० ॥
"अशा प्रकारे, सद्गुरूंची बाह्य आणि मनातील सर्व सेवा, जगातील प्रत्येक वस्तू स्वतः बनून मी पूर्णपणे व्यापून टाकीन."
जंव देह हें असेल । तंव वोळगी अशी कीजेल ।
मग देहांतीं नवल । बुद्धि आहे ॥ ४३१ ॥
"माझे हे शरीर जोपर्यंत जिवंत आहे, तोपर्यंत मी अशीच अखंड सेवा करेन; आणि माझे हे शरीर संपल्यावर (देहांती) माझी बुद्धी एक मोठे आश्चर्य करणार आहे."
इये शरीरींची माती । मेळवीन तिये क्षिती ।
जेथ श्रीचरण उभे ठाती । श्रीगुरूंचे ॥ ४३२ ॥
"माझ्या या शरीराची जी माती होईल, ती मी त्या जमिनीच्या मातीत नेऊन मिळवेन; ज्या जमिनीवर माझ्या सद्गुरूंचे पावन चरण उभे राहतात."
माझा स्वामी कवतिकें । स्पर्शीजति जियें उदकें ।
तेथ लया नेईन निकें । आपीं आप ॥ ४३३ ॥
"माझे स्वामी कौतुकाने ज्या पाण्याला स्पर्श करतील किंवा ज्या पाण्यात स्नान करतील, त्या पाण्यात माझ्या शरीरातील पाण्याचे अंश मी पूर्णपणे लपवून (लयात) ठेवेन."
श्रीगुरु वोंवाळिजती । कां भुवनीं जे उजळिजती ।
तयां दीपांचिया दीप्तीं । ठेवीन तेज ॥ ४३४ ॥
"सद्गुरूंना ओवाळण्यासाठी किंवा त्यांच्या घरात जे दिवे लावले जातील, त्या दिव्यांच्या प्रकाशामध्ये (दीप्तीमध्ये) माझ्या शरीरातील तेजाचा अंश मी कायमचा ठेवून देईन."
चवरी हन विंजणा । तेथ लयो करीन प्राणा ।
मग आंगाचा वोळंगणा । होईन मी ॥ ४३५ ॥
"सद्गुरूंना हवा घालणारी चवरी किंवा पंखा (विंजणा) यामध्ये मी माझ्या प्राणांचा अंश मिळवून ठेवेन; आणि त्यांच्या अंगाला सुख देणारा मुख्य सेवक बनेन."
जिये जिये अवकाशीं । श्रीगुरु असती परिवारेंसीं ।
आकाश लया आकाशीं । नेईन तिये ॥ ४३६ ॥
"ज्या ज्या मोकळ्या जागेत (अवकाशात) माझे सद्गुरु आपल्या परिवारासह वावरत असतील, त्या जागेच्या आकाशात माझ्या शरीरातील आकाशाचा भाग मी मिळवून टाकीन."
परी जीतु मेला न संडीं । निमेषु लोकां न धाडीं ।
ऐसेनि गणावया कोडी । कल्पांचिया ॥ ४३७ ॥
"अशा प्रकारे, मी जिवंत असताना किंवा मरून गेल्यावरही त्यांच्या चरणांची सोबत कधी सोडणार नाही; आणि एका क्षणासाठीही त्यांना डोळ्यांपासून दूर जाऊ देणार नाही, मग यासाठी कोट्यवधी युगे (कल्पे) का न लागोत!"
येतुलेंवरी धिंवसा । जयाचिया मानसा ।
आणि करूनियांहि तैसा । अपारु जो ॥ ४३८ ॥
अशी सेवा करण्याची तीव्र इच्छा (धिंवसा) ज्याच्या अंतःकरणात असते; आणि जी केवळ मनात न ठेवता, तो प्रत्यक्ष कृतीत आणून दाखवतो;"
रात्र दिवस नेणे । थोडें बहु न म्हणें ।
म्हणियाचेनि दाटपणें । साजा होय ॥ ४३९ ॥
"जो सेवा करताना रात्र किंवा दिवस पाहत नाही, कष्टाला लहानापासून मोठे मानत नाही; आणि सद्गुरूंच्या केवळ एका शब्दासाठी अहोरात्र तयार (साजा) असतो."
तो व्यापारु येणें नांवें । गगनाहूनि थोरावे ।
एकला करी आघवें । एकेचि काळीं ॥ ४४० ॥
"त्याच्या त्या सेवेचा विस्तार या आकाशापेक्षाही मोठा असतो; कारण तो एकटाच एकाच वेळी सर्व प्रकारची सेवा करत असतो."
हृदयवृत्ती पुढां । आंगचि घे दवडा ।
काज करी होडा । मानसेंशीं ॥ ४४१ ॥
"त्याच्या मनातील विचारापेक्षाही त्याचे शरीर सेवेसाठी आधी पुढे धाव घेते; त्याचे शरीर कृत्य करताना मनातल्या कल्पनेशी जणू पैज (होड) लावते."
एकाधियां वेळा । श्रीगुरुचिया खेळा ।
लोण करी सकळा । जीविताचें ॥ ४४२ ॥
"कधी एखाद्या प्रसंगी, सद्गुरूंच्या साध्या आनंदासाठी किंवा खेळासाठी, तो आपल्या संपूर्ण आयुष्याचे (जीविताचे) लिंबू लोण करून ओवाळून टाकतो."
जो गुरुदास्यें कृशु । जो गुरुप्रेमें सपोषु ।
गुरुआज्ञे निवासु । आपणचि जो ॥ ४४३ ॥
"जो सद्गुरूंची चाकरी (दास्य) करून शरीराने बारीक (कृश) झालेला असतो, परंतु गुरूंच्या प्रेमामुळे मनाून अतिशय आनंदी (सपोष) असतो; आणि गुरूंची आज्ञा हेच ज्याचे मुख्य राहण्याचे ठिकाण असते."
जो गुरु कुळें सुकुलीनु । जो गुरुबंधुसौजन्यें सुजनु ।
जो गुरुसेवाव्यसनें सव्यसनु । निरंतर ॥ ४४४ ॥
"सद्गुरूंचे घराणे हेच ज्याचे उत्तम कुळ असते, गुरुबंधूंशी प्रेमाने वागणे हेच ज्याचे शहाणपण असते; आणि सद्गुरूंची अखंड सेवा करण्याचे मोठे व्यसन ज्याला लागलेले असते."
गुरुसंप्रदायधर्म । तेचि जयाचे वर्णाश्रम ।
गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । जयाचें गा ॥ ४४५ ॥
"सद्गुरूंच्या संप्रदायाचे नियम पाळणे हाच ज्याचा मुख्य धर्म असतो; आणि सद्गुरूंची सेवा (परिचर्या) करणे हेच ज्याचे रोजचे नित्यकर्म असते."
गुरु क्षेत्र गुरु देवता । गुरु माय गुरु पिता ।
जो गुरुसेवेपरौता । मार्ग नेणें ॥ ४४६ ॥
"त्याच्यासाठी त्याचे सद्गुरु हेच पवित्र तीर्थक्षेत्र, हेच मुख्य देव, हेच आई आणि हेच पिता असतात; गुरुसेवेपेक्षा दुसरा कोणताही श्रेष्ठ मार्ग तो जगात जाणत नाही."
श्रीगुरूचें द्वार । तें जयाचें सर्वस्व सार ।
गुरुसेवकां सहोदर । प्रेमें भजे ॥ ४४७ ॥
"सद्गुरूंच्या घराचे मुख्य दार हेच ज्याच्या आयुष्याचे सर्वस्व असते; आणि सद्गुरूंच्या इतर सर्व सेवकांना तो आपल्या सख्ख्या भावाप्रमाणे (सहोदराप्रमाणे) प्रेम देतो."
जयाचें वक्त्र । वाहे गुरुनामाचे मंत्र ।
गुरुवाक्यावांचूनि शास्त्र । हातीं न शिवे ॥ ४४८ ॥
"ज्याच्या मुखातून नेहमी सद्गुरूंच्या नावाचा पवित्र मंत्र चालू असतो; आणि सद्गुरूंच्या शब्दाव्यतिरिक्त तो इतर कोणत्याही शास्त्राला आपल्या हाताने स्पर्शही करत नाही."
शिवतलें गुरुचरणीं । भलतैसें हो पाणी ।
तया सकळ तीर्थें आणी । त्रैलोक्यींचीं ॥ ४४९ ॥
"सद्गुरूंच्या चरणांना स्पर्श केलेले पाणी मग ते साधे कसेही असो, त्याच्यासाठी ते तिन्ही लोकांतल्या सर्व पवित्र तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ असते."
श्रीगुरूचें उशिटें । लाहे जैं अवचटें ।
तैं तेणें लाभें विटे । समाधीसी ॥ ४५० ॥
"सद्गुरूंच्या ताटातील उरलेले अन्न (उशिटे) जेव्हा त्याला चुकून लाभते, तेव्हा त्या आनंदाच्या पुढे त्याला मोठ्या योगाची समाधी सुद्धा अगदी फिकी (विटलेली) वाटते."
कैल्हसुखासाठीं । परमाणु घे किरीटी ।
उधळती पायांपाठीं । चालतां जे ॥ ४५१ ॥
"हे किरीटी, सद्गुरू रस्त्याने चालताना त्यांच्या पाया मागून जी माती उडते, त्या मातीचा एक लहान कण गोळा करणे, यालाच तो मोक्षाचे (कैवल्याचे) सर्वात मोठे सुख मानतो."
हें असो सांगावें किती । नाहीं पारु गुरुभक्ती ।
परी गा उत्क्रांतमती । कारण हें ॥ ४५२ ॥
"हे सर्व राहू दे, मी तुला किती सांगावे? या गुरुभक्तीला अंत नाही; परंतु, हे अत्यंत तीक्ष्ण बुद्धीच्या अर्जुना, आत्मज्ञानाचे मुख्य कारण ही गुरुसेवाच आहे."
जया इये भक्तीची चाड । जया इये विषयींचें कोड ।
जो हे सेवेवांचून गोड । न मानी कांहीं ॥ ४५३ ॥
"ज्याला या गुरुभक्तीची मनापासून तीव्र ओढ असते, ज्याला या सेवेचे मोठे कौतुक (कोड) असते; आणि या सेवेशिवाय ज्याला जगात दुसरे काहीही गोड वाटत नाही;"
तो तत्त्वज्ञाचा ठावो । ज्ञाना तेणेंचि आवो ।
हें असो तो देवो । ज्ञान भक्तु ॥ ४५४ ॥
"तो पुरुष म्हणजे साक्षात तत्त्वज्ञानाचे राहण्याचे ठिकाण असतो; त्याच्यामुळेच ज्ञानाची खरी शोभा (आवो) वाढते, जास्त काय सांगू, तो भक्त साक्षात ज्ञानाचा देवच बनतो."
हें जाण पां साचोकारें । तेथ ज्ञान उघडेनि द्वारें ।
नांदत असे जगा पुरे । इया रीती ॥ ४५५ ॥
"तू हे अगदी मनापासून सत्य जाण, की अशा पुरुषाच्या हृदयात ज्ञान उघड्या दाराने उघडपणे नांदत असते, आणि संपूर्ण जगाला पुरून उरते."
जिये गुरुसेवेविखीं । माझा जीव अभिलाखी ।
म्हणौनि सोयचुकी । बोली केली ॥ ४५६ ॥
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, "ज्या गुरुसेवेविषयी माझा स्वतःचा जीव अतिशय आसुसलेला (अभिलाषी) आहे; म्हणूनच मी माझ्या प्रेमाच्या भरात मूळ मार्ग सोडून (सोयचुकीने) एवढे बोलून गेलो."
एऱ्हवीं असतां हातीं खुळा । भजनावधानीं आंधळा ।
परिचर्येलागीं पांगुळा- । पासूनि मंदु ॥ ४५७ ॥
"एरवी जर पाहिले, तर कृत्य करण्याच्या बाबतीत मी अगदी वेडा (खुळा) आहे, भक्तीचे लक्ष ठेवण्यात आंधळा आहे; आणि सेवा (परिचर्या) करण्याच्या बाबतीत पांगळ्यापेक्षाही सावकाश चालणारा आहे."
गुरुवर्णनीं मुका । आळशी पोशिजे फुका ।
परी मनीं आथि निका । सानुरागु ॥ ४५८ ॥
"मी सद्गुरूंचे मोठेपण सांगण्यात अगदी मुका आहे, आणि फुकट पोसला जाणारा मोठा आळशी आहे; परंतु माझ्या मनात माझ्या सद्गुरूंच्या चरणांविषयी अतिशय शुद्ध प्रेम (सानुराग) आहे."
तेणेंचि पैं कारणें । हें स्थूळ पोसणें ।
पडलें मज म्हणे । ज्ञानदेवो ॥ ४५९ ॥
ज्ञानदेव म्हणतात, "केवळ त्या प्रेमाच्या एकाच कारणामुळे, माझ्या सद्गुरूंनी माझ्यासारख्या सामान्य माणसाचे पालनपोषण केले आहे आणि माझ्याकडून हा ग्रंथ लिहून घेतला आहे."
परि तो बोलु उपसाहावा । आणि वोळगे अवसरु देयावा ।
आतां म्हणेन जी बरवा । ग्रंथार्थुचि ॥ ४६० ॥
"परंतु माझे हे लाडके शब्द तुम्ही संतांनी सहन करावेत, आणि मला सेवेची संधी द्यावी; आता मी या भगवद्गीतेचा उत्तम अर्थ पुढे सांगतो."
परिसा परिसा श्रीकृष्णु । जो भूतभारसहिष्णु ।
तो बोलतसे विष्णु । पार्थु ऐके ॥ ४६१ ॥
तुम्ही सर्व श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐका; या पृथ्वीचा आणि सर्व प्राण्यांचा भार सहन करणारा तो साक्षात विष्णूचा अवतार श्रीकृष्ण पुढे काय बोलत आहे, ते अर्जुन ऐकत आहे.
म्हणे शुचित्व गा ऐसें । जयापाशीं दिसे ।
आंग मन जैसें । कापुराचें ॥ ४६२ ॥
देव म्हणाले, "पवित्रता किंवा शुद्धता (शुचित्व) कशाला म्हणतात ते ऐक; ज्या पुरुषाचे शरीर आणि मन हे साक्षात कापुराच्या वडीसारखे स्वच्छ असते;"
कां रत्नाचें दळवाडें । तैसें सबाह्य चोखडें ।
आंत बाहेरि एकें पाडें । सूर्यु जैसा ॥ ४६३ ॥
"किंवा जसा एखाद्या शुद्ध रत्नाचा मोठा तुकडा अंतर्बाह्य अतिशय स्वच्छ असतो, अथवा जसा सूर्य स्वतः आत आणि बाहेर एकाच प्रकारे प्रकाशमान असतो;"
बाहेरीं कर्में क्षाळला । भितरीं ज्ञानें उजळला ।
इहीं दोहीं परीं आला । पाखाळा एका ॥ ४६४ ॥
"जो बाहेरून आपल्या चांगल्या कर्तव्यांनी धुऊन स्वच्छ (क्षाळला) झाला आहे, आणि आतून आत्मज्ञानाच्या प्रकाशाने उजळून निघाला आहे; अशा दोन्ही बाजूंनी ज्याला संपूर्ण शुद्धता लाभली आहे."
मृत्तिका आणि जळें । बाह्य येणें मेळें ।
निर्मळु होय बोलें । वेदाचेनी ॥ ४६५ ॥
"माती आणि स्वच्छ पाणी यांच्या साहाय्याने तो आपले शरीर बाहेरून धुतो, आणि वेदांच्या पवित्र नियमांनुसार आपले आचरण शुद्ध (निर्मळ) ठेवतो."
भलतेथ बुद्धीबळी । रजआरिसा उजळी ।
सौंदणी फेडी थिगळी । वस्त्रांचिया ॥ ४६६ ॥
"जसे बुद्धिमान लोक कपड्यावरचा मळ किंवा आरशावरची धूळ घासून स्वच्छ करतात, आणि कपड्याला पडलेली छिद्रे किंवा ठिगळे शिवून नीट करतात; तसाच तो आपल्या इंद्रियांना शुद्ध ठेवतो."
किंबहुना इयापरी । बाह्य चोख अवधारीं ।
आणि ज्ञानदीपु अंतरीं । म्हणौनि शुद्ध ॥ ४६७ ॥
"जास्त काय सांगावे, अशा रीतीने तो बाहेरून अतिशय स्वच्छ असतो; आणि अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा दिवा सतत जळत असल्यामुळे तो आतूनही परम पावन असतो."
एऱ्हवीं तरी पंडुसुता । आंत शुद्ध नसतां ।
बाहेरि कर्म तो तत्त्वतां । विटंबु गा ॥ ४६८ ॥
"एरवी, हे पांडुपुत्रा अर्जुना, जर माणसाचे अंतःकरण आतून शुद्ध नसेल, तर त्याने बाहेरून कितीही चांगले कर्म किंवा देखावा केला, तरी तो केवळ एक मोठा ढोंग (विटंबना) आहे."
मृत जैसा शृंगारिला । गाढव तीर्थीं न्हाणिला ।
कडुदुधिया माखिला । गुळें जैसा ॥ ४६९ ॥
"ते कसे असते? जसे एखाद्या मृत माणसाच्या शवाला सुंदर कपडे घालून सजवावे, साध्या गाढवाला नेऊन पवित्र तीर्थात अंघोळ घालावी, किंवा कडू कारल्याला (कडुदुधियाला) बाहेरून गुळाचा पाक लावावा;"
वोस गृहीं तोरण बांधिलें । कां उपवासी अन्नें लिंपिलें ।
कुंकुमसेंदुर केलें । कांतहीनेनें ॥ ४७० ॥
"किंवा ओसाड पडलेल्या घरात बाहेरून सुंदर तोरण बांधावे, उपवास करणाऱ्या माणसाच्या अंगाला बाहेरून अन्नाचा लेप लावावा, अथवा पती नसलेल्या (कांतहीनेने) स्त्रीने अंगाला कुंकू आणि शेंदूर लावून नटणे करावे;"
कळस ढिमाचे पोकळ । जळो वरील तें झळाळ ।
काय करूं चित्रींव फळ । आंतु शेण ॥ ४७१ ॥
"जसे वरून अतिशय सुंदर चमकणारे ढिमे (कळस) आतून पूर्णपणे पोकळ असतात, त्याचे ते चमकणे व्यर्थ आहे! किंवा वरून नक्षीकाम केलेले एखादे सुंदर फळ असावे, पण आत मात्र केवळ गाढवाचे शेण भरलेले असावे;"
तैसें कर्मवरिचिलेंकडां । न सरे थोर मोलें कुडा ।
नव्हे मदिरेचा घडा । पवित्र गंगे ॥ ४७२ ॥
"तसेच केवळ बाहेरून वरवर केलेले चांगले कर्म देवाच्या दरबारात कधीही चालत नाही (न सरे); दारूने भरलेला घडा गंगेच्या पाण्यात बुडवला तरी तो कधी पवित्र होऊ शकतो का? मुळीच नाही."
म्हणौनि अंतरीं ज्ञान व्हावें । मग बाह्य लाभेल स्वभावें ।
वरी ज्ञान कर्में संभवे । ऐसें कें जोडे ? ॥ ४७३ ॥
"म्हणून आधी अंतःकरणात खरे ज्ञान जागृत व्हावे लागते, मग बाह्य शुद्धता आपल्या स्वभावानेच लाभते. आतील ज्ञानाशिवाय केवळ बाह्य कर्माने शुद्धता कशी काय मिळणार?"
यालागी बाह्य विभागु । कर्में धुतला चांगु ।
आणि ज्ञानें फिटला वंगु । अंतरींचा ॥ ४७४ ॥
"याकरिता, ज्याने आपला बाह्य भाग चांगल्या कर्माने धुऊन स्वच्छ केला आहे; आणि अंतःकरणातील अज्ञानाचा सर्व मळ (वंगू) आत्मज्ञानाने कायमचा दूर केला आहे."
तेथ अंतर बाह्य गेले । निर्मळत्व एक जाहलें ।
किंबहुना उरलें । शुचित्वचि ॥ ४७५ ॥
"तिथे मग आतला भाग आणि बाहेरचा भाग हा भेदभावच संपून जातो, संपूर्ण शरीरात केवळ एकच अखंड निर्मळता उरते; किंबहुना, तो पुरुष स्वतः साक्षात पवित्रता बनून जातो."
म्हणौनि सद्भाव जीवगत । बाहेरी दिसती फांकत ।
जे स्फटिकगृहींचे डोलत । दीप जैसे ॥ ४७६ ॥
"म्हणून त्याच्या मनातील सर्व चांगले भाव (सद्भाव) त्याच्या शरीराच्या वागण्यातून बाहेर स्पष्ट चमकताना दिसतात; जसे काचेच्या किंवा स्फटिकाच्या घरात ठेवलेला दिवा बाहेरूनही जसा स्पष्ट प्रकाश देतो."
विकल्प जेणें उपजे । नाथिली विकृति निपजे ।
अप्रवृत्तीचीं बीजें । अंकुर घेती ॥ ४७७ ॥
"ज्या बाह्य गोष्टींमुळे मनात नको ते संशय (विकल्प) निर्माण होतात, वाईट विकार जन्माला येतात; आणि पापकर्माचे बी मनात कोंभ धरू लागते;"
तें आइके देखे अथवा भेटे । परी मनीं कांहींचि नुमटे ।
मेघरंगें न कांटे । व्योम जैसें ॥ ४७८ ॥
"अशा गोष्टी तो कानांनी ऐकतो, डोळ्यांनी पाहतो किंवा त्याला समोर भेटतात; तरीही त्याच्या मनात त्याचा कोणताही वाईट डाग (उमट) पडत नाही, जसे आकाशात ढगांचे कितीही रंग आले तरी आकाश स्वतः कधी मलीन होत नाही."
एऱ्हवीं इंद्रियांचेनि मेळें । विषयांवरी तरी लोळे |
परी विकाराचेनि विटाळें । लिंपिजेना ॥ ४७९ ॥
"तो आपल्या इंद्रियांच्या साहाय्याने जगात वावरताना बाह्य विषयांशी त्याचा संबंध येतो; परंतु तो मनातील कोणत्याही वाईट विकाराच्या विटाळाने कधीही माखत नाही."
भेटलिया वाटेवरी । चोखी आणि माहारी ।
तेथ नातळें तियापरी । राहाटों जाणें ॥ ४८० ॥
"जसे वाटेने चालताना एखादी उच्च कुळातील स्त्री आणि एखादी कनिष्ठ कुळातील स्त्री एकमेकांना समोर भेटतात; परंतु त्या जशा एकमेकांच्या स्पर्शापासून अलिप्त राहून पुढे निघून जातात, तसेच तो विषयांच्या मध्ये अलिप्त राहून वागतो."
कां पतिपुत्रांतें आलिंगी । एकचि ते तरुणांगी ।
तेथ पुत्रभावाच्या आंगीं । न रिगे कामु ॥ ४८१ ॥
"किंवा जशी एखादी तरुण स्त्री आपल्या पतीला आणि स्वतःच्या लहान मुलाला एकाच वेळी मिठी मारते; परंतु मुलाला मिठी मारताना तिच्या मनात कामवासनेचा विचार चुकूनही शिवत नाही;"
तैसें हृदय चोख । संकल्पविकल्पीं सनोळख ।
कृत्याकृत्य विशेख । फुडें जाणें ॥ ४८२ ॥
"तसेच त्याचे अंतःकरण अतिशय स्वच्छ असते; कर्मातले चांगले काय आणि वाईट काय (कृत्याकृत्य), हे त्याची बुद्धी अतिशय स्पष्टपणे जाणत असते."
पाणियें हिरा न भिजे । आधणीं हरळु न शिजे ।
तैसी विकल्पजातें न लिंपिजे । मनोवृत्ती ॥ ४८३ ॥
"जसे कितीही पाण्यात ठेवला तरी हिरा कधी ओला होत नाही (भिजत नाही), किंवा उकळत्या पाण्यात (आधणात) टाकले तरी दगडाचे खडे (हरळू) कधी शिजत नाहीत; तसेच जगातील कोणत्याही संशयाने त्याची मनोवृत्ती कधीही माखत नाही."
तया नांव शुचिपण । पार्था गा संपूर्ण ।
हें देखसी तेथ जाण । ज्ञान असे ॥ ४८४ ॥
"हे पार्था, त्यालाच संपूर्ण 'शुचिपण' (पवित्रता) असे म्हणतात; आणि हे लक्षण तुला जिथे दिसेल, तू समज की तिथे निश्चितपणे ज्ञान आहे."
आणि स्थिरता साचें । घर रिगाली जयाचें ।
तो पुरुष ज्ञानाचें । आयुष्य गा ॥ ४८५ ॥
"आणि 'स्थिरता' हा गुण ज्याच्या अंतःकरणात खरोखर घर करून राहिला आहे; तो पुरुष म्हणजे जणू साक्षात ज्ञानाचे लांब आयुष्यच लाभलेला देव आहे."
देह तरी वरिचिलीकडे । आपुलिया परी हिंडे ।
परी बैसका न मोडे । मानसींची ॥ ४८६ ॥
"त्याचे शरीर जरी बाहेरून जगामध्ये आपल्या पद्धतीने वावरत किंवा हिंडत असले, तरी त्याच्या मनाची जी मूळ शांत स्थिरता (बैसका) आहे, ती कधीही मोडून ढळत नाही."
वत्सावरूनि धेनूचें । स्नेह राना न वचे ।
नव्हती भोग सतियेचे । प्रेमभोग ॥ ४८ ळ ॥
"जसे गाय रानात चरत असली, तरी तिचे आपल्या वासरावरील प्रेम रानात जात नाही (ते वासराजवळच असते), किंवा कुलवान पतिव्रता स्त्री जगात काम करत असली, तरी तिचे चित्त केवळ पतीच्या चरणीच असते;"
कां लोभिया दूर जाये । परी जीव ठेविलाचि ठाये ।
तैसा देहो चाळितां नव्हे । चळु चित्ता ॥ ४८८ ॥
"किंवा जसा एखादा लोभी माणूस पैशासाठी दूर देशात गेला, तरी त्याचा जीव मात्र घरी लपवलेल्या धनाच्या जागेवरच खिळलेला असतो; तसेच शरीर जरी जगात वावरत असले, तरी त्याच्या चित्ताची स्थिरता कधीही चळत नाही."
जातया अभ्रासवें । जैसें आकाश न धांवे ।
भ्रमणचक्रीं न भंवे । ध्रुव जैसा ॥ ४८९ ॥
"जसे आकाशातून वेगाने पळणाऱ्या ढगांच्या मागे आकाश स्वतः कधी पळत सुटत नाही, किंवा आकाशातील ताऱ्यांचे चक्र फिरले तरी ध्रुवतारा जसा आपल्या जागेवरून कधी ढळत नाही;"
पांथिकाचिया येरझारा । सवें पंथु न वचे धनुर्धरा ।
कां नाहीं जेवीं तरुवरा । येणें जाणें ॥ ४९० ॥
"हे धनुर्धरा, जसे वाटेने जाणाऱ्या वाटसरूंच्या येण्या-जाण्याने मूळ रस्ता (पंथ) कधी हलत नाही, किंवा मोठ्या झाडाला (तरुवराला) कधीही स्वतःहून चालणे किंवा येणे-जाणे माहीत नसते;"
तैसा चळणवळणात्मकीं । असोनि ये पांचभौतिकीं ।
भूतोर्मी एकी । चळिजेना ॥ ४९१ ॥
"तसाच तो या सतत बदलणाऱ्या आणि हालचाल करणाऱ्या पंचभौतिक शरीरात राहत असूनही, जगातील कोणत्याही सुख-दुःखाच्या लाटांमुळे (भूतोर्मींमुळे) आपल्या जागेवरून किंचितही हलत नाही."
वाहुटळीचेनि बळें । पृथ्वी जैसी न ढळे ।
तैसा उपद्रव उमाळें । न लोटे जो ॥ ४९२ ॥
"वावटळीच्या मोठ्या वाऱ्यामुळे ही पृथ्वी जशी आपल्या जागेवरून कधी ढळत नाही, तसेच संकटांचे मोठे लोंढे किंवा उमाळे आले, तरी जो आपल्या धैर्यावरून कधीही मागे सरकत नाही;"
दैन्यदुःखीं न तपे । भवशोकीं न कंपे ।
देहमृत्यु न वासिपे । पातलेनी ॥ ४९३ ॥
"जो गरिबीच्या दुःखाने कधी होरपळत नाही, संसाराच्या शोकाने कधी कापत नाही; आणि समोर प्रत्यक्ष मृत्यू उभा ठाकला, तरी जो कधी घाबरून (वासिपून) जात नाही;"
आर्ति आशा पडिभरें । वय व्याधी गजरें ।
उजू असतां पाठिमोरें । नव्हे चित्त ॥ ४९४ ॥
"मनातील दुःख, लोभ, वाढते वय किंवा रोगांचा मोठा प्रादुर्भाव झाला, तरी त्याचे सरळ आणि स्वच्छ चित्त कधीही देवाच्या चरणांपासून पाठफिरवून पाठीमोरे होत नाही."
निंदा निस्तेज दंडी । कामलोभा वरपडी ।
परी रोमा नव्हे वांकुडी । मानसाची ॥ ४९५ ॥
"लोकांनी केलेली निंदा, अपमान, किंवा काम-लोभाचे मोठे प्रसंग समोर आले, तरी ज्याच्या मनाचा साधा एक केसही (रोमा) कधी वाकडा होत नाही;"
आकाश हें वोसरो । पृथ्वी वरि विरो ।
परि नेणे मोहरों । चित्तवृत्ती ॥ ४९६ ॥
"कदाचित हे आकाश कोसळून पडो किंवा ही पृथ्वी पाण्यात विरघळून नष्ट होवो; परंतु त्याच्या चित्ताची वृत्ती आपला मूळ सन्मार्ग सोडणे कधीही जाणत नाही."
हाती हाला फुलीं । पासवणा जेवीं न घाली ।
तैसा न लोटे दुर्वाक्यशेलीं । शेलिला सांता ॥ ४९७ ॥
"जसा एखादा मोठा हत्ती साध्या फुलांच्या माळेने मारला असता मागे पळत नाही, तसेच लोकांनी कितीही दुष्ट शब्दांचे बाण (दुर्वाक्यशेले) मारले, तरी जो आपल्या शांततेवरून कधीही मागे हटत नाही."
क्षीरार्णवाचिया कल्लोळीं । कंपु नाहीं मंदराचळीं ।
कां आकाश न जळे जाळीं । वणवियाच्या ॥ ४९८ ॥
"दुधाच्या समुद्राला (क्षीरार्णवाला) कितीही मोठ्या लाटा आल्या, तरी मंदर पर्वताला जसा कधीही कंप सुटत नाही, किंवा जंगलात लागलेल्या वणव्याच्या आगीने मोकळे आकाश जसे कधी जळून खाक होत नाही;"
तैशा आल्या गेल्या ऊर्मी । नव्हे गजबज मनोधर्मीं ।
किंबहुना धैर्य क्षमी । कल्पांतींही ॥ ४९९ ॥
"तशाच जगातल्या सुख-दुःखाच्या अनेक लाटा आल्या आणि गेल्या, तरी ज्याच्या मनाच्या स्वभावात कधीही गोंधळ (गजबज) निर्माण होत नाही; आणि महाप्रलयाच्या (कल्पांताच्या) वेळीही ज्याचे धैर्य कायम स्थिर असते."
परी स्थैर्य ऐसी भाष । बोलिजे जे सविशेष ।
ते हे दशा गा देख । देखणया ॥ ५०० ॥
"तर ज्या गुणाला जगात 'स्थैर्य' (स्थिरता) असे विशेष नावाने ओळखले जाते, हे सुजाण अर्जुना, तीच ही श्रेष्ठ अवस्था आहे, तू नीट पाहा."
हें स्थैर्य निधडें । जेथ आंगें जीवें जोडे ।
तें ज्ञानाचें उघडें । निधान साचें ॥ ५०१ ॥
"असे हे न ढळणारे पक्के स्थैर्य ज्या पुरुषाच्या शरीरात आणि जीवात पूर्णपणे जोडलेले असते; तेच साक्षात ज्ञानाचे उघडे आणि मोठे भांडार (निधान) आहे."
आणि इसाळु जैसा घरा । कां दंदिया हतियेरा ।
न विसंबे भांडारा । बद्धकु जैसा ॥ ५०२ ॥
"आणि जसा एखादा विषारी साप (इसाळू) आपल्या बिळाचे रक्षण करतो, एखादा योद्धा जसा आपल्या शस्त्राला कधी सोडत नाही, किंवा अतिशय कंजूष माणूस जसा आपल्या पैशाच्या तिजोरीला (भांडाराला) कधी विसरत नाही;"
कां एकलौतिया बाळका- । वरि पडौनि ठाके अंबिका ।
मधुविषीं मधुमक्षिका । लोभिणी जैसी ॥ ५०३ ॥
"किंवा जशी एखादी आई आपल्या एकुलत्या एका लहान बाळाचे रक्षण करण्यासाठी त्याच्यावर स्वतः झडप घालून उभी राहते, अथवा मधाच्या मोहाने मधमाशी जशी त्या मधाला घट्ट चिकटून बसते;"
अर्जुना जो यापरी । अंतःकरण जतन करी ।
नेदी उभें ठाकों द्वारीं । इंद्रियांच्या ॥ ५०४ ॥
"हे अर्जुना, जो अशा प्रकारे आपल्या अंतःकरणाचे (मनाचे) अतिशय जतन करतो; आणि आपल्या मनाला इंद्रियांच्या दारात कधीही उभे राहू देत नाही."
म्हणे काम बागुल ऐकेल । हे आशा सियारी देखैल ।
तरि जीवा टेंकैल । म्हणौनि बिहे ॥ ५०५ ॥
"तो मनात विचार करतो की, जर कामवासनेरूपी भुताने (बागुलबावाणे) मला पकडले किंवा आशारूपी लांडगीने (सियारीने) मला पाहिले, तर माझ्या जीवाचा घात होईल; याच भीतीने तो सावध राहतो."
बाहेरी धीट जैसी । दाटुगा पति कळासी ।
करी टेहणी तैसी । प्रवृत्तीसीं ॥ ५०६ ॥
"जसा एखादा शूर आणि कर्तबगार पती आपल्या घराचे बाहेरून रक्षण करतो आणि चोरांवर नजर ठेवतो, तसाच तो जगातील व्यावहारिक प्रवृत्तीवर कडक नजर (टेहणी) ठेवून असतो."
सचेतनीं वाणेपणें । देहासकट आटणें ।
संयमावरीं करणें । बुझूनि घाली ॥ ५०७ ॥
"तो जिवंत असतानाच जणू स्वतःच्या शरीराचे चोचले पूर्णपणे आटवून टाकतो; आणि आपल्या सर्व इंद्रियांना संयमाच्या पक्क्या कोंडीत कोंडून ठेवतो."
मनाच्या महाद्वारीं । प्रत्याहाराचिया ठाणांतरीं ।
जो यम दम शरीरीं । जागवी उभे ॥ ५०८ ॥
"आपल्या मनाच्या मुख्य दारावर, इंद्रियांना आवरण्याच्या (प्रत्याहाराच्या) चौकीवर, जो यम आणि दम (इंद्रियनिग्रह) या दोन पहारेकऱ्यांना शरीरात अहोरात्र जागे ठेवतो."
आधारीं नाभीं कंठीं । बंधत्रयाचीं घरटीं ।
चंद्रसूर्य संपुटीं । सुये चित्त ॥ ५०९ ॥
"मुलाधार, नाभी आणि कंठ या ठिकाणी योगाचे तीन पक्के बंध (मूळबंध, उड्डीयान बंध, जालंधर बंध) घालून; तो आपल्या प्राणाचा आणि मनाचा खेळ एका जागी स्थिर करतो."
समाधीचे शेजेपासीं । बांधोनि घाली ध्यानासी ।
चित्त चैतन्य समरसीं । आंतु रते ॥ ५१० ॥
"तो योगाच्या समाधीच्या शेजेवर आपल्या ध्यानाला घट्ट बांधून ठेवतो; आणि त्याचे चित्त चैतन्याच्या परम आनंदात आतच रमे होऊन जाते."
अगा अंतःकरणनिग्रहो जो । तो हा हें जाणिजो ।
हा आथी तेथ विजयो । ज्ञानाचा पैं ॥ ५११ ॥
"अरे, मनावर पूर्ण ताबा मिळवणे (अंतःकरणनिग्रह) ज्याला म्हणतात, ते हेच आहे असे तू समज; आणि हा गुण जिथे असतो, तिथे ज्ञानाचा सर्वात मोठा विजय झालेला असतो."
जयाची आज्ञा आपण । शिरीं वाहे अंतःकरण ।
मनुष्याकारें जाण । ज्ञानचि तो ॥ ५१२ ॥
"ज्याची आज्ञा त्याचे स्वतःचे मन आणि अंतःकरण नेहमी मान तुकवून शिरसावंद्य मानतात; तू निश्चित समज की तो माणसाच्या रूपातील साक्षात शुद्ध ज्ञानच आहे."
इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ८॥
इंद्रियांच्या विषयांबद्दल मनात पूर्ण अनासक्ती (वैराग्य) असणे, अहंकाराचा पूर्ण अभाव असणे; तसेच जन्म, मृत्यू, म्हातारपण (जरा), रोग आणि दुःख या सर्वांमध्ये केवळ दोषच सतत पाहत राहणे (सावध असणे); ही ज्ञानाची मुख्य लक्षणे आहेत.
आणि विषयांविखीं । वैराग्याची निकी ।
पुरवणी मानसीं कीं । जिती आथी ॥ ५१३ ॥
"आणि जगातील बाह्य विषयांच्या बाबतीत, ज्याच्या मनात खऱ्या वैराग्याची उत्तम आणि जिवंत जोडणी अखंड जागी असते;"
वमिलेया अन्ना । लाळ न घोंटी जेवीं रसना ।
कां आंगा न सूये आलिंगना । प्रेताचीया ॥ ५१४ ॥
"जसे एकदा उलटून टाकलेल्या (वमलेल्या) अन्नाचा आस्वाद घ्यायला जिभेला कधी लाळ सुटत नाही, किंवा जिवंत माणूस कधी मृत शवाला प्रेमाने मिठी मारायला जात नाही;"
विष खाणें नागवे । जळत घरीं न रिगवे ।
व्याघ्रविवरां न वचवे । वस्ती जेवीं ॥ ५१५ ॥
"जसे स्वतःहून विष खाणे कोणाला जमत नाही, जळणाऱ्या घरात कोणी मुद्दाम शिरत नाही, आणि वाघाच्या गुहेत (विवरात) कोणी मुक्कामासाठी कधी जात नाही;"
धडाडीत लोहरसीं । उडी न घालवे जैसी ।
न करवे उशी । अजगराची ॥ ५१६ ॥
"किंवा उकळत्या लोखंडाच्या रसात जशी कोणाला उडी मारता येत नाही, अथवा मोठ्या अजगराला उशाशी घेऊन कोणी झोपू शकत नाही;"
अर्जुना तेणें पाडें । जयासी विषयवार्ता नावडे ।
नेदी इंद्रियांचेनि तोंडें । कांहींच जावों ॥ ५१७ ॥
"हे अर्जुना, अगदी त्याचप्रमाणे, ज्याला या संसारातील विषयांचे नावही ऐकणे आवडत नाही; आणि जो आपल्या इंद्रियांच्या दारातून मनामध्ये विषयाचा एक कणही जाऊ देत नाही."
जयाचे मनीं आलस्य । देही अतिकार्श्य ।
शमदमीं सौरस्य । जयासि गा ॥ ५१८ ॥
"ज्याला जगातील फालतू कामांचा मोठा आळस असतो, ज्याचे शरीर तपाने अगदी बारीक (कृश) झालेले असते; परंतु इंद्रिय आवरण्याच्या कामात (शम-दमात) ज्याला सर्वात मोठा रसाळ आनंद मिळतो."
तपोव्रतांचा मेळावा । जयाच्या ठायीं पांडवा ।
युगांत जया गांवा- । आंतु येतां ॥ ५१९ ॥
"हे पांडवा, विविध तपांचे आणि नियमांचे जणू मोठे माहेरघर ज्याच्या ठिकाणी असते; आणि लोकांच्या वस्तीत किंवा गावात येणे ज्याला जणू प्रलयासारखे (युगांतासारखे) कठीण वाटते."
बहु योगाभ्यासीं हांव । विजनाकडे धांव ।
न साहे जो नांव । संघाताचें ॥ ५२० ॥
"ज्याला योगाचा अभ्यास करण्याची मोठी ओढ असते, जो नेहमी एकांताकडे (विजनाकडे) धाव घेतो; आणि या भौतिक शरीराचा (संघाताचा) थाट ज्याला अजिबात सहन होत नाही."
नाराचांचीं आंथुरणें । पूयपंकीं लोळणें ।
तैसें लेखी भोगणें । ऐहिकींचें ॥ ५२१ ॥
"धारदार बाणांच्या (नाराचांच्या) खाटेवर झोपणे, किंवा रक्ता-पुवाच्या चिखलात लोळणे; जगातल्या सर्व सुख-भोगांना तो अगदी त्याचप्रमाणे अत्यंत क्लेशकारक मानतो."
आणि स्वर्गातें मानसें । ऐकोनि मानी ऐसें ।
कुहिलें पिशित जैसें । श्वानाचें कां ॥ ५२२ ॥
"आणि स्वर्गाच्या मोठ्या सुखाविषयी जरी कोणी सांगितले, तरी तो त्याला कुत्र्याने टाकलेल्या सडलेल्या मांसाच्या (पिशिताच्या) तुकड्यासारखे अत्यंत तुच्छ मानतो."
तें हें विषयवैराग्य । जें आत्मलाभाचें सभाग्य ।
येणें ब्रह्मानंदा योग्य । जीव होती ॥ ५२३ ॥
"यालाच खरे 'विषयवैराग्य' म्हणतात, जे आत्मज्ञानाचा लाभ करून देणारे सर्वात मोठे भाग्य आहे; आणि ज्याच्या बळावर जीव परब्रह्माच्या आनंदाला पात्र ठरतो."
ऐसा उभयभोगीं त्रासु । देखसी जेथ बहुवसु ।
तेथ जाण रहिवासु । ज्ञानाचा तूं ॥ ५२४ ॥
"असा या लोकातील आणि परलोकातील सुखांविषयीचा तीव्र कंटाळा (त्रास) तुला ज्याच्या ठिकाणी भरपूर दिसेल; तू निश्चित समज की तिथे ज्ञानाचा पक्का रहिवास आहे."
आणि सचाडाचिये परी । इष्टापूर्तें करी ।
परी केलेंपण शरीरीं । वसों नेदी ॥ ५२५ ॥
"आणि तो इतर प्रामाणिक माणसांप्रमाणे सर्व प्रकारची विहित कर्तव्ये आणि पुण्यकर्मे (इष्टापूर्त) करतो; परंतु 'हे मी केले' असा कर्माचा अभिमान तो आपल्या शरीरात कधीही राहू देत नाही."
वर्णाश्रमपोषकें । कर्में नित्यनैमित्तिकें ।
तयामाजीं कांहीं न ठके । आचरतां ॥ ५२६ ॥
"आपल्या कर्तव्याला आणि समाजाला पोषक असणारी जी नित्य व नैमित्तिक कर्मे आहेत, ती सर्व कर्मे योग्य वेळी आचरताना त्याच्याकडून कधीही कोणतीही चूक किंवा आळस होत नाही."
परि हें मियां केलें । कीं हें माझेनि सिद्धी गेलें ।
ऐसें नाहीं ठेविलें । वासनेमाजीं ॥ ५२७ ॥
"परंतु 'हे कर्म मी केले आहे' किंवा 'माझ्याच मुळे हे काम यशस्वी झाले आहे', असा कोणताही विचार तो आपल्या मनात (वासनेत) साठवून ठेवत नाही."
जैसें अवचितपणें । वायूसि सर्वत्र विचरणें ।
कां निरभिमान उदैजणें । सूर्याचें जैसें ॥ ५२८ ॥
"जसे निसर्गाचा नियम म्हणून वारा चहूकडे सहज वाहत असतो, किंवा कोणताही अभिमान न धरता सूर्य रोज सकाळी जगाला प्रकाश देण्यासाठी उगवतो;"
कां श्रुति स्वभावता बोले । गंगा काजेंविण चाले ।
तैसें अवष्टंभहीन भलें । वर्तणें जयाचें ॥ ५२९ ॥
"अथवा जसे वेद आपल्या स्वभावानेच ज्ञान सांगतात, आणि गंगा नदी कोणावरही उपकार करण्याचा आव न आणता केवळ परोपकारासाठी वाहते; तसेच कर्माचा कोणताही अहंकार न धरता (अवष्टंभहीन) ज्याचे वागणे अत्यंत सरळ असते."
ऋतुकाळीं तरी फळती । परी फळलों हें नेणती ।
तयां वृक्षांचिये ऐसी वृत्ती । कर्मीं सदा ॥ ५३० ॥
"योग्य ऋतू आला की झाडांना भरपूर फळे येतात, परंतु 'आम्ही फळे दिली आहेत' असा गर्व त्या वृक्षांना कधीही नसतो; अगदी तशीच निरहंकारी वृत्ती कर्माच्या बाबतीत त्याची नेहमी असते."
एवं मनीं कर्मीं बोलीं । जेथ अहंकारा उखी जाहली ।
एकावळीची काढिली । दोरी जैसी ॥ ५३१ ॥
"अशा प्रकारे, ज्याच्या मनात, कर्मात आणि बोलण्यातून अहंकाराचा पूर्णपणे नाश (उखी) झाला आहे; जसे मोत्यांच्या माळेतील मधला दोरा ओढून काढला की ते सर्व मणी आपोआप विखरून जातात;"
संबंधेंवीण जैसीं । अभ्रें असती आकाशीं ।
देहीं कर्में तैसीं । जयासि गा ॥ ५३२ ॥
"जसे आकाशाला न चिकटता केवळ वरवर ढग तरंगत असतात; तसेच शरीराशी कोणताही ममत्वाचा संबंध न जोडता ज्याच्याकडून केवळ कर्मे घडत असतात."
मद्यपाआंगींचें वस्त्र । लेपाहातींचें शस्त्र ।
बैलावरी शास्त्र । बांधलें आहे ॥ ५३३ ॥
"जसे दारू पिलेल्या माणसाला आपल्या अंगावरच्या कपड्याची जाणीव नसते, चित्रातील सैनिकाच्या हातातील शस्त्राने कोणाचा घात होत नाही, किंवा पाठीवर गुंडाळलेल्या शास्त्राच्या पोथीचे मर्म साध्या बैलाला कधी समजत नाही;"
तया पाडें देहीं । जया मी आहे हे सेचि नाहीं ।
निरहंकारता पाहीं । तया नांव ॥ ५३४ ॥
"अगदी त्याचप्रमाणे, या शरीरात राहत असूनही 'मी शरीराचा मालक आहे' अशी साधी जाणीवही ज्याच्या मनात उरत नाही; त्यालाच खरी 'निरहंकारता' म्हणतात, हे तू समज."
हें संपूर्ण जेथें दिसे । तेथेंचि ज्ञान असे ।
इयेविषीं अनारिसें । बोलों नये ॥ ५३५ ॥
"अशी निरहंकारता जिथे पूर्णपणे दिसून येते, तिथेच खरे ज्ञान असते; या बोलण्यात किंचितही संशय किंवा वेगळेपणा (अनारिसे) नाही."
आणि जन्ममृत्युजरादुःखें । व्याधिवार्धक्यकलुषें ।
तियें आंगा न येतं देखे । दुरूनि जो ॥ ५३६ ॥
"आणि जन्म, मृत्यू, म्हातारपण आणि रोगांचे जे मोठे क्लेश आहेत; ते स्वतःच्या शरीराला प्रत्यक्ष चिकटण्यापूर्वीच, जो दुरूनच त्यांच्याकडे अत्यंत सावध नजरेने पाहतो."
साधकु विवसिया । कां उपसर्गु योगिया ।
पावे उणेयापुरेया । वोथंबा जेवीं ॥ ५३७ ॥
"जसे एखाद्या मंत्राचा अभ्यास करणारा (साधक) भुताखेतांच्या त्रासाला ओळखून आधीच सावध होतो, किंवा एखादा मोठा योगी आपल्या योगातील अडथळ्यांना (उपसर्गांना) दुरूनच ओळखून बाजूला सरकतो;"
वैर जन्मांतरींचें । सर्पा मनौनि न वचे ।
तेवीं अतीता जन्माचें । उणें जो वाहे ॥ ५३८ ॥
"किंवा जसे पूर्वजन्मीचे वैर सर्पाच्या मनातून कधीही विसरत नाही, तो सूड घेण्यासाठी जागाच असतो; तसेच हा ज्ञानी पुरुष मागील जन्मातील दुःखांची जाणीव मनात नेहमी जागी ठेवतो."
डोळां हरळ न विरे । घाईं कोत न जिरे ।
तैसें काळींचें न विसरे । जन्मदुःख ॥ ५३९ ॥
"जसे डोळ्यात गेलेला खडा (हरळू) कधी डोळ्याला सुटू देत नाही, किंवा शरीरावर बसलेला जुना घाव (कोत) माणसाला त्याची जखम विसरू देत नाही; तसेच तो पूर्वी भोगलेले जन्माचे दुःख मनात कधीही विसरत नाही."
म्हणे पूयगर्ते रिगाला । अहा मूत्ररंध्रें निघाला ।
कटा रे मियां चाटिला । कुचस्वेदु ॥ ५४० ॥
तो मनात विचार करतो की, "मी मातेच्या उदरात नऊ महिने रक्ता-पुवाच्या खाईत (पूयगर्तेत) अडकून पडलो होतो, आणि अत्यंत कष्टाने जन्माच्या दारातून बाहेर आलो; आणि अज्ञानामुळे मातेच्या शरीराचे क्लेश भोगले."
ऐसऐसिया परी । जन्माचा कांटाळा धरी ।
म्हणे आतां तें मी न करीं । जेणें ऐसें होय ॥ ५४१ ॥
"अशा अनेक प्रकारे तो या संसारातील जन्माचा मोठा कंटाळा धरतो; आणि म्हणतो की, ज्या कर्मामुळे मला पुन्हा जन्माच्या चक्रात पडावे लागेल, ते कर्म मी आता कधीही करणार नाही."
हारी उमचावया । जुंवारी जैसा ये डाया ।
कीं वैरा बापाचेया । पुत्र जचे ॥ ५४२ ॥
"जसा जुगारात हरलेला माणूस आपले हरलेले पैसे परत मिळवण्यासाठी (हारी उमचण्यासाठी) पुन्हा नव्या डावावर अतिशय जिद्दीने येतो, किंवा वडिलांच्या वैराचा सूड घेण्यासाठी मुलगा जसा अहोरात्र कष्ट करतो;"
मारिलियाचेनि रागें । पाठीचा जेवीं सूड मागें ।
तेणें आक्षेपें लागे । जन्मापाठीं ॥ ५४३ ॥
"अथवा आपल्याला मारणाऱ्या शत्रूचा सूड घेण्यासाठी माणूस जसा त्याच्या मागे लागतो; अगदी त्याच जिद्दीने तो या जन्माच्या फेऱ्याला कायमचा संपवण्यासाठी त्याच्या मागे लागतो."
परी जन्मती ते लाज । न सांडी जयाचें निज ।
संभाविता निस्तेज । न जिरे जेवीं ॥ ४४४ ॥
"समाजात मोठा मान असलेल्या (संभावित) पुरुषाला जसा स्वतःचा झालेला अपमान कधीही सहन होत नाही; तसेच पुन्हा जन्माला येणे ही मोठी लाजीरवाणी गोष्ट आहे, हा भाव त्याचे अंतःकरण कधीही सोडत नाही."
आणि मृत्यु पुढां आहे । तोचि कल्पांतीं कां पाहे ।
परी आजीचि होये । सावधु जो ॥ ५४५ ॥
"आणि मृत्यू हा जरी पुढे भविष्यात येणार असला, तरी तो महाप्रलयासारखा कधीतरी येईल म्हणून गप्प न राहता; जो आज या क्षणापासूनच त्याच्याविषयी पूर्ण सावध असतो."
माजीं अथांव म्हणता । थडियेचि पंडुसुता ।
पोहणारा आइता । कासे जेवीं ॥ ५४६ ॥
"हे पांडुपुत्रा अर्जुना, नदीच्या पात्रात खोल (अथांग) पाणी आहे हे ऐकून, नदीच्या किनाऱ्यावर (थडीवर) उभा असलेला चतुर पोहणारा जसा आधीच आपली कास घट्ट बांधून तयार होतो;"
कां न पवतां रणाचा ठावो । सांभाळिजे जैसा आवो ।
वोडण सुइजे घावो । न लागतांचि ॥ ५४७ ॥
"किंवा अजून युद्धाचे मैदान समोर आले नसले, तरी शूर योद्धा जसा आधीच आपली ढाल (वोडण) अंगावर धरून शत्रूच्या घावापासून वाचण्यासाठी सज्ज होतो;"
पाहेचा पेणा वाटवधा । तंव आजीचि होईजे सावधा ।
जीवु न वचतां औषधा । धांविजे जेवीं ॥ ५४८ ॥
"अथवा वाटेने जाताना पुढे चोरांचे संकट (वाटवधा) आहे हे समजताच माणूस जसा आधीच सावध होतो, किंवा प्राण कंठाशी येण्यापूर्वीच माणूस जसा औषध आणण्यासाठी धाव घेतो;"
येऱ्हवीं ऐसें घडे । जो जळतां घरीं सांपडे ।
तो मग न पवाडे । कुहा खणों ॥ ५४९ ॥
"एरवी जर असे घडले की, घर पेटल्यावर आणि माणूस त्यात अडकल्यावर जर तो पाणी काढण्यासाठी विहीर (कुहा) खणायला लागला, तर त्याचा काय उपयोग होणार? तो कधीही वाचू शकत नाही."
चोंढिये पाथरु गेला । तैसेनि जो बुडाला ।
तो बोंबेहिसकट निमाला । कोण सांगे ॥ ५५० ॥
"किंवा डोक्यावर मोठा दगड (पाथरू) बांधून जर कोणी खोल पाण्यात उडी मारली, तर तो साधी हाक मारण्याच्या आधीच जसा पाण्यात कायमचा बुडून मरतो; तशीच अवस्था संसारात गाफील राहणाऱ्याची होते."
म्हणौनि समर्थेंसीं वैर । जया पडिलें हाडखाइर ।
तो जैसा आठही पाहर । परजून असे ॥ ५५१ ॥
"म्हणून, ज्याचे एखाद्या अतिशय बलाढ्य शत्रूशी जीवघेणे (हाडखाईर) वैर पडले आहे, तो माणूस जसा रात्रंदिवस (आठही प्रहर) आपले शस्त्र परजून अतिशय सावध उभा असतो."
नातरी केळवली नोवरी । का संन्यासी जियापरी ।
तैसा न मरतां जो करी । मृत्युसूचना ॥ ५५२ ॥
"किंवा जशी नवीन लग्न झालेली मुलगी सासरच्या मोठ्या जबाबदारीला ओळखून वागते, अथवा संन्यासी माणूस जसा संसाराचा त्याग करून नेहमी सावध राहतो; तसाच तो मृत्यू येण्यापूर्वीच कर्माचे मर्म ओळखून सावध होतो."
पैं गा जो ययापरी । जन्मेंचि जन्म निवारी ।
मरणें मृत्यु मारी । आपण उरे ॥ ५५३ ॥
"तर जो पुरुष अशा प्रकारे या जन्मातच पुन्हा जन्माला येण्याचे कारण नष्ट करतो; आणि मरण्यापूर्वीच मृत्यूची भीती मारून टाकतो, आणि स्वतः केवळ आत्मरूपाने उरतो."
तया घरीं ज्ञानाचें । सांकडें नाहीं साचें ।
जया जन्ममृत्युचें । निमालें शल्य ॥ ५५४ ॥
"ज्याच्या मनातील जन्म आणि मृत्यूचे हे मोठे शल्य (दुःख) कायमचे नष्ट झाले आहे, तू निश्चित समज की त्याच्या घरात ज्ञानाचे कधीही दारिद्र्य (सांकडे) असत नाही."
आणि तयाचिपरी जरा । न टेंकतां शरीरा ।
तारुण्याचिया भरा- । माजीं देखे ॥ ५५५ ॥
"आणि अगदी त्याचप्रमाणे, म्हातारपण (जरा) स्वतःच्या शरीराला स्पर्श करण्यापूर्वीच, तो आपल्या ऐन तारुण्याच्या ओघातच त्या म्हातारपणाचे क्लेश दुरून पाहतो."
म्हणे आजिच्या अवसरीं । पुष्टि जे शरीरीं ।
ते पाहे होईल काचरी । वाळली जैसी ॥ ५५६ ॥
तो मनात विचार करतो की, "आज माझ्या शरीरात जी मोठी ताकद आणि पुष्टपणा दिसत आहे, तो म्हातारपणात वाळलेल्या काचरीसारखा अगदी सुकून जाईल."
निदैव्याचे व्यवसाय । तैसे ठाकती हातपाय ।
अमंत्र्या राजाची परी आहे । बळा यया ॥ ५५७ ॥
"भाग्य नसलेल्या दरिद्री माणसाचे उद्योग जसे अर्धवट थांबतात, तसेच हे माझे हात-पाय म्हातारपणात लटलटू लागतील; आणि सल्लागार नसलेल्या (अमंत्र्या) राजाचे राज्य जसे नष्ट होते, तसेच माझ्या शरीराचे बळ निघून जाईल."
फुलांचिया भोगा- । लागीं प्रेम टांगा ।
तें करेयाचा गुडघा । तैसें होईल ॥ ५५८ ॥
"आज जे माझे पाय फुलांच्या माळेवरून चालतानाही सुख मानतात, ते पाय पुढे म्हातारपणात साध्या लाकडासारखे कडक आणि वाकणारे (करेयाचे गुडघे) बनून जातील."
वोढाळाच्या खुरीं । आखरुआतें बुरी ।
ते दशा माझ्या शिरीं । पावेल गा ॥ ५५९ ॥
"भटकणाऱ्या जनावरांच्या (वोढाळाच्या) खुरांनी जशी साधी जमीन उकरून धूळ-माती होते, तशीच पांढऱ्या केसांची मोठी धूळ माझ्या या डोक्यावर जमा होईल."
पद्मदळेंसी इसाळे । भांडताती हे डोळे ।
ते होती पडवळें | पिकलीं जैसीं ॥ ५६० ॥
"आज जे माझे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांशी (पद्मदळाशी) स्पर्धा करतात, ते म्हातारपणात पिकलेल्या पडवळासारखे पांढरे आणि अंधुक होऊन जातील."
भंवईचीं पडळें । वोमथती सिनसाळे ।
उरु कुहिजैल जळें । आंसुवाचेनि ॥ ५६१ ॥
"माझ्या कपाळावरच्या भुंवयांची कातडी सैल होऊन डोळ्यांवर लटू लागेल, आणि डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अखंड अश्रूंच्या पाण्यामुळे माझी छाती (उरू) सतत ओली राहील."
जैसें बाभुळीचें खोड । गिरबडूनि जाती सरड ।
तैसें पिचडीं तोंड । सरकटिजैल ॥ ५६२ ॥
"जसे बाभळीच्या वाळलेल्या खोडावर अनेक सरडे चहूकडून पळत असतात, तसेच माझ्या तोंडावर म्हातारपणाच्या सुरकुत्या पडून माझे तोंड सरकटल्यासारखे दिसेल."
रांधवणी चुलीपुढें । पऱ्हे उन्मादती खातवडे ।
तैसींचि यें नाकाडें । बिडबिडती ॥ ५६३ ॥
"जसे स्वयंपाकघरातील चुलीजवळ पाणी साठून चिखल होतो, तसेच माझ्या नाकातून म्हातारपणामुळे सतत पाणी पाझरू लागेल."
तांबुलें वोंठ राऊं । हांसतां दांत दाऊं ।
सनागर मिरऊं । बोल जेणें ॥ ५६४ ॥
"ज्या तोंडाने आज मी विडा खाऊन ओठ लाल करतो, हसताना सुंदर पांढरे दांत दाखवतो, आणि शहाणपणाचे मोठे सुंदर बोल बोलतो;"
तयाचि पाहे या तोंडा । येईल जळंबटाचा लोंढा ।
इया उमळती दाढा | दातांसहित ॥ ५६५ ॥
"त्याच माझ्या तोंडाला पुढे म्हातारपणात लाळेचा मोठा पूर (जळंबटाचा लोंढा) येईल; आणि माझ्या तोंडातील सर्व दांत आणि दाढा मुळासकट उखडून पडतील."
कुळवाडी रिणें दाटली । कां वांकडिया ढोरें बैसलीं ।
तैसी नुठी कांहीं केली । जीभचि हे ॥ ५६६ ॥
"जसा कर्जाने दबलेला शेतकरी हताश होऊन बसतो, किंवा थकलेली जनावरे (ढोरे) जमिनीवर बसली की उठत नाहीत; तशीच ही माझी जीभ तोंडातल्या तोंडात अडकून बसेल, ती काही केल्या बोलणार नाही."
कुसळें कोरडीं । वारेनि जाती बरडीं ।
तैसा आपदा तोंडीं । दाढियेसी ॥ ५६७ ॥
"वाळलेले गवत (कुसळे) जसे वाऱ्याच्या झोताने उडून जाते, तशीच अवस्था माझ्या तोंडावरच्या दाढीच्या आणि मिशांच्या पांढऱ्या केसांची होईल."
आषाढींचेनि जळें । जैसीं झिरपती शैलाचीं मौळें ।
तैसें खांडीहूनि लाळे । पडती पूर ॥ ५६८ ॥
"आषाढ महिन्याच्या पावसामुळे जसे पर्वताच्या कड्यांवरून पाण्याचे झरे वाहतात, तसेच माझ्या तोंडाच्या कोपऱ्यांतून (खांडीतून) लाळेचे मोठे पूर खाली वाहू लागतील."
वाचेसि अपवाडु । कानीं अनुघडु ।
पिंड गरुवा माकडु । होईल हा ॥ ५६९ ॥
"माझ्या बोलण्यात स्पष्टता उरणार नाही, कानांनी अजिबात ऐकू येणार नाही; आणि हा माझा सुंदर देह (पिंड) एखाद्या म्हाताऱ्या माकडासारखा अगदी कुरुप होऊन जाईल."
तृणाचें बुझवणें । आंदोळे वारेनगुणें ।
तैसें येईल कांपणें । सर्वांगासी ॥ ५७० ॥
"शेतात उभे केलेले साधे गवताचे बुजगावणे जसे वाऱ्याच्या झोताने सारखे हलते, तसेच म्हातारपणात माझ्या संपूर्ण शरीराला मोठे कंपन (कांपणे) सुटेल."
पायां पडती वेंगडी । हात वळती मुरकुंडी ।
बरवपणा बागडी । नाचविजैल ॥ ५७१ ॥
"माझे पाय लटपटून एकमेकांत अडकू लागतील, हाताची बोटे वाकडी होऊन मुठी वळू लागतील; आणि माझ्या आजच्या सौंदर्याचा जणू मोठा खेळ (बागडी) जगात नाचवला जाईल."
मळमूत्रद्वारें । होऊनि ठाती खोंकरें ।
नवसियें होती इतरें । माझियां निधनीं ॥ ५७२ ॥
"माझी मलमूत्राची द्वारे माझ्या ताब्यात उरणार नाहीत; आणि माझे हाल पाहून माझे नातेवाईक सुद्धा 'हा म्हातारा केव्हा मरतो' म्हणून देवाकडे नवस करू लागतील."
देखोनि थुंकील जगु । मरणाचा पडैल पांगु ।
सोइरियां उबगु | येईल माझा ॥ ५७३ ॥
"माझी ही दुरवस्था पाहून संपूर्ण जग माझ्यावर थुंकेल, मला हालचालीसाठी दुसऱ्यावर (पांगू) अवलंबून राहावे लागेल; आणि माझ्या स्वतःच्या नातेवाईकांना (सोइऱ्यांना) माझा मोठा कंटाळा (उबग) येईल."
स्त्रियां म्हणती विवसी । बाळें जाती मूर्छी ।
किंबहुना चिळसी । पात्र होईन ॥ ५७४ ॥
"घरातील स्त्रिया मला पाहून भूत (विवसी) आल्यासारखे म्हणतील, लहान मुले मला पाहून घाबरून रडू लागतील; आणि जास्त काय सांगू, मी केवळ सर्वांच्या तिरस्काराला (चिळसीला) पात्र ठरेन."
उभळीचा उजगरा । सेजारियां साइलिया घरा ।
शिणवील म्हणती म्हातारा । बहुतांतें हा ॥ ५७५ ॥
"माझ्या खोकल्याच्या (उभळीच्या) आवाजामुळे शेजाऱ्यांची आणि घरातील माणसांची झोप मोडेल; आणि सर्व जण म्हणतील की, या म्हाताऱ्याने आम्हा सर्वांना अतिशय थकवून (शिणवून) सोडले आहे."
ऐसी वार्धक्याची सूचणी । आपणिया तरुणपणीं ।
देखे मग मनीं । विटे जो गा ॥ ५७६ ॥
"अशी म्हातारपणाची भीषण लक्षणे जो आपल्या आजच्या तारुण्यातच दुरून ओळखतो; आणि ते पाहून ज्याचे मन या संसारातून पूर्णपणे विरक्त (विटे) होते."
म्हणे पाहे हें येईल । आणि आतांचें भोगितां जाईल ।
मग काय उरेल । हितालागीं ? ॥ ५७७ ॥
तो मनात विचार करतो की, "हे म्हातारपण एक दिवस निश्चित येणार आहे, आणि माझे आजचे हे सुख-भोग कायमचे निघून जाणार आहेत; मग माझ्या आत्मिक हितासाठी माझ्याकडे काय शिल्लक उरेल?"
म्हणौनि नाइकणें पावे । तंव आईकोनि घाली आघवें ।
पंगु न होता जावें । तेथ जाय ॥ ५७८ ॥
"म्हणून कानांनी ऐकू येणे बंद होण्यापूर्वीच, जे काही चांगले ऐकायचे आहे (श्रवण करायचे आहे) ते ऐकून घ्यावे; आणि पाय पांगळे होण्यापूर्वीच ज्या पवित्र तीर्थक्षेत्री किंवा संतांकडे जायचे आहे, तिथे जाऊन यावे."
दृष्टी जंव आहे । तंव पाहावें तेतुलें पाहे ।
मूकत्वा आधीं वाचा वाहे । सुभाषितें ॥ ५७९ ॥
"डोळ्यांमध्ये जोपर्यंत दृष्टी शाबूत आहे, तोपर्यंत देवाचे आणि संतांचे रूप जेवढे पाहता येईल तेवढे पाहून घ्यावे; आणि जीभ मुकी होण्यापूर्वीच आपल्या वाणीने देवाचे पवित्र नाम आणि चांगली वचने (सुभाषिते) बोलावीत."
हात होती खुळे । हें पुढील मोटकें कळे ।
आणि करूनि घाली सकळें । दानादिकें ॥ ५८० ॥
"पुढील काळात आपले हात असमर्थ (खुळे) होणार आहेत, हे जो आधीच ओळखून घेतो; आणि हात शाबूत असतानाच आपल्या हाताने सर्व प्रकारचे दानधर्म करून मोकळा होतो."
ऐसी दशा येईल पुढें । तैं मन होईल वेडें ।
तंव चिंतूनि ठेवी चोखडें | आत्मज्ञान ॥ ५८१ ॥
"पुढे अशी म्हातारपणाची दुरवस्था आल्यावर मनही काम करेनासे (वेडे) होईल; म्हणूनच तो बुद्धी शाबूत असतानाच अंतःकरणात शुद्ध आत्मज्ञानाचा विचार पक्का करून ठेवतो."
जैं चोर पाहे झोंबती । तंव आजीचि रुसिजे संपत्ती ।
का झांकाझांकी वाती । न वचतां कीजे ॥ ५८२ ॥
"जसे घरात चोर घुसून संपत्ती लुटण्यापूर्वीच, शहाणा माणूस आपले धन सुरक्षित जागी लपवून ठेवतो; किंवा वाऱ्याने दिवा विझून जाण्यापूर्वीच दिव्याभोवती हात धरून तो सुरक्षित करतो;"
तैसें वार्धक्य यावें । मग जें वायां जावें ।
तें आतांचि आघवें । सवतें करीं ॥ ५८३ ॥
"तसेच म्हातारपण येऊन हे शरीर आणि बुद्धी व्यर्थ जाण्यापूर्वीच, जो आज तारुण्यातच आपले संपूर्ण जीवन आत्मज्ञानाच्या मार्गावर वळवून मोकळा (सवतें) होतो."
आतां मोडूनि ठेलीं दुर्गें । कां वळित धरिलें खगें ।
तेथ उपेक्षूनि जो निघे । तो नागवला कीं ? ॥ ५८४ ॥
"जसे शत्रूने किल्ल्याचे (दुर्गाचे) दरवाजे तोडल्यावर, किंवा एखाद्या मोठ्या शिकाऱ्या पक्षाने (खगाने) प्राण्याला चहूकडून वेढल्यावर जर तो माणूस आळस करत तिथेच बसून राहिला, तर त्याचा नाश निश्चित आहे."
तैसें वृद्धाप्य होये । आलेपण तें वायां जाये ।
जे तो शतवृद्ध आहे । नेणों कैंचा ॥ ५५ ॥
"तसेच म्हातारपण आल्यावर कर्माची संधी हातची निघून जाते; कारण म्हातारपणात बुद्धी इतकी थकते की आपण नक्की कोण आहोत, याचीही जाणीव उरत नाही."
झाडिलींचि कोळें झाडी । तया न फळे जेवीं बोंडीं ।
जाहला अग्नि तरी राखोंडी । जाळील काई ? ॥ ५८६ ॥
"जसे वाळलेल्या कापसाच्या झाडाची पाने झाडून गेल्यावर त्याला कधी नवीन बोंड लागत नाही, किंवा जशी आधीच जळून राख झालेली लाकडे अग्नीमध्ये टाकली तरी ती पुन्हा जळू शकत नाहीत;"
म्हणौनि वार्धक्याचेनि आठवें । वार्धक्या जो नागवे ।
तयाच्या ठायीं जाणावें । ज्ञान आहे ॥ ५८७ ॥
"म्हणून म्हातारपणाची भीषणता आधीच ओळखून, जो म्हातारपण येण्यापूर्वीच आत्मज्ञानाने मुक्त होतो; तू निश्चित समज की त्याच्याच ठिकाणी खरे ज्ञान आहे."
तैसेंचि नाना रोग । पडिघाती ना जंव पुढां आंग ।
तंव आरोग्याचे उपेग । करूनि घाली ॥ ५८८ ॥
"त्याचप्रमाणे, शरीराला अनेक मोठे रोग जडण्यापूर्वीच, शरीर निरोगी असतानाच जो आरोग्याचा उपयोग केवळ भगवंताच्या भक्तीसाठी करून घेतो."
सापाच्या तोंडी । पडली जे उंडी ।
ते लाऊनि सांडी । प्रबुद्धु जैसा ॥ ५८९ ॥
"जसा एखादा हुशार माणूस सापाच्या मुखात सापडलेला अन्नाचा घास (उंडी) विषारी म्हणून लगेच थुंकून टाकतो;"
तैसा वियोगें जेणें दुःखे । विपत्ति शोक पोखे ।
तें स्नेह सांडूनि सुखें । उदासु होय ॥ ५९० ॥
"त्याचप्रमाणे, ज्या मोहामुळे पुढे केवळ वियोग, दुःख आणि शोक वाढणार आहे; संसारातील ते खोटे प्रेम (स्नेह) आधीच सोडून देऊन जो आनंदाने विरक्त (उदास) होतो."
आणि जेणें जेणें कडे । दोष सूतील तोंडें ।
तयां कर्मरंध्री गुंडे । नियमाचे दाटी ॥ ५९१ ॥
"आणि ज्या ज्या मार्गाने शरीराकडून किंवा इंद्रियांकडून पापकर्मे (दोष) घडण्याची शक्यता असते, त्या इंद्रियांच्या सर्व दारांवर तो यम-नियमांचे पक्के बांध (गुंडे) घालून टाकतो."
ऐसऐसिंया आइती । जयाची परी असती ।
तोचि ज्ञानसंपत्ती- । गोसावी गा ॥ ५९२ ॥
"अशी सुंदर आणि अत्यंत सावध तयारी (आइती) ज्याची नेहमी असते, तोच पुरुष या जगात खऱ्या ज्ञानरूपी संपत्तीचा मुख्य स्वामी (गोसावी) आहे."
आतां आणीकही एक । लक्षण अलौकिक ।
सांगेन आइक । धनंजया ॥ ५९३ ॥
"आता यानंतर मी तुला आणखी एक अत्यंत श्रेष्ठ आणि अलौकिक लक्षण सांगतो; हे धनंजया अर्जुना, तू नीट ऐक."
असक्तिरनभिष्वंगः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ ९॥
मुलगा, पत्नी, घर इत्यादी गोष्टींवर मनाची आसक्ती नसणे (असक्ती), त्यांच्या सुख-दुःखात स्वतःला गुंतवून न ठेवणे (अनभिष्वंग); आणि मनासारखी चांगली (इष्ट) किंवा मनाच्या विरुद्ध वाईट (अनिष्ट) गोष्ट घडली, तरी आपले चित्त नेहमी एकाच समभावात स्थिर ठेवणे; हे ज्ञानाचे मुख्य लक्षण आहे.
तरि जो या देहावरी । उदासु ऐसिया परी ।
उखिता जैसा बिढारीं । बैसला आहे ॥ ५९४ ॥
"तर जो पुरुष आपल्या या शरीराच्या बाबतीत एवढा विरक्त (उदास) असतो; जसा एखादा वाटसरू काही काळासाठी एखाद्या भाड्याच्या घरात (बिढारात) येऊन राहतो (त्या घराविषयी त्याला कोणतीही ममता नसते);"
कां झाडाची साउली । वाटे जातां मीनली ।
घरावरी तेतुली । आस्था नाहीं ॥ ५९५ ॥
"किंवा वाटेने चालताना वाटेत जशी साध्या झाडाची सावली लाभते; त्या सावलीवर जशी माणसाची कोणतीही मालकीची भावना नसते, तशीच आपल्या स्वतःच्या घरावरही ज्याची जास्त आसक्ती (आस्था) नसते."
साउली सरिसीच असे । परी असे हें नेणिजे जैसें ।
स्त्रियेचें तैसें । लोलुप्य नाहीं ॥ ५९६ ॥
"झाडाची सावली जरी अंगावर असली तरी माणूस जसा तिच्यात अडकून पडत नाही; अगदी त्याचप्रमाणे स्वतःची पत्नी जवळ असली, तरी तिच्या मोहामध्ये ज्याचे मन कधीही गुंतून पडत नाही (लोलुप्य नसते)."
आणि प्रजा जे जाली । तियें वस्ती कीर आलीं ।
कां गोरुवें बैसलीं । रुखातळीं ॥ ५९७ ॥
"आणि स्वतःची मुले-बाळे म्हणजे जणू काही काळासाठी आपल्या घरात राहण्यास आलेले पाहुणे आहेत, किंवा दुपारच्या वेळी झाडाच्या सावलीत विश्रांतीसाठी येऊन बसलेली साधी जनावरे (गोरुवे) आहेत, अशीच त्याची मुलांविषयी भावना असते."
जो संपत्तीमाजी असतां । ऐसा गमे पंडुसुता ।
जैसा कां वाटे जातां । साक्षी ठेविला ॥ ५९८ ॥
"हे पांडुपुत्रा अर्जुना, तो संपत्तीच्या आणि ऐश्वर्याच्या मध्ये राहत असूनही जगात असा अलिप्त वागतो; जसा दोन भांडणाऱ्या लोकांच्या मध्ये केवळ खरा न्याय सांगण्यासाठी उभा असलेला साक्ष देणारा (साक्षीदार) माणूस असतो."
किंबहुना पुंसा । पांजरियामाजीं जैसा ।
वेदाज्ञेसी तैसा । बिहूनि असे ॥ ५९९ ॥
"जास्त काय सांगावे, पिंजऱ्यात कोंडलेला सिंह जसा अत्यंत मर्यादेत राहतो, तसेच हा ज्ञानी पुरुष वेदांच्या पवित्र नियमांना आणि आज्ञेला मान देऊन अतिशय नम्रतेने वागत असतो."
आणि दारागृहपुत्रीं । नाहीं जया मैत्री ।
तो जाण पां धात्री । ज्ञानासि गा ॥ ६०० ॥
"आणि पत्नी (दारा), घर आणि मुले (पुत्र) यांच्या मोहजालात ज्याची बुद्धी कधीही अडकत नाही; तू निश्चित समज की तो पुरुष म्हणजेच ज्ञानाचे रक्षण करणारी साक्षात माऊली (धात्री) आहे."
महासिंधू जैसे । ग्रीष्मवर्षीं सरिसे ।
इष्टानिष्ट तैसें । जयाच्या ठायीं ॥ ६०१ ॥
ज्याप्रमाणे अथांग महासागर (महासिंधू) उन्हाळ्यात (ग्रीष्मात) कोरडा पडत नाही आणि पावसाळ्यात नद्यांचे पूर आले तरी ओसंडून वाहत नाही, तो दोन्ही काळात सारखाच शांत असतो; अगदी त्याचप्रमाणे मनासारखी चांगली (इष्ट) किंवा मनाच्या विरुद्ध वाईट (अनिष्ट) गोष्ट घडली, तरी ज्याचे अंतःकरण नेहमी एकसारखेच स्थिर असते.
कां तिन्ही काळ होतां । त्रिधा नव्हे सविता ।
तैसा सुखदुःखीं चित्ता । भेदु नाहीं ॥ ६०२ ॥
जसे सकाळ, दुपार, संध्याकाळ असे तिन्ही काळ बदलले, तरी सूर्य (सविता) स्वतः कधी तीन प्रकारचा किंवा वेगवेगळ्या स्वरूपाचा होत नाही, तो एकच असतो; त्याचप्रमाणे जीवनात सुख किंवा दुःख काहीही आले, तरी ज्याच्या चित्तामध्ये कधीही भेदभाव किंवा बदल होत नाही.
जेथ नभाचेनि पाडें । समत्वा उणें न पडे ।
तेथ ज्ञान रोकडें । वोळख तूं ॥ ६०३ ॥
या मोकळ्या आकाशाप्रमाणे (नभाच्या पाड्याप्रमाणे) ज्याच्या समभावात कधीही किंचितही उणीव भासत नाही; तू निश्चित समज की तिथे ज्ञान प्रत्यक्ष (रोकडें) प्रकट झालेले आहे.
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १०॥
माझ्या ठायी अनन्यभावाने स्थिर असणारी आणि कधीही न ढळणारी (अव्यभिचारिणी) भक्ती असणे, एकांत व पवित्र ठिकाणाचा आश्रय घेणे (विविक्तदेशसेवित्व) आणि माणसांच्या गर्दीत किंवा प्रापंचिक समुदायात अजिबात रस नसणे (अरती); ही सर्व ज्ञानाची लक्षणे आहेत.
आणि मीवांचूनि कांहीं । आणिक गोमटें नाहीं ।
ऐसा निश्चयोचि तिहीं । जयाचा केला ॥ ६०४ ॥
"आणि या जगात त्या एका परमात्म्यावाचून दुसरे काहीही सुंदर आणि हितकारक (गोमटें) नाही, असा पक्का निश्चय ज्या पुरुषाने आपल्या अंतःकरणात केला आहे."
शरीर वाचा मानस । पियालीं कृतनिश्चयाचा कोश ।
एक मीवांचूनि वास । न पाहती आन ॥ ६०५ ॥
ज्याचे शरीर, वाणी आणि मन हे जणू या एकाच दृढ निश्चयाचा साठा पिऊन तृप्त झाले आहेत; की ते भगवंताव्यतिरिक्त जगात इतर कोणत्याही बाह्य विषयाकडे कधीही वास (नजर) पाहत नाहीत.
किंबहुना निकट निज । जयाचें जाहलें मज ।
तेणें आपणयां आम्हां सेज । एकी केली ॥ ६०६ ॥
जास्त काय सांगावे, ज्याचे माझ्याशी अत्यंत जवळचे आणि जिव्हाळ्याचे (निकट निज) नाते जडले आहे; त्याने स्वतःला आणि मला जणू एकाच शेजेवर आणून एकरूप करून टाकले आहे.
रिगतां वल्लभापुढें । नाहीं आंगीं जीवीं सांकडें ।
तिये कांतेचेनि पाडें । एकसरला जो ॥ ६०७ ॥
आपल्या प्रिय पतीच्या समोर जाताना कुलवान पतिव्रता स्त्रीच्या (कांतेच्या) मनात जसा कोणताही संकोच किंवा संशय (सांकडे) उरत नाही, ती जशी पूर्णपणे एकरूप होते; अगदी त्याचप्रमाणे जो माझ्या स्वरूपाशी पूर्णपणे एकनिष्ठ (एकसरला) झाला आहे.
मिळोनि मिळतचि असे । समुद्रीं गंगाजळ जैसें ।
मी होऊनि मज तैसें । सर्वस्वें भजती ॥ ६०८ ॥
जसे गंगेचे पाणी समुद्राला मिळाल्यावर समुद्राशी अखंड एकरूप होऊनच वाहते; त्याचप्रमाणे जो स्वतः माझ्याशी तादात्म्य पावून (मी होऊन) आपले सर्वस्व अर्पण करून मला भजतो.
सूर्याच्या होण्यां होईजे । कां सूर्यासवेंचि जाइजे ।
हें विकलेपण साजे । प्रभेसि जेवीं ॥ ६०९ ॥
जसे सूर्याचा प्रकाश सूर्याच्या उगवण्यानेच निर्माण होतो आणि सूर्याच्या मावळण्यानेच त्याच्यासोबत निघून जातो; प्रकाश जसा सूर्याच्या चरणी पूर्णपणे विकला गेलेला (समर्पित) असतो आणि तीच त्याची खरी शोभा (साजे) असते.
पैं पाणियाचिये भूमिके । पाणी तळपे कौतुकें ।
ते लहरी म्हणती लौकिकें । एऱ्हवीं तें पाणी ॥ ६१० ॥
किंवा जसे पाण्याच्या विस्तृत साठ्यावर पाणीच कौतुकाने अनेक आकृत्या घेऊन चमकते; लोक त्याला व्यावहारिक भाषेत लाट (लहरी) म्हणतात, परंतु खरे पाहिले तर ते शुद्ध पाणीच असते.
जो अनन्यु यापरी । मी जाहलाहि मातें वरी ।
तोचि तो मूर्तधारी । ज्ञान पैं गा ॥ ६११ ॥
"त्याचप्रमाणे, जो पुरुष अशा प्रकारे माझ्याशी अनन्य होतो, आणि मी स्वतः बनूनही केवळ मलाच भजतो (माते वरी); तू निश्चित समज की तोच या जगातील प्रत्यक्ष मानवी रूप घेतलेले शुद्ध ज्ञान आहे."
आणि तीर्थें धौतें तटें । तपोवनें चोखटें ।
आवडती कपाटें । वसवूं जया ॥ ६१२ ॥
"आणि पवित्र तीर्थांचे किनारे, ऋषीमुनींची स्वच्छ तपोवने, किंवा डोंगरांच्या गुहा (कपाटे) या ठिकाणी जाऊन राहणे ज्याला मनापासून अतिशय आवडते."
शैलकक्षांचीं कुहरें । जळाशय परिसरें ।
अधिष्ठी जो आदरें । नगरा न ये ॥ ६१३ ॥
"डोंगरांच्या कड्यांमधील गुहा, किंवा जलाशयांचे पवित्र किनारे; या जागांवर जो मोठ्या आदराने जाऊन स्थिर होतो, परंतु माणसांच्या गजबजलेल्या शहरात (नगरात) जो कधीही येत नाही."
बढु एकांतावरी प्रीति । जया जनपदाची खंती ।
जाण मनुष्याकारें मूर्ती । ज्ञानाची तो ॥ ६१४ ॥
"ज्याची एकांतावर अतिशय गाढ प्रीती असते, आणि माणसांच्या वस्तीचा किंवा गर्दीचा (जनपदाचा) ज्याला मोठा कंटाळा (खंती) असतो; तू समज की तो माणसाच्या आकारातील साक्षात ज्ञानाचीच मूर्ती आहे."
आणिकहि पुढती । चिन्हें गा सुमती ।
ज्ञानाचिये निरुती- । लागीं सांगों ॥ ६१५ ॥
"हे चांगल्या बुद्धीच्या (सुमती) अर्जुना, आता यानंतरही खऱ्या ज्ञानाचा निर्णय स्पष्ट करण्यासाठी (निरुतीसाठी) मी तुला आणखी काही लक्षणे सांगतो, ती ऐक."
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतद्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा ॥ ११॥
अध्यात्मज्ञानामध्ये नेहमी निष्ठा असणे (अध्यात्मज्ञाननित्यत्व) आणि तत्त्वज्ञानाच्या खऱ्या अर्थाचा म्हणजेच आत्मस्वरूपाचा अखंड साक्षात्कार करून घेणे (तत्त्वज्ञानार्थदर्शन); या सर्वांना 'ज्ञान' असे म्हटले आहे, आणि याच्या उलट जे काही जगात आहे, ते सर्व 'अज्ञान' आहे.
तरी परमात्मा ऐसें । जें एक वस्तु असे ।
तें जया दिसें । ज्ञानास्तव ॥ ६१६ ॥
"तर 'परमात्मा' या नावाने जी एकच शाश्वत वस्तू या विश्वात आहे, ती वस्तू ज्याला केवळ आत्मज्ञानाच्या बळावर स्पष्टपणे दिसते."
तें एकवांचूनि आनें । जियें भवस्वर्गादि ज्ञानें ।
तें अज्ञान ऐसा मनें । निश्चयो केला ॥ ६१७ ॥
"त्या एका परमात्म्याला सोडून, या जगातील इतर प्रापंचिक गोष्टींचे किंवा स्वर्गादी सुखांचे जे काही ज्ञान जगात मानले जाते, ते सर्व केवळ अज्ञानच आहे, असा पक्का निश्चय ज्याने आपल्या मनात केला आहे."
स्वर्गा जाणें हें सांडी । भवविषयीं कान झाडी ।
दे अध्यात्मज्ञानीं बुडी । सद्भावाची ॥ ६१८ ॥
"तो स्वर्गाच्या सुखाची आशा पूर्णपणे सोडून देतो, संसारातील विषयांच्या चर्चेकडे आपले कान बंद करतो; आणि केवळ अध्यात्मज्ञानाच्या पवित्र डोहात आपल्या खऱ्या भावाची (सद्भावाची) मोठी बुडी मारतो."
भंगलिये वाटे । शोधूनिया अव्हांटे ।
निघिजे जेवीं नीटें | राजपंथें ॥ ६१९ ॥
"जसे एखादा रस्ता तुटलेला (भंगलेला) किंवा खराब असेल, तर शहाणा माणूस तो आडमार्ग (अव्हाट) सोडून सरळ आणि सुरक्षित अशा मुख्य महामार्गाने (राजपंथाने) निघून जातो."
तैसें ज्ञानजातां करी । आघवेंचि एकीकडे सारी ।
मग मन बुद्धि मोहरी । अध्यात्मज्ञानीं ॥ ६२० ॥
"अगदी त्याचप्रमाणे, तो जगातल्या सर्व प्रकारच्या इतर ज्ञानाला आणि विषयांना एका बाजूला सारून देतो; आणि आपले मन व बुद्धी पूर्णपणे केवळ अध्यात्मज्ञानाच्या मार्गावर वळवतो (मोहरी करतो)."
म्हणे एक हेंचि आथी । येर जाणणें ते भ्रांती ।
ऐसी निकुरेंसी मती । मेरु होय ॥ ६२१ ॥
"तो म्हणतो की, जगात केवळ हे एकच अध्यात्मज्ञान खरे आहे, बाकीचे सर्व व्यावहारिक शहाणपण म्हणजे केवळ मनाचा भ्रम (भ्रांती) आहे; अशी त्याची बुद्धी (मती) मेरू पर्वतासारखी अत्यंत दृढ आणि अचल होते."
एवं निश्चयो जयाचा । द्वारीं आध्यात्मज्ञानाचा ।
ध्रुव देवो गगनींचा । तैसा राहिला ॥ ६२२ ॥
"अशा प्रकारे, अध्यात्मज्ञानाच्या दारापाशी ज्याचा निश्चय आकाशातील ध्रुवताऱ्यासारखा (ध्रुव देवासारखा) अचल आणि स्थिर होऊन राहिलेला असतो."
तयाच्या ठायीं ज्ञान । या बोला नाहीं आन ।
ज्या ज्ञानीं बैसलें मन । तेव्हांचि तें तो मी ॥ ६२३ ॥
"त्याच्या ठिकाणी खरे ज्ञान आहे, या बोलण्यात किंचितही संशय नाही; कारण ज्या क्षणी त्याचे मन या अध्यात्मज्ञानात स्थिर होते, त्याच क्षणी तो आणि मी एकच होऊन जातो."
तरी बैसलेपणें जें होये । बैसतांचि बोलें न होये ।
तरी ज्ञाना तया आहे । सरिसा पाडु ॥ ६२४ ॥
"परंतु केवळ आसनावर बसल्याने जे साध्य होत नाही, तर जे अंतःकरणात स्थिर झाल्यावरच प्रकट होते; म्हणूनच त्याचे ते ज्ञान आणि माझे स्वरूप या दोघांमध्ये कोणतीही भिन्नता उरत नाही."
आणि तत्त्वज्ञान निर्मळ । फळे जें एक फळ ।
तें ज्ञेयही वरी सरळ । दिठी जया ॥ ६२५ ॥
"आणि त्या पवित्र तत्त्वज्ञानाला जे एकच अंतिम फळ येते, तीच जाणण्यासारखी मुख्य वस्तू (ज्ञेय म्हणजेच परमात्मा) आहे, यावरच ज्याची दृष्टी नेहमी सरळ स्थिर असते."
एऱ्हवीं बोधा आलेनि ज्ञानें । जरी ज्ञेय न दिसेचि मनें ।
तरी ज्ञानलाभुही न मने । जाहला सांता ॥ ६२६ ॥
"एरवी, बुद्धीला जरी थोडे ज्ञान लाभले, परंतु अंतःकरणाला जर त्या परमात्म्याचा (ज्ञेयाचा) साक्षात्कार झाला नाही; तर ते ज्ञान लाभूनही ते ज्ञान मिळाले असे म्हणता येणार नाही."
आंधळेनि हातीं दिवा । घेऊनि काय करावा ? ।
तैसा ज्ञाननिश्चयो आघवा । वायांचि जाय ॥ ६२७ ॥
"जसे एखाद्या जन्मांध माणसाच्या हातात दिवा दिला, तरी त्या दिव्याचा त्याला काय उपयोग होणार? तसाच तो केवळ शाब्दिक ज्ञानाचा निश्चय पूर्णपणे व्यर्थ (वाया) जातो."
जरि ज्ञानाचेनि प्रकाशें । परतत्त्वीं दिठी न पैसे ।
ते स्फूर्तीचि असे । अंध होऊनी ॥ ६२८ ॥
"जर ज्ञानाच्या प्रकाशाने माणसाची दृष्टी त्या परब्रह्माच्या (परतत्त्वाच्या) स्वरूपात प्रवेश करत नसेल, तर त्या ज्ञानाची भावना स्वतः आंधळी झाल्यासारखीच आहे."
म्हणौनि ज्ञान जेतुलें दावीं । तेतुली वस्तुचि आघवी ।
तें देखे ऐशी व्हावी । बुद्धि चोख ॥ ६२९ ॥
"म्हणून ज्ञानाने जेवढे काही दाखवले आहे, ती सर्व ईश्वरी वस्तूच आहे; आणि तिला प्रत्यक्ष अनुभवता यावे, एवढी माणसाची बुद्धी स्वच्छ (चोख) असावी लागते."
यालागीं ज्ञानें निर्दोखें । दाविलें ज्ञेय देखे ।
तैसेनि उन्मेखें । आथिला जो ॥ ६३० ॥
"याकरिता, ज्याने आपल्या निर्दोष ज्ञानाच्या साहाय्याने दाखवलेले ते आत्मस्वरूप (ज्ञेय) प्रत्यक्ष पाहिले आहे; अशा आत्मसाक्षात्काराने (उन्मेषाने) जो युक्त झालेला असतो."
जेवढी ज्ञानाची वृद्धी । तेवढीच जयाची बुद्धी ।
तो ज्ञान हे शब्दीं । करणें न लगे ॥ ६३१ ॥
"ज्याच्या ज्ञानाची वाढ जेवढी प्रचंड असते, तेवढीच त्याची बुद्धीही अथांग झालेली असते; त्याला केवळ मुखाने 'हा ज्ञानी आहे' असे शब्दांनी सांगण्याची गरज उरत नाही."
पैं ज्ञानाचिये प्रभेसवें । जयाची मती ज्ञेयीं पावे ।
तो हातधरणिया शिवे । परतत्त्वातें ॥ ६३२ ॥
"तर ज्ञानाच्या प्रकाशासोबत ज्याची बुद्धी थेट त्या परमात्म्याच्या (ज्ञेयाच्या) स्वरूपात जाऊन पोहोचते; तो जणू आपल्या हाताने त्या परब्रह्माच्या (परतत्त्वाच्या) स्वरूपाला स्पर्श करतो."
तोचि ज्ञान हें बोलता । विस्मो कवण पंडुसुता ? ।
काय सवितयातें सविता । म्हणावें असें ? ॥ ६३३ ॥
"तो पुरुष स्वतः साक्षात ज्ञानच बनला आहे, असे म्हणण्यात काय आश्चर्य आहे, हे पांडुपुत्रा? अहो, सूर्याला (सवित्याला) सूर्य म्हणण्यात काय नवल असणार? ते तर सत्यच आहे."
तंव श्रोतें म्हणती असो । न सांगें तयाचा अतिसो ।
ग्रंथोक्ती तेथ आडसो । घालितोसी कां ? ॥ ६३४ ॥
तोच सभेतले रसिक श्रोते ज्ञानेश्वर महाराजांना मध्येच म्हणाले, "हे निरूपण आता राहू दे, तू याचा जास्त विस्तार (अतिसो) सांगू नकोस. मूळ ग्रंथातील श्लोकाच्या अर्थाला तू असा मध्येच अडथळा (आडसो) का आणत आहेस?"
तुझा हाचि आम्हां थोरु । वक्तृत्वाचा पाहुणेरु ।
जे ज्ञानविषो फारु । निरोपिला ॥ ६३५ ॥
"तुझ्या वक्तृत्वाचा हा पाहुणचार (पाहुणेरू) आम्हाला खरोखर खूप मोठा वाटला, की तू ज्ञानाच्या या विषयाचे अतिशय सविस्तर आणि सुंदर निरूपण केलेस."
रसु होआवा अतिमात्रु । हा घेतासि कविमंत्रु ।
तरी अवंतूनि शत्रु । करितोसि कां गा ? ॥ ६३६ ॥
"निरूपणात साहित्याचा रस भरपूर (अतिमात्र) असावा, हा कवींचा मुख्य नियम (मंत्र) तू लक्षात घेतलास; परंतु या रसाचा स्वीकार करताना तू आम्हाला मध्येच थांबवून आमचा शत्रू का होत आहेस?"
ठायीं बैसतिये वेळे । जे रससोय घेऊनि पळे ।
तियेचा येरु वोडव मिळे । कोणा अर्था ? ॥ ६३७ ॥
"जेवायला (पंक्तीत) बसण्याच्या वेळेसच जर कोणी अन्नाचा उत्तम बेत (रससोय) घेऊन पळून गेला, तर मग त्या भुकेलेल्या माणसाला पुढील कोणत्या अन्नाचा आनंद मिळणार?"
आघवाचि विषयीं भादी । परी सांजवणीं टेंकों नेदी ।
ते खुरतोडी नुसधी । पोषी कवण ? ॥ ६३८ ॥
"जी गाय दिवसभर भरपूर चरते (भादी), परंतु संध्याकाळी दूध काढण्याच्या वेळेस (सांजवणीला) मालकाला जवळही येऊ देत नाही; अशा नुसत्या लाथा मारणाऱ्या (खुरतोडी) गाईचे संगोपन कोण करणार?"
तैसी ज्ञानीं मती न फांके । येर जल्पती नेणों केतुकें ।
परि तें असो निकें । केलें तुवां ॥ ६३९ ॥
"तसेच, जर ज्ञानाच्या मूळ अर्थात बुद्धी शिरली नाही, तर इतर लोक केवळ मुखाने कितीही बडबड (जल्प) करोत, त्याचा काही उपयोग नाही; परंतु तू जे काही केलेस, ते अतिशय उत्तम (निके) केलेस."
जया ज्ञानलेशोद्देशें । कीजती योगादि सायासें ।
तें धणीचें आथी तुझिया ऐसें । निरूपण ॥ ६४० ॥
"ज्या ज्ञानाच्या एका लहानशा कणासाठी (लेशोद्देशासाठी) लोक योगाचे कठीण कष्ट (सायास) करतात; ते ज्ञान ऐकून तृप्तता (धणी) व्हावी, असे सुंदर तुझे हे निरूपण आहे."
अमृताची सातवांकुडी । लागो कां अनुघडी ।
सुखाच्या दिवसकोडी । गणिजतु कां ॥ ६४१ ॥
"अहो, अमृताचा पाऊस जर सतत (अनुघडी) पडू लागला, तर त्याला कोणी नको म्हणेल का? किंवा सुखाचे कोट्यवधी दिवस लाभले, तर त्याची कोणी मोजणी करत बसेल का?"
पूर्णचंद्रेंसीं राती । युग एक असोनि पहाती ।
तरी काय पाहात आहाती । चकोर ते ? ॥ ६४२ ॥
"पूर्ण चंद्राने प्रकाशलेली सुंदर रात्र जर एका युगाएवढी मोठी झाली, तरी चकोर पक्षी कधी चंद्राकडे पाहताना कंटाळतील का? ते तर आनंदाने पाहतच राहतील."
तैसें ज्ञानाचें बोलणें । आणि येणें रसाळपणें ।
आतां पुरे कोण म्हणे ? । आकर्णितां ॥ ६४३ ॥
"तसेच या ज्ञानाचे बोलणे आणि त्यातही एवढा गोड रसाळपणा लाभल्यावर, हे ऐकताना (आकर्णिताना) आता 'पुरे' असे कोण बरे म्हणेल?"
आणि सभाग्यु पाहुणा ये । सुभगाचि वाढती होये ।
तैं सरों नेणें रससोये । ऐसें आथी ॥ ६४४ ॥
"आणि जेव्हा एखादा अतिशय भाग्यवान (सभाग्य) पाहुणा घरी येतो, आणि वाढणारी स्त्रीही जेव्हा मोठ्या प्रेमाची असते; तेव्हा त्या जेवणाचा गोडवा कधीही संपत नाही (सरो नेणे), तसेच हे झाले आहे."
तैसा जाहला प्रसंगु । जे ज्ञानीं आम्हांसि लागु ।
आणि तुजही अनुरागु । आथि तेथ ॥ ६४५ ॥
"तसाच हा सुंदर प्रसंग घडला आहे, की आम्हाला या ज्ञानाच्या कथेत मोठा रस लागला आहे, आणि तुलाही हे ज्ञान सांगण्यात अतिशय अथांग प्रेम (अनुराग) आहे."
म्हणौनि यया वाखाणा- । पासीं से आली चौगुणा ।
ना म्हणों नयेसि देखणा ? । होसी ज्ञानी ॥ ६४६ ॥
"म्हणूनच तुझ्या या वर्णनाला (वाखाणाला) आता चौपटीने मोठी शोभा आली आहे. तू स्वतः मोठा सुजाण आणि ज्ञानी आहेस, तर आम्हाला नाही म्हणू नकोस."
तरी आतां ययावरी । प्रज्ञेच्या माजघरीं ।
पदें साच करीं । निरूपणीं ॥ ६४७ ॥
"तर आता यानंतर, तुझ्या बुद्धीच्या (प्रज्ञेच्या) मुख्य गाभाऱ्यात (माजघरी) श्लोकातील पदांचा खरा अर्थ घेऊन तू सुंदर निरूपण सुरू कर."
या संतवाक्यासरिसें । म्हणितलें निवृत्तिदासें ।
माझेंही जी ऐसें । मनोगत ॥ ६४८ ॥
संतांचे हे प्रेमळ शब्द ऐकताच निवृत्तीनाथांचे दास ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले, "अहो, माझे स्वतःचे मनोगतही अगदी असेच आहे!"
यावरी आतां तुम्हीं । आज्ञापिला स्वामी ।
तरी वायां वागू मी । वाढों नेदी ॥ ६४९ ॥
"आता तुम्ही श्रोत्यांनी मला आज्ञा दिली आहे, हे माझ्या स्वामींनो! तर मी आता या कथेचा व्यर्थ विस्तार (वागू) मुळीच वाढू देणार नाही."
एवं इयें अवधारा । ज्ञानलक्षणें अठरा ।
श्रीकृष्णें धनुर्धरा । निरूपिला ॥ ६५० ॥
"तर तुम्ही सर्व श्रोत्यांनी लक्षात घ्यावे; अशी ही एकूण अठरा प्रकारची ज्ञानाची मुख्य लक्षणे श्रीकृष्णाने धनुर्धारी अर्जुनाला सविस्तर सांगितली आहेत."
मग म्हणें या नांवें । ज्ञान एथ जाणावें ।
हे स्वमत आणि आघवें । ज्ञानियेही म्हणती ॥ ६५१ ॥
मग श्रीकृष्ण म्हणाले, "या सर्व लक्षणांनाच जगात खरे 'ज्ञान' समजावे; हे माझे स्वतःचे मत आहे आणि विश्वातील सर्व थोर ज्ञानी पुरुषही याच मताचा स्वीकार करतात."
करतळावरी वाटोळा । डोलतु देखिजे आंवळा ।
तैसें ज्ञान आम्हीं डोळां । दाविलें तुज ॥ ६५२ ॥
"आपल्या हाताच्या तळव्यावर (करतळावर) ठेवलेला गोल आवळा जसा अगदी स्पष्टपणे डोळ्यांना दिसतो; तसेच खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप मी तुला डोळ्यांसमोर स्पष्ट करून दाखवले आहे."
आतां धनंजया महामती । अज्ञान ऐसी वदंती ।
तेंही सांगों व्यक्ती । लक्षणेंसीं ॥ ६५३ ॥
"आता, हे मोठ्या बुद्धीच्या धनंजया अर्जुना, ज्याला जगात 'अज्ञान' असे म्हणतात; त्याचेही स्वरूप मी तुला वेगवेगळ्या लक्षणांसह स्पष्ट करून सांगतो."
एऱ्हवीं ज्ञान फुडें जालिया । अज्ञान जाणवे धनंजया ।
जें ज्ञान नव्हे तें अपैसया । अज्ञानचि ॥ ६५४ ॥
"एरवी, ज्ञान डोळ्यांसमोर स्पष्ट झाल्यावर अज्ञान ओळखणे खूप सोपे जाते, हे धनंजया! कारण जे जे काही ज्ञान नाही, ते सर्व आपोआप (अपैसया) अज्ञानच ठरते."
पाहें पां दिवसु आघवा सरे । मग रात्रीची वारी उरे ।
वांचूनि कांहीं तिसरें । नाहीं जेवीं ॥ ६५५ ॥
"तूच नीट विचार कर, की संपूर्ण दिवस संपून गेल्यावर केवळ रात्रीचीच वेळ (वारी) शिल्लक उरते; त्या दोघांशिवाय जगात तिसरे काहीही नसते."
तैसें ज्ञान जेथ नाहीं । तेंचि अज्ञान पाहीं ।
तरी सांगों कांहीं कांहीं । चिन्हें तियें ॥ ६५६ ॥
"तसेच, ज्या ठिकाणी ज्ञान उरत नाही, तिथे केवळ अज्ञानच शिल्लक राहते, हे लक्षात घे. तर आता मी तुला त्या अज्ञानाची काही मुख्य लक्षणे सांगतो."
तरी संभावने जिये । जो मानाची वाट पाहे ।
सत्कारें होये । तोषु जया ॥ ६५७ ॥
"तर, जो पुरुष केवळ स्वतःच्या मोठेपणाच्या (संभावनेच्या) कल्पनेत जगतो, जो नेहमी लोकांकडून मिळणाऱ्या मानाची वाट पाहतो; आणि लोकांनी सत्कार केला की ज्याला सर्वात मोठा आनंद (तोष) होतो."
गर्वें पर्वताचीं शिखरें । तैसा महत्वावरूनि नुतरे ।
तयाचिया ठायीं पुरे । अज्ञान आहे ॥ ६५८ ॥
"जो आपल्या गर्वामुळे जणू डोंगराच्या शिखरावर बसल्यासारखा वागतो आणि स्वतःच्या मोठेपणावरून कधीही खाली उतरत नाही; तू निश्चित समज की त्याच्या ठिकाणी पूर्णपणे अज्ञान भरलेले आहे."
आणि स्वधर्माची मांगळी । बांधे वाचेच्या पिंपळीं ।
उभिला जैसा देउळीं । जाणोनि कुंचा ॥ ६६९ ॥
"आणि जो आपल्या कर्तव्याचा किंवा पुण्याचा ढोल आपल्या जिभेवर (वाचेच्या पिंपळावर) सतत वाजवत असतो; जसा देवळात झाडलोट करणारा नोकर हातात कुंचा धरून गर्वाने उभा राहतो."
घाली विद्येचा पसारा । सूये सुकृताचा डांगोरा ।
करी तेतुलें मोहरा । स्फीतीचिया ॥ ६६० ॥
"जो आपल्या साध्या शिक्षणाचा किंवा विद्येचा मोठा पसारा मांडतो, आपल्या चांगल्या कर्माची जगात दवंडी (डांगोरा) पिटवतो; आणि तो जे जे काही करतो, ते केवळ स्वतःची कीर्ती (स्फीती) वाढवण्यासाठीच करतो."
आंग वरिवरी चर्ची । जनातें अभ्यर्चितां वंची ।
तो जाण पां अज्ञानाची । खाणी एथ ॥ ६६१ ॥
"जो शरीराला बाहेरून सुंदर सुगंधी द्रव्यांनी सजवतो, परंतु लोकांचा आदर करताना मात्र मनात कपट ठेवून त्यांना फसवतो (वंचित करतो); तो पुरुष म्हणजे जगात अज्ञानाची साक्षात मोठी खाणच आहे."
आणि वन्ही वनीं विचरे । तेथ जळती जैसीं जंगमें स्थावरें ।
तैसें जयाचेनि आचारें । जगा दुःख ॥ ६६२ ॥
"जसा जंगलात वणवा (वन्ही) पसरला की त्यात झाडे आणि जनावरे (स्थावर आणि जंगम) सर्व काही जळून खाक होतात; तसेच ज्याच्या वागण्यामुळे (आचाराने) जगातल्या सर्व लोकांना केवळ दुःखच मिळते."
कौतुकें जें जें जल्पे । तें साबळाहूनि तीख रुपे ।
विषाहूनि संकल्पें । मारकु जो ॥ ६६३ ॥
"तो सहज गमतीने जरी काही बोलला (जल्पला), तरी त्याचे ते शब्द लोखंडी पहारीपेक्षाही (साबळापेक्षाही) जास्त तीक्ष्ण टोचतात; आणि मनातील दुष्ट विचारांनी जो साध्या विषापेक्षाही जास्त मारक असतो."
तयातें बहु अज्ञान । तोचि अज्ञानाचें निधान ।
हिंसेसि आयतन । जयाचें जिणें ॥ ६६४ ॥
"त्याच्या ठिकाणी अथांग अज्ञान असते, तोच अज्ञानाचे मुख्य भांडार आहे; आणि ज्याचे संपूर्ण जीवन केवळ हिंसेचे राहण्याचे घर (आयतन) बनलेले असते."
आणि फुंकें भाता फुगे । रेचिलिया सवेंचि उफगे ।
तैसा संयोगवियोगें । चढे वोहटे ॥ ६६५ ॥
"जसा लोहाराचा भाता हवेने फुंकर मारताच फुगतो आणि हवा काढून घेताच लगेच बसून (उफगून) जातो; तसेच जगातल्या साध्या नफ्या-तोट्याने किंवा संयोग-वियोगाने ज्याचे मन सारखे वर चढते आणि खाली ओसरते."
पडली वारयाचिया वळसा । धुळी चढे आकाशा ।
हरिखा वळघे तैसा । स्तुतीवेळे ॥ ६६६ ॥
"वाऱ्याच्या भोवऱ्यात सापडलेली माती-धूळ जशी एका क्षणात आकाशात उंच चढते; लोकांनी साधी स्तुती केली की जो तसाच अभिमानाच्या आकाशात आनंदाने (हरिखाने) उडून जातो."
निंदा मोटकी आइके । आणि कपाळ धरूनि ठाके ।
थेंबें विरे वारोनि शोखे । चिखलु जैसा ॥ ६६७ ॥
"लोकांनी केलेली साधी निंदा जरी कानावर पडली, तरी जो लगेच कपाळ धरून हताश होऊन बसतो; जसा पाण्याचा थेंब पडला की चिखल मऊ होतो आणि वारा सुटला की लगेच वाळून कडक होतो."
तैसा मानापमानीं होये । जो कोण्हीचि उर्मी न साहे ।
तयाच्या ठायीं आहे । अज्ञान पुरें ॥ ६६८ ॥
"अशी ज्याची मान आणि अपमानाच्या बाबतीत अवस्था होते, जो जगातील सुख-दुःखाची एकही लाट (ऊर्मी) सहन करू शकत नाही; तू समज की त्याच्या ठिकाणी पूर्णपणे अज्ञान भरलेले आहे."
आणि जयाचिया मनीं गांठी । वरिवरी मोकळी वाचा दिठी ।
आंगें मिळे जीवें पाठीं । भलतया दे ॥ ६६९ ॥
"आणि ज्याच्या मनात नेहमी कपटाची गाठ बांधलेली असते, परंतु वरवर मात्र त्याची वाणी आणि नजर अतिशय मोकळी दिसते; जो शरीराने मित्रासारखा मिळून वागतो, पण पाठीमागून मात्र भलत्यालाच दगा देतो."
व्याधाचे चारा घालणें । तैसें प्रांजळ जोगावणें ।
चांगाचीं अंतःकरणें । विरु करी ॥ ६७० ॥
"पारध्याने (व्याधाने) पशूंना पकडण्यासाठी जसे वरून गोड अन्न किंवा चारा टाकावा, तसेच त्याचे वरवरचे प्रामाणिक वागणे असते; ज्याच्या साहाय्याने तो चांगल्या भोळ्या लोकांच्या मनात कपटाचे वैर (वीरू) निर्माण करतो."
गार शेवाळें गुंडाळली । कां निंबोळी जैसी पिकली ।
तैसी जयाची भली । बाह्य क्रिया ॥ ६७१ ॥
"जसा एखादा थंड दगड (गार) बाहेरून मऊ हिरव्या शेवाळाने वेढलेला असतो, किंवा जशी कडुलिंबाची फळे (निंबोळी) पिकल्यावर वरून अतिशय पिवळी आणि सुंदर दिसतात; तसेच ज्याचे वरवरचे कृत्य अतिशय चांगले दिसते (पण आत मात्र कडू आणि कठीण असते)."
अज्ञान तयाचिया ठायीं । ठेविलें असे पाहीं ।
याबोला आन नाहीं । सत्य मानीं ॥ ६७२ ॥
"अशा कपटी पुरुषाच्या ठिकाणीच अज्ञान कायमचे साठवून ठेवलेले असते; या बोलण्यात दुसरे कोणतेही मत नाही, हे तू सत्य मान."
आणि गुरुकुळीं लाजे । जो गुरुभक्ती उभजे ।
विद्या घेऊनि माजे । गुरूसींचि जो ॥ ६७३ ॥
"आणि सद्गुरूंच्या घरी जायला ज्याला मोठी लाज वाटते, जो गुरुभक्तीचा कंटाळा (उबग) धरतो; आणि गुरूंकडूनच ज्ञान किंवा विद्या शिकून, शेवटी उलट गुरूंसोबतच गर्वाने (माजाने) वाद घालायला लागतो."
तयाचें नाम घेणें । तें वाचे शूद्रान्न होणें ।
परी घडलें लक्षणें । बोलतां इयें ॥ ६७४ ॥
"अशा कृतघ्न माणसाचे साधे नाव घेणे म्हणजे सुद्धा आपल्या जीभेशी (वाचेशी) शूद्राचे अन्न खाण्यासारखे अपवित्र कर्म आहे; परंतु अज्ञानाची लक्षणे सांगताना मला त्याचा उल्लेख करावा लागला."
आता गुरुभक्तांचें नांव घेवों । तेणें वाचेसि प्रायश्चित देवों ।
गुरुसेवका नांव पावों । सूर्यु जैसा ॥ ६७५ ॥
"आता आपण खऱ्या गुरुभक्तांचे नाव घेऊया, ज्यामुळे माझ्या जीभेला पवित्रतेचे प्रायश्चित लाभेल; कारण गुरुसेवकाचे नाव म्हणजे जणू अंधार दूर करणारा साक्षात सूर्यच आहे."
येतुलेनि पांगु पापाचा । निस्तरेल हे वाचा ।
जो गुरुतल्पगाचा । नामीं आला ॥ ६७६ ॥
"एवढ्या पवित्र नावाने माझ्या जीभेला लागलेला पापाचा डाग पूर्णपणे धुवून निघेल; जो आधी त्या गुरूंशी द्रोह करणाऱ्याच्या नावाच्या उल्लेखाने आला होता."
हा ठायवरी । तया नामाचें भय हरी ।
मग म्हणे अवधारीं । आणिकें चिन्हें ॥ ६७७ ॥
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, श्रीकृष्णाने या मर्यादेपर्यंत त्या वाईट नावाचे भय दूर केले; आणि मग अर्जुनाला म्हणाले, "आता तू अज्ञानाची पुढील लक्षणे ऐक."
तरि आंगें कर्में ढिला । जो मनें विकल्पें भरला ।
अडवींचा अवगळला । कुहा जैसा ॥ ६७८ ॥
"तर, जो पुरुष स्वतःचे कर्तव्य (कर्म) करताना अत्यंत आळशी किंवा ढिला असतो, परंतु ज्याचे मन नेहमी नको त्या संशयांनी (विकल्पांनी) भरलेले असते; जशी जंगलात (अडवीत) पडलेली एखादी ओसाड विहीर (कुहा) असते."
तया तोंडीं कांटिवडे । आंतु नुसधीं हाडें ।
अशुचि तेणें पाडें | सबाह्य जो ॥ ६७९ ॥
"त्या विहिरीच्या तोंडावर जशी काटेरी झुडपे उगवलेली असतात, आणि आत डोकावून पाहिले तर केवळ जनावरांची मृत हाडे पडलेली असतात; अगदी त्याचप्रमाणे जो अंतर्बाह्य अतिशय अपवित्र (अशुची) असतो."
जैसें पोटालागीं सुणें । उघडें झांकलें न म्हणे ।
तैसें आपलें परावें नेणे | द्रव्यालागीं ॥ ६८० ॥
"जसे स्वतःचे पोट भरण्यासाठी एखादे कुत्रे (सुणे) अन्न उघडे आहे की झाकून ठेवलेले आहे, याचा कोणताही विचार करत नाही; तसेच जो पैशाच्या (द्रव्याच्या) लोभापोटी आपले काय आणि परके काय, याचा कोणताही विचार करत नाही."
इया ग्रामसिंहाचिया ठायीं । जैसा मिळणी ठावो अठावो नाहीं ।
तैसा स्त्रीविषयीं कांहीं । विचारीना ॥ ६८१ ॥
"या कुत्र्यासारख्या (ग्रामसिंहासारख्या) माणसाच्या ठिकाणी जसा चांगल्या आणि वाईट जागेचा कोणताही विचार नसतो; तसेच तो वासनेच्या बाबतीत किंवा स्त्रीविषयी कधीही कोणताही विवेक बाळगत नाही."
कूर्माचा वेळु चुके । कां नित्य नैमित्तिक ठाके ।
तें जया न दुखे । जीवामाजीं ॥ ६८२ ॥
"आपल्या चांगल्या कर्माची योग्य वेळ टळून गेली, किंवा रोजचे नित्य-नैमित्तिक नियम करायचे राहून गेले; तरी ज्याच्या मनाला (जीवाला) त्याचे कधीही किंचितही दुःख होत नाही."
पापी जो निसुगु । पुण्याविषयीं अतिनिलागु ।
जयाचिया मनीं वेगु | विकल्पाचा ॥ ६८३ ॥
"जो मूळचाच पापी आणि निर्लज्ज (निसुगू) असतो, चांगल्या पुण्याच्या कामाविषयी जो अत्यंत आळशी (निलागू) असतो; आणि ज्याच्या मनात नेहमी वाईट संशयाचा मोठा वेग चालू असतो."
तो जाण निखिळा । अज्ञानाचा पुतळा ।
जो बांधोनि असे डोळां | वित्ताशेतें ॥ ६८४ ॥
"तू निश्चित समज की तो पुरुष म्हणजे साक्षात अज्ञानाचा अखंड पुतळाच आहे; ज्याने आपल्या डोळ्यांवर केवळ पैशाच्या आशेची (वित्ताशेची) पट्टी बांधून ठेवली आहे."
आणि स्वार्थें अळुमाळें । जो धैर्यापासोनि चळे ।
जैसें तृणबीज ढळे | मुंगियेचेनी ॥ ६८५ ॥
"आणि स्वतःच्या अगदी लहानात लहान स्वार्थाला धक्का लागला, तरी ज्याचे धैर्य आपल्या जागेवरून लगेच ढळते; जसे जमिनीवर पडलेले साधे गवत किंवा बी एका लहानशा मुंगीच्या चालण्यानेही लगेच जागचे हलते."
पावो सूदलिया सवें । जैसें थिल्लर कालवे ।
तैसा भयाचेनि नांवें । गजबजे जो ॥ ६८६ ॥
"जसे साध्या पाण्याच्या डबक्यात (थिल्लरात) माणसाचा पाऊल पडताच ते पाणी चिखलाने लगेच गढूळ (कालवले) होते; तसेच संकटाची साधी बातमी ऐकताच जो भीतीने पूर्णपणे गोंधळून (गजबजून) जातो."
मनोरथांचिया धारसा । वाहणें जयाचिया मानसा ।
पूरीं पडिला जैसा । दुधिया पाहीं ॥ ६८७ ॥
"मनातील अनेक इच्छांच्या ओघात ज्याचे मन नेहमी वाहात असते; जसे नदीच्या मोठ्या पुरात पडलेले भोपळ्याचे (दुधियाचे) फळ पाण्याच्या प्रवाहासोबत सैरावैरा वाहत जाते."
वायूचेनि सावायें । धू दिगंतरा जाये ।
दुःखवार्ता होये । तसें जया ॥ ६८८ ॥
"वाऱ्याच्या साहाय्याने (सावायाने) धूळ जशी चहूकडे पसरून जाते, तसेच दुःखाची साधी बातमी ऐकताच ज्याच्या मनाची अवस्था गोंधळलेली होते."
वाउधणाचिया परी । जो आश्रो कहींचि न धरी ।
क्षेत्रीं तीर्थीं पुरीं । थारों नेणे ॥ ६८९ ॥
"मोठ्या वावटळीसारखा (वाउधणासारखा) जो जगात कुठेही एका जागी स्थिर राहत नाही; जो कोणत्याही पवित्र क्षेत्रात, तीर्थावर किंवा शहरात कधीही शांत बसणे (थारो नेणे) जाणत नाही."
कां मातलिया सरडा । पुढती बुडुख पुढती शेंडा ।
हिंडणवारा कोरडा | तैसा जया ॥ ६९० ॥
"अथवा जसा माजलेला सरडा झाडाच्या बुंध्यापासून थेट शेंड्यापर्यंत सतत वर-खाली पळत असतो, किंवा जसा कोरडा वारा सतत चहूकडे घोंघावत असतो, तसाच जो सतत भटकत राहतो."
जैसा रोविल्याविणें । रांजणु थारों नेणे ।
तैसा पडे तैं राहणें । एऱ्हवीं हिंडे ॥ ६९१ ॥
"जसे जमिनीखाली मातीत पुरल्याशिवाय पाण्याचे मोठे माठ (रांजण) एका जागी स्थिर उभे राहू शकत नाहीत; तसेच जो थकल्यावर केवळ एका जागी पडतो, एरवी मात्र सतत नाहक हिंडत असतो."
तयाच्या ठायीं उदंड । अज्ञान असे वितंड ।
जो चांचल्यें भावंड | मर्कटाचें ॥ ६९२ ॥
"त्याच्या ठिकाणी प्रचंड आणि उदंड अज्ञान भरलेले असते; जो चंचळपणाच्या बाबतीत साक्षात माकडाचा (मर्कटाचा) सख्खा भाऊ वाटतो."
आणि पैं गा धनुर्धरा । जयाचिया अंतरा ।
नाहीं वोढावारा । संयमाचा ॥ ६९३ ॥
"आणि हे धनुर्धरा अर्जुना, ज्याच्या अंतःकरणाला आपल्या इंद्रियांना आवरण्याचा (संयमाचा) कोणताही अडथळा किंवा लगाम (वोढावारा) नसतो."
लेंडिये आला लोंढा । न मानी वाळुवेचा वरवंडा ।
तैसा निषेधाचिया तोंडा | बिहेना जो ॥ ६९४ ॥
"साध्या पाण्याच्या ओढ्याला (लेंडियेला) जेंव्हा मोठा पूर आताे, तेव्हा तो जसा वाळूच्या साध्या बांधाला (वरवंड्याला) जुमानत नाही; तसेच शास्त्राने ज्या वाईट कर्मांचा निषेध केला आहे, त्यांना जो अजिबात भीत नाही."
व्रतातें आड मोडी । स्वधर्मु पायें वोलांडी ।
नियमाची आस तोडी | जयाची क्रिया ॥ ६९५ ॥
"जो चांगल्या व्रतांना मध्येच मोडून टाकतो, स्वतःच्या कर्तव्याला (स्वधर्माला) पायाखाली तुडवतो; आणि शास्त्राच्या नियमांची आशा पूर्णपणे सोडून देऊन वाईट वागतो."
नाहीं पापाचा कंटाळा । नेणें पुण्याचा जिव्हाळा ।
लाजेचा पेंडवळा । खाणोनि घाली ॥ ६९६ ॥
"ज्याला पापकर्म करण्याचा कोणताही कंटाळा नसतो, ज्याला पुण्याविषयी अंतःकरणात कधीही जिव्हाळा वाटत नाही; आणि ज्याने आपल्या मनातील लाजेचा बांध पूर्णपणे खणून नष्ट केला आहे."
कुळेंसीं जो पाठमोरा । वेदाज्ञेसीं दुऱ्हा ।
कृत्याकृत्यव्यापारा | निवाडु नेणे ॥ ६९७ ॥
"जो आपल्या उत्तम कुळाच्या परंपरेला पाठ फिरवतो, वेदांच्या आज्ञेपासून नेहमी दूर (दुऱ्हा) राहतो; आणि काय करावे आणि काय करू नये (कृत्याकृत्य), याचा कोणताही अचूक निवाडा जो जाणत नाही."
वसू जैसा मोकाटु । वारा जैसा अफाटु ।
फुटला जैसा पाटु | निर्जनीं ॥ ६९८ ॥
"मोकळा सोडून दिलेला माजलेला सांड (वसू) जसा सैरावैरा पळतो, वारा जसा अथांग वाहतो, किंवा जंगलात (निर्जनीत) पाण्याच्या पाटाचा बांध फुटल्यावर जसे पाणी चहूकडे वाहून जाते."
आंधळें हातिरूं मातलें । कां डोंगरीं जैसें पेटलें ।
तैसें विषयीं सुटलें । चित्त जयाचें ॥ ६९९ ॥
"अथवा जसा माजलेला एखादा आंधळा हत्ती रानात सुटावा, किंवा वाळलेल्या डोंगरावर जशी मोठी आग (वणवा) पेटून वेगाने पसरावी; तसेच ज्याचे चित्त बाह्य विषयांच्या भोगात सैरावैरा सुटलेले असते."
पैं उबधडां काय न पडे । मोकाटु कोणां नातुडे ।
ग्रामद्वारींचे आडें । नोलांडी कोण ॥ ७०० ॥
"अहो, उघड्या टाकलेल्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर कोणती घाण पडत नाही? मोकळे सोडलेले जनावर कोणाच्या शेतात शिरत नाही? आणि गावच्या दारावर आडवा टाकलेला सांधा (आडे) ओलांडून कोण जात नाही? सर्वच जातात."
जैसें सत्रीं अन्न जालें । कीं सामान्या बीक आलें ।
वाणसियेचें उभलें । कोण न रिगे ? ॥ ७०१ ॥
"जसे अन्नछत्रात (सत्रात) तयार झालेले अन्न कोणीही खाऊ शकते, किंवा बाजारात सर्वसामान्यांसाठी आलेले साधे सामान कोणीही विकत घेऊ शकते; अथवा वेश्येच्या उघड्या दारातून कोण आत जात नाही बरं?"
तैसें जयाचें अंतःकरण । तयाच्या ठायीं संपूर्ण ।
अज्ञानाची जाण । ऋद्धि आहे ॥ ७०२ ॥
"तसेच ज्याचे अंतःकरण सर्वांसाठी असे मोकळे आणि स्वैराचारी असते; तू निश्चित समज की त्याच्या ठिकाणी अज्ञानाचे मोठे ऐश्वर्य (ऋद्धी) भरलेले आहे."
आणि विषयांची गोडी । जो जीतु मेला न संडी ।
स्वर्गींही खावया जोडी । येथूनिची ॥ ७०३ ॥
"आणि जगातल्या सुख-भोगांची (विषयांची) गोडी जो जिवंत असताना किंवा मरतानाही कधी सोडत नाही; आणि स्वर्गात गेल्यावरही आपल्याला हेच भोग मिळावेत, यासाठी जो आजपासूनच तयारी करतो."
जो अखंड भोगा जचे । जया व्यसन काम्यक्रियेचें ।
मुख देखोनि विरक्ताचें | सचैल करी ॥ ७०४ ॥
"जो अहोरात्र केवळ भोगांमध्येच गुंतलेला (जचलेला) असतो, ज्याला संसारी इच्छांच्या कर्माचे मोठे व्यसन असते; आणि एखाद्या विरक्त संताचे साधे मुख पाहिले, तरी जो आपले कपडे विटाळले म्हणून कपड्यांसह स्नान (सचैल स्नान) करतो."
विषो शिणोनि जाये । परि न शिणे सावधु नोहे ।
कुहीला हातीं खाये । कोढी जैसा ॥ ७०५ ॥
"भोग भोगून त्याचे शरीर जरी थकले (शिणले), तरी त्याची वासना कधी संपत नाही आणि तो कधी सावध होत नाही; जसा शरीराने सडलेला (कुहिलेला) कुष्ठरोगी आपल्या हाताने पुन्हा वाईट अन्न खातो."
खरी टेंकों नेदी उडे । लातौनि फोडी नाकाडें ।
तऱ्ही जेवीं न काढे । माघौता खरु ॥ ७०६ ॥
"जसे गाढवीण (खरी) आपल्या जवळ येऊ देत नाही, लाथा मारून नाक तोंड फोडून टाकते; तरीही मूर्ख गाढव (खरू) जसा आपला हट्ट सोडून कधीही मागे हटत नाही."
तैसा जो विषयांलागीं । उडी घाली जळतिये आगीं ।
व्यसनाची आंगीं । लेणीं मिरवी ॥ ७०७ ॥
"तसाच जो या विषयांच्या सुखासाठी जळणाऱ्या आगीतही उडी मारायला तयार होतो; आणि आपल्या अंगावर वाईट व्यसनांचेच दागिने (लेणी) अभिमानाने मिरवतो."
फुटोनि पडे तंव । मृग वाढवी हांव ।
परी न म्हणे ते माव । रोहिणीची ॥ ७०८ ॥
"तहान लागलेला हरीण (मृग) जोपर्यंत दमाट होऊन पडत नाही, तोपर्यंत मृगजळाच्या मागे धावण्याचा आपला हट्ट (हांव) सोडत नाही; त्याला समजतेच नाही की ते पाणी नसून केवळ उन्हाचा भास (रोहिणीची माव) आहे."
तैसा जन्मोनि मृत्यूवरी । विषयीं त्रासितां बहुतीं परी ।
तऱ्ही त्रासु नेघे धरी । अधिक प्रेम ॥ ७०९ ॥
"त्याचप्रमाणे, जन्मापासून मृत्यू येईपर्यंत या संसारात अनेक प्रकारची संकटे आणि त्रास भोगूनही; जो विषयांचा कधी कंटाळा धरत नाही, उलट त्यांच्यावर अधिकच प्रेम करतो."
पहिलिये बाळदशे । आई बा हेंचि पिसें ।
तें सरे मग स्त्रीमांसें । भुलोनि ठाके ॥ ७१० ॥
"सुरुवातीला लहानपणात त्याला केवळ आपले आई-बाबा यांचेच मोठे वेड (पिसे) लागलेले असते; ते वय संपले की तो स्त्रीच्या शरीराच्या मोहात पूर्णपणे भुलून जातो."
मग स्त्री भोगितां थावों । वृद्धाप्य लागे येवों ।
तेव्हां तोचि प्रेमभावो । बाळकांसि आणी ॥ ७११ ॥
"त्यानंतर स्त्रीचे भोग भोगता भोगता जेव्हा डोक्यावर म्हातारपण येऊन ठेपते; तेव्हा तोच त्याचा जुना मोहाचा भाव आपल्या नातवंडांवर आणि मुलांवर खिळून राहतो."
आंधळें व्यालें जैसें । तैसा बाळें परिवसे ।
परि जीवें मरे तों न त्रासे | विषयांसि जो ॥ ७१२ ॥
"जसे एखाद्या जन्मांध प्राण्याने पिल्लांना जन्म द्यावा आणि त्याने त्यांच्यातच गुंतून राहावे; तसाच जो जन्मापासून मरेपर्यंत या विषयांच्या भोगाला कधीही कंटाळत नाही."
जाण तयाच्या ठायीं । अज्ञानासि पारु नाहीं ।
आतां आणीक कांहीं । चिन्हें सांगों ॥ ७१३ ॥
"तू समज की त्याच्या ठिकाणी असलेल्या अज्ञानाला जगात कोणताही अंत (पार) नाही. आता मी तुला याची आणखी काही लक्षणे सांगतो."
तरि देह हाचि आत्मा । ऐसेया जो मनोधर्मा ।
वळघोनियां कर्मा । आरंभु करी ॥ ७१४ ॥
"तर, 'हे शरीर म्हणजेच माझा मुख्य आत्मा आहे' अशा अज्ञानी कल्पनेचा (मनोधर्माचा) आश्रय घेऊन, जो जगातील सर्व स्वार्थी कर्मांना सुरुवात करतो."
आणि उणें कां पुरें । जें जें कांहीं आचरे ।
तयाचेनि आविष्करें । कुंथों लागे ॥ ७१५ ॥
"आणि स्वतःकडून थोडे कमी किंवा जास्त जे काही कर्म घडले, त्याचा जगात मोठा गवगवा (आविष्कार) करून जो अभिमानाने फुशारक्या मारू (कुंथू) लागतो."
डोईये ठेविलेनि भोजें । देवलविसें जेवीं फुंजे ।
तैसा विद्यावयसा माजे । उताणा चाले ॥ ७१६ ॥
"जसा डोक्यावर देवाचा मुखवटा (देव्हारा) घेतलेला माणूस देवाच्या आवेशाने गर्वाने फुगतो; तसेच हा ज्ञानी नसलेला पुरुष आपल्या शिक्षणाच्या (विद्येच्या) आणि वयाच्या गर्वाने उताणा (ताठ) चालायला लागतो."
म्हणे मीचि एकु आथी । माझ्यांचि घरीं संपत्ती ।
माझी आचरती रीती । कोणा आहे ॥ ७१७ ॥
"तो म्हणतो, जगात केवळ मी एकटाच सर्वात मोठा श्रीमंत आहे, माझ्याच घरात खरी लक्ष्मी नांदते; आणि माझे जसे उत्तम राहणे-वागणे आहे, तसे जगात दुसऱ्या कोणाचे असू शकते का?"
नाहीं माझेनि पाडें वाडु । मी सर्वज्ञ एकचि रूढु ।
ऐसा गर्वतुष्टीगंडु | घेऊनि ठाके ॥ ७१८ ॥
"'माझ्या तोडीचा मोठा माणूस जगात दुसरा कोणी नाही, मी एकटाच सर्व गोष्टी जाणणारा सर्वज्ञ आहे'; असा गर्वाचा मोठा आजार (गंडू) तो आपल्या मनात बाळगून बसतो."
व्याधि लागलिया माणुसा । नयेचि भोग दाऊं जैसा ।
निकें न साहे जो तैसा । पुढिलांचें ॥ ७१९ ॥
"ज्याप्रमाणे मोठ्या रोगाने पछाडलेल्या माणसाला अन्न किंवा कोणतेही चांगले भोग आवडत नाहीत; तसेच जो समोरच्या दुसऱ्या माणसाचे साधे चांगले (निके) झालेले कधीही सहन करू शकत नाही."
पैं गुण तेतुला खाय । स्नेह कीं जाळितु जाय ।
जेथ ठेविजे तेथ होय । मसी{ऐ}सें ॥ ७२० ॥
"जसा दिव्याचा दिवा जेवढे तेल (स्नेह) असेल तेवढे पिऊन संपवतो आणि वातीला जाळून टाकतो; आणि त्याला ज्या ठिकाणी ठेवले, तिथे केवळ काजळी (मसी) तयार करतो."
जीवनें शिंपिला तिडपिडी । विजिला प्राण सांडीं ।
लागला तरी काडी | उरों नेदी ॥ ७२१ ॥
"त्या दिव्यावर जर पाण्याचे थेंब (जीवन) शिंपडले तर तो तडतड करतो, विझवला तर दुर्गंधी सोडून देतो; आणि जर कुठे चुकून लागला, तर साधी काडीही शिल्लक न ठेवता सर्व जळून खाक करतो."
आळुमाळ प्रकाशु करी । तेतुलेनीच उबारा धरी |
तैसिया दीपाचि परी । सुविद्यु जो ॥ ७२२ ॥
"तो प्रकाश तर अगदी थोडासा (आळुमाळ) देतो, परंतु उष्णता आणि धूर मात्र प्रचंड सोडतो; अगदी तसाच स्वभाव या केवळ शाब्दिक शहाणपण शिकलेल्या (सुविद्य) अज्ञानी माणसाचा असतो."
औषधाचेनि नांवें अमृतें । जैसा नवज्वरु आंबुथे ।
कां विषचि होऊनि परतें । सर्पा दूध ॥ ७२३ ॥
"जसे माणसाला आलेला नवीन ताप (नवज्वर) औषधासारखे अमृत प्यायल्यावर कमी होण्याऐवजी उलट अधिकच वाढतो (आंबुथतो), किंवा सर्पाला पाजलेले दूध जसे साक्षात विष बनून बाहेर पडते;"
तैसा सद्गुणीं मत्सरु । व्युत्पत्ती अहंकारु ।
तपोज्ञानें अपारु । ताठा चढे ॥ ७२४ ॥
"तसाच त्याचा स्वभाव असतो; लोकांचे चांगले गुण पाहिले की जो मनात मत्सर धरतो, शिक्षण मिळाले की गर्वाने फुगतो; आणि साधे तप किंवा ज्ञान मिळाले की ज्याचा ताठा अथांग वाढतो."
अंत्यु राणिवे बैसविला । आरें धारणु गिळिला ।
तैसा गर्वें फुगला | देखसी जो ॥ ७२५ ॥
"जसे एखाद्या क्षुद्र माणसाला नेऊन अचानक राजगादीवर (राणिवेवर) बसवावे, किंवा एखाद्या हलक्या माणसाने जसा अथांग ठेवा गिळावा; तसा जो केवळ साध्या मानाने गर्वाने फुगलेला तुला दिसेल."
जो लाटणें ऐसा न लवे । पाथरु तेवीं न द्रवे ।
गुणियासि नागवे । फोडसें जैसें ॥ ७२६ ॥
"जो लाटण्यासारखा (कडक लाकडासारखा) कधी कोणासमोर वाकत नाही, दगडासारखा (पाथरासारखा) ज्याचे मन दयेने कधी वितळत (द्रवत) नाही; आणि चांगल्या गुणी माणसाला जो एखाद्या अत्यंत वेदना देणाऱ्या फोडासारखा असह्य वाटतो."
किंबहुना तयापाशीं । अज्ञान आहे वाढीसीं ।
हें निकरें गा तुजसीं । बोलत असों ॥ ७२७ ॥
"जास्त काय सांगावे, अशा माणसाच्या पाशी अज्ञान अतिशय वेगाने वाढत असते; हे मी तुला अगदी निश्चितपणे पक्के सांगत आहे."
आणीकही धनंजया । जो गृहदेह सामग्रिया ।
न देखे कालचेया । जन्मातें गा ॥ ७२८ ॥
"आणि हे धनंजया अर्जुना, जो आपल्या या घराच्या, शरीराच्या आणि ऐश्वर्याच्या थाटात मग्न राहून; मागील काळात आपल्याला जे अनेक जन्म भोगावे लागले, त्या दुःखाला पूर्णपणे विसरून जातो."
कृतघ्ना उपकारु केला । कां चोरा व्यवहारु दिधला ।
निसुगु स्तविला । विसरे जैसा ॥ ७२९ ॥
"जसे एखाद्या कृतघ्न माणसावर केलेले उपकार तो लगेच विसरतो, चोराला विश्वासाने दिलेला पैसा तो जसा बुडवतो, किंवा एखाद्या निर्लज्ज (निसुगू) माणसाची केलेली स्तुती तो जसा विसरून जातो."
वोढाळितां लाविलें । तें तैसेंच कान पूंस वोलें ।
कीं पुढती वोढाळुं आलें । सुणें जैसें ॥ ७३० ॥
"अथवा, शेतात शिरून पिकाचे नुकसान केल्यामुळे ज्या कुत्र्याचे (सुण्याचे) कान आणि शेपटी कापून टाकली आहे, त्याचे ते घाव अजून ओले असतानाच; ते भटके कुत्रे जसे पुन्हा चोरी करण्यासाठी शेताकडे धावत येते."
बेडूक सापाचिया तोंडीं । जातसे सबुडबुडीं ।
तो मक्षिकांचिया कोडी । स्मरेना कांहीं ? ॥ ७३१ ॥
"सापाच्या मुखात सापडलेला बेडूक जसा साक्षात मृत्यूच्या दारात वेगाने जात असतो; परंतु तरीही समोरून उडणाऱ्या माशांना (मक्षिकांना) जिभेने पकडून खाण्याची आपली हाव तो कधी सोडत नाही."
तैसीं नवही द्वारें स्रवती । आंगीं देहाची लुती जिती ।
जेणें जाली तें चित्तीं । सलेना जया ॥ ७३२ ॥
"तसेच, या शरीराची नऊही द्वारे मळाने सतत वाहत आहेत, शरीराला रोगांचे अनेक घाव लागलेले आहेत; तरीही ज्याच्या मनात या शरीराविषयीचे अज्ञान कधीही शल्यासारखे टोचत नाही."
मातेच्या उदरकुहरीं । पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं ।
जठरीं नवमासवरी । उकडला जो ॥ ७३३ ॥
"मातेच्या उदराच्या अंधाऱ्या खाईत (उदरकुहारात), विष्ठेच्या आणि मूत्राच्या मोठ्या चिखलात, मातेच्या जठराच्या आगीत नऊ महिनेपर्यंत जो अन्न शिजल्यासारखा उकडला गेला."
तें गर्भींची जे व्यथा । कां जें जालें उपजतां ।
तें कांहींचि सर्वथा । नाठवी जो ॥ ७३४ ॥
"ती मातेच्या पोटात भोगलेली भीषण व्यथा, किंवा जन्माला येताना झालेले ते अथांग क्लेश; यांतील कोणतीही गोष्ट जो आपल्या मनात कधीही आठवत नाही."
मलमूत्रपंकीं । जे लोळते बाळ अंकीं ।
तें देखोनि जो न थुंकीं । त्रासु नेघे ॥ ७३५ ॥
"मलमूत्राच्या चिखलात माखलेले मूल जसे मातेच्या मांडीवर (अंकावर) लोळत असते; ते बालपण दुरून पाहूनही ज्याच्या मनात कधी या संसाराचा कंटाळा (त्रास) येत नाही."
कालचि ना जन्म गेलें । पाहेचि पुढती आलें ।
ऐसें हें कांहीं वाटलें । नाहीं जया ॥ ७३६ ॥
"'अहो, कालच तर माझा एक जन्म संपला, आणि पुन्हा हा नवीन जन्माचा फेरा माझ्या समोर येऊन उभा राहिला आहे'; असे आत्मिक सत्य ज्याच्या मनाला कधीही जाणवले नाही."
आणि पैं तयाची परी । जीविताची फरारी ।
देखोनि जो न करी । मृत्युचिंता ॥ ७३७ ॥
"आणि अगदी त्याचप्रमाणे, वाऱ्याच्या झोतासारखे हे आयुष्य वेगाने वाहून जात आहे हे पाहूनही; जो आपल्या मृत्यूविषयी कधीही कोणताही विचार किंवा चिंता करत नाही."
जिणेयाचेनि विश्वासें । मृत्यु एक एथ असे ।
हें जयाचेनि मानसें । मानिजेना ॥ ७३८ ॥
"मी आज जिवंत आहे याच खोट्या विश्वासात मग्न राहून, मृत्यू नावाचे एक मोठे संकट आपल्या डोक्यावर सतत उभे आहे; हे सत्य ज्याचे मन कधीही मान्य करत नाही."
अल्पोदकींचा मासा । हें नाटे ऐसिया आशा ।
न वचेचि कां जैसा । अगाध डोहां ॥ ७३९ ॥
"कमी पाण्यात अडकलेला मासा जसा 'हे पाणी कधीही आटणार नाही' याच खोट्या आशेने तिथेच राहतो, आणि जवळच असलेल्या खोल (अगाध) डोहात जायचा प्रयत्न करत नाही; त्यामुळे तो शेवटी प्राणाला मुकतो."
कां गोरीचिया भुली । मृग व्याधा दृष्टी न घाली ।
गळु न पाहतां गिळिली । उंडी मीनें ॥ ७४० ॥
"किंवा पारध्याने काढलेल्या गोड आवाजाच्या (गोरीच्या) मोहात पडलेला हरीण जसा समोर उभ्या असलेल्या शिकाऱ्याला (व्याधाला) पाहत नाही, अथवा गळाला लावलेले तीक्ष्ण लोखंड न पाहता मासा (मीन) जसा तो अन्नाचा घास लगेच गिळून टाकतो."
दीपाचिया झगमगा । जाळील हें पतंगा ।
नेणवेचि पैं गा । जयापरी ॥ ७४१ ॥
"दिव्याच्या मोठ्या झगमगाटावर भुललेला पाकोळी (पतंग) हा दिवा आपल्याला एका क्षणात जाळून खाक करेल, हे जसे कधीही जाणू शकत नाही आणि त्यात उडी मारतो."
गव्हारु निद्रासुखें । घर जळत असे तें न देखे ।
नेणतां जेंवी विखें । रांधिलें अन्न ॥ ७४२ ॥
"किंवा एखादा गाढ झोपलेला मूर्ख माणूस (गव्हारू) जसे आपले राहते घर पेटले तरी झोपेच्या भरात ते पाहत नाही, अथवा नकळत विषाने (विखाने) शिजवलेले अन्न जसे माणूस गोड मानून खातो."
तैसा जीविताचेनि मिषें । हा मृत्युचि आला असे ।
हें नेणेचि राजसें । सुखें जो गा ॥ ७४३ ॥
"त्याचप्रमाणे, मी जिवंत आहे या केवळ निमित्ताने (मिषाने) हा साक्षात मृत्यूच माझ्या जवळ येत आहे; हे सत्य जो केवळ आपल्या राजस सुखाच्या मोहात विसरून जातो."
शरीरीं चीं वाढी । अहोरात्रांची जोडी ।
विषयसुखप्रौढी | साचचि मानी ॥ ७४४ ॥
"तो शरीराची होणारी वाढ, दिवस-रात्र मिळणारे ऐश्वर्य, आणि संसारातील विषयांच्या सुखाचा हा बडेजाव (प्रौढी) यालाच जीवनाचे खरे सत्य मानतो."
परी बापुडा ऐसें नेणे । जें वेश्येचें सर्वस्व देणें ।
तेंचि तें नागवणें । रूप एथ ॥ ७४५ ॥
"परंतु तो बिचारा (बापुडा) हे जाणत नाही की, वेश्येने दाखवलेले सर्वस्व प्रेम म्हणजे केवळ माणसाला पूर्णपणे लुटण्याचे (नागवण्याचे) एक कपटी रूप असते."
संवचोराचें साजणें । तेंचि तें प्राण घेणें ।
लेपा स्नपन करणें । तोचि नाशु ॥ ७४६ ॥
"वाटमारी करणाऱ्या चोराची (संवचोराची) मैत्री म्हणजे जणू स्वतःचे प्राण देण्यासारखे संकट असते; आणि मातीच्या मूर्तीला (लेपाला) जास्त पाण्याने अंघोळ घालणे (स्नपन करणे) म्हणजेच तिला विरघळवून नष्ट करणे असते."
पांडुरोगें आंग सुटलें । तें तयाचि नांवे खुंटलें ।
तैसें नेणें भुललें । आहारनिद्रा ॥ ७४७ ॥
"अंगावर सूज आल्यामुळे (पांडुरोगामुळे) शरीर जाड झाले की मूर्ख माणूस त्याला तब्येत सुधारली समजतो, पण तो त्याच्या नाशाचा काळ असतो; तसेच जो आहार आणि निद्रेच्या मोहात भुललेला असतो."
सन्मुख शूला । धांवतया पायें चपळा ।
प्रतिपदीं ये जवळा । मृत्यु जेवीं ॥ ७४८ ॥
"फाशीच्या खांबाकडे (शूलाकडे) वेगाने धावणाऱ्या गुन्हेगाराचे पाऊल जसे प्रत्येक पावलागणिक त्या मृत्यूच्या अधिक जवळ जात असते."
तेवीं देहा जंव जंव वाढु । जंव जंव दिवसांचा पवाडु ।
जंव जंव सुरवाडु । भोगांचा या ॥ ७४९ ॥
"त्याचप्रमाणे, या शरीराची जशी जशी वाढ होते, जसे जसे आयुष्याचे दिवस पुढे निघून जातात; आणि जसा जसा या भोगांचा मोठा विस्तार (सुरवाडू) वाढत जातो."
तंव तंव अधिकाधिकें । मरण आयुष्यातें जिंके ।
मीठ जेवीं उदकें | घांसिजत असे ॥ ७५० ॥
"तसतसे ते मरण माणसाच्या आयुष्याला आतून जिंकत असते; जसे पाण्यात टाकलेले मीठ हळूहळू विरघळत (घासत) जाऊन पूर्णपणे संपून जाते."
तैसें जीवित्व जाये । तयास्तव काळु पाहे ।
हें हातोहातींचें नव्हे । ठाउकें जया ॥ ७५१ ॥
"अशा रीतीने हे आयुष्य हातचे चालले आहे आणि काळ आपल्याला गिळण्यासाठी टपून बसला आहे; हे डोळ्यांसमोर घडणारे प्रत्यक्ष सत्य ज्याला कधीही समजलेले नसते."
किंबहुना पांडवा । हा आंगींचा मृत्यु नीच नवा ।
न देखे जो मावा । विषयांचिया ॥ ७५२ ॥
"जास्त काय सांगावे, हे पांडवा, हा आपल्या शरीरात राहणारा रोजचा नवीन मृत्यू जो केवळ विषयांच्या मोहाच्या जाळ्यात (माव्यात) अडकल्यामुळे पाहू शकत नाही."
तो अज्ञानदेशींचा रावो । या बोला महाबाहो ।
न पडे गा ठावो | आणिकांचा ॥ ७५३ ॥
"हे महाबाहू अर्जुना, तो पुरुष साक्षात अज्ञानाच्या देशाचा राजा (रावो) आहे; या बोलण्यात इतर कोणाचेही मत टिकू शकत नाही, हे सत्य आहे."
पैं जीविताचेनि तोखें । जैसा कां मृत्यु न देखे ।
तैसाचि तारुण्ये पोखें । जरा न गणी ॥ ७५४ ॥
"तर जसा तो जिवंत असण्याच्या आनंदात मृत्यूला पाहत नाही; अगदी तसेच आपल्या तारुण्याच्या मोठ्या नशेत (पोषात) तो येणाऱ्या म्हातारपणाला (जरेला) काहीही किंमत देत नाही."
कडाडीं लोटला गाडा । कां शिखरौनि सुटला धोंडा ।
तैसा न देखे जो पुढां | वार्धक्य आहे ॥ ७५५ ॥
"डोंगराच्या कड्यावरून खाली लोटलेला मोठा गाडा, किंवा शिखरावरून सुटलेला मोठा दगड (धोंडा) जसा वेगाने खाली येतो आणि त्याला थांबवणे अशक्य असते; तसेच म्हातारपण आपल्याकडे येत आहे, हे जो पाहत नाही."
कां आडवोहळा पाणी आलें । कां जैसे म्हैसयाचें झुंज मातलें ।
तैसें तारुण्याचे चढलें । भुररें जया ॥ ७५६ ॥
"किंवा जसे पावसाळ्यात डोंगराच्या ओढ्याला (आडवोहळाला) अचानक मोठा पूर येतो, किंवा रानात दोन माजलेले रेडे (म्हैसगे) जसे गर्वाने एकमेकांशी झुंजतात; तसेच ज्याच्या डोक्यात तारुण्याची मोठी नशा (भुररे) चढलेली असते."
पुष्टि लागे विघरों । कांति पाहे निसरों ।
मस्तक आदरीं शिरों- । भागीं कंप ॥ ७५७ ॥
"शरीराची ताकद हळूहळू कमी (विघरू) होऊ लागते, चेहऱ्यावरचे तेज आणि कांती निघून जाते; आणि डोक्याच्या भागात (शिरोभागी) मोठा कंप सुटून मस्तक लटू लागते."
दाढी साउळ धरी । मान हालौनि वारी ।
तरी जो करी । मायेचा पैसु ॥ ७५८ ॥
"दाढीचे केस पांढरे-काळे (साउळ) होतात, मान लटपटत असल्यामुळे जणू तो प्रत्येक गोष्टीला नाही म्हणून हालवत असतो; तरीही जो संसारातील मोहाचा पसारा (मायेचा पैसू) वाढवण्यातच मग्न असतो."
पुढील उरीं आदळे । तंव न देखे जेवीं आंधळें ।
कां डोळ्यावरलें निगळे । आळशी तोषें ॥ ७५९ ॥
"जसे एखादा आंधळा माणूस थेट समोरच्या भिंतीवर छाती आदळेपर्यंत संकट पाहत नाही, किंवा जसा एखादा आळशी माणूस डोळ्यांवर आलेली झापड सुख मानून झोपून राहतो."
तैसें तारुण्य आजिचें । भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें ।
न देखे तोचि साचें । अज्ञानु गा ॥ ७६० ॥
"तसेच आजचे हे तारुण्य भोगताना, उद्या सकाळी येणारे म्हातारपण जो डोळ्यांनी पाहत नाही; तू निश्चित समज की तोच या जगातला खरा अज्ञानी (अज्ञानू) माणूस आहे."
देखे अक्षमें कुब्जें । कीं विटावूं लागे फुंजें ।
परी न म्हणे पाहे माझें । ऐसेंचि भवे ॥ ७६१ ॥
"तो जगातल्या इतर असमर्थ आणि पाठीला बाक आलेल्या (कुबड्या) म्हाताऱ्या माणसांना पाहून त्यांचा तिरस्कार करतो, त्यांच्यावर हसतो; परंतु 'उद्या माझेही जीवन अगदी असेच होणार आहे' असा विचार तो मनात कधीही करत नाही."
आणि आंगीं वृद्धाप्यतेची । संज्ञा ये मरणाची ।
परी जया तारुण्याची । भुली न फिटे ॥ ७६२ ॥
"आणि शरीरावर म्हातारपण आले की ती जणू मृत्यूचीच पहिली मोठी पूर्वसूचना असते; परंतु तरीही ज्याच्या मनातील तारुण्याचा खोटा मोह कधीही सुटत नाही."
तो अज्ञानाचें घर । हें साचचि घे उत्तर ।
तेवींचि परियेसीं थोर । चिन्हें आणिक ॥ ७६३ ॥
"तो पुरुष साक्षात अज्ञानाचे राहते घर आहे, हे माझे बोलणे तू सत्य मान. आणि यानंतरही अज्ञानाची काही मोठी लक्षणे तू नीट ऐकून घे."
तरि वाघाचिये अडवे । एक वेळ आला चरोनि दैवें ।
तेणें विश्वासें पुढती धांवे । वसू जैसा ॥ ७६४ ॥
"तर, वाघाच्या जंगलात (अडवीत) गेलेले एखादे जनावर (वसू) जर चुकून एकदा सुखरूप चरून परत आले; तर त्याच खोट्या विश्वासाने ते जसे पुन्हा पुन्हा त्याच जंगलाकडे धाव घेते."
कां सर्पघराआंतु । अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु ।
येतुलियासाठीं निश्चितु । नास्तिकु होय ॥ ७६५ ॥
"किंवा सापाचे वास्तव्य असलेल्या अंधाऱ्या घरातून जर एखाद्याने चुकून (अवचटाने) सुरक्षितपणे गुप्त धन बाहेर आणले; तर तेवढ्या साध्या योगायोगामुळे जो अतिशय निर्धास्त (नास्तिक) बनतो आणि सापाच्या भयाला मानत नाही."
तैसेनि अवचटें हें । एकदोनी वेळां लाहे ।
एथ रोग एक आहे । हें मानीना जो ॥ ७६६ ॥
"तसेच, संसारात चुकून एक-दोन वेळा सुख किंवा यश लाभले; तर या शरीराला एक दिवस मोठा रोग जडणार आहे, हे सत्य जो कधीही मानत नाही."
वैरिया नीद आली । आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं ।
हें मानी तो सपिली । मुकला जेवीं ॥ ७६७ ॥
"आपल्या शत्रूला साधी झोप आली आहे हे पाहून 'आता माझे सर्व शत्रू संपले' असे मानणारा माणूस जसा गाफील राहून आपल्या प्राणाला (सपिलीला) मुकतो."
तैसी आहारनिद्रेची उजरी । रोग निवांतु जोंवरी ।
तंव जो न करी । व्याधी चिंता ॥ ७७८ ॥
"तसेच, जोपर्यंत शरीरातील रोग शांत आहेत आणि खाणे-पिणे व झोप उत्तम चालू आहे; तोपर्यंत जो भविष्यात येणाऱ्या रोगांची (व्याधींची) कधीही चिंता किंवा सावधपणा बाळगत नाही."
आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें । संपत्ति जंव जंव फळे ।
तेणें रजें डोळे । जाती जयाचे ॥ ७६९ ॥
"आणि पत्नी व मुलांच्या परिवारासह जशी जशी घरात संपत्ती वाढू लागते (फळते); त्या संपत्तीच्या गर्वाच्या धुळीने (रजाने) ज्याचे बुद्धीचे डोळे पूर्णपणे आंधळे होऊन जातात."
सवेंचि वियोगु पडैल । विळौनी विपत्ति येईल ।
हें दुःख पुढील । देखेना जो ॥ ७७० ॥
"'अहो, दुसऱ्याच क्षणी या सर्वांचा वियोग होणार आहे, आणि संकटाचा मोठा पूर कोसळणार आहे'; हे पुढे येणारे दुःख जो डोळ्यांनी पाहत नाही."
तो अज्ञान गा पांडवा । आणि तोही तोचि जाणावा ।
जो इंद्रियें अव्हासवा । चारी एथ ॥ ७७१ ॥
"हे पांडवा, तोच खरा अज्ञानी आहे; आणि त्यालाच तू सर्वात मोठा अज्ञानी समज, जो आपली इंद्रिये चहूकडे अत्यंत स्वैराचारी (अव्हासवा) पद्धतीने चारत असतो."
वयसेचेनि उवायें । संपत्तीचेनि सावायें ।
सेव्यासेव्य जाये । सरकटितु ॥ ७७२ ॥
"आपल्या तरुण वयाच्या मस्तीमुळे आणि संपत्तीच्या साहाय्यामुळे (सावायामुळे); काय खावे आणि काय खाऊ नये, काय करावे आणि काय करू नये, हे सर्व विवेक सोडून जो केवळ भोगात लोळतो."
न करावें तें करी । असंभाव्य मनीं धरी ।
चिंतू नये तें विचारी । जयाची मती ॥ ७७३ ॥
"जे कर्म करू नये ते तो मुद्दाम करतो, अत्यंत अशक्य आणि वाईट गोष्टी मनात बाळगतो; आणि ज्याची बुद्धी नेहमी नको त्या वाईट विचारांचे चिंतन करत असते."
रिघे जेथ न रिघावें । मागे जें न घ्यावें ।
स्पर्शे जेथ न लागावें । आंग मन ॥ ७७४ ॥
"ज्या वाईट ठिकाणी जाऊ नये तिथे तो जबरदस्तीने शिरतो, जे पदार्थ कधी मागू नयेत ते तो हट्टाने मागतो; आणि जिथे आपल्या शरीराचा किंवा मनाचा स्पर्शही होऊ नये, तिथे तो जाऊन चिकटतो."
न जावें तेथ जाये । न पाहावें तें जो पाहे ।
न खावें तें खाये । तेवींचि तोषे ॥ ७७५ ॥
"ज्या कुमार्गाला जाऊ नये तिथे तो आनंदाने जातो, जे दृश्य कधी पाहू नये ते तो आवडीने पाहतो; आणि जे अन्न कधी खाऊ नये ते तो खातो आणि उलट त्यातच मोठा आनंद मानतो."
न धरावा तो संगु । न लागावें तेथ लागु ।
नाचरावा तो मार्गु । आचरे जो ॥ ७७६ ॥
"ज्या दुष्ट लोकांची संगत कधी धरू नये त्यांची तो संगत धरतो, जिथे कधी मन गुंतवू नये तिथे तो मन लावतो; आणि ज्या चुकीच्या मार्गाने कधी चालू नये, त्याच कुमार्गाने जो अहोरात्र चालतो."
नायकावें तें आइके । न बोलावें तें बके ।
परी दोष होतील हें न देखे । प्रवर्ततां ॥ ७७७ ॥
"जे वाईट शब्द कधी ऐकू नयेत ते तो ऐकतो, जे कधी बोलू नये ते तो तोंड सोडून बडबडतो (बकतो); परंतु हे पाप करताना आपल्याला याचे मोठे दोष लागतील, हे तो कधीही पाहत नाही."
आंगा मनासि रुचावें । येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें ।
जो करणेयाचेनि नांवें । भलतेंचि करी ॥ ७७८ ॥
"केवळ आपल्या शरीराला आणि मनाला आवडेल तेवढेच तो पाहतो, यात चांगले काय आणि वाईट काय याचा विचार त्याला उरत नाही; आणि कृत्य करण्याच्या नावाखाली जो जगात भलतेच वाईट कर्म करतो."
परि पाप मज होईल । कां नरकयातना येईल ।
हें कांहींचि पुढील । देखेना जो ॥ ७७९ ॥
"परंतु यामुळे मला मोठे पाप लागेल, किंवा पुढे नरकाचे कठीण क्लेश भोगावे लागतील; याचे पुढचे कोणतेही परिणाम जो डोळ्यांनी पाहत नाही."
तयाचेनि आंगलगें । अज्ञान जगीं दाटुगें ।
जें सज्ञानाही संगें । झोंबों सके ॥ ७८० ॥
"अशा पुरुषाच्या शरीराच्या संगतीने जगात अज्ञान अधिक प्रबळ आणि दांडगे (दाटुगे) होते; जे अज्ञान साध्या शहाण्या माणसाच्या गळ्यालाही जाऊन बसायला मागे-पुढे पाहत नाही."
परी असो हें आइक । अज्ञान चिन्हें आणिक ।
जेणें तुज सम्यक् । जाणवे तें ॥ ७८१ ॥
"परंतु हे सर्व राहू दे, तू अज्ञानाची आणखी काही लक्षणे ऐक; ज्यामुळे तुला ते अज्ञान संपूर्णपणे (सम्यक) व्यवस्थित ओळखता येईल."
तरी जयाची प्रीति पुरी । गुंतली देखसी घरीं ।
नवगंधकेसरीं । भ्रमरी जैशी ॥ ७८२ ॥
"तर, ज्या पुरुषाचे अथांग प्रेम केवळ आपल्या घरामध्ये गुंतलेले तुला दिसेल; जशी उमललेल्या फुलातील सुगंधी केशराच्या मोहात भुंग्याची मादी (भ्रमरी) पूर्णपणे अडकून पडते."
साकरेचिया राशी । बैसली नुठे माशी ।
तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशीं | जयाचें मन ॥ ७८३ ॥
"जशी साखरेच्या मोठ्या ढिगाऱ्यावर (राशीवर) बसलेली माशी तिथून कधीही उठत नाही, ती तिथेच चिकटून मरते; तसेच ज्याचे मन आपल्या पत्नीच्या मोहात पूर्णपणे अडकून (आवेशाने) राहिलेले असते."
ठेला बेडूक कुंडीं । मशक गुंतला शेंबुडीं ।
जसा ढोरु सबुडबुडीं | रुतला पंकीं ॥ ७८४ ॥
"जसा विहिरीच्या खोल पाण्यात (कुंडीत) बेडूक अडकून पडतो, साध्या शेबडात जसा डास (मशक) अडकतो; किंवा जसे एखादे जड जनावर (ढोर) चिखलात (पंकात) पूर्णपणे रुतून बसते."
तैसें घरींहूनि निघणें । नाहीं जीवें मनें प्राणें ।
जया साप होऊनि असणें । भाटीं तियें ॥ ७८५ ॥
"तसेच, ज्याचे मन, जीव आणि प्राण आपल्या घरातून कधीही बाहेर पडत नाहीत; जो जणू आपल्याच घरात गुप्त धनावरील साप (नाग) बनून अखंड बसलेला असतो."
प्रियोत्तमाचिया कंठीं । प्रमदा घे आटी ।
तैशी जीवेंसी कोंपटी । धरूनि ठाके ॥ ७८६ ॥
"आपल्या प्रिय पतीच्या गळ्याला जशी एखाडी स्त्री प्रेमाने घट्ट मिठी (आटी) मारते; तसेच जो आपल्या जीवाने आपल्या घराच्या साध्या झोपडीला (कोंपटीला) घट्ट धरून बसतो."
मधुरसोद्देशें । मधुकर जचे जैसें ।
गृहसंगोपन तैसें । करी जो गा ॥ ७८ ळ ॥
"गोड मध मिळवण्यासाठी मधमाशी जशी अहोरात्र त्या पोळ्याचे जतन करते; तसेच जो आपल्या घराचे रक्षण (गृहसंगोपन) करण्यासाठी रात्रंदिवस केवळ कष्ट करत असतो."
म्हातारपणीं जालें । मा आणिक एक विपाईलें ।
तयाचें कां जेतुलें । मातापितरां ॥ ७८८ ॥
"म्हातारपणात एकुलते एक मूल जन्माला यावे, आणि त्यातही ते जर काही व्यंग असलेले (विपाईलें) जन्माला आले; तर त्या अपंग मुलावर आई-वडिलांचे जेवढे अथांग प्रेम असते."
तेतुलेनि पाडें पार्था । घरीं जया प्रेम आस्था ।
आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा । जाणेना जो ॥ ७८९ ॥
"हे पार्था, अगदी त्याच तोडीचे अथांग प्रेम आणि ओढ ज्याला केवळ आपल्या घराबद्दल असते; आणि आपल्या पत्नीव्यतिरिक्त ज्याला जगात दुसरे काहीही माहीत नसते."
तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें । पडोनिया सर्वभावें ।
कोण मी काय करावें । कांहीं नेणे ॥ ७९० ॥
"अशा रीतीने, जो आपल्या पत्नीच्या शरीराच्या मोहात आपल्या सर्व भावांसह एवढा वाहून गेलेला असतो की; 'मी कोण आहे आणि माझे खरे कर्तव्य काय आहे', हे तो अजिबात जाणत नाही."
महापुरुषाचें चित्त । जालिया वस्तुगत ।
ठाके व्यवहारजात । जयापरी ॥ ७९१ ॥
"जसे एखाद्या थोर आत्मज्ञानी पुरुषाचे चित्त जेव्हा परब्रह्माच्या स्वरूपात लीन होते, तेव्हा त्याचा जगातील सर्व व्यावहारिक पसारा आपोआप शांत होऊन (थांबून) जातो."
हानि लाज न देखे । परापवादु नाइके ।
जयाचीं इंद्रियें एकमुखें । स्त्रिया केलीं ॥ ७९२ ॥
"तसेच, ज्याने आपली सर्व इंद्रिये केवळ आपल्या पत्नीच्या चरणी समर्पित केली आहेत; त्याला स्वतःचे होणारे नुकसान दिसत नाही, स्वतःची लाज उरत नाही, आणि लोकांकडून होणारी निंदाही (परापवादही) तो ऐकत नाही."
चित्त आराधी स्त्रीयेचें । आणि तियेचेनि छंदें नाचे ।
माकड गारुडियाचें । जैसें होय ॥ ७९३ ॥
"जो रात्रंदिवस केवळ आपल्या पत्नीच्या मनाची आराधना करतो, आणि ती जशी नाचवेल तसा तिच्या तालावर नाचतो; जसे गारुड्याच्या हातातील साधे माकड असते."
आपणपेंही शिणवी । इष्टमित्र दुखवी ।
मग कवडाचि वाढवी । लोभी जैसा ॥ ७९४ ॥
"जसा अतिशय कंजूष माणूस स्वतःला कष्ट देतो, आपल्या चांगल्या मित्रांना दुखावतो; परंतु केवळ एक-एक कवड्या गोळा करून आपले धन वाढवतो."
तैसा दानपुण्यें खांची । गोत्रकुटुंबा वंची ।
परी गारी भरी स्त्रियेची । उणी हों नेदी ॥ ७९५ ॥
"तसेच, जो दानधर्म करताना पै-पैशाचा हिशोब करतो, आपल्या स्वतःच्या कुळाला आणि कुटुंबाला उपाशी ठेवून फसवतो; परंतु आपल्या पत्नीचे चोचले आणि तिच्या इच्छा (गारी) पुरवताना कधीही कोणतीही उणीव भासू देत नाही."
पूजिती दैवतें जोगावी । गुरूतें बोलें झकवी ।
मायबापां दावी । निदारपण ॥ ७९६ ॥
"जो घरच्या कुलदैवताची पूजा करताना आळस करतो, आपल्या सद्गुरूंना खोट्या शब्दांनी फसवतो (झकवतो); आणि स्वतःच्या जन्मदात्या आई-वडिलांना नेहमी आपले कडक दारिद्र्य किंवा क्रूरपणा (निदारपण) दाखवतो."
स्त्रियेच्या तरी विखीं । भोगुसंपत्ती अनेकीं ।
आणी वस्तु निकी । जे जे देखे ॥ ७९७ ॥
"परंतु आपल्या पत्नीसाठी मात्र तो सर्व प्रकारची सुखे आणि ऐश्वर्य आणून हजर करतो; आणि जगात जी जी उत्तम (निकी) वस्तू त्याला दिसेल, ती ती तो केवळ तिच्यासाठीच घेऊन येतो."
प्रेमाथिलेनि भक्तें । जैसेनि भजिजे कुळदैवतें ।
तैसा एकाग्रचित्तें । स्त्री जो उपासी ॥ ७९८ ॥
"मनात अथांग प्रेम बाळगून एखादा श्रद्धाळू भक्त जसा आपल्या कुलदैवताची मनापासून भक्ती करतो; अगदी तशाच एकाग्र चित्ताने जो केवळ आपल्या पत्नीची सेवा (उपासना) करतो."
साच आणि चोख । तें स्त्रियेसीचि अशेख ।
येरांविषयीं जोगावणूक । तेही नाहीं ॥ ७९९ ॥
"त्याच्यासाठी जगात जे काही सत्य आणि पवित्र (साच आणि चोख) आहे, ते सर्व केवळ त्याची पत्नीच असते; इतर कोणत्याही माणसाच्या बाबतीत साधे सौजन्य राखणेही तो जाणत नाही."
इयेतें हन कोणी देखैल । इयेसी वेखासें जाईल ।
तरी युगचि बुडैल । ऐसें जया ॥ ८०० ॥
"'माझ्या पत्नीकडे जर दुसऱ्या कोणी पाहिले, किंवा तिच्या वागण्यात जर काही वेगळे झाले (वेखासे गेले); तर जणू संपूर्ण जगच बुडून खाक होईल', अशी भीषण भीती आणि वेड ज्याच्या मनात अखंड भरलेले असते, तू निश्चित समज की तोच या जगातील सर्वात मोठा अज्ञानी माणूस आहे."
नायट्यांभेण । न मोडिजे नागांची आण ।
तैसी पाळी उणखुण । स्त्रीयेची जो ॥ ८०१ ॥
जो माणूस नायटा (त्वचेचा रोग) होईल या भीतीने नागाची शपथ मोडत नाही, त्याप्रमाणे जो आपल्या स्त्रीच्या लहरींचे आणि प्रत्येक खुणेचे मुकाट्याने पालन करतो.
किंबहुना धनंजया । स्त्रीचि सर्वस्व जया ।
आणि तियेचिया जालिया- । लागीं प्रेम ॥ ८०२ ॥
हे धनंजया, ज्या पुरुषाला आपली स्त्री हेच सर्वस्व वाटते आणि तिच्यापासून झालेल्या मुलाबाळांवर ज्याचे अत्यंत प्रेम असते.
आणिकही जें समस्त । तियेचें संपत्तिजात ।
तें जीवाहूनi आप्त । मानी जो कां ॥ ८०३ ॥
तसेच, स्त्रीच्या बाजूचे जे काही धन आणि संपत्तीचे नातेवाईक आहेत, त्यांना जो आपल्या प्राणापेक्षाही जवळचा मानतो.
तो अज्ञानासी मूळ । अज्ञाना त्याचेनि बळ ।
हें असो केवळ । तेंचि रूप ॥ ८०४ ॥
असा मनुष्य अज्ञानाचे मूळ आहे, त्याच्यामुळेच अज्ञानाला बळ मिळते; इतकेच नव्हे तर तो स्वतः अज्ञानाचेच मूर्तिमंत रूप आहे.
आणि मातलिया सागरीं । मोकललिया तरी ।
लाटांच्या येरझारीं । आंदोळे जेवीं ॥ ८०५ ॥
ज्याप्रमाणे वादळामुळे खवळलेल्या समुद्रात सोडलेली होडी लाटांच्या हेलकाव्यांनी वर-खाली होते.
तेवीं प्रिय वस्तु पावे । आणि सुखें जो उंचावे ।
तैसाचि अप्रियासवें । तळवटु घे ॥ ८०६ ॥
त्याप्रमाणे एखादी आवडती गोष्ट मिळाली की जो सुखाने उड्या मारू लागतो आणि नावडती गोष्ट समोर आली की दुःखाच्या गर्तेत बुडून जातो.
ऐसेनि जयाचे चित्तीं । वैषम्यसाम्याची वोखती ।
वाहे तो महामती । अज्ञान गा ॥ ८०७ ॥
हे अर्जुना, ज्याच्या मनात सुख-दुःखांमुळे अशा प्रकारची विषमता आणि अस्वस्थता निर्माण होते, तो मनुष्य महाअज्ञानी समजावा.
आणि माझ्या ठायीं भक्ती । फळालागीं जया आर्ती ।
धनोद्देशें विरक्ती । नटणें जेवीं ॥ ८०८ ॥
आणि जो माणूस मनात कोणतीतरी फलप्राप्तीची इच्छा ठेवून माझी भक्ती करतो; त्याचे हे वागणे म्हणजे केवळ पैसा मिळवण्यासाठी घेतलेल्या खोट्या संन्यासासारखे आहे.
नातरी कांताच्या मानसी । रिगोनि स्वैरिणी जैसी ।
राहाटे जारेंसीं । जावयालागीं ॥ ८०९ ॥
किंवा एखादी व्यभिचारी स्त्री आपल्या पतीचे मन जिंकून घेते, ते केवळ आपल्या जाराला (परपुरुषाला) भेटण्यासाठीच असते, तशीच ही भक्ती आहे.
तैसा मातें किरीटी । भजती गा पाउटी ।
करूनि जो दिठी । विषो सूये ॥ ८१० ॥
हे किरीटी (अर्जुना), जो मला केवळ एक साधन (पायरी) बनवून माझी भक्ती करतो आणि त्याची नजर मात्र संसारातील विषयसुखांवरच खिळलेली असते.
आणि भजिन्नलियासवें । तो विषो जरी न पावे ।
तरी सांडी म्हणे आघवें । टवाळ हें ॥ ८११ ॥
आणि माझी एवढी भक्ती करूनही जर त्याला ते इच्छित विषयसुख मिळाले नाही, तर तो भक्ती सोडून देतो आणि म्हणतो की हे देवपूजा वगैरे सर्व थापा आहेत.
कुणबट कुळवाडी । तैसा आन आन देव मांडी ।
आदिलाची परवडी । करी तया ॥ ८१२ ॥
एखाद्या अडाणी शेतकऱ्यासारखा तो रोज नवीन देव मांडतो आणि आधीच्या देवाची पूजा सोडून देतो.
तया गुरुमार्गा टेंकें । जयाचा सुगरवा देखे ।
तरी तयाचा मंत्र शिके । येरु नेघे ॥ ८१३ ॥
ज्या कोणाचा बडेजाव किंवा थाटमाट त्याला दिसेल, त्याच्या मागे तो गुरुमंत्र घेण्यासाठी धावतो आणि जुन्या गुरूंना विसरून जातो.
प्राणिजातेंसीं निष्ठुरु । स्थावरीं बहु भरु ।
तेवींचि नाहीं एकसरु । निर्वाहो जया ॥ ८१४ ॥
जो जिवंत प्राण्यांशी निष्ठूरपणे वागतो, पण दगड-धोंड्यांच्या मूर्तींवर मात्र खूप श्रद्धा ठेवतो; ज्याच्या भक्तीचा कोणताही एक निश्चित मार्ग नसतो.
माझी मूर्ति निफजवी । ते घराचे कोनीं बैसवी ।
आपण देवो देवी । यात्रे जाय ॥ ८१५ ॥
माझी सोन्या-चांदीची सुंदर मूर्ती बनवून तिला घराच्या कोपऱ्यात बसवून ठेवतो आणि स्वतः मात्र इतर देवी-देवतांच्या यात्रा करायला निघून जातो.
नित्य आराधन माझें । काजीं कुळदैवता भजे ।
पर्वविशेषें कीजे । पूजा आना ॥ ८१६ ॥
रोज घरात माझी पूजा करतो, पण काही काम पडले की कुळदैवताला नवस बोलतो आणि एखादा सण आला की तिसऱ्याच देवाची पूजा करतो.
माझें अधिष्ठान घरीं । आणि वोवसे आनाचे करी ।
पितृकार्यावसरीं । पितरांचा होय ॥ ८१७ ॥
माझी स्थापना घरात असूनही तो इतरांचे नवस-उपवास करतो आणि पितृपक्ष आला की पूर्णपणे पितरांच्या भजनी लागतो.
एकादशीच्या दिवशीं । जेतुला पाडु आम्हांसी ।
तेतुलाचि नागांसी । पंचमीच्या दिवशीं ॥ ८१८ ॥
एकादशीच्या दिवशी जितका तो माझा आदर करतो, तितकाच आदर तो नागपंचमीच्या दिवशी नागांचाही करतो.
चौथ मोटकी पाहे । आणि गणेशाचाचि होये ।
चावदसी म्हणे माये । तुझाचि वो दुर्गे ॥ ८१९ ॥
चतुर्थी आली की तो गणपतीचा भक्त बनतो आणि चतुर्दशीला 'हे दुर्गे, मी फक्त तुझाच आहे' असे म्हणू लागतो.
नित्य नैमित्तिकें कर्में सांडी । मग बैसे नवचंडी ।
आदित्यवारीं वाढी । बहिरवां पात्रीं ॥ ८२० ॥
रोजची ठराविक नित्यकर्मे सोडून देऊन तो नवचंडीचे अनुष्ठान मांडतो आणि रविवारी खंडोबा किंवा बहिरोबाच्या नावाने नैवेद्य दाखवतो.
पाठीं सोमवार पावे । आणि बेलेंसी लिंगा धांवे ।
ऐसा एकलाचि आघवे । जोगावी जो ॥ ८२१ ॥
त्यानंतर सोमवार आला की बेल घेऊन महादेवाच्या पिंडीकडे धावतो; असा हा एकटाच माणूस सर्व देवांना प्रसन्न करण्याचा खटाटोप करत राहतो.
ऐसा अखंड भजन करी । उगा नोहे क्षणभरी ।
अवघेन गांवद्वारीं । अहेव जैसी ॥ ८२२ ॥
तो एका क्षणासाठीही शांत बसत नाही, सतत भजन-पूजेचा आव आणतो; जणू काही गावातील वेशीवर राहणारी सार्वजनिक सवाष्ण स्त्रीच!
ऐसेनि जो भक्तु । देखसी सैरा धांवतु ।
जाण अज्ञानाचा मूर्तु । अवतार तो ॥ ८२३ ॥
अशा प्रकारे जो भक्त सर्व दिशांना सैरावैरा धावताना दिसतो, त्याला तू अज्ञानाचा साक्षात अवतारच समज.
आणि एकांतें चोखटें । तपोवनें तीर्थे तटें ।
देखोनि जो गा विटे । तोहि तोचि ॥ ८२४ ॥
आणि जी पवित्र एकांत ठिकाणे, तपोवने किंवा नद्यांचे तीर पाहून ज्याला कंटाळा येतो किंवा वीट येतो, तो माणूसही अज्ञानीच होय.
जया जनपदीं सुख । गजबजेचें कवतिक ।
वानूं आवडे लौकिक । तोहि तोची ॥ ८२५ ॥
ज्याला मानवी वस्त्यांमध्ये राहण्यात सुख वाटते, गर्दी आणि कोलाहलाचे कौतुक वाटते आणि लोकांमध्ये स्वतःची स्तुती करायला आवडते, तोही अज्ञानीच आहे.
आणि आत्मा गोचरु होये । ऐसी जे विद्या आहे ।
ते आइकोनि डौर वाहे । विद्वांसु जो ॥ ८२६ ॥
आणि ज्या आत्मविद्येमुळे आत्मसाक्षात्कार होतो, ती विद्या ऐकून जो विद्वान तिची चेष्टा करतो किंवा नाक मुरडतो.
उपनिषदांकडे न वचे । योगशास्त्र न रुचे ।
अध्यात्मज्ञानीं जयाचें । मनचि नाहीं ॥ ८२७ ॥
जो कधी उपनिषदांचा अभ्यास करत नाही, ज्याला योगशास्त्राची आवड नाही आणि ज्याचे मन अध्यात्मज्ञानात मुळीच रमत नाही.
आत्मचर्चा एकी आथी । ऐसिये बुद्धीची भिंती ।
पाडूनि जयाची मती । वोढाळ जाहली ॥ ८२८ ॥
आत्मचर्चा नावाची एक श्रेष्ठ गोष्ट आहे, हे समजून घेण्याऐवजी ज्याची बुद्धी संसारातील इतर निरर्थक गोष्टींमध्ये भटकत राहते.
कर्मकांड तरी जाणे । मुखोद्गत पुराणें ।
ज्योतिषीं तो म्हणे । तैसेंचि होय ॥ ८२९ ॥
तो केवळ वरवरचे कर्मकांड उत्तम जाणतो, पुराणे त्याला तोंडपाठ असतात आणि तो ज्योतिषशास्त्रात जे भाकीत वर्तवतो, ते हुबेहूब खरे ठरते.
शिल्पीं अति निपुण । सूपकर्मींही प्रवीण ।
विधि आथर्वण । हातीं आथी ॥ ८३० ॥
तो शिल्पकलेमध्ये अत्यंत निपुण असतो, स्वयंपाककलेत (सूपकर्म) प्रवीण असतो आणि अथर्ववेदाचे सर्व विधी त्याला पाठ असतात.
कोकीं नाहीं ठेलें । भारत करी म्हणितलें ।
आगम आफाविले । मूर्त होतीं ॥ ८३१ ॥
कामशास्त्र (कोकशास्त्र) त्याला पूर्ण ठाऊक असते, महाभारताचे तो सुंदर निरूपण करतो आणि सर्व तंत्रशास्त्रे (आगम) जणू काही त्याच्या रूपाने मूर्तिमंत प्रगट झालेली असतात.
नीतिजात सुझे । वैद्यकही बुझे ।
काव्यनाटकीं दुजें । चतुर नाहीं ॥ ८३२ ॥
त्याला राजनीतीचे पूर्ण ज्ञान असते, वैद्यकशास्त्रही उत्तम समजते आणि काव्य व नाटकांच्या रचनेत त्याच्यासारखा चतुर दुसरा कोणी नसतो.
स्मृतींची चर्चा । दंशु जाणे गारुडियाचा ।
निघंटु प्रज्ञेचा । पाइकी करी ॥ ८३३ ॥
तो स्मृती ग्रंथांवर मोठ्या चर्चा करतो, सर्पदंशावर गारुड्याप्रमाणे मंत्र जाणतो आणि अमरकोशासारखे कठीण शब्दकोश त्याच्या बुद्धीचे गुलाम असतात.
पैं व्याकरणीं चोखडा । तर्कीं अतिगाढा ।
परी एक आत्मज्ञानीं फुडा । जात्यंधु जो ॥ ८३४ ॥
तो व्याकरणात अत्यंत शुद्ध आणि तर्कशास्त्रामध्ये अतिशय खोल बुद्धीचा असतो; परंतु एवढे सर्व असूनही तो एकट्या आत्मज्ञानाच्या बाबतीत मात्र जन्मांध असतो.
तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं । सिद्धांत निर्माणधात्री ।
परी जळों तें मूळनक्षत्रीं । न पाहें गा ॥ ८३५ ॥
त्या एका आत्मज्ञानाशिवाय तो बाकीच्या सर्व शास्त्रांचे मोठे सिद्धांत मांडण्यात पटाईत असतो; पण आत्मज्ञानच नसल्यामुळे त्याचे ते सगळे अथांग ज्ञान मूळ नक्षत्रावर जन्मलेल्या मुलासारखे निरुपयोगी व अनर्थकारक ठरते.
मोराआंगीं अशेषें । पिसें असतीं डोळसें ।
परी एकली दृष्टि नसे । तैसें तें गा ॥ ८३६ ॥
ज्याप्रमाणे मोराच्या अंगावर असंख्य डोळे असलेले सुंदर पिसारे असतात, पण त्याला प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी एकही खरी दृष्टी नसते; त्याप्रमाणे त्याचे ते सर्व शास्त्रज्ञान आहे.
जरी परमाणूएवढें । संजीवनीमूळ जोडे ।
तरी बहु काय गाडे । भरणें येरें ? ॥ ८३७ ॥
जर माणसाला परमाणूएवढी जरी संजीवनी वनस्पतीची मुळी मिळाली, तर इतर निरुपयोगी वनस्पतींनी भरलेली गाडी काय कामाची?
आयुष्येंवीण लक्षणें । सिसेंवीण अळंकरणें ।
वोहरेंवीण वाधावणें । तो विटंबु गा ॥ ८३८ ॥
आयुष्य नसताना अंगावर शुभ लक्षणे असणे, डोके नसताना दागिने घालणे किंवा नवरदेवाशिवाय लग्नाची वरात काढणे, हा जसा निव्वळ पोरखेळ आणि विटंबना आहे.
तैसें शास्त्रजात जाण । आघवेंचि अप्रमाण ।
अध्यात्मज्ञानेंविण । एकलेनी ॥ ८३९ ॥
त्याचप्रमाणे, एका अध्यात्मज्ञानाशिवाय इतर सर्व शास्त्रांचे ज्ञान हे पूर्णपणे निरर्थक आणि अप्रमाण आहे, असे तू समज.
यालागीं अर्जुना पाहीं । अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं ।
जया नित्यबोधु नाहीं । शास्त्रमूढा ॥ ८४० ॥
म्हणूनच हे अर्जुना, ज्या शास्त्रवेड्या माणसाला अध्यात्मज्ञानाचा नित्य बोध किंवा जाणीव नसते.
तया शरीर जें जालें । तें अज्ञानाचें बीं विरुढलें ।
तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें । अज्ञानवेलीं ॥ ८४१ ॥
त्याला जे शरीर मिळाले आहे, ते जणू अज्ञानाचेच मूळ अंकुरलेले बीज आहे आणि त्याचे ते पाडित्य म्हणजे केवळ अज्ञानाच्या वेलीचा विस्तार आहे.
तो जें जें बोले । तें अज्ञानचि फुललें ।
तयाचें पुण्य जें फळलें । तें अज्ञान गा ॥ ८४२ ॥
तो जे काही बोलतो, ते अज्ञानाचेच फुलणे होय आणि त्याला जे काही पुण्य लाभते, तेही अज्ञानाचेच फळ आहे.
आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं । जेणें मानिलेंचि नाहीं ।
तो ज्ञानार्थु न देखे काई । हें बोलावें असें ? ॥ ८४३ ॥
आणि ज्याने अध्यात्मज्ञान कधी मानलेच नाही, तो ज्ञानाचा खरा अर्थ कधीच पाहू शकणार नाही; हे वेगळे सांगण्याची गरज आहे का?
ऐलीचि थडी न पवतां । पळे जो माघौता ।
तया पैलद्वीपींची वार्ता । काय होय ? ॥ ८४४ ॥
जो नदीच्या याच काठावर पोहोचू न शकल्यामुळे मागे पळून जातो, त्याला पलीकडच्या बेटावर काय चालले आहे याची माहिती कशी असणार?
कां दारवंठाचि जयाचें । शीर रोंविलें खांचे ।
तो केवीं परिवरींचें । ठेविलें देखे ? ॥ ८४५ ॥
किंवा घराच्या उंबरठ्यावरच ज्याचे डोके मातीत गाडले गेले आहे, तो घराच्या आत कोंडलेली गुप्त संपत्ती कशी पाहू शकणार?
तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया । अनोळख धनंजया ।
तया ज्ञानार्थु देखावया । विषो काई ? ॥ ८४६ ॥
त्याचप्रमाणे हे धनंजया, ज्याला अध्यात्मज्ञानाची साधी ओळखही नाही, त्याला ज्ञानाचा खरा अर्थ समजण्याचा काय अधिकार?
म्हणौनि आतां विशेषें । तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे ।
हें सांगावें आंखेंलेखें । न लगे तुज ॥ ८४७ ॥
म्हणूनच, तो माणूस ज्ञानाचे मूळ तत्त्व कधीच पाहू शकत नाही, हे मला आता तुला वेगळ्या पुराव्यांसहित सांगण्याची गरज नाही.
जेव्हां सगर्भे वाढिलें । तेव्हांचि पोटींचें धालें ।
तैसें मागिलें पदें बोलिलें । तेंचि होय ॥ ८४८ ॥
जेव्हा गर्भवती स्त्री जेवते, तेव्हा तिच्या पोटातील बाळही आपोआप तृप्त होते; त्याप्रमाणे मी जे आधी अज्ञानाचे वर्णन केले, त्यानेच हे सिद्ध होते.
वांचूनियां वेगळें । रूप करणें हें न मिळे ।
जेवीं अवंतिलें आंधळें । तें दुजेनसीं ये ॥ ८४९ ॥
कारण अज्ञानाचे वेगळे रूप दाखवण्याची गरज उरत नाही; जसे जेवायला बोलावलेला आंधळा मनुष्य आपल्यासोबत त्याच्या मार्गदर्शकालाही घेऊन येतो, तद्वतच हे आहे.
एवं इये उपरतीं । अज्ञानचिन्हें मागुतीं ।
अमानित्वादि प्रभृती । वाखाणिलीं ॥ ८५० ॥
अशा प्रकारे, मी पूर्वी सांगितलेल्या अमानित्वादि अठरा ज्ञानलक्षणांच्या उलट लक्षणे सांगून इथे अज्ञानाची चिन्हे स्पष्ट केली आहेत.
जे ज्ञानपदें अठरा । केलियां येरी मोहरां ।
अज्ञान या आकारा । सहजें येती ॥ ८५१ ॥
कारण ज्ञानाचे जे अठरा गुण सांगितले आहेत, ते जर उलट करून पाहिले तर अज्ञानाचे स्वरूप सहजच समोर उभे राहते.
मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें । ऐसें सांगितले श्रीमुकुंदें ।
ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें । तेंचि अज्ञान ॥ ८५२ ॥
मागे श्लोकाच्या उत्तरार्धात भगवान श्रीकृष्णांनी हेच सांगितले होते की, या ज्ञानपदांच्या अगदी उलट असणे म्हणजेच 'अज्ञान' होय.
म्हणौनि इया वाहणीं । केली म्यां उपलवणी ।
वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी । फार कीजे ? ॥ ८५३ ॥
म्हणूनच मी त्या श्लोकाच्या आधारानेच हा विस्तार केला आहे; नाहीतर दुधात पाणी मिसळून ते उगीच जास्त करण्यात काय हशील?
तैसें जी न बडबडीं । पदाची कोर न सांडी ।
परी मूळध्वनींचिये वाढी । निमित्त जाहलों ॥ ८५४ ॥
म्हणून मी कोणतीही निरर्थक बडबड न करता, मूळ पदांचा अर्थ न सोडता, केवळ भगवंतांच्या मूळ शब्दांचा अर्थ स्पष्ट करण्याचे निमित्त झालो आहे.
तंव श्रोते म्हणती राहें । कें परिहारा ठावो आहे ? ।
बिहिसी कां वायें । कविपोषका ? ॥ ८५५ ॥
त्यावर श्रोते संत ज्ञानेश्वरांना म्हणाले, "हे कवींचे पोषण करणाऱ्या ज्ञानराजा, तू थांब! उगीच संकोच का बाळगतोस? क्षमा मागण्याची काहीच गरज नाही."
तूतें श्रीमुरारी । म्हणितलें आम्ही प्रकट करीं ।
जें अभिप्राय गव्हरीं । झांकिले आम्हीं ॥ ८५६ ॥
"भगवान श्रीकृष्णांनी तुला आधीच सांगितले आहे की, आम्ही जो आमचा मूळ गूढ अभिप्राय गीताहृदयात लपवून ठेवला आहे, तो तू जगासमोर प्रगट कर."
तें देवाचें मनोगत । दावित आहासी तूं मूर्त ।
हेंही म्हणतां चित्त । दाटैल तुझें ॥ ८५७ ॥
"तू तर देवाचे तेच लपलेले मनोगत आम्हांला मूर्तिमंत करून दाखवत आहेस; आम्ही तुझी जास्त स्तुती केली तर तुझे मन संकोचाने भरून येईल."
म्हणौनि असो हें न बोलों । परि साविया गा तोषलों ।
जे ज्ञानतरिये मेळविलों । श्रवण सुखाचिये ॥ ८५८ ॥
"म्हणून आम्ही आता जास्त बोलत नाही, पण आम्ही खरोखर अत्यंत आनंदी झालो आहोत; कारण तू आम्हाला श्रवणसुखाच्या माध्यमातून ज्ञानाच्या नौकेत बसवले आहेस."
आतां इयावरी । जे तो श्रीहरी ।
बोलिला तें करीं । कथन वेगां ॥ ८५९ ॥
"आता यापुढील भागात श्रीहरी जे काही बोलले आहेत, ते तू आम्हांला लवकर सांग."
इया संतवाक्यासरिसें । म्हणितलें निवृत्तिदासें ।
जी अवधारा तरी ऐसें । बोलिलें देवें ॥ ८६० ॥
संतांचे हे प्रेमळ शब्द ऐकून निवृत्तिनाथांचे दास ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले, "तर मग ऐका, पुढे भगवान श्रीकृष्ण असे बोलले."
म्हणती तुवां पांडवा । हा चिन्हसमुच्चयो आघवा ।
आयकिला तो जाणावा । अज्ञानभागु ॥ ८६१ ॥
देव म्हणाले, "हे पांडवा (अर्जुना), तू आतापर्यंत जी सर्व लक्षणे ऐकलीस, तो सर्व अज्ञानाचा भाग आहे असे तू समज."
इया अज्ञानविभागा । पाठी देऊनि पैं गा ।
ज्ञानविखीं चांगा । दृढा होईजे ॥ ८६२ ॥
"या अज्ञानाच्या भागाकडे पाठ फिरवून (त्याचा त्याग करून), तू ज्ञानाच्या मार्गावर चांगला दृढ आणि स्थिर हो."
मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें । ज्ञेय भेटेल मनें ।
तें जाणावया अर्जुनें । आस केली ॥ ८६३ ॥
"त्यानंतर त्या शुद्ध झालेल्या ज्ञानाने तुला मनापासून 'ज्ञेय' (जाणून घेण्यास योग्य अशा परमात्म्याची) भेट होईल." ते ज्ञेय काय आहे, हे जाणून घेण्याची इच्छा अर्जुनाने केली.
तंव सर्वज्ञांचा रावो । म्हणे जाणौनि तयाचा भावो ।
परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो । सांगों आतां ॥ ८६४ ॥
तेव्हा सर्वज्ञांचे राजे असणारे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाचा तो अंतर्भाव जाणून म्हणाले, "आता मी तुला त्या ज्ञेयाचे मूळ स्वरूप सांगतो, ते तू ऐक."
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२॥
जे जाणून घेण्याजोगे आहे आणि जे जाणल्याने मनुष्य मोक्ष (अमृत्व) प्राप्त करतो, ते मी तुला नीट सांगतो. ते अनादी, परब्रह्म आहे; त्याला सत् (अस्तित्व असलेले) किंवा असत् (अस्तित्व नसलेले) असे दोन्हीही म्हणता येत नाही.
तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें । वस्तूतें येणेंचि कारणें ।
जें ज्ञानेंवांचूनि कवणें । उपायें नये ॥ ८६५ ॥
तर त्या परमात्म्याला 'ज्ञेय' म्हणण्याचे कारण हेच आहे की, तो शुद्ध आत्मज्ञानाशिवाय इतर कोणत्याही उपायाने प्राप्त होऊ शकत नाही.
आणि जाणितलेयावरौतें । कांहींच करणें नाहीं जेथें ।
जाणणेंचि तन्मयातें । आणी जयाचें ॥ ८६६ ॥
आणि ज्याला एकदा जाणून घेतले की मग जगात काहीही करणे शिल्लक उरत नाही; कारण त्याचे ते ज्ञानच माणसाला थेट परमात्मस्वरूपात विलीन करून टाकते.
जें जाणितलेयासाठीं । संसार काढूनियां कांठीं ।
जिरोनि जाइजे पोटीं । नित्यानंदाच्या ॥ ८६७ ॥
ज्या परमात्म्याला जाणल्यामुळे हा संसाररूपी समुद्र पार करून मनुष्य कायमचा त्या नित्यानंदाच्या उदरात विरघळून जातो.
तें ज्ञेय गा ऐसें । आदि जया नसे ।
परब्रह्म आपैसें । नाम जया ॥ ८६८ ॥
ते ज्ञेय असे आहे की ज्याला कोणतीही सुरुवात (आदी) नाही आणि ज्याचे नाव स्वतःच 'परब्रह्म' असे आहे.
जें नाहीं म्हणों जाइजे । तंव विश्वाकारें देखिजे ।
आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे । तरि हे माया ॥ ८६९ ॥
जर ते परब्रह्म 'नाही' म्हणावे, तर ते या संपूर्ण विश्वाच्या रूपाने समोर दिसते; आणि जर त्याला निव्वळ 'विश्वच' म्हणावे, तर हे दिसणारे जग तर केवळ शिवकालीन नाशिवंत माया आहे.
रूप वर्ण व्यक्ती । नाहीं दृश्य दृष्टा स्थिती ।
तरी कोणें कैसें आथी । म्हणावें पां ॥ ८७० ॥
त्याला कोणतेही रूप, रंग किंवा स्वतंत्र व्यक्तीमत्त्व नाही; तिथे दृश्य, द्रष्टा किंवा दर्शन अशी कोणतीही त्रिपुटी नाही. मग त्याला कोणी आणि कसे 'आहे' म्हणावे?
आणि साचचि जरी नाहीं । तरी महदादि कोणें ठाईं ।
स्फुरत कैचें काई । तेणेंवीण असे ? ॥ ८७१ ॥
आणि जर ते परब्रह्म खरोखरच अस्तित्वात नाही असे मानले, तर मग महत्तत्त्वापासून सुरू होणारे हे एवढे मोठे जग कोणाच्या आधारावर स्फुरत आहे? त्याच्याशिवाय काय अस्तित्वात राहू शकते?
म्हणौनि आथी नाथी हे बोली । जें देखोनि मुकी जाहली ।
विचारेंसीं मोडली । वाट जेथें ॥ ८७२ ॥
म्हणूनच, ते ब्रह्म 'आहे' की 'नाही' या दोन्हीही गोष्टी बोलायचे जिथे बंद होते आणि जिथे मानवी विचारांची वाट पूर्णपणे खुंटून जाते, असे ते स्वरूप आहे.
जैसी भांडघटशरावीं । तदाकारें असे पृथ्वी ।
तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं । असे जे वस्तु ॥ ८७३ ॥
ज्याप्रमाणे मातीची भांडी, घडे किंवा पणत्या या सर्व आकारांमध्ये मूळ मातीच भरलेली असते; त्याप्रमाणे हे सर्व जग होऊन जो स्वतः सर्व चराचरात भरून उरला आहे, तीच ती वस्तू होय.
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३॥
त्या परमात्म्याला सर्व बाजूंनी हात आणि पाय आहेत; सर्व बाजूंनी डोळे, डोकी आणि मुखे आहेत; तसेच या लोकात त्याला सर्व बाजूंनी कान आहेत, कारण तो सर्वांना व्यापून राहिला आहे.
आघवांचि देशीं काळीं । नव्हतां देशकाळांवेगळी ।
जे क्रिया स्थूळास्थूळीं । तेचि हात जयाचे ॥ ८७४ ॥
जो सर्व देशात आणि काळात राहूनही देश-काळाच्या बंधना पलीकडे आहे; या सृष्टीतील प्रत्येक लहान-मोठी क्रिया हेच जणू त्याचे हात आहेत.
तयातें याकारणें । विश्वबाहू ऐसें म्हणणें ।
जें सर्वचि सर्वपणें । सर्वदा करी ॥ ८७५ ॥
याच कारणामुळे त्या परब्रह्माला 'विश्वबाहू' (जगाचे हात) असे म्हणतात; कारण तोच सर्वांच्या रूपाने नेहमी सर्व कार्ये करत असतो.
आणि समस्तांही ठाया । एके काळीं धनंजया ।
आलें असे म्हणौनि जया । विश्वांघ्रीनाम ॥ ८७६ ॥
आणि हे धनंजया, तो एकाच वेळी सर्व ठिकाणी उपस्थित (पोहचलेला) असतो, म्हणूनच त्याला 'विश्वांघ्री' (विश्व पाऊल) असे नाव दिले आहे.
पैं सवितया आंग डोळे । नाहींत वेगळे वेगळे ।
तैसें सर्वद्रष्टे सकळें । स्वरूपें जें ॥ ८७७ ॥
ज्याप्रमाणे सूर्याचे अंग आणि त्याचे डोळे हे वेगवेगळे नसतात (तो स्वतःच प्रकाशरूप डोळा असतो), त्याप्रमाणे तो परमात्मा स्वतःच सर्वद्रष्टा असून सर्व त्याचेच स्वरूप आहे.
म्हणौनि विश्वतश्चक्षु । हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु ।
बोलावया दक्षु । जाहला वेदु ॥ ८७८ ॥
म्हणूनच, वास्तविक पाहता त्याला कोणतेही प्राकृत डोळे नसतानाही, वेद त्याला 'विश्वतश्चक्षु' (सर्व बाजूंनी डोळे असलेला) असे म्हणण्यात चतुर झाला आहे.
जें सर्वांचे शिरावरी । नित्य नांदे सर्वांपरी ।
ऐसिये स्थितीवरी । विश्वमूर्धा म्हणिपे ॥ ८७९ ॥
जो सर्वांच्या डोक्यावर नित्य अधिष्ठित आहे आणि सर्वांच्या वरील सर्वश्रेष्ठ सत्ता आहे, याच स्थितीमुळे त्याला 'विश्वमूर्धा' (विश्वाचे मस्तक) असे म्हणतात.
पैं गा मूर्ति तेंचि मुख । हुताशना जैसें देख ।
तैसें सर्वपणें अशेख । भोक्ते जे ॥ ८८० ॥
ज्याप्रमाणे अग्नीची सगळीच मूर्ती हेच त्याचे मुख असते (कुठेही टाकले तरी अग्नी गिळतो), त्याप्रमाणे तो परमात्मा सर्व रूपांनी या जगातील भोक्ता आहे.
यालागीं तया पार्था । विश्वतोमुख हे व्यवस्था ।
आली वाक्पथा । श्रुतीचिया ॥ ८८१ ॥
हे पार्था, म्हणूनच श्रुतीच्या (वेदांच्या) बोलण्यात त्याला 'विश्वतोमुख' (सर्व बाजूंनी मुख असलेला) असे संबोधण्यात आले आहे.
आणि वस्तुमात्रीं गगन । जैसें असे संलग्न ।
तैसें शब्दजातीं कान । सर्वत्र जया ॥ ८८२ ॥
आणि ज्याप्रमाणे जगातील प्रत्येक वस्तूमध्ये आकाश व्यापून राहिलेले असते, त्याप्रमाणे जगात उमटणाऱ्या प्रत्येक शब्दात त्याचेच कान सर्वत्र हजर असतात.
म्हणौनि आम्हीं तयातें । म्हणों सर्वत्र आइकतें ।
एवं जें सर्वांतें । आवरूनि असे ॥ ८८३ ॥
म्हणूनच आपण त्याला 'सर्वत्र ऐकणारा' असे म्हणतो. अशा प्रकारे त्याने संपूर्ण विश्वाला आपल्या कचाट्यात किंवा कवेत घेऊन व्यापले आहे.
एऱ्हवीं तरी महामती । विश्वतश्चक्षु इया श्रुती ।
तयाचिया व्याप्ती । रूप केलें ॥ ८८४ ॥
परंतु हे महाबुद्धीच्या अर्जुना, वेदांनी जे त्याला 'विश्वतश्चक्षु' वगैरे म्हटले आहे, ते केवळ त्याची सर्वव्यापी व्याप्ती समजावून सांगण्यासाठी केलेले एक रूपक आहे.
वांचूनि हस्त नेत्र पाये । हें भाष तेथ कें आहे ? ।
सर्व शून्याचा न साहे । निष्कर्षु जें ॥ ८८५ ॥
नाहीतर तिथे खरेखुरे हात, पाय किंवा डोळे हे शब्द तरी कसे लागू पडतील? कारण ते मूळ तत्व कोणत्याही आकाराच्या मर्यादा सहन करत नाही.
पैं कल्लोळातें कल्लोळें । ग्रसिजत असे ऐसें कळे ।
परी ग्रसितें ग्रासावेगळें । असे काई ? ॥ ८८६ ॥
ज्याप्रमाणे एक लाट दुसऱ्या लाटेला गिळत आहे असे आपल्याला वाटते; पण नीट पाहिले तर गिळणारी लाट आणि गिळली जाणारी लाट या दोन्ही पाण्यापेक्षा वेगळ्या असतात का? दोन्ही पाणीच असते.
तैसें साचचि जें एक । तेथ कें व्याप्यव्यापक ? ।
परी बोलावया नावेक । करावें लागे ॥ ८८७ ॥
त्याप्रमाणे जे मूळचे निव्वळ एकच आहे, तिथे व्यापणारा कोण आणि व्यापले जाणारे काय? पण व्यवहारात बोलण्यासाठी आपल्याला तात्पुरते असे द्वैत मानावे लागते.
पैं शून्य जैं दावावें जाहलें । तैं बिंदुलें एक पाहिजे केलें ।
तैसें अद्वैत सांगावें बोलें । तैं द्वैत कीजे ॥ ८८८ ॥
ज्याप्रमाणे कागदावर 'शून्य' दाखवायचे असेल, तरीही तिथे एक लहानसा गोल ठिपका (बिंदू) काढावाच लागतो; त्याप्रमाणे शब्दाने अद्वैत समजावून सांगताना प्रथम द्वैताचा आश्रय घ्यावा लागतो.
एऱ्हवीं तरी पार्था । गुरुशिष्यसत्पथा ।
आडळु पडे सर्वथा । बोल खुंटे ॥ ८८९ ॥
नाहीतर हे पार्था, गुरु आणि शिष्यांच्या संवादाचा हा सुंदर मार्गच बंद पडेल आणि मूळचे बोलणेच खुंटून जाईल.
म्हणौनि गा श्रुती । द्वैतभावें अद्वैतीं ।
निरूपणाची वाहती । वाट केली ॥ ८९० ॥
म्हणूनच वेदांनी द्वैतभावाचा वापर करून अद्वैत तत्त्वाचे निरूपण करण्याची ही प्रवाही वाट तयार केली आहे.
तेंचि आतां अवधारीं । इये नेत्रगोचरें आकारीं ।
तें ज्ञेय जयापरी । व्यापक असे ॥ ८९१ ॥
आता तू नीट लक्ष दे; डोळ्यांना दिसणाऱ्या या सर्व आकारांमध्ये ते ज्ञेय (परब्रह्म) कशा प्रकारे व्यापून राहिले आहे, ते मी स्पष्ट करतो.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४॥
ते परब्रह्म सर्व इंद्रियांच्या गुणांचा आभास निर्माण करणारे आहे, तरीही ते स्वतः सर्व इंद्रियांनी विरहित आहे. ते कशातही आसक्त नसलेले पण सर्वांचे पोषण करणारे आहे; ते निर्गुण आहे, तरीही गुणांचा उपभोग घेणारे आहे.
तरी तें गा किरीटी ऐसें । अवकाशीं आकाश जैसें ।
पटीं पटु होऊनि असे । तंतु जेवीं ॥ ८९२ ॥
तर हे किरीटी, ते परब्रह्म जगात कसे आहे? जसे पोकळीमध्ये आकाश भरलेले असते किंवा कापडामध्ये धागेच कापडाचे रूप घेऊन राहिलेले असतात.
उदक होऊनि उदकीं । रसु जैसा अवलोकीं ।
दीपपणें दीपकीं । तेज जैसें ॥ ८९३ ॥
जसे पाण्यात पाणी होऊन पाण्याचा रस (चव) राहतो किंवा दिव्याच्या रूपात त्याचे तेजच प्रगटलेले असते.
कर्पूरत्वें कापुरीं । सौरभ्य असे जयापरी ।
शरीर होऊनि शरीरीं । कर्म जेवीं ॥ ८९४ ॥
ज्याप्रमाणे कापुरामध्ये कापूरपणा हा त्याचा सुगंध बनून राहतो किंवा शरीराच्या रूपात राहून जीवाचे कर्म चालते.
किंबहुना पांडवा । सोनेंचि सोनयाचा रवा ।
तैसें जें या सर्वां । सर्वांगीं असे ॥ ८९५ ॥
किंबहुना हे पांडवा, सोन्याचा लहानात लहान कण (रवा) म्हणजेच जसे सोनारे रूप असते, तसेच ते या सर्व विश्वाच्या कणाकणात सर्वांगाने भरलेले आहे.
परी रवेपणामाजिवडे । तंव रवा ऐसें आवडे ।
वांचूनि सोनें सांगडें । सोनया जेवीं ॥ ८९६ ॥
पण जोपर्यंत तो कण स्वतंत्र दिसतो, तोपर्यंत त्याला आपण 'रवा' म्हणतो; मात्र शेवटी मूळ रूपाने ते निव्वळ शुद्ध सोनेच असते.
पैं गा वोघुचि वांकुडा । परि पाणी उजू सुहाडा ।
वन्हि आला लोखंडा । लोह नव्हे कीं ॥ ८९७ ॥
पाण्याचा प्रवाह जरी वाकडा-तिकडा धावला, तरी पाणी स्वतः सरळ व मऊच असते; अग्नी जेव्हा लोखंडात शिरतो, तेव्हा तो लोखंडासारखा लाल दिसला तरी अग्नी लोखंड बनत नाही.
घटाकारें वेंटाळें । तेथ नभ गमे वाटोळें ।
मठीं तरी चौफळें । आये दिसे ॥ ८९८ ॥
मातीच्या घटामुळे तिथले आकाश गोल भासते आणि मढामुळे (झोपडीमुळे) ते चौकोनी असल्यासारखे दिसते.
तरि ते अवकाश जैसें । नोहिजतीचि कां आकाशें ।
जें विकार होऊनि तैसें । विकारी नोहे ॥ ८९९ ॥
परंतु ते गोल किंवा चौकोनी आकार म्हणजे काही आकाश नव्हे; त्याप्रमाणे परमात्मा स्वतः विविध विकारांच्या आकारांत भासला, तरी तो स्वतः कधीही विकारी होत नाही.
मन मुख्य इंद्रियां । सत्त्वादि गुणां ययां- ।
सारिखे ऐसें धनंजया । आवडे कीर ॥ ९०० ॥
हे धनंजया, ते परब्रह्म मन, मुख्य इंद्रिये आणि सत्त्व-रज-तम या गुणांसारखेच आहे असे वरवर पाहताना नक्कीच भासते.
पैं गुळाची गोडी । नोहे बांधया सांगडी ।
तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं । नाहीं तेथ ॥ ९०१ ॥
पण ज्याप्रमाणे गुळाची गोडी म्हणजे काही गुळाची पेंड किंवा ढेप नव्हे; त्याप्रमाणे हे गुण आणि इंद्रिये तिथे मूळ परब्रह्मात अजिबात नसतात.
अगा क्षीराचिये दशे । घृत क्षीराकारें असे ।
परी क्षीरचि नोहे जैसें । कपिध्वजा ॥ ९०२ ॥
हे अर्जुना, दुधाच्या अवस्थेत तूप हे दुधाच्याच रूपात लपलेले असते, पण तूप म्हणजे काही दूध नव्हे.
तैसें जें इये विकारीं । विकार नोहे अवधारीं ।
पैं आकारा नाम भोंवरी । येर सोने तें सोने ॥ ९०३ ॥
त्याप्रमाणे या सर्व बदलणाऱ्या सृष्टीत राहूनही ते स्वतः निर्विकार राहते, हे लक्षात ठेव; सोन्याच्या दागिन्याला आपण फक्त 'भोंवरी' (विविध वळणे) हे नाव देतो, बाकी मूळचे सोने ते सोनेच असते.
इया उघड मऱ्हाटिया । तें वेगळेपण धनंजया ।
जाण गुण इंद्रियां- । पासोनियां ॥ ९०४ ॥
या साध्या मराठी भाषेत सांगायचे तर, हे धनंजया, तू त्या परमात्म्याचे इंद्रिये आणि गुणांपासूनचे वेगळेपण नीट समजून घे.
नामरूपसंबंधु । जातिक्रियाभेदु ।
हा आकारासीच प्रवादु । वस्तूसि नाहीं ॥ ९०५ ॥
नाव, रूप, संबंध, जात आणि क्रिया यांमधील सर्व भेद हे केवळ बाह्य आकाराला लागू होतात; मूळ आत्मवस्तूला हे नियम लागू होत नाहीत.
तें गुण नव्हे कहीं । गुणा तया संबंधु नाहीं ।
परी तयाच्याचि ठायीं । आभासती ॥ ९०६ ॥
ते ब्रह्म कधीही स्वतः गुण बनत नाही आणि गुणांशी त्याचा कोणताही खरा संबंध नसतो; परंतु ते सर्व गुण केवळ त्याच्याच प्रकाशामुळे आभासतात (दिसतात).
येतुलेयासाठीं । संभ्रांताच्या पोटीं ।
ऐसें जाय किरीटी । जे हेंचि धरी ॥ ९०७ ॥
हे किरीटी, केवळ याच कारणामुळे संभ्रमात पडलेल्या अज्ञानी लोकांच्या मनात असे येते की, परब्रह्मच या गुणांना धारण करते.
तरी तें गा धरणें ऐसें । अभ्रातें जेवीं आकाशें ।
कां प्रतिवदन जैसें । आरसेनी ॥ ९०८ ॥
पण त्याचे ते धारण करणे कसे असते? जसे आकाशाने ढगांना धरून ठेवावे किंवा आरशाने आपल्यात चेहऱ्याचे प्रतिबिंब धरावे, तसे ते असते.
नातरी सूर्य प्रतिमंडल । जैसेनि धरी सलिल ।
कां रश्मिकरीं मृगजळ । धरिजे जेवीं ॥ ९०९ ॥
किंवा जसे पाणी सूर्याचे प्रतिबिंब धरते, अथवा सूर्याचे किरण वाळवंटात मृगजळाचा आभास निर्माण करतात.
तैसें गा संबंधेंवीण । यया सर्वांतें धरी निर्गुण ।
परी तें वायां जाण । मिथ्यादृष्टी ॥ ९१० ॥
तसेच ते निर्गुण ब्रह्म कोणत्याही खऱ्या संबंधाशिवाय या सर्व विश्वाला धारण करते; पण जे त्याला गुणयुक्त समजतात, त्यांची ती दृष्टी खोटी आहे असे तू जाण.
आणि यापरी निर्गुणें । गुणातें भोगणें ।
रंका राज्य करणें । स्वप्नीं जैसें ॥ ९११ ॥
आणि अशा प्रकारे त्या निर्गुणाने गुणांचा उपभोग घेणे म्हणजे, एखाद्या भिकाऱ्याने स्वप्नात राजा होऊन राजवैभव भोगण्यासारखे आहे.
म्हणौनि गुणाचा संगु । अथवा गुणभोगु ।
हा निर्गुणीं लागु । बोलों नये ॥ ९१२ ॥
म्हणूनच, गुणांचा संबंध किंवा गुणांचा उपभोग या गोष्टी निर्गुण परब्रह्माच्या बाबतीत कधीही खऱ्या मानून बोलू नयेत.
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्षमत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५॥
ते सर्व प्राण्यांच्या बाहेर आणि आतही आहे; ते चराचर (चालणारे आणि न चालणारे) आहे. अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ते जाणून घेण्यास कठीण आहे; आणि ते अतिशय दूर तसेच अतिशय जवळही आहे.
जें चराचर भूतां- । माजीं असे पंडुसुता ।
नाना वन्हीं उष्णता । अभेदें जैसी ॥ ९१३ ॥
हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे अग्नी आणि त्याची उष्णता यांच्यात कोणताही भेद नसतो; त्याप्रमाणे हे ज्ञेय सर्व सजीव आणि निर्जीव प्राण्यांमध्ये अभेदाने राहते.
तैसेनि अविनाशभावें । जें सूक्ष्मदशे आघवें ।
व्यापूनि असे तें जाणावें । ज्ञेय एथ ॥ ९१४ ॥
अशा कधीही न संपणाऱ्या अविनाशी भावाने, जे अत्यंत सूक्ष्म रूपाने या विश्वाला व्यापून राहिले आहे, त्यालाच तू इथे 'ज्ञेय' म्हणून ओळख.
जें एक आंतुबाहेरी । जें एक जवळ दुरी ।
जें एकवांचूनि परी । दुजीं नाहीं ॥ ९१५ ॥
जे आत आणि बाहेर एकच आहे; जे अतिशय जवळ आणि तितकेच दूर आहे; आणि ज्या एका तत्वाशिवाय जगात दुसरी कोणतीही वस्तू अस्तित्वात नाही.
क्षीरसागरींची गोडी । माजीं बहु थडिये थोडी ।
हें नाहीं तया परवडी । पूर्ण जें गा ॥ ९१६ ॥
दुधाच्या समुद्राची गोडी ही मध्यभागी जास्त आणि काठावर कमी असत नाही, ती सगळीकडे सारखीच असते; तसेच ते पूर्ण ब्रह्म सर्वत्र सारखेच भरलेले आहे.
स्वेदजादिप्रभृती । वेगळाल्यां भूतीं ।
जयाचिये अनुस्यूतीं । खोमणें नाहीं ॥ ९१७ ॥
स्वेदज (घामापासून होणारे जंतू) इत्यादी चारही प्रकारच्या वेगवेगळ्या प्राण्यांमध्ये, त्याच्या व्यापक असण्यात कधीही कोणताही खंड किंवा कमतरता पडत नाही.
पैं श्रोते मुखटिळका । घटसहस्रा अनेकां- ।
माजीं बिंबोनि चंद्रिका । न भेदे जेवीं ॥ ९१८ ॥
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, हे श्रोत्यांमधील श्रेष्ठ लोकांनो, हजारो वेगवेगळ्या पाण्याने भरलेल्या घटामध्ये एकाच चंद्राचे प्रतिबिंब पडले, तरी मूळ चंद्र जसा वेगळा होत नाही.
नाना लवणकणाचिये राशी । क्षारता एकचि जैसी ।
कां कोडी एकीं ऊसीं । एकचि गोडी ॥ ९१९ ॥
किंवा मिठाच्या ढिगाऱ्यातील प्रत्येक लहान कणात जशी एकच खारट चव असते, अथवा करोडो उसांमध्ये जशी एकच गोड चव भरलेली असते.
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं ।
भूतभर्तृ च तज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६॥
ते सर्व भूतांमध्ये (प्राण्यांमध्ये) वेगवेगळे विभागले न जाताही, विभागल्यासारखे स्थित आहे. ते सर्व प्राण्यांचे पालनपोषण करणारे, त्यांना गिळणारे (लय करणारे) आणि पुन्हा उत्पन्न करणारे आहे, असे तू जाण.
तैसें अनेकीं भूतजातीं । जें आहे एकी व्याप्ती ।
विश्वकार्या सुमती । कारण जें गा ॥ ९२० ॥
हे सुजाण अर्जुना, त्याप्रमाणे अनेक प्रकारच्या प्राणीमात्रांमध्ये जे एकच व्यापक तत्त्व भरून राहिले आहे, तेच या जगाच्या उत्पत्तीचे मूळ कारण आहे.
म्हणौनि हा भूताकारु । जेथोनि तेंचि तया आधारु ।
कल्लोळा सागरु । जियापरी ॥ ९२१ ॥
म्हणूनच हा प्राण्यांचा आकार ज्याच्यापासून निर्माण होतो, तोच त्यांचा मुख्य आधार असतो; ज्याप्रमाणे लाटांचा जन्म आणि आधार केवळ समुद्रच असतो.
बाल्यादि तिन्हीं वयसीं । काया एकचि जैसी ।
तैसें आदिस्थितिग्रासीं । अखंड जें ॥ ९२२ ॥
बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व या तिन्ही अवस्था बदलल्या तरी शरीर जसे एकच राहते; त्याप्रमाणे जगाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या तिन्ही काळात जे अखंड एकसारखेच राहते.
सायंप्रातर्मध्यान । होतां जातां दिनमान ।
जैसें कां गगन । पालटेना ॥ ९२३ ॥
सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळ होऊन दिवस बदलला, तरी जसे आकाश स्वतः कधीही बदलत नाही.
अगा सृष्टिवेळे प्रियोत्तमा । जया नांव म्हणती ब्रह्मा ।
व्याप्ति जें विष्णुनामा । पात्र जाहलें ॥ ९२४ ॥
हे माझ्या लाडक्या अर्जुना, सृष्टीच्या निर्मितीच्या वेळी ज्याला लोक 'ब्रह्मा' म्हणतात आणि सृष्टीच्या प्रतिपालनाच्या वेळी जे 'विष्णु' या नावाला पात्र ठरते.
मग आकारु हा हारपे । तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे ।
तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे । तैं जें शून्य ॥ ९२५ ॥
आणि जेव्हा हा जगाचा आकार नष्ट होतो, तेव्हा ज्याला 'रुद्र' म्हटले जाते; आणि जेव्हा हे तिन्ही गुण पूर्णपणे लयाला जातात, तेव्हा जे काही उरते ते मूळ शून्य.
नभाचें शून्यत्व गिळून । गुणत्रयातें नुरऊन ।
तें शून्य तें महाशून्य । श्रुतिवचनसंमत ॥ ९२६ ॥
जे आकाशाच्या रिकामेपणालाही गिळून टाकते, सत्व-रज-तम या तिन्ही गुणांचा लवलेशही उरू देत नाही; ते केवळ शून्य नसून 'महाशून्य' आहे, असे वेदांचे स्पष्ट मत आहे.
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १७॥
ते प्रकाशांचेही प्रकाश (तेज) आहे आणि अंधाराच्या (मायेच्या) पलीकडचे म्हटले जाते. ते ज्ञानस्वरूप, जाणून घेण्यास योग्य (ज्ञेय) आणि ज्ञानाने प्राप्त होणारे आहे; ते सर्वांच्या हृदयात विशेष रूपाने स्थित आहे.
जें अग्नीचें दीपन । जें चंद्राचें जीवन ।
सूर्याचे नयन । देखती जेणें ॥ ९२७ ॥
जे अग्नीला जाळण्याची शक्ती देते, जे चंद्राला त्याचे आल्हाददायक जीवन (शीतलता) देते आणि ज्याच्या बळामुळे सूर्याचे डोळे सर्व जग पाहू शकतात.
जयाचेनि उजियेडें । तारांगण उभडें ।
महातेज सुरवाडें । राहाटे जेणें ॥ ९२८ ॥
ज्याच्या प्रकाशामुळे आकाशातील ताऱ्यांचे पुंजके चमकतात आणि जगातील सर्व मोठे तेज (प्रकाश) मुक्तपणे वावरते.
जें आदीची आदी । जें वृद्धीची वृद्धी ।
बुद्धीची जे बुद्धी । जीवाचा जीवु ॥ ९२९ ॥
जे सुरुवातीचीही सुरुवात आहे, वाढीचीही वाढ आहे, बुद्धीचीही बुद्धी आहे आणि सर्व जीवांचा मूळ जीव (प्राण) आहे.
जें मनाचें मन । जें नेत्राचे नयन ।
कानाचे कान । वाचेची वाचा ॥ ९३० ॥
जे मनाचे मन, डोळ्यांचे डोळे, कानांचे कान आणि जिभेची (वाचेची) मूळ बोलण्याची शक्ती आहे.
जें प्राणाचा प्राण । जें गतीचे चरण ।
क्रियेचें कर्तेपण । जयाचेनि ॥ ९३१ ॥
जे प्राणाचा मुख्य प्राण आहे, हालचालीचे पाय आहे आणि कोणत्याही क्रियेचे मूळ कर्तेपण ज्याच्यामुळेच शक्य होते.
आकारु जेणें आकारे । विस्तारु जेणें विस्तारे ।
संहारु जेणें संहारे । पंडुकुमरा ॥ ९३२ ॥
हे पांडवा, ज्याच्यामुळे विश्वाचे आकार आकारास येतात, ज्याच्यामुळे विस्तार वाढतो आणि ज्याच्याच सत्तेने शेवटी सर्व संहार होतो.
जें मेदिनीची मेदिनी । जें पाणी पिऊनि असे पाणी ।
तेजा दिवेलावणी । जेणें तेजें ॥ ९३३ ॥
जे पृथ्वीला धारण करणारी मूळ पृथ्वी आहे, जे पाण्याला पाणीपण देणारे तत्व आहे आणि ज्याच्या तेजाने या जगातील प्रकाशाला जणू दिवा लावला जातो.
जें वायूचा श्वासोश्वासु । जें गगनाचा अवकाशु ।
हें असो आघवाची आभासु । आभासे जेणें ॥ ९३४ ॥
जे वायूचा श्वासोच्छ्वास आहे, आकाशाची पोकळी आहे; हे जास्त काय सांगावे, ज्याच्या अस्तित्वामुळे या सर्व जगाचा आभास आपल्याला सत्य वाटतो.
किंबहुना पांडवा । जें आघवेंचि असे आघवा ।
जेथ नाहीं रिगावा । द्वैतभावासी ॥ ९३५ ॥
किंबहुना हे अर्जुना, जे स्वतःच सर्व काही होऊन सर्व ठिकाणी भरलेले आहे आणि जिथे द्वैतभावाला शिरकाव करायला अजिबात जागा नाही.
जें देखिलियाचिसवें । दृश्य द्रष्टा हें आघवें ।
एकवाट कालवे । सामरस्यें ॥ ९३६ ॥
ज्याला पाहिल्याबरोबर पाहणारा (द्रष्टा) आणि दिसणारे (दृश्य) हे सगळे भेद एकाच वेळी समरस होऊन पूर्णपणे विरघळून जातात.
मग तेंचि होय ज्ञान । ज्ञाता ज्ञेय हन ।
ज्ञानें गमिजे स्थान । तेंहि तेंची ॥ ९३७ ॥
मग तिथे ज्ञान, ज्ञाता आणि ज्ञेय असा कोणताही भेद उरत नाही; केवळ ज्ञानच उरते आणि ज्ञानाने मिळवायचे अंतिम स्थानही तेच ठरते.
जैसें सरलियां लेख । आंख होती एक ।
तैसें साध्यसाधनादिक । ऐक्यासि ये ॥ ९३८ ॥
ज्याप्रमाणे पाटीवरचे लिहिलेले पुसून टाकल्यावर फक्त मूळ पाटीच शिल्लक राहते; त्याप्रमाणे साध्य आणि साधन हे सगळे शेवटी एकाच आत्मतत्त्वात एकरूप होतात.
अर्जुना जिये ठायीं । न सरे द्वैताची वही ।
हें असो जें हृदयीं । सर्वांच्या असे ॥ ९३९ ॥
हे अर्जुना, ज्या ठिकाणी द्वैताची भाषाच चालत नाही आणि जे तत्व जगातील प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात अखंड वास करत असते.
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८॥
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि ज्ञेय यांचे स्वरूप मी तुला संक्षेपाने सांगितले आहे. माझा भक्त हे सर्व नीट जाणून घेऊन माझ्या स्वरूपाला (मद्भाव) प्राप्त होतो.
एवं तुजपुढां । आदीं क्षेत्र सुहाडा ।
दाविलें फाडोवाडां । विवंचुनी ॥ ९४० ॥
अशा प्रकारे, हे चतुर अर्जुना, मी सुरुवातीलाच 'क्षेत्र' (शरीर) काय आहे, ते वेगवेगळे भाग करून तुला स्पष्टपणे दाखवले.
तैसेंचि क्षेत्रापाठीं । जैसेनि देखसी दिठी ।
तें ज्ञानही किरीटी । सांगितलें ॥ ९४१ ॥
तसेच, हे किरीटी, त्या क्षेत्रानंतर तू ज्या दृष्टीने आत्म्याला पाहू शकशील, ते श्रेष्ठ 'ज्ञान' देखील मी तुला सविस्तर सांगितले.
अज्ञानाही कौतुकें । रूप केलें निकें ।
जंव आयणी तुझी टेंके । पुरे म्हणे ॥ ९४२ ॥
अगदी कौतुकाने मी अज्ञानाचेही हुबेहूब रूप उभे केले, जेणेकरून तुझ्या बुद्धीची खात्री पटेल आणि तू 'आता पूर्ण समजले' असे म्हणशील.
आणि आतां हें रोकडें । उपपत्तीचेनि पवाडें ।
निरूपिलें उघडें । ज्ञेय पैं गा ॥ ९४३ ॥
आणि आता या श्लोकांमध्ये, मी योग्य युक्तिवाद आणि पुराव्यांसह ते 'ज्ञेय' (परब्रह्म) काय आहे, हेही उघड करून सांगितले आहे.
हे आघवीच विवंचना । बुद्धी भरोनि अर्जुना ।
मत्सिद्धिभावना । माझिया येती ॥ ९४४ ॥
हे अर्जुना, हा सर्व विचार ज्यांच्या बुद्धीमध्ये पूर्णपणे ठसतो, ते माझे भक्त माझ्या परम पदाला (मद्भावाला) सहज येऊन मिळतात.
देहादि परिग्रहीं । संन्यासु करूनियां जिहीं ।
जीवु माझ्या ठाईं । वृत्तिकु केला ॥ ९४५ ॥
ज्यांनी देह आणि संसाराच्या सर्व आसक्तीचा त्याग करून, आपला जीव पूर्णपणे माझ्या स्वरूपात लीन केला आहे.
ते मातें किरीटी । हेंचि जाणौनियां शेवटीं ।
आपणपयां साटोवाटीं । मीचि होती ॥ ९४६ ॥
हे किरीटी, शेवटी या सर्व तत्त्वांचा अनुभव घेऊन, ते स्वतःचे वेगळेपण विसरतात आणि माझ्याशी एकरूप होऊन साक्षात मीच बनतात.
मीचि होती परी । हे मुख्य गा अवधारीं ।
सोहोपी सर्वांपरी । रचिलीं आम्हीं ॥ ९४७ ॥
ते माझ्याशी एकरूप होतात; पण ही अत्यंत गूढ असलेली गोष्ट आम्ही तुला समजण्यासाठी सर्व प्रकारे सोपी करून सांगितली आहे, हे लक्षात ठेव.
कडां पायरी कीजे । निराळीं माचु बांधिजे ।
अथावीं सुइजे । तरी जैसी ॥ ९४८ ॥
ज्याप्रमाणे एखाद्या उंच कड्यावरून खाली उतरण्यासाठी पायऱ्या पाडाव्यात, किंवा अथांग पाण्यात उतरण्यासाठी जसा पूल (माच) बांधावा, तसे हे आहे.
एऱ्हवीं अवघेंचि आत्मा । हें सांगों जरी वीरोत्तमा ।
परी तुझिया मनोधर्मा । मिळेल ना ॥ ९५० ॥
हे श्रेष्ठ वीरा अर्जुना, वास्तविक पाहता हे सर्व काही एकच आत्मा आहे असे जर मी तुला एकदम सांगितले असते, तर ते कदाचित तुझ्या मनाला एकदम पटले किंवा समजले नसते.
म्हणौनि एकचि संचलें । चतुर्धा आम्हीं केलें ।
जें अदळपण देखिलें । तुझिये प्रज्ञे ॥ ९५१ ॥
म्हणूनच, जे मूळचे केवळ एकच तत्व भरलेले आहे, त्याचे तुझ्या बुद्धीचा अंदाज घेऊन आम्ही चार स्वतंत्र भाग केले.
पैं बाळ जैं जेवविजे । तैं घांसु विसा ठायीं कीजे ।
तैसें एकचि हेंचतुर्व्याजें । कथिलें आम्हीं ॥ ९५२ ॥
ज्याप्रमाणे लहान बाळाला भरवताना एका मोठ्या घासाचे लहान-लहान वीस तुकडे करून भरवले जाते; त्याप्रमाणे आम्ही एकाच ब्रह्माचे चार भागांत वर्णन केले.
एक क्षेत्र एक ज्ञान । एक ज्ञेय एक अज्ञान ।
हे भाग केले अवधान । जाणौनि तुझें ॥ ९५३ ॥
एक क्षेत्र, दुसरे ज्ञान, तिसरे ज्ञेय आणि चौथे अज्ञान; तुझी आकलनशक्ती लक्षात घेऊन आम्ही हे असे भाग पाडले.
आणि ऐसेनही पार्था । जरी हा अभिप्रावो तुज हाता ।
नये तरी हे व्यवस्था । एक वेळ सांगों ॥ ९५४ ॥
आणि हे पार्था, एवढे सांगूनही जर हा मूळ अभिप्राय तुझ्या नीट लक्षात आला नसेल, तर मी हीच व्यवस्था तुला पुन्हा एकदा समजावून सांगतो.
आतां चौठायीं न करूं । एकही म्हणौनि न सरूं ।
आत्मानात्मया धरूं । सरिसा पाडु ॥ ९५५ ॥
आता आम्ही याचे चार भाग करणार नाही आणि ते केवळ 'एकच आहे' असे म्हणूनही थांबणार नाही; तर आत्मा आणि अनात्मा (प्रकृती आणि पुरुष) यांचा समोरासमोर विचार मांडू.
परि तुवां येतुलें करावें । मागों तें आम्हां देआवें ।
जे कानचि नांव ठेवावें । आपण पैं गा ॥ ९५६ ॥
पण त्यासाठी तू फक्त एकच गोष्ट करायची आहेस—आम्ही जे मागेल ते तू दिले पाहिजेस; म्हणजेच तू स्वतःचे अस्तित्व विसरून केवळ 'कान' (पूर्ण लक्ष देणारा श्रोता) बनले पाहिजेस.
या श्रीकृष्णाचिया बोला । पार्थु रोमांचितु जाहला ।
तेथ देवो म्हणती भला । उचंबळेना ॥ ९५७ ॥
श्रीकृष्णाचे हे अत्यंत प्रेमाचे शब्द ऐकून अर्जुन आनंदाने रोमांचित झाला; ते पाहून भगवंतांना वाटले की हा प्रेमाच्या भरात जास्त उचंबळून जाऊ नये (त्याचे लक्ष विचलित होऊ नये).
ऐसेनि तो येतां वेगु । धरूनि म्हणे श्रीरंगु ।
प्रकृतिपुरुषविभागु । परिसें सांगों ॥ ९५८ ॥
म्हणून अर्जुनाचा तो भावनिक वेग आवरत भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, "आता मी तुला प्रकृती आणि पुरुष यांचा स्पष्ट विभाग सांगतो, तो तू शांतपणे ऐक."
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९॥
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्हीही तू अनादी (ज्याला सुरुवात नाही असे) समज; आणि सर्व विकार (बदल) तसेच तिन्ही गुण हे प्रकृतीपासूनच उत्पन्न झालेले आहेत, असे तू जाण.
जया मार्गातें जगीं । सांख्य म्हणती योगी ।
जयाचिये भाटिवेलागीं । मी कपिल जाहलों ॥ ९५९ ॥
ज्या तत्त्वज्ञानाच्या मार्गाला जगात योगी लोक 'सांख्य शास्त्र' म्हणतात आणि ज्या मार्गाचा मुख्य प्रणेता होण्यासाठी मी स्वतः साक्षात 'कपिल महामुनी' म्हणून अवतार घेतला.
तो आइक निर्दोखु । प्रकृतिपुरुषविवेकु ।
म्हणे आदिपुरुखु । अर्जुनातें ॥ ९६० ॥
तोच हा अत्यंत निर्दोष असलेला प्रकृती आणि पुरुषाचा विवेक (फरक) आहे; असे तो आदिपुरुष श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगू लागला.
तरी पुरुष अनादि आथी । आणि तैंचि लागोनि प्रकृति ।
संसरिसी दिवोराती । दोनी जैसी ॥ ९६१ ॥
हा पुरुष (आत्मा) जसा अनादी काळापासून अस्तित्वात आहे, तशीच ही प्रकृतीही अनादी आहे; हे दोन्ही जणू काही दिवस आणि रात्र यांच्यासारखे कायम एकत्रच राहतात.
कां रूप नोहे वायां । परी रूपा लागली छाया ।
निकणु वाढे धनंजया । कणेंसीं कोंडा ॥ ९६२ ॥
किंवा हे धनंजया, ज्याप्रमाणे वस्तूला तिची सावली जोडलेलीच असते, अथवा धान्याच्या दाण्यासोबतच त्याचा कोंडाही एकत्रच वाढत असतो.
तैसीं जाण जवटें । दोन्हीं इयें एकवटे ।
प्रकृतिपुरुष प्रगटें । अनादिसिद्धें ॥ ९६३ ॥
त्याप्रमाणे हे प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही जुळे भाऊ असल्यासारखे नेहमी एकत्रच असतात; हे अनादी काळापासून सिद्ध झालेले जोडपे आहे.
पैं क्षेत्र येणें नांवें । जें सांगितलें आघवें ।
तेंचि एथ जाणावें । प्रकृति हे गा ॥ ९६४ ॥
मी मागे ज्याला 'क्षेत्र' या नावाने सविस्तर सांगितले होते, त्यालाच तू इथे 'प्रकृती' या नावाने ओळख.
आणि क्षेत्रज्ञ ऐसें । जयातें म्हणितलें असे ।
तो पुरुष हें अनारिसे । न बोलों घेईं ॥ ९६५ ॥
आणि मागे ज्याला मी 'क्षेत्रज्ञ' म्हटले होते, तोच हा 'पुरुष' होय; यात कोणताही संशय किंवा वेगळेपणा मानू नकोस.
इयें आनानें नांवें । परी निरूप्य आन नोहे ।
हें लक्षण न चुकावें । पुढतपुढती ॥ ९६६ ॥
यांची नावे जरी वेगळी असली, तरी त्यांचे मूळ स्वरूप बदलत नाही; हे महत्त्वाचे लक्षण तू पुन्हा पुन्हा नीट लक्षात ठेव.
तरी केवळ जे सत्ता । तो पुरुष गा पंडुसुता ।
प्रकृतीतें समस्तां । क्रिया नाम ॥ ९६७ ॥
हे पांडुपुत्रा अर्जुना, जे केवळ शुद्ध अस्तित्व किंवा मूळ सत्ता आहे, तो 'पुरुष' होय; आणि या सृष्टीतील जितक्या काही हालचाली किंवा क्रिया आहेत, त्या सर्वांचे नाव 'प्रकृती' आहे.
बुद्धि इंद्रियें अंतःकरण । इत्यादि विकारभरण ।
आणि ते तिन्ही गुण । सत्त्वादिक ॥ ९६८ ॥
बुद्धी, सर्व इंद्रिये, अंतःकरण इत्यादी सर्व विकारांचा पसारा आणि सत्त्व, रज व तम हे तिन्ही गुण.
हा आघवाचि मेळावा । प्रकृती जाहला जाणावा ।
हेचि हेतु संभवा । कर्माचिया ॥ ९६९ ॥
हा सर्व विस्तीर्ण मेळावा केवळ प्रकृतीपासूनच निर्माण झालेला आहे, असे तू समज; आणि ही प्रकृतीच जगातील सर्व कर्मांच्या उत्पत्तीचे मूळ कारण आहे.
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २०॥
कार्य (शरीर), कारण (इंद्रिये) आणि कर्तृत्व (इंद्रियांचे व्यापार) यांच्या निर्मितीमध्ये प्रकृती हीच कारण म्हटली जाते; आणि सुख-दुःखांचा उपभोग घेण्यासाठी हा पुरुष (जीवात्मा) कारण म्हटला जातो.
तेथ इच्छा आणि बुद्धि । घडवी अहंकारेंसीं आधीं ।
मग तिया लाविती वेधीं । कारणाच्या ॥ ९७० ॥
ती प्रकृती सर्वात आधी माणसाच्या मनात इच्छा, बुद्धी आणि अहंकार निर्माण करते; आणि मग त्या गोष्टी जीवाला कर्माच्या कारणांकडे (विषयांकडे) ओढून नेतात.
तेंचि कारण ठाकावया । जें सूत्र धरणें उपाया ।
तया नांव धनंजया । कार्य पैं गा ॥ ९७१ ॥
हे धनंजया, त्या इच्छित गोष्टी मिळवण्यासाठी जे काही प्रयत्न किंवा उपाय करावे लागतात, त्यालाच शास्त्रात 'कार्य' (शरीर किंवा व्यापार) असे नाव आहे.
आणि इच्छा मदाच्या थावीं । लागली मनातें उठवी ।
तें इंद्रियें राहाटवी । हें कर्तृत्व पैं गा ॥ ९७२ ॥
आणि जेव्हा माणसाची इच्छा किंवा गर्व मनाला जागृत करतो, तेव्हा मन इंद्रियांकडून काम करून घेते; यालाच 'कर्तृत्व' असे म्हणतात.
म्हणौनि तीन्ही या जाणा । कार्यकर्तृत्वकारणा ।
प्रकृति मूळ हे राणा । सिद्धांचा म्हणे ॥ ९७३ ॥
म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण (जे सिद्धांचे राजे आहेत) म्हणाले, की कार्य, कारण आणि कर्तृत्व या तिन्हींच्या निर्मितीचे मूळ कारण केवळ प्रकृतीच आहे.
एवं तिहींचेनि समवायें । प्रकृति कर्मरूप होये ।
परी जया गुणा वाढे त्राये । त्याचि सारिखी ॥ ९७४ ॥
अशा प्रकारे, या तिन्हींच्या एकत्र येण्याने प्रकृती स्वतः कर्माचे रूप घेते; आणि प्रकृतीमध्ये ज्या गुणाचा प्रभाव जास्त वाढतो, त्यानुसार कर्माचे स्वरूप ठरते.
जें सत्त्वगुणें अधिष्ठिजे । तें सत्कर्म म्हणिजे ।
रजोगुणें निफजे । मध्यम तें ॥ ९७५ ॥
जेव्हा सत्त्वगुणाचा प्रभाव असतो, तेव्हा सात्त्विक (चांगले) कर्म घडते; जेव्हा रजोगुणाचा जोर असतो, तेव्हा मध्यम (स्वार्थी) कर्म निर्माण होते.
जें कां केवळ तमें । होती जियें कर्में ।
निषिद्धें अधमें । जाण तियें ॥ ९७६ ॥
आणि जेव्हा केवळ तमोगुणाचा अंमल असतो, तेव्हा जी कर्मे घडतात, ती अत्यंत वाईट, निषिद्ध आणि अधम असतात, असे तू समज.
ऐसेनि संतासंतें । कर्में प्रकृतीस्तव होतें ।
तयापासोनि निर्वाळतें । सुखदुःख गा ॥ ९७७ ॥
अशा प्रकारे, प्रकृतीमुळेच जगात बरी-वाईट (सत् आणि असत्) कर्मे घडत राहतात आणि त्या कर्मांमधूनच पुढे सुख आणि दुःख निर्माण होतात.
असंतीं दुःख उपजे । सत्कर्मीं सुख निफजे ।
तया दोहींचा बोलिजे । भोगु पुरुषा ॥ ९७८ ॥
वाईट कर्मांमधून दुःख जन्माला येते आणि चांगल्या कर्मांमधून सुख मिळते; आणि या दोन्ही सुख-दुःखांचा उपभोग घेणे, हाच पुरुषाचा मुख्य भाग (भोग) म्हटला जातो.
सुखदुःखें जंववरी । निफजती साचोकारीं ।
तंव प्रकृति उद्यमु करी । पुरुषु भोगी ॥ ९७९ ॥
जोपर्यंत जगात खरोखर सुख-दुःखांची निर्मिती होत राहते, तोपर्यंत प्रकृती सतत नवनवीन कामे (उद्यम) करत राहते आणि पुरुष मात्र त्या कर्मांची फळे भोगत बसतो.
प्रकृतिपुरुषांची कुळवाडी । सांगतां असंगडी ।
जे आंबुली जोडी । आंबुला खाय ॥ ९८० ॥
या प्रकृती आणि पुरुषाचा हा संसार (कुळवाडी) मोठा विचित्र आणि विलक्षण आहे; कारण इथे बायको (प्रकृती) कष्ट करून कमवते आणि नवरा (पुरुष) मात्र काही न करता ते सर्व खाऊन फस्त करतो.
आंबुला आंबुलिये । संगती ना सोये ।
कीं आंबुली जग विये । चोज ऐका ॥ ९८१ ॥
आश्चर्याची गोष्ट अशी की, या नवऱ्याचा (पुरुष) आणि बायकोचा (प्रकृती) आपसात कोणताही खरा शारीरिक संग किंवा संबंध नसतो; तरीही ही बायको अवघ्या जगाला जन्म देते, हे मोठे नवल ऐका!
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुंक्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणणं गुणसंगोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २१॥
कारण, प्रकृतीमध्ये स्थित असलेलाच पुरुष प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांचा (सुख-दुःखांचा) उपभोग घेतो; आणि या गुणांचा संगच (आसक्तीच) या जीवाला चांगल्या-वाईट योनींमध्ये जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरतो.
जे अनंगु तो पेंधा । निकवडा नुसधा ।
जीर्णु अतिवृद्धा- । पासोनि वृद्धु ॥ ९८२ ॥
तो पुरुष कसा आहे? तो पूर्णपणे अवयवरहित (अनंग), काहीही न करणारा (पांगळा), अत्यंत गरीब, एकाकी आणि जगातील सर्वात जुन्या म्हाताऱ्यापेक्षाही जुना (अनादी) आहे.
तया आडनांव पुरुषु । एऱ्हवीं स्त्री ना नपुंसकु ।
किंबहुना एकु । निश्चयो नाहीं ॥ ९८३ ॥
त्याला केवळ व्यवहारासाठी 'पुरुष' हे नाव दिले आहे; नाहीतर तो स्वतः स्त्रीही नाही, पुरुषही नाही आणि नपुंसकही नाही. त्याचे नेमके काय रूप आहे, याचा कोणताही एक निश्चित निर्णय करता येत नाही.
तो अचक्षु अश्रवणु । अहस्तु अचरणु ।
रूप ना वर्णु । नाम आथी ॥ ९८४ ॥
त्याला डोळे नाहीत, कान नाहीत, हात नाहीत आणि पायही नाहीत; त्याला कोणतेही रूप, रंग किंवा स्वतःचे नावही नाही.
अर्जुना कांहींचि जेथ नाहीं । तो प्रकृतीचा भर्ता पाहीं ।
कीं भोगणें ऐसयाही । सुखदुःखांचें ॥ ९८५ ॥
हे अर्जुना, ज्याच्यापाशी स्वतःचे असे काहीच नाही, तो या एवढ्या मोठ्या प्रकृतीचा पती (भर्ता) बनून राहिला आहे; आणि त्याचे नवल म्हणजे, तो अशा अवस्थेतही सर्व सुख-दुःखांचा उपभोग घेतो.
तो तरी अकर्ता । उदासु अभोक्ता ।
परी इया पतिव्रता । भोगविजे ॥ ९८६ ॥
तो पुरुष मुळात काहीही न करणारा (अकर्ता), पूर्णपणे उदासीन आणि काहीही न भोगणारा (अभोक्ता) आहे; परंतु ही त्याची 'पतिव्रता' स्त्री (प्रकृती) त्याला जबरदस्तीने सर्व गोष्टी भोगायला लावते.
जियेतें अळुमाळु । रूपागुणाचा चाळढाळु ।
ते भलतैसाही खेळु । लेखा आणी ॥ ९८७ ॥
या प्रकृतीचे रूप आणि गुणांचे विलास इतके अथांग आहेत की, ती कोणत्याही अशक्य गोष्टीचा खेळ सहज करून दाखवते.
मा इये प्रकृती तंव । गुणमयी हेंचि नांव ।
किंबहुना सावेव । गुण तेचि हे ॥ ९८८ ॥
या प्रकृतीला तर मूळचे 'गुणमयी' (गुणांनी भरलेली) हेच नाव आहे; किंबहुना हे सत्त्व-रज-तम हे तीन गुण म्हणजेच प्रकृतीचे अवयव आहेत.
हे प्रतिक्षणीं नीत्य नवी । रूपा गुणाचीच आघवी ।
जडातेंही माजवी । इयेचा माजु ॥ ९८९ ॥
ही प्रकृती प्रत्येक क्षणाला नवनवीन रूपे धारण करते, ती सर्वस्वी रूप आणि गुणांची बनलेली आहे; आणि तिच्यातील अफाट शक्तीमुळे ती अगदी जड (निर्जीव) वस्तूलाही चैतन्यमय करून नाचवते.
नामें इयें प्रसिद्धें । स्नेहो इया स्निग्धें ।
इंद्रियें प्रबुद्धें । इयेचेनि ॥ ९९० ॥
जगातील सर्व प्रसिद्ध नावे हिच्यामुळेच आहेत, नात्यांमधील प्रेम किंवा जवळीक हिच्याच मुळे निर्माण होते आणि माणसाची सर्व इंद्रिये हिच्याच बळामुळे जागृत होऊन काम करतात.
कायि मन हें नपुंसक । कीं ते भोगवी तिन्ही लोक ।
ऐसें ऐसें अलौकिक । करणें इयेचें ॥ ९९१ ॥
वास्तविक पाहता मन हे स्वतः काही करू शकत नाही, तरीही ही प्रकृती त्या मनाच्या द्वारे संपूर्ण तिन्ही लोकांना नाना प्रकारचे भोग भोगायला लावते; असे हिचे वागणे अत्यंत अलौकिक आहे.
हे भ्रमाचे महाद्वीप । व्याप्तीचें रूप ।
विकार उमप । इया केले ॥ ९९२ ॥
ही प्रकृती म्हणजे जणू भ्रमाचे (मोहाचे) एक मोठे बेटच आहे, ती सर्व व्याप्तीचे मूळ रूप आहे आणि हिनेच जगात मोजता न येणारे अगणित विकार निर्माण केले आहेत.
हे कामाची मांडवी । हे मोहवनींची माधवी ।
इये प्रसिद्धचि दैवी । माया हे नाम ॥ ९९३ ॥
ही प्रकृती मानवी वासनांची (कामाची) मांडव आहे, मोहाच्या वनातील जणू वसंताची वेल (माधवी) आहे; आणि हिलाच जगात 'ईश्वराची दैवी माया' या प्रसिद्ध नावाने ओळखले जाते.
हे वाङ्मयाची वाढी । हे साकारपणाची जोडी ।
प्रपंचाची धाडी । अभंग हे ॥ ९९४ ॥
ही संपूर्ण भाषेचा (वाङ्मयाचा) विस्तार आहे, जगाला मिळणारा साकारपणा हिच्याच मुळे आहे; आणि या प्रपंचाची कधीही न संपणारी अखंड मोठी धाडच आहे.
कळा एथुनि जालिया । विद्या इयेच्या केलिया ।
इच्छा ज्ञान क्रिया । वियाली हे ॥ ९९५ ॥
जगातील सर्व चौसष्ट कला हिच्यापासूनच जन्माला आल्या आहेत, सर्व चौदा विद्या हिनेच तयार केल्या आहेत; आणि माणसाच्या मनातील इच्छा, ज्ञान व क्रिया यांना हिनेच जन्म दिला आहे.
हे नादाची टांकसाळ । हे चमत्काराचें वेळाउळ ।
किंबहुना सकळ । खेळु इयेचा ॥ ९९६ ॥
ही सर्व प्रकारच्या ध्वनींची आणि नादांची मुख्य टांकसाळ आहे, जगात घडणाऱ्या सर्व चमत्कारांचे हे मूळ माहेरघर (वेळाउळ) आहे; किंबहुना हा सगळा संसार म्हणजे केवळ हिचाच खेळ आहे.
जे उत्पत्ति प्रलयो होत । ते इयेचे सायंप्रात ।
हें असो अद्भुत । मोहन हे ॥ ९९७ ॥
या जगाची उत्पत्ती आणि प्रलय (नाश) होणे, हे तर या प्रकृतीचे केवळ सकाळ आणि संध्याकाळ होण्यासारखे सोपे आहे; ही प्रकृती म्हणजे जगाला भुरळ पाडणारे एक अद्भूत संमोहन आहे.
हे अद्वयाचें दुसरें । हे निःसंगाचें सोयरे ।
निराळेंसि घरें । नांदत असे ॥ ९९८ ॥
ही त्या एकट्या असलेल्या परमात्म्याचे जणू दुसरे रूप आहे, जो परमात्मा पूर्णपणे निःसंग (एकटा) आहे, त्याची ही एकमेव सोयरी (बायको) आहे; आणि ती आकाशासारख्या अमूर्त तत्वाशी घर करून आनंदाने नांदत आहे.
इयेतें येतुलावरी । सौभाग्यव्याप्तीची थोरी ।
म्हणौनि तया आवरी । अनावरातें ॥ ९९९ ॥
हिच्यापाशी एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर सौभाग्याची आणि व्याप्तीची थोरवी आहे; म्हणूनच ती कोणालाही न आवरणाऱ्या त्या परमपुरुषालाही आपल्या मायेच्या पाशात सहज आवरून धरते.
तयाच्या तंव ठायीं । निपटूनि कांहींचि नाहीं ।
कीं तया आघवेहीं । आपणचि होय ॥ १००० ॥
त्या पुरुषाच्या (आत्म्याच्या) अंगी तर स्वतःचे असे काहीच उरलेले नसते; म्हणून ती प्रकृतीच त्याचे सर्व काही बनून त्याच्या सर्व अस्तित्वाला व्यापून टाकते.
तया अनार्ताची आर्ती । तया पूर्णाची तृप्ती ।
तया अकुळाची जाती- । गोत होय ॥ १००१ ॥
ती प्रकृती त्या कोणतीही वासना नसलेल्या पुरुषाची (आत्म्याची) वासना बनते, त्या पूर्ण असलेल्याला तृप्तीचे समाधान देते आणि कुळ व गोत नसलेल्या त्या अकुळाचे स्वतःच सगेसोयरे आणि नातेवाईक बनते.
तया अचर्चाचें चिन्ह । तया अपाराचें मान ।
तया अमनस्काचें मन । बुद्धीही होय ॥ १००२ ॥
जी आत्मवस्तू कोणत्याही चर्चेचा विषय नाही, तिचे लक्षण ती प्रकृती बनते; त्या अमर्याद (अपार) परमात्म्याचे मोजमाप बनते आणि मन नसलेल्या त्या आत्म्याचे मन व बुद्धीही तीच बनते.
तया निराकाराचा आकारु । तया निर्व्यापाराचा व्यापारु ।
निरहंकाराचा अहंकारु । होऊनि ठाके ॥ १००३ ॥
ती त्या निराकार आत्म्याचा आकार बनते, काहीही न करणाऱ्या (निर्व्यापार) आत्म्याची हालचाल (व्यापार) बनते आणि जिला स्वतःचा कोणताही अहंकार नाही, तिचा ती स्वतःच अहंकार बनून जाते.
तया अनामाचें नाम । तया अजाचें जन्म ।
आपण होय कर्म- । क्रिया तया ॥ १००४ ॥
नाव नसलेल्या त्या आत्म्याला ती नाव देते, जन्माला न येणाऱ्या (अज) आत्म्याला ती जन्म देते आणि त्याची सर्व प्रकारची कर्मे व क्रिया ती स्वतःच बनते.
तया निर्गुणाचे गुण । तया अचरणाचे चरण ।
तया अश्रवणाचे श्रवण । अचक्षूचे चक्षु ॥ १००५ ॥
ती त्या निर्गुणाचे गुण बनते, पाय नसलेल्याचे पाय बनते, कान नसलेल्याचे कान बनते आणि डोळे नसलेल्या आत्म्याचे डोळे बनते.
तया भावातीताचे भाव । तया निरवयवाचे अवयव ।
किंबहुना होय सर्व । पुरुषाचें हे ॥ १००६ ॥
ती त्या सर्व कल्पनांच्या पलीकडे (भावातीत) असलेल्याचे भाव बनते, अवयव नसलेल्याचे अवयव बनते; किंबहुना ती त्या पुरुषाचे (आत्म्याचे) सर्व काही बनून जाते.
ऐसेनि इया प्रकृती । आपुलिया सर्व व्याप्ती ।
तया अविकारातें विकृती- । माजीं कीजे ॥ १००७ ॥
अशा प्रकारे, ही प्रकृती आपल्या अथांग पसाऱ्याने व व्याप्तीने त्या निर्विकार आत्म्याला विकारांच्या (संसाराच्या) जाळ्यात ओढून आणते.
तेथ पुरुषत्व जें असे । तें ये इये प्रकृतिदशे ।
चंद्रमा अंवसे । पडिला जैसा ॥ १००८ ॥
मग त्या पुरुषाचे (आत्म्याचे) मूळचे शुद्ध स्वरूप या प्रकृतीच्या कचाट्यात सापडून असे झाकोळून जाते, जसा अमावस्येच्या रात्री चंद्र पूर्णपणे लुप्त होतो.
विदळ बहु चोखा । मीनलिया वाला एका ।
कसु होय पांचका । जयापरी ॥ १००९ ॥
ज्याप्रमाणे अत्यंत शुद्ध असलेले सोने जेव्हा एखाद्या हलक्या धातूशी (तांब्याशी) मिसळते, तेव्हा त्याची शुद्धता (कस) जशी कमी होते.
कां साधूतें गोंधळी । संचारोनि सुये मैळी ।
नाना सुदिनाचा आभाळीं । दुर्दिनु कीजे ॥ १०१० ॥
किंवा एखाद्या शांत साधू पुरुषाच्या अंगात भूत शिरल्याने तो जसा वेड्यासारखा वागू लागतो, अथवा सुंदर प्रकाशमान दिवसाला ढगांनी वेढून जसा खराब दिवस (दुर्दिन) बनवावा, तसे होते.
जेवीं पय पशूच्या पोटीं । कां वन्हि जैसा काष्ठीं ।
गुंडूनि घेतला पटीं । रत्नदीपु ॥ १०११ ॥
ज्याप्रमाणे प्राण्याच्या पोटात दूध लपलेले असते, लाकडामध्ये अग्नी सुप्त असतो किंवा कपड्यामध्ये गुंडाळून ठेवलेला रत्नाचा दिवा जसा अंधारात राहतो.
राजा पराधीनु जाहला । कां सिंहु रोगें रुंधला ।
तैसा पुरुष प्रकृती आला । स्वतेजा मुके ॥ १०१२ ॥
किंवा एखादा स्वतंत्र राजा शत्रूच्या हाती लागून पराधीन व्हावा अथवा जंगलाचा राजा सिंह रोगाने ग्रस्त होऊन हतबल व्हावा; त्याप्रमाणे हा पुरुष प्रकृतीच्या अधीन झाला की स्वतःच्या मूळ तेजाला पारखा होतो.
जागता नरु सहसा । निद्रा पाडूनि जैसा ।
स्वप्नींचिया सोसा । वश्यु कीजे ॥ १०१३ ॥
ज्याप्रमाणे एखाद्या जागणाऱ्या माणसाला अचानक झोप लागते आणि तो स्वप्नातील विविध सुख-दुःखांच्या चक्रात अडकून पराधीन होतो.
तैसें प्रकृति जालेपणें । पुरुषा गुण भोगणें ।
उदासु अंतुरीगुणें । आतुडे जेवीं ॥ १०१४ ॥
तसेच, प्रकृतीशी एकरूप झाल्यामुळे त्या पुरुषाला (आत्म्याला) प्रकृतीचे सुख-दुःखादि गुण भोगावे लागतात; जसा एखादा उदासीन (विरक्त) मनुष्य स्त्रीच्या प्रेमाच्या जाळ्यात अडकतो.
तैसें अजा नित्या होये । आंगीं जन्ममृत्यूचे घाये ।
वाजती जैं लाहे । गुणसंगातें ॥ १०१५ ॥
त्याप्रमाणे, कधीही जन्माला न येणाऱ्या व नित्य असणाऱ्या आत्म्याच्या अंगावर जन्म आणि मृत्यूचे घाव बसू लागतात, जेव्हा तो प्रकृतीच्या गुणांच्या संगतीत येतो.
परि तें ऐसें पंडुसुता । तातलें लोह पिटितां ।
जेवीं वन्हीसीचि घाता । बोलती तया ॥ १०१६ ॥
पण हे पंडुपुत्रा अर्जुना, ते कसे असते? जसे तापलेले लोखंड हातोड्याने पिटत असताना, लोक लोखंडासोबत त्यातील अग्नीलाच मार बसत आहे असे म्हणतात (खरे तर मार लोखंडाला बसतो, अग्नीला नाही).
कां आंदोळलिया उदक । प्रतिभा होय अनेक ।
तें नानात्व म्हणती लोक । चंद्रीं जेवीं ॥ १०१७ ॥
किंवा पाणी हलल्यामुळे त्यात दिसणारे चंद्राचे प्रतिबिंब अनेक तुकड्यांत हलते, तेव्हा अज्ञानी लोक आकाशातील चंद्रच अनेक झाला आहे असे म्हणतात.
दर्पणाचिया जवळिका । दुजेपण जैसें ये मुखा ।
कां कुंकुमें स्फटिका । लोहितत्व ये ॥ १०१८ ॥
अथवा आरशाच्या जवळ गेल्यामुळे चेहऱ्याला जसे दुजेपण (प्रतिबिंब) लाभते, किंवा कुंकवाच्या संपर्काने स्फटिक जसा तांबड्या रंगाचा भासू लागतो.
तैसा गुणसंगमें । अजन्मा हा जन्मे ।
पावतु ऐसा गमे । एऱ्हवीं नाहीं ॥ १०१९ ॥
त्याप्रमाणे, केवळ गुणांच्या संगतीमुळे हा जन्माला न येणारा आत्मा जन्म-मृत्यूच्या चक्रात पडला आहे असे वाटते; पण वास्तविक पाहता तसे काहीही नसते.
अधमोत्तमा योनी । यासि ऐसिया मानी ।
जैसा संन्यासी होय स्वप्नीं । अंत्यजादि जाती ॥ १०२० ॥
त्याला चांगल्या-वाईट (अधम-उत्तम) योनींमध्ये जन्म मिळतो, हे कसे आहे? जसे एखाद्या उच्च कुळातील संन्याशाने स्वप्नात स्वतःला अगदी खालच्या जातीत जन्म घेतल्याचे पाहून घाबरावे, तसे हे केवळ भासमय आहे.
म्हणौनि केवळा पुरुषा । नाहीं होणें भोगणें देखा ।
येथ गुणसंगुचि अशेखा- । लागीं मूळ ॥ १०२१ ॥
म्हणूनच, त्या निव्वळ शुद्ध पुरुषाला (आत्म्याला) जन्म घेणे किंवा भोग भोगणे काहीही नसते; या सर्व भासाला केवळ गुणांची आसक्ती (गुणसंग) हेच मूळ कारण आहे.
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२॥
या शरीरात असलेला हा श्रेष्ठ पुरुष (परम पुरुष) हा केवळ साक्षी (उपद्रष्टा), संमती देणारा (अनुमंता), सर्वांचे भरण-पोषण करणारा (भर्ता), भोक्ता, महेश्वर आणि परमात्मा असा म्हटला जातो.
हा प्रकृतिमाजीं उभा । परी जुई जैसा वोथंबा ।
इया प्रकृति पृथ्वी नभा । तेतुला पाडु ॥ १०२२ ॥
हा पुरुष प्रकृतीमध्ये तसाच उभा आहे, जसा जुईच्या वेलीला आधार देणारा खांब वेलीपेक्षा वेगळा असतो; या प्रकृतीमध्ये आणि पुरुषात पृथ्वी आणि आकाश यांच्याइतके मोठे अंतर आहे.
प्रकृतिसरितेच्या तटi । मेरु होय हा किरीटी ।
माजीं बिंबे परी लोटीं । लोटों नेणे ॥ १०२३ ॥
हे किरीटी, प्रकृतीरूपी नदीच्या काठावर हा पुरुष मेरुपर्वतासारखा स्थिर उभा आहे; त्याचे प्रतिबिंब नदीच्या पाण्यात पडते, पण तो पाण्याच्या प्रवाहासोबत वाहून जात नाही.
प्रकृति होय जाये । हा तो असतुचि आहे ।
म्हणौनि आब्रह्माचें होये । शासन हा ॥ १०२४ ॥
प्रकृती निर्माण होते आणि नष्ट होते, पण हा पुरुष नेहमी जसाच्या तसाच असतो; म्हणूनच ब्रह्मदेवापासून सर्वांवर सत्ता चालवणारा तोच आहे.
प्रकृति येणें जिये । याचिया सत्ता जग विये ।
इयालागीं इये । वरयेतु हा ॥ १०२५ ॥
प्रकृती याच्याच सत्तेने जिवंत राहते आणि याच्याच सामर्थ्याने या जगाला जन्म देते; म्हणूनच या प्रकृतीचा तो मुख्य स्वामी (वरयेतु) आहे.
अनंतें काळें किरीटी । जिया मिळती इया सृष्टी ।
तिया रिगती ययाच्या पोटीं । कल्पांतसमयीं ॥ १०२६ ॥
हे किरीटी, अथांग काळाच्या ओघात ज्या अनंत सृष्टी निर्माण होतात, त्या शेवटी प्रलयाच्या (कल्पांताच्या) वेळी याच्याच उदरात विलीन होतात.
हा महद्ब्रह्मगोसावी । ब्रह्मगोळ लाघवी ।
अपारपणें मवी । प्रपंचातें ॥ १०२७ ॥
हा सर्वश्रेष्ठ परब्रह्मरूप स्वामी आपल्या अद्भूत कौशल्याने या अथांग ब्रह्मांडारूपी प्रपंचाला आपल्या अमर्याद स्वरूपाने व्यापून उरतो.
पैं या देहामाझारीं । परमात्मा ऐसी जे परी ।
बोलिजे तें अवधारीं । ययातेंचि ॥ १०२८ ॥
आणि या शरीराच्या आत ज्याला 'परमात्मा' या नावाने संबोधले जाते, तो दुसरा कोणी नसून हाच श्रेष्ठ पुरुष आहे, हे तू लक्षात ठेव.
अगा प्रकृतिपरौता । एकु आथी पंडुसुता ।
ऐसा प्रवादु तो तत्त्वता । पुरुषु हा पैं ॥ १०२९ ॥
हे पंडुपुत्रा, प्रकृतीच्या पलीकडे एक श्रेष्ठ तत्त्व आहे, असा जो शास्त्रांचा सिद्धांत आहे, तो सिद्धांत ज्याच्याबद्दल आहे, तो साक्षात हाच पुरुष आहे.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३॥
जो मनुष्य या पुरुषाला आणि गुणांसह असणाऱ्या प्रकृतीला या प्रकारे तत्त्वतः जाणतो, तो सर्व प्रकारे वर्तमान काळात वागत असला, तरी पुन्हा जन्माला येत नाही.
जो निखळपणें येणें । पुरुषा यया जाणे ।
आणि गुणांचें करणें । प्रकृतीचें तें ॥ १०३० ॥
जो मनुष्य या प्रकारे त्या शुद्ध पुरुषाला ओळखतो आणि जगातील सर्व हालचाली व गुणांचे खेळ हे केवळ प्रकृतीचेच आहेत असे समजतो.
हें रूप हे छाया । पैल जळ हे माया ।
ऐसा निवाडु धनंजया । जेवीं कीजे ॥ १०३१ ॥
हे धनंजया, ज्याप्रमाणे 'हे मूळ रूप आहे आणि ही त्याची सावली आहे' किंवा 'पलीकडे दिसणारे पाणी हे पाणी नसून केवळ मृगजळ आहे' असा स्पष्ट निवाडा माणूस करतो.
तेणें पाडें अर्जुना । प्रकृतिपुरुषविवंचना ।
जयाचिया मना । गोचर जाहली ॥ १०३२ ॥
अगदी त्याचप्रमाणे हे अर्जुना, ज्याच्या मनाला प्रकृती आणि पुरुष यांचा हा सूक्ष्म भेद स्पष्टपणे समजला आहे.
तो शरीराचेनि मेळें । करूं कां कर्में सकळें ।
परी आकाश धुई न मैळे । तैसा असे ॥ १०३३ ॥
तो शरीराने जगातील सर्व कर्मे करत असला, तरी धुक्यामुळे जसे आकाश कधीही मलीन होत नाही, त्याप्रमाणे तो त्या कर्मांपासून अलिप्त राहतो.
आथिलेनि देहें । जो न घेपे देहमोहें ।
देह गेलिया नोहे । पुनरपि तो ॥ १०३४ ॥
जो जिवंत शरीरात असूनही शरीराच्या मोहात अडकत नाही, तो हे शरीर सुटल्यानंतर पुन्हा कधीही जन्माला येत नाही.
ऐसा तया एकु । प्रकृतिपुरुषविवेकु ।
उपकारु अलौकिकु । करी पैं गा ॥ १०३५ ॥
अशा प्रकारे, हा प्रकृती आणि पुरुषाचा विवेक त्या माणसावर हा अत्यंत अलौकिक असा उपकार करतो (त्याला मोक्ष देतो).
परी हाचि अंतरीं । विवेक भानूचिया परी ।
उदैजे तें अवधारीं । उपाय बहुत ॥ १०३६ ॥
परंतु हाच विवेक मनामध्ये ज्ञानाच्या सूर्यासारखा उदय पावावा, यासाठी जे अनेक मार्ग आणि उपाय आहेत, ते तू आता ऐक.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४॥
काही लोक ध्यानाच्या द्वारे आपल्या शुद्ध बुद्धीने अंतःकरणात आत्म्याला पाहतात; इतर काही सांख्ययोगाने (विवेकाने) आणि दुसरे काही कर्मयोगाने आत्म्याचा साक्षात्कार करून घेतात.
कोणी एकु सुभटा । विचाराचा आगिटां ।
आत्मानात्मकिटा । पुटें देउनी ॥ १०३७ ॥
हे वीरा अर्जुना, काही लोक विचारांच्या भट्टीत आत्मा आणि अनात्मा या दोन्ही गोष्टी एकत्र तापवून त्यांतील अशुद्धता (कीट) बाजूला करतात.
छत्तीसही वानी भेद । तोडोनियां निर्विवाद ।
निवडिती शुद्ध । आपणपें ॥ १०३८ ॥
ते शरीराच्या छत्तीस तत्त्वांचा भेद पूर्णपणे बाजूला करून, स्वतःचे अत्यंत शुद्ध असे आत्मस्वरूप वेगळे काढून घेतात.
तया आपणपयाच्या पोटीं । आत्मध्यानाचिया दिठी ।
देखती गा किरीटी । आपणपेंचि ॥ १०३९ ॥
हे किरीटी, मग ते आपल्या अंतःकरणातच आत्मध्यानाच्या दृष्टीने स्वतःच्या शुद्ध आत्म्याला साक्षात पाहतात.
आणिक पैं दैवबळें । चित्त देती सांख्ययोगें ।
एक ते अंगलगें । कर्माचेनी ॥ १०४० ॥
तर काही इतर लोक नशिबाच्या बळाने सांख्ययोगाचा (ज्ञानमार्गाचा) आश्रय घेतात आणि काही लोक निष्काम कर्मयोगाच्या आचरणाने आपले मन आत्म्यामध्ये स्थिर करतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरंत्येव मृत्युं श्रुतिपरायणः ॥ २५॥
परंतु इतर काही लोक हे स्वतः न जाणणारे असून, दुसऱ्यांकडून (गुरूंकडून) ऐकून उपासना करतात; ते केवळ ऐकण्यावर श्रद्धा ठेवणारे (श्रुतिपरायण) लोकही मृत्यूसूरूपी संसाराला नक्कीच पार करतात.
येणें येणें प्रकारें । निस्तरती साचोकारें ।
हें भवा भेउरें । आघवेंचि ॥ १०४१ ॥
या वेगवेगळ्या मार्गांनी चालून अनेक लोक या अत्यंत भयंकर असणाऱ्या संसारसागराला खरोखर पार करतात.
परी ते करिती ऐसें । अभिमानु दवडूनि देशें ।
एकाचिया विश्वासें । टेंकती बोला ॥ १०४२ ॥
पण ते काय करतात? ते स्वतःचा सर्व अहंकार आणि अभिमान दूर सारून, एखाद्या थोर संतांच्या किंवा गुरूंच्या शब्दांवर पूर्ण विश्वास ठेवून वाटचाल करतात.
जे हिताहित देखती । हानि कणवा घेपती ।
पुसोनि शिणु हरिती । देती सुख ॥ १०४३ ॥
जे संत लोकांचे भले-बुरे जाणतात, लोकांचे दुःख पाहून ज्यांच्या मनात दया निर्माण होते आणि जे सर्वांचे कष्ट दूर करून त्यांना सुख देतात.
तयांचेनि मुखें जें निघे । तेतुलें आदरें चांगें ।
ऐकोनियां आंगें । मनें होती ॥ १०४४ ॥
अशा संतांच्या मुखातून जे काही उपदेशाचे शब्द बाहेर पडतात, ते ते अत्यंत आदराने ऐकतात आणि मनाने व शरीराने त्या शब्दांशी एकरूप होतात.
तया ऐकणेयाचि नांवें । ठेविती गा आघवें ।
तया अक्षरांसीं जीवें । लोण करिती ॥ १०४५ ॥
ते आपले संपूर्ण आयुष्य केवळ त्या उपदेशाच्या श्रवणालाच समर्पित करतात आणि त्या कल्याणकारी अक्षरांवरून आपला जीव ओवाळून टाकतात.
तेही अंतीं कपिध्वजा । इया मरणार्णवसमाजा- ।
पासूनि निघती वोजा । गोमटिया ॥ १०४६ ॥
हे अर्जुना, असे केवळ श्रवणभक्ती करणारे लोकही शेवटी या मृत्यूच्या अथांग समुद्रातून अत्यंत सुखरूपपणे बाहेर पडतात.
ऐसेसे हे उपाये । बहुवस एथें पाहें ।
जाणावया होये । एकी वस्तु ॥ १०४७ ॥
अशा प्रकारे, त्या एकाच परमवस्तूला (परमात्म्याला) जाणून घेण्यासाठी इथे हे अनेक प्रकारचे मार्ग आहेत.
आतां पुरे हे बहुत । पैं सर्वार्थाचें मथित ।
सिद्धांतनवनीत । देऊं तुज ॥ १०४८ ॥
आता हा पाल्हाळ पुरे; मी तुला या सर्व शास्त्रांचे मंथन करून काढलेले अंतिम सिद्धांताचे लोणी (नवनीत) देतो.
येतुलेनि पंडुसुता । अनुभव लाहाणा आयिता ।
येर तंव तुज होतां । सायास नाहीं ॥ १०४९ ॥
हे पंडुपुत्रा, याने तुला आत्म्याचा अनुभव अगदी आयताच मिळेल आणि तुला इतर कठीण कष्ट करण्याची अजिबात गरज पडणार नाही.
म्हणौनि ते बुद्धि रचूं । मतवाद हे खांचूं ।
सोलीव निर्वचूं । फलितार्थुची ॥ १०५० ॥
म्हणूनच, आम्ही आता इतर सर्व मतमतांतरांना बाजूला ठेवून, तुला अत्यंत शुद्ध आणि निवडक असा मूळ फलितार्थच सांगतो.
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजंगमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६॥
हे भरतश्रेष्ठा अर्जुना, या जगात जे काही सजीव किंवा निर्जीव (स्थावर-जंगम) प्राणी उत्पन्न होतात, ते सर्व क्षेत्र (शरीर) आणि क्षेत्रज्ञ (आत्मा) यांच्या संयोगातूनच निर्माण होतात, असे तू जाण.
तरी क्षेत्रज्ञ येणें बोलें । तुज आपणपें जें दाविलें ।
आणि क्षेत्रही सांगितले । आघवें जें ॥ १०५१ ॥
तर मी मागे तुला 'क्षेत्रज्ञ' या शब्दाने ज्या आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडवले होते आणि 'क्षेत्र' या शब्दाने जे संपूर्ण शरीर सांगितले होते.
तया येरयेरांच्या मेळीं । होईजे भूतीं सकळीं ।
अनिलसंगें सलिलीं । कल्लोळ जैसे ॥ १०५२ ॥
त्या दोघांच्या (क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ) एकमेकांशी झालेल्या भेटीमुळेच या जगातील सर्व प्राणी जन्माला येतात; ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या स्पर्शाने पाण्यात लाटा निर्माण होतात.
कां तेजा आणि उखरा । भेटी जालिया वीरा ।
मृगजळाचिया पूरा । रूप होय ॥ १०५३ ॥
किंवा हे वीरा अर्जुना, सूर्यप्रकाश आणि तापलेली वाळू यांची भेट झाली की जसा मृगजळाचा मोठा पूर वाहताना दिसतो.
नाना धाराधरधारीं । झळंबलिया वसुंधरी ।
उठिजे जेवीं अंकुरीं । नानाविधीं ॥ १०५४ ॥
किंवा ढगांमधून पडणाऱ्या पावसाच्या धारांनी जेव्हा पृथ्वी चिंब भिजते, तेव्हा तिच्यातून जसे अनेक प्रकारचे अंकुर फुटून बाहेर येतात.
तैसें चराचर आघवें । जें काही जीवु नावें ।
तें तों उभययोगें संभवे । ऐसें जाण ॥ १०५५ ॥
त्याचप्रमाणे, या जगात जे काही चराचर सजीव सृष्टीच्या रूपाने जन्माला येते, ते सर्व या दोघांच्या (प्रकृती आणि पुरुषाच्या) मिलाफातूनच निर्माण होते, असे तू जाण.
इयालागीं अर्जुना । क्षेत्रज्ञा प्रधाना- ।
पासूनi न होती भिन्ना । भूतव्यक्ती ॥ १०५६ ॥
म्हणूनच हे अर्जुना, या जगातील सर्व प्राण्यांचे आकार हे त्या मुख्य असणाऱ्या क्षेत्रज्ञापासून (परमात्म्यापासून) कधीही वेगळे नसतात.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७॥
जो मनुष्य नाश पावणारे शरीर आणि सर्व प्राण्यांमध्ये नष्ट न होणारा, सम रूपाने राहणारा परमेश्वर पाहतो, तोच खरा पाहणारा (ज्ञानी) होय.
पैं पटत्व तंतु नव्हे । तरी तंतूसीचि तें आहे ।
ऐसां खोलीं डोळां पाहें । ऐक्य हें गा ॥ १०५७ ॥
जरी कपडा म्हणजे केवळ धागे नसले, तरी कपडा धाग्यांच्या आधारावरच अस्तित्वात असतो; असा हा दोघांमधील अभेद तू अगदी खोल दृष्टीने पाहा.
भूतें आघवींचि होती । एकाचीं एक आहाती ।
परी तूं प्रतीती । यांची घे पां ॥ १०५८ ॥
ही सर्व शरीरे निर्माण होतात आणि नष्ट होतात, पण ती सर्व एकाच परमात्म्यामध्ये राहतात; तू स्वतः याचा प्रचितीने अनुभव घे.
यांचीं नामेंही आनानें । अनारिसीं वर्तनें ।
वेषही सिनाने । आघवेयांचे ॥ १०५९ ॥
या जगातील सर्व प्राण्यांची नावे वेगवेगळी आहेत, त्यांचे स्वभाव व वर्तन वेगवेगळे आहे आणि त्यांचे बाह्य रूप व वेषही वेगवेगळे आहेत.
ऐसें देखोनि किरीटी । भेद सूसी हन पोटीं ।
तरी जन्माचिया कोटी । न लाहसी निघों ॥ १०६० ॥
हे किरीटी, हे असे वरवरचे वेगळेपण पाहून जर तू मनात भेदाची भावना ठेवलीस, तर तू करोडो जन्म घेऊनही या संसारातून कधी सुटू शकणार नाहीस.
पैं नानाप्रयोजनशीळें । दीर्घें वक्रें वर्तुळें ।
होती एकाचींच फळें । तुंबिणीयेचीं ॥ १०६१ ॥
ज्याप्रमाणे भोपळ्याच्या एकाच वेलीला काही लांब, काही वाकडी तर काही गोल अशी वेगवेगळ्या आकारांची फळे येतात; पण ती सर्व एकाच वेलीची असतात.
होतु कां उजू वांकुडें । परी बोरीचे हें न मोडे ।
तैसी भूतें अवघडें । परी वस्तु उजू ॥ १०६२ ॥
बोरीच्या झाडाचे काटे किंवा फांद्या जरी वाकड्या-तिकड्या असल्या, तरी मूळ झाडाचे लाकूड जसे एकच असते; त्याप्रमाणे हे प्राणी वेगवेगळ्या आकारांचे असले, तरी त्यांतील आत्मवस्तू अगदी सरळ व एकच आहे.
अंगारकणीं बहुवसीं । उष्णता समान जैशी ।
तैसा नाना जीवराशीं । परेशु असे ॥ १०६३ ॥
निखाऱ्याचे तुकडे कितीही लहान-मोठे असले, तरी त्या प्रत्येकात असणारी उष्णता जशी एकच असते; त्याप्रमाणे अनेक प्रकारच्या जीवराशींमध्ये तो एकच परमेश्वर सम रूपाने भरलेला आहे.
गगनभरी धारा । परी पाणी एकचि वीरा ।
तैसा या भूताकारा । सर्वांगीं तो ॥ १०६४ ॥
हे वीरा अर्जुना, आकाशातून पडणाऱ्या पावसाच्या धारा कितीही असल्या, तरी त्यांतील पाणी जसे एकच असते; त्याप्रमाणे या सर्व प्राण्यांच्या शरीरात तो एकच परमात्मा व्यापून राहिला आहे.
हें भूतग्राम विषम । परी वस्तू ते एथ सम ।
घटमठीं व्योम । जिंयापरी ॥ १०६५ ॥
हा प्राण्यांचा समूह जरी लहान-मोठा व विषम असला, तरी त्यातील मूळ आत्मवस्तू अत्यंत समान आहे; ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या आकारांच्या घटांमध्ये असणारे आकाश एकच असते.
हा नाशतां भूताभासु । एथ आत्मा तो अविनाशु ।
जैसा केयूरादिकीं कसु । सुवर्णाचा ॥ १०६६ ॥
हे प्राण्यांचे आकार जरी नाश पावणारे असले, तरी त्यांतील आत्मा मात्र कधीही नष्ट न होणारा (अविनाशी) आहे; ज्याप्रमाणे सोन्याचे दागिने विरघळवले तरी त्यातील सोन्याची शुद्धता (कस) कधी संपत नाही.
एवं जीवधर्महीनु । जो जीवेंसीं अभिन्नु ।
देख तो सुनयनु । ज्ञानियांमाजीं ॥ १०६७ ॥
अशा प्रकारे, जो पुरुष या नाशवंत शरीरात राहूनही स्वतःला जन्म-मरणासारख्या जीवधर्मापासून अलिप्त आणि परमात्म्याशी एकरूप पाहतो, तोच ज्ञानी लोकांमध्ये खरा सुजाण (डोळस) आहे.
ज्ञानाचा डोळा डोळसां- । माजीं डोळसु तो वीरेशा ।
हे स्तुति नोहे बहुवसा । भाग्याचा तो ॥ १०६८ ॥
हे वीरा अर्जुना, ज्ञानी लोकांमध्ये तोच अत्यंत भाग्यवान आणि दिव्य दृष्टी असलेला पुरुष आहे; ही त्याची केवळ स्तुती नसून तो खरोखरच महान भाग्याचा अधिकारी आहे.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८॥
कारण, सर्व ठिकाणी सम रूपाने राहिलेल्या परमेश्वराला जो समभावाने पाहतो, तो आपल्या हातून स्वतःचा घात करत नाही (स्वतःला संसारात पाडत नाही); आणि म्हणूनच तो परम गतीला (मोक्षाला) प्राप्त होतो.
जे गुणेंद्रिय धोकोटी । देह धातूंची त्रिकुटी ।
पांचमेळावा वोखटी । दारुण हे ॥ १०६९ ॥
हे शरीर म्हणजे केवळ गुण आणि इंद्रियांची एक पिशवी आहे, वात-पित्त-कफ या तीन धातूंचे एकत्र येणे आहे आणि पाच महाभूतांचा हा एक नश्वर व भयंकर मेळावा आहे.
हें उघड पांचवेउली । पंचधां आगी लागली ।
जीवपंचानना सांपडली । हरिणकुटी हे ॥ १०७० ॥
हे शरीर म्हणजे उघडपणे पाच महाभूतांचे मरणघर आहे, ज्याला पाचही बाजूंनी मृत्यूची आग लागली आहे; आणि यामध्ये अडकलेला हा जीव म्हणजे जणू सिंहाच्या कचाट्यात सापडलेले हरिणाचे पिल्लू आहे.
ऐसा असोनि इये शरीरीं । कोण नित्यबुद्धीची सुरी ।
अनित्यभावाच्या उदरीं । दाटीचिना ॥ १०७१ ॥
हे शरीर एवढे नश्वर असूनही, शरीराच्या मोहात पडलेला असा कोणता अज्ञानी माणूस आहे, जो या अनित्य शरीरासाठी आत्मज्ञानाचा बळी देत नाही?
परी इये देहीं असतां । जो नयेचि आपणया घाता ।
आणि शेखीं पंडुसुता । तेथेंचि मिळे ॥ १०७२ ॥
परंतु हे पंडुपुत्रा, जो या देहात असूनही केवळ देहाभिमानाला बळी पडून स्वतःचा (आत्म्याचा) घात करत नाही, तो शेवटी त्या परमात्मस्वरूपातच जाऊन मिळतो.
जेथ योगज्ञानाचिया प्रौढी । वोलांडूनियां जन्मकोडी ।
न निगों इया भाषा बुडी । देती योगी ॥ १०७३ ॥
ज्या परमात्मस्वरूपाला मिळवण्यासाठी योगी लोक योग आणि ज्ञानाच्या सामर्थ्याने करोडो जन्मांच्या मर्यादा ओलांडून 'आम्ही पुन्हा परत येणार नाही' अशा निश्चयाने बुडी घेतात.
जें आकाराचें पैल तीर । जें नादाची पैल मेर ।
तुर्येचें माजघर । परब्रह्म जें ॥ १०७४ ॥
जे सर्व आकारांच्या पलीकडचा काठ आहे, जे अनाहत नादाची अंतिम सीमा आहे, जे तुर्यावस्थेचे मुख्य माहेरघर आहे, असे जे परब्रह्म आहे.
मोक्षासकट गती । जेथें येती विश्रांती ।
गंगादि आपांपती । सरिता जेवीं ॥ १०७५ ॥
ज्याप्रमाणे गंगा इत्यादी नद्या शेवटी समुद्राला मिळून शांत होतात, त्याप्रमाणे मोक्षासह सर्व प्रकारच्या गती ज्या ठिकाणी येऊन पूर्ण विश्रांती घेतात.
तें सुख येणेंचि देहें । पाय पाखाळणिया लाहे ।
जो भूतवैषम्यें नोहे । विषमबुद्धी ॥ १०७६ ॥
जो मनुष्य प्राण्यांच्या बाह्य विषम आकारांना पाहून आपल्या बुद्धीमध्ये कधीही विषमता येऊ देत नाही, तो याच शरीरात असताना त्या परम सुखाचा उपभोग घेतो.
दीपांचिया कोडी जैसें । एकचि तेज सरिसें ।
तैसा जो असतुचि असे । सर्वत्र ईशु ॥ १०७७ ॥
ज्याप्रमाणे करोडो वेगवेगळ्या दिव्यांमध्ये एकच प्रकाश सर्वत्र सारखाच असतो, त्याप्रमाणे जो परमेश्वर सर्व शरीरांमध्ये एकच चैतन्य बनून अखंड वास करतो.
ऐसेनि समत्वें पंडुसुता । जिये जो देखत साता ।
तो मरण आणि जीविता । नागवे फुडा ॥ १०७८ ॥
हे पंडुपुत्रा, अशा समभावाने जो या जगाकडे पाहतो, तो जन्म आणि मृत्यूच्या फेऱ्यात कधीही अडकत नाही, हे अगदी निश्चित आहे.
म्हणौनि तो दैवागळा । वानीत असों वेळोवेळां ।
जे साम्यसेजे डोळां । लागला तया ॥ १०७९ ॥
म्हणूनच आम्ही अशा भाग्यवान पुरुषाची वारंवार स्तुती करतो; कारण ज्याची दृष्टी या समतेच्या शय्येवर (साम्यसेजेवर) स्थिरावली आहे, तो खरोखर धन्य आहे.
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९॥
आणि सर्व प्रकारची कर्मे केवळ प्रकृतीकडूनच केली जात आहेत आणि आत्मा हा पूर्णपणे अकर्ता (काहीही न करणारा) आहे, असे जो पाहतो, तोच खरा पाहणारा होय.
आणि मनोबुद्धिप्रमुखें । कर्मेंद्रियें अशेखें ।
करी प्रकृतीचि हें देखे । साच जो गा ॥ १०८० ॥
आणि मन, बुद्धी आणि सर्व ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये जे काही व्यवहार करतात, ते सर्व केवळ प्रकृतीच करत असते, असे जो खरोखर अनुभवतो.
घरींचीं राहटती घरीं । घर कांहीं न करी ।
अभ्र धांवे अंबरीं । अंबर तें उगें ॥ १०८१ ॥
घरात राहणारी माणसे घरातील सर्व कामे करतात, घर स्वतः काही काम करत नाही; आकाशात ढग सैरावैरा धावतात, पण आकाश स्वतः जागच्या जागी शांत असते.
तैसी प्रकृति आत्मप्रभा । खेळे गुणीं विविधारंभा ।
येथ आत्मा तो वोथंबा । नेणे कोण ॥ १०८२ ॥
त्याप्रमाणे, प्रकृती ही आत्म्याच्या केवळ प्रकाशाच्या बळावर गुणांचे नाना खेळ आणि कामे करत राहते; पण तिथे आधार असणाऱ्या आत्म्याला त्या कर्मांची अजिबात बाधा होत नाही.
ऐसेनि येणें निवाडें । जयाच्या जीवीं उजिवडें ।
अकर्तयातें फुडें । देखिलें तेणें ॥ १०८३ ॥
अशा प्रकारे, या योग्य निर्णयाने ज्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडतो, त्यानेच त्या अकर्त्या असणाऱ्या आत्म्याला खऱ्या अर्थाने पाहिले आहे.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३०॥
जेव्हा मनुष्य प्राण्यांचे हे वेगवेगळे भाव एकाच ठिकाणी (परमात्म्यामध्ये) स्थित असल्याचे पाहतो आणि त्या एकापासूनच या सर्व विश्वाचा विस्तार झाला आहे असे अनुभवतो, तेव्हा तो ब्रह्मस्वरूपाला प्राप्त होतो.
एऱ्हवीं तैंचि अर्जुना । होईजे ब्रह्मसंपन्ना ।
जैं या भूताकृती भिन्ना । दिसती एकी ॥ १०८४ ॥
हे अर्जुना, मनुष्य खऱ्या अर्थाने ब्रह्मस्वरूप तेव्हाच होतो, जेव्हा त्याला या वेगवेगळ्या दिसणाऱ्या प्राण्यांच्या आकृती एकाच आत्मतत्त्वात एकवटलेल्या दिसतात.
लहरी जैसिया जळीं । परमाणुकणिका स्थळीं ।
रश्मीकरमंडळीं । सूर्याच्या जेवीं ॥ १०८५ ॥
ज्याप्रमाणे पाण्याच्या लाटा पाण्यातच असतात, मातीचे कण जमिनीवरच असतात किंवा सूर्याचे किरण जसे सूर्यमंडळातच समावलेले असतात.
नातरी देहीं अवेव । मनीं आघवेचि भाव ।
विस्फुलिंग सावेव । वन्हीं एकीं ॥ १०८६ ॥
किंवा शरीराचे सर्व अवयव शरीराचाच भाग असतात, मनातील सर्व विचार मनातच असतात आणि आगीतून उडणाऱ्या ठिणग्या जशा मूळ अग्नीतच सामावलेल्या असतात.
तैसे भूताकार एकाचे । हें दिठी रिगे जैं साचें ।
तैंचि ब्रह्मसंपत्तीचें । तारूं लागे ॥ १०८७ ॥
त्याचप्रमाणे, हे जगातील सर्व चराचर प्राणी त्या एकाच परमात्म्याचे रूप आहेत, असा जेव्हा माणसाला खरा अनुभव येतो, तेव्हाच तो संसारातून सुटून ब्रह्मानंदाच्या नौकेत बसतो.
मग जया तयाकडे । ब्रह्मेचि दिठी उघडे ।
किंबहुना जोडे । अपार सुख ॥ १०८८ ॥
मग तो ज्या ज्या गोष्टीकडे पाहतो, तिथे तिथे त्याला केवळ परब्रह्मच दिसते; आणि किंबहुना त्याला अखंड व अमर्याद सुखाची प्राप्ती होते.
येतुलेनि तुज पार्था । प्रकृतिपुरुषव्यवस्था ।
ठायें ठावो प्रतीतिपथा- । माजीं जाहली ॥ १०८९ ॥
हे पार्था, एवढ्या विवेचनाने तुला प्रकृती आणि पुरुषाची ही सुंदर व्यवस्था आता तुझ्या अनुभवाच्या मार्गावर नीट पटली आहे ना?
अमृत जैसें ये चुळा । कां निधान देखिजे डोळां ।
तेतुला जिव्हाळा । मानावा हा ॥ १०९० ॥
जसे अचानक अमृताचा घोट मिळावा किंवा गुप्त धन डोळ्यांनी पाहावे, तितकाच हा आत्मज्ञानाचा अनुभव अत्यंत जिव्हाळ्याचा व महत्त्वाचा मानला पाहिजे.
जी जाहलिये प्रतीती । घर बांधणें जें चित्तीं ।
तें आतां ना सुभद्रापती । इयावरी ॥ १०९१ ॥
हे सुभद्रेच्या पती अर्जुना, एकदा का हा अनुभव अंतःकरणात स्थिर झाला, की मग मनात इतर संशयाचे घर बांधण्याची काहीच गरज उरत नाही.
तरी एक दोन्ही ते बोल । बोलिजती सखोल ।
देईं मनातें वोल । मग ते घेईं ॥ १०९२ ॥
तरीही, मी अजून एक-दोन अत्यंत खोल आणि महत्त्वाच्या गोष्टी सांगणार आहे; तू आपले मन थोडे शांत कर आणि मी सांगतो ते नीट ऐक.
ऐसें देवें म्हणितलें । मग बोलों आदरिलें ।
तेथें अवधानाचेचि केलें । सर्वांग येरें ॥ १०९३ ॥
असे देवाने म्हटले आणि मग पुढे बोलायला सुरुवात केली; तेव्हा अर्जुनाने आपले संपूर्ण शरीर आणि मन केवळ एकाग्रतेने भरून काढले (तो पूर्ण लक्ष देऊन ऐकू लागला).
अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माय मव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३१॥
हे कुंतीपुत्रा अर्जुना, हा अविनाशी परमात्मा अनादी (सुरुवात नसलेला) आणि निर्गुण असल्यामुळे, शरीरात राहूनही तो काही करत नाही आणि कशानेही लिप्त होत नाही.
तरी परमात्मा म्हणिपे । तो ऐसा जाण स्वरूपें ।
जळीं जळें न लिंपे । सूर्यु जैसा ॥ ९४४ ॥
तर ज्याला परमात्मा म्हटले जाते, त्याचे स्वरूप कसे आहे हे तू समजून घे; जसा पाण्यात पडलेला सूर्याचा प्रकाश पाण्याने कधीही भिजत नाही.
कां जे जळा आदीं पाठीं । तो असतुचि असे किरीटी ।
माजीं बिंबे तें दृष्टी । आणिकांचिये ॥ १०९५ ॥
कारण हे किरीटी, पाण्याचा जन्म होण्यापूर्वी आणि पाणी नष्ट झाल्यानंतरही सूर्य जसा आकाशात कायम असतोच; पाण्यात दिसणारे त्याचे प्रतिबिंब तर केवळ लोकांच्या डोळ्यांचा भास असतो.
तैसा आत्मा देहीं । आथि म्हणिपे हें कांहीं ।
साचें तरी नाहीं । तो जेथिंचा तेथें ॥ १०९६ ॥
त्याप्रमाणे, आत्मा या शरीरात राहतो असे जे म्हटले जाते, ते केवळ वरवरचे आहे; वास्तविक पाहता तो स्वतःच्याच स्वरूपात अखंड स्थिर असतो, त्याला शरीराचा कोणताही स्पर्श होत नाही.
आरिसां मुख जैसें । बिंबलिया नाम असे ।
देहीं वसणें तैसें । आत्मतत्त्वा ॥ १०९७ ॥
ज्याप्रमाणे आरशामध्ये चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पडल्याने चेहरा आरशात आहे असे वाटते; तसेच आत्म्याचे शरीरात असणे केवळ आभासात्मक आहे.
तया देहा म्हणती भेटी । हे सपायी निर्जीव गोठी ।
वारिया वाळुवे गांठी । केंही आहे ? ॥ १०९८ ॥
आत्मा आणि शरीर एकत्र आले आहेत असे म्हणणे ही पूर्णपणे अज्ञानाची गोष्ट आहे; वाऱ्याची आणि वाळूची कधी कुठे गाठ पडू शकते का?
आगी आणि कापुसा । दोरा सुवावा कैसा ।
केउता सांदा आकाशा । पाषाणेंसी ? ॥ १०९९ ॥
अग्नी आणि कापूस यांना जोडणारा धागा कसा असू शकेल? आणि दगडाला आकाशाची जोड कशी देता येईल?
एक निघे पूर्वेकडे । एक तें पश्चिमेकडे ।
तिये भेटीचेनि पाडें । संबंधु हा ॥ ११०० ॥
एक पूर्वेकडे जात आहे आणि दुसरा पश्चिमेकडे धावत आहे; अशा विरुद्ध दिशेला जाणाऱ्या दोन प्रवाशांच्या भेटीसारखाच हा देह आणि आत्म्याचा संबंध आहे.
उजियेडा आणि अंधारेया । जो पाडु मृता उभेयां ।
तोचि गा आत्मया । देहा जाण ॥ ११०१ ॥
प्रकाश आणि अंधार यांच्यात जे अंतर आहे, किंवा जिवंत माणूस आणि प्रेत यांच्यात जो फरक आहे; तोच फरक तू देह आणि आत्म्यामध्ये समज.
रात्री आणि दिवसा । कनका आणि कापुसा ।
अपाडु कां जैसा । तैसाचि यासी ॥ ११०२ ॥
रात्र आणि दिवस, किंवा सोने आणि कापूस यांच्यात जेवढे अथांग अंतर आहे, तसेच अंतर देह आणि आत्म्यामध्ये आहे.
देह तंव पांचांचें जालें । हें कर्माचें गुणीं गुंथलें ।
भंवतसे चाकीं सूदलें । जन्ममृत्यूच्या ॥ ११०३ ॥
हे शरीर तर पाच महाभूतांचे बनलेले आहे, ते कर्माच्या बंधनांनी बांधले गेले आहे आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रावर वेगाने फिरत आहे.
हें काळानळाच्या तोंडीं । घातली लोणियाची उंडी ।
माशी पांखु पाखडी । तंव हें सरे ॥ ११०४ ॥
हे शरीर म्हणजे जणू काळरूपी अग्नीच्या मुखात टाकलेला लोण्याचा गोळा आहे; माशीने आपले पंख हलवले तरी हा गोळा विरघळून संपुष्टात यावा, एवढे हे क्षणभंगूर आहे.
हें विपायें आगींत पडे । तरी भस्म होऊनि उडे ।
जाहलें श्वाना वरपडें । तरी ते विष्ठा ॥ ११०५ ॥
हे शरीर जर चुकून आगीत पडले, तर त्याची राख होऊन उडून जाते; आणि जर ते कुत्र्यांच्या तावडीत सापडले, तर त्याची केवळ विष्ठा बनते.
या चुके दोहीं काजा । तरी होय कृमींचा पुंजा ।
हा परिणामु कपिध्वजा । कश्मलु गा ॥ ११०६ ॥
आणि जर ते या दोन्ही गोष्टींमधून वाचले, तर शेवटी मातीत सडून त्यात जंतूंचा (कृमींचा) ढीग तयार होतो; हे अर्जुना, अशा प्रकारे या शरीराचा शेवट अत्यंत घाणेरडा व दुर्गंधीयुक्त असतो.
या देहाची हे दशा । आणि आत्मा तो एथ ऐसा ।
पैं नित्य सिद्ध आपैसा । अनादिपणें ॥ ११०७ ॥
शरीराची अवस्था अशी ही नाशिवंत आहे; आणि या शरीरात राहणारा आत्मा कसा आहे? तो स्वतः सिद्ध, नित्य आणि अनादी काळापासून जसाच्या तसाच आहे.
सकळु ना निष्कळु । अक्रियु ना क्रियाशीळु ।
कृश ना स्थुळु । निर्गुणपणें ॥ ११०८ ॥
तो अवयवांसह नाही आणि अवयवांशिवायही नाही, तो काही करत नाही आणि तो क्रियाशीलही नाही; तसेच तो बारीकही नाही आणि जाडही नाही, कारण तो गुणांच्या पलीकडचा (निर्गुण) आहे.
आभासु ना निराभासु । प्रकाशु ना अप्रकाशु ।
अल्प ना बहुवसु । अरूपपणें ॥ ११०९ ॥
तो भासणारा नाही आणि न भासणाराही नाही, तो प्रकाशरूप नाही आणि अंधाररूपही नाही; तसेच तो थोडा नाही आणि जास्तही नाही, कारण त्याला कोणतेही बाह्य रूप नाही.
रिता ना भरितु । रहितु ना सहितु ।
मूर्तु ना अमूर्तु । शून्यपणें ॥ १११० ॥
तो रिकामा नाही आणि भरलेलाही नाही, तो कशाने विरहित नाही आणि कशाने युक्तही नाही; तसेच तो सगुण नाही आणि निर्गुणही नाही, कारण तो पूर्ण शून्यतेसारखा अथांग आहे.
आनंदु ना निरानंदु । एक ना विविधु ।
मुक्त ना बद्धु । आत्मपणें ॥ ११११ ॥
तो सुखी नाही आणि दुःखीही नाही, तो एक नाही आणि अनेकही नाही; तसेच तो मुक्त नाही आणि बांधलेलाही नाही, कारण तो स्वतः आत्मरूप आहे.
येतुला ना तेतुला । आइता ना रचिला ।
बोलता ना उगला । अलक्षपणें ॥ १११२ ॥
तो एवढा आहे की तेवढा आहे असे मोजता येत नाही, तो कोणी बनवलेला नाही आणि तो आपोआप तयार झालेलाही नाही; तो बोलत नाही आणि गप्पही बसत नाही, कारण तो बुद्धीला न समजणारा (अलक्ष) आहे.
सृष्टीच्या होणा न रचे । सर्वसंहारें न वेंचे ।
आथी नाथी या दोहींचें । पंचत्व तो ॥ १११३ ॥
विश्वाच्या निर्मितीने तो निर्माण होत नाही, विश्वाच्या विनाशाने तो नष्ट होत नाही; तो 'आहे' किंवा 'नाही' या दोन्ही कल्पनांच्या पलीकडचे अंतिम सत्य आहे.
मवे ना चर्चे । वाढे ना खांचे ।
विटे ना वेंचे । अव्ययपणें ॥ १११४ ॥
तो मोजता येत नाही, त्याच्यावर चर्चा करता येत नाही; तो कधी वाढत नाही आणि कधी कमीही होत नाही, तो कधी विटत नाही आणि कधी खर्चही होत नाही, कारण तो कधीही न बदलणारा (अव्यय) आहे.
एवं रूप पैं आत्मा । देहीं जें म्हणती प्रियोत्तमा ।
तें मठाकारें व्योमा । नाम जैसें ॥ १११५ ॥
हे माझ्या लाडक्या अर्जुना, अशा या अथांग आत्म्याला लोक या शरीरात राहणारा म्हणतात; ते कसे आहे? जसे एखाद्या झोपडीतील मोकळ्या जागेला 'घटाकाश' किंवा 'मठाकाश' असे नाव द्यावे, तसे आहे.
तैसें तयाचिये अनुस्यूती । होती जाती देहाकृती ।
तो घे ना सांडी सुमती । जैसा तैसा ॥ १११६ ॥
हे सुजाण अर्जुना, त्या आत्म्याच्या केवळ अस्तित्वामुळे ही शरीरे निर्माण होतात आणि नष्ट होतात; पण तो स्वतः काहीही स्वीकारत नाही आणि काहीही सोडून देत नाही, तो नेहमी आपल्या मूळ स्वरूपातच राहतो.
अहोरात्रें जैशी । होती जाती आकाशीं ।
आत्मसत्तें तैसीं । देहें जाण ॥ १११७ ॥
ज्याप्रमाणे आकाशात रात्र आणि दिवस येतात आणि जातात, पण आकाश स्वतः जसे आहे तसेच राहते; त्याचप्रमाणे आत्म्याच्या सत्तेवर ही शरीरे येतात आणि जातात, असे तू समज.
म्हणौनि इयें शरीरीं । कांहीं करवीं ना करी ।
आयताही व्यापारीं । सज्ज न होय ॥ १११८ ॥
म्हणूनच, या शरीरात राहूनही तो स्वतः काही करत नाही आणि कोणाकडून काही करवून घेत नाही; तसेच तो कोणत्याही सांसारिक व्यवहारांमध्ये कधीही सामील होत नाही.
यालागीं स्वरूपें । उणा पुरा न घेपे ।
हें असो तो न लिंपे । देहीं देहा ॥ १११९ ॥
याच कारणामुळे, तो स्वतः कधीही कमी किंवा जास्त होत नाही; हे जास्त काय सांगावे, तो शरीरात असूनही शरीराच्या कोणत्याही गुणांनी किंवा दोषांनी कधीही माखत नाही.
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते ॥ ३२॥
ज्याप्रमाणे सर्वत्र व्यापून राहिलेले आकाश अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे कशानेही लिप्त होत नाही, त्याचप्रमाणे सर्व शरीरांमध्ये राहणारा हा आत्मा कशानेही लिप्त होत नाही.
अगा आकाश कें नाहीं ? । हें न रिघेचि कवणे ठायीं ? ।
परी कायिसेनि कहीं । गादिजेना ॥ ११२० ॥
हे अर्जुना, जगात आकाश कुठे नाही? ते सर्व ठिकाणी व्यापून राहिलेले आहे; पण तरीही जगातील कोणत्याही घाणीने किंवा दोषाने ते जसे कधीही मलीन होत नाही.
तैसा सर्वत्र सर्व देहीं । आत्मा असतुचि असे पाहीं ।
संगदोषें एकेंही । लिप्त नोहे ॥ ११२१ ॥
त्याप्रमाणे, जगातील सर्व लहान-मोठ्या शरीरांमध्ये आत्मा व्यापून राहिलेला असूनही; तो शरीराच्या कोणत्याही संगतीने किंवा दोषाने कधीही लिप्त होत नाही, हे तू पाहा.
पुढतपुढती एथें । हेंचि लक्षण निरुतें ।
जे जाणावें क्षेत्रज्ञातें । क्षेत्रविहीना ॥ ११२२ ॥
मी तुला पुन्हा पुन्हा हेच महत्त्वाचे लक्षण सांगत आहे की, तू त्या क्षेत्रज्ञाला (आत्म्याला) शरीरापासून (क्षेत्रापासून) पूर्णपणे वेगळे व अलिप्त समज.
संसर्गें चेष्टिजे लोहें । परी लोह भ्रामकु नोहे ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञां आहे । तेतुला पाडु ॥ ११२३ ॥
चुंबकाच्या संपर्कात आल्यामुळे लोखंड हालचाल करू लागते, पण लोखंड म्हणजे काही चुंबक नव्हे; तसाच मोठा फरक हा क्षेत्र (शरीर) आणि क्षेत्रज्ञ (आत्मा) यांच्यामध्ये आहे.
दीपकाची अर्ची । राहाटी वाहे घरींची ।
परी वेगळीक कोडीची । दीपा आणि घरा ॥ ११२४ ॥
दिव्याच्या प्रकाशामुळे घरातील सर्व लोक आपापली कामे करतात, पण दिवा आणि घर यांच्यात जसा मैलांचा फरक असतो (दोन्ही पूर्णपणे वेगळे असतात).
पैं काष्ठाच्या पोटीं । वन्हि असे किरीटी ।
परी काष्ठ नोहे या दृष्टी । पाहिजे हा ॥ ११२५ ॥
हे किरीटी, लाकडाच्या आत जरी अग्नी सुप्त रूपाने राहत असला, तरी लाकूड म्हणजे काही अग्नी नव्हे; याच दृष्टीने तू या देहाकडे आणि आत्म्याकडे पाहिले पाहिजेस.
अपाडु नभा आभाळा । रवि आणि मृगजळा ।
तैसाचि हाही डोळां । देखसी जरी ॥ ११२६ ॥
आकाश आणि ढग, किंवा सूर्य आणि मृगजळ यांच्यात जेवढा प्रचंड फरक आहे; तसाच फरक जर तू आपल्या ज्ञानाच्या डोळ्यांनी पाहिलास, तर तुला स्पष्ट दिसेल.
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३॥
हे भरतवंशी अर्जुना, ज्याप्रमाणे एकटा सूर्य या संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, त्याचप्रमाणे या शरीराला धारण करणारा तो एकच क्षेत्री (परमात्मा) संपूर्ण शरीराला प्रकाशित करतो.
हें आघवेंचि असो एकु । गगनौनि जैसा अर्कु ।
प्रगटवी लोकु । नांवें नांवें ॥ ११२७ ॥
हे सगळे सांगणे बाजूला ठेवू; आकाशात राहणारा एकटा सूर्य जसा जमिनीवरील प्रत्येक वस्तूला स्वतंत्रपणे प्रकाशित करतो.
एथ क्षेत्रज्ञु तो ऐसा । प्रकाशकु क्षेत्राभासा ।
यावरुतें हें न पुसा । शंका नेघा ॥ ११२८ ॥
त्याचप्रमाणे, हा एकटा क्षेत्रज्ञ (आत्मा) या संपूर्ण शरीराचा आणि संसाराचा प्रकाशक आहे; यावर आता दुसरी कोणतीही शंका घेऊ नकोस आणि जास्त काही विचारू नकोस.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४॥
जे लोक आपल्या ज्ञानरूपी डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांमधील हा भेद स्पष्टपणे जाणतात आणि प्राण्यांच्या प्रकृतीपासून मोक्ष मिळवण्याचा मार्ग समजून घेतात, ते त्या परम पदाला प्राप्त होतात.
शब्दतत्त्वसारज्ञा । पैं देखणें तेचि प्रज्ञा ।
जे क्षेत्रा क्षेत्रज्ञा । अपाडु देखे ॥ ११२९ ॥
सर्व शास्त्रांच्या शब्दांचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या ज्ञानेश्वर महाराजांची प्रज्ञा तीच आहे, जी या क्षेत्र (शरीर) आणि क्षेत्रज्ञ (आत्मा) यांमधील खरा फरक अचूकपणे पाहू शकते.
इया दोहींचें अंतर । देखावया चतुर ।
ज्ञानियांचे द्वार । आराधिती ॥ ११३० ॥
या दोघांमधील (देह आणि आत्म्यामधील) सूक्ष्म फरक समजून घेण्यासाठी चतुर मुमुक्षू लोक नेहमी ज्ञानी संतांच्या चरणांची सेवा करतात.
याचिलागीं सुमती । जोडिती शांतिसंपत्ती ।
शास्त्रांचीं दुभतीं । पोसिती घरीं ॥ ११३१ ॥
याच कल्याणासाठी सुजाण लोक मनामध्ये शम-दमादी शांतीची संपत्ती मिळवतात आणि घरी जणू शास्त्रग्रंथांचाच अभ्यास करून त्यांचे प्रतिपालन करतात.
योगाचिया आकाशा । वळघिजे येवढाचि धिंवसा ।
याचियाचि आशा । पुरुषासि गा ॥ ११३२ ॥
योगाच्या उंच आकाशात भरारी घेण्याची जी मोठी इच्छा योगी बाळगतात, ती केवळ याच आत्मज्ञानाची प्राप्ती व्हावी या आशेनेच असते.
शरीरादि समस्त । मानिताति तृणवत ।
जीवें संतांचे होत । वाहणधरु ॥ ११३३ ॥
ते आपल्या शरीराचा आणि संसाराचा गवताच्या काडीसारखा (तृणवत) त्याग करतात आणि अत्यंत प्रेमाने संतांच्या पादुका डोक्यावर धरून त्यांचे दास बनतात.
ऐसैसियापरी । ज्ञानाचिया भरोवरी ।
करूनियां अंतरीं । निरुतें होती ॥ ११३४ ॥
अशा वेगवेगळ्या उपायांनी ते आपल्या मनामध्ये आत्मज्ञानाचा मोठा साठा करतात आणि अंतःकरणात पूर्णपणे शांत व स्थिर होतात.
मग क्षेत्रक्षेत्रज्ञांचें । जें अंतर देखती साचें ।
ज्ञानें उन्मेख तयांचें । वोवाळूं आम्ही ॥ ११३५ ॥
मग ज्यांना या क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञा मधील खरा फरक अनुभवास येतो, आम्ही त्यांच्या त्या दिव्य ज्ञानदृष्टीवरून स्वतःला ओवाळून टाकतो.
आणि महाभूतादिकीं । प्रभेदलीं अनेकीं ।
पसरलीसे लटिकी । प्रकृति जे हे ॥ ११३६ ॥
आणि पाच महाभूतांच्या रूपाने अनेक प्रकारांनी नटलेली, ही जी सर्वत्र पसरलेली खोटी (भासमय) प्रकृती आहे.
जे शुकनळिकान्यायें । न लगती लागली आहे ।
हें जैसें तैसें होये । ठाउवें जयां ॥ ११३७ ॥
पोपट जसा नळिकेवर बसल्यावर 'मी बांधला गेलो आहे' अशा खोट्या भ्रमात पडतो, तशीच ही प्रकृती आपल्याला न बांधताही बांधल्यासारखी वाटते; हे गुपित ज्यांना अगदी जसेच्या तसे समजले आहे.
जैसी माळा ते माळा । ऐसीचि देखिजे डोळां ।
सर्पबुद्धि टवाळा । उखी होनी ॥ ११३८ ॥
ज्याप्रमाणे गळ्यात घालायची माळ ही केवळ माळच आहे असे डोळ्यांना दिसते, आणि तिच्यावर झालेला सापाचा खोटा भास जसा नष्ट होतो.
कां शुक्ति ते शुक्ती । हे साच होय प्रतीती ।
रुपेयाची भ्रांती । जाऊनियां ॥ ११३९ ॥
किंवा शिंप ही केवळ शिंपच आहे असा खरा अनुभव येतो, आणि तिच्यावर दिसणाऱ्या चकाकणाऱ्या चांदीचा (रुपेयाचा) भ्रम जसा कायमचा निघून जातो.
तैसी वेगळी वेगळेपणें । प्रकृति जे अंतःकरणें ।
देखती ते मी म्हणें । ब्रह्म होती ॥ ११४० ॥
त्याचप्रमाणे, जी प्रकृती आत्म्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे, असे जे आपल्या अंतःकरणात अनुभवतात; ते मनुष्य साक्षात ब्रह्मरूपच होतात, असे मी सांगतो.
जें आकाशाहूनi वाड । जें अव्यक्ताची पैल कड ।
जें भेटलिया अपाडा पाड । पडों नेदी ॥ ११४१ ॥
जे आकाशापेक्षाही मोठे आहे, जे अव्यक्त प्रकृतीच्या पलीकडचा काठ आहे; आणि ज्याच्याशी एकदा भेट झाली की मग विश्वातील कोणताही फरक किंवा द्वैत उरत नाही.
आकारु जेथ सरे । जीवत्व जेथ विरे ।
द्वैत जेथ नुरे । अद्वय जें ॥ ११४२ ॥
ज्या ठिकाणी सर्व आकार संपतात, जीवपणा पूर्णपणे विरघळून जातो आणि जिथे द्वैताचा लवलेशही उरत नाही, केवळ एकच अद्वैत उरते.
तें परम तत्त्व पार्था । होती ते सर्वथा ।
जे आत्मानात्मव्यवस्था- । राजहंसु ॥ ११४३ ॥
हे पार्था, जे लोक आत्मा आणि अनात्मा यांमधील फरक ओळखणारे राजहंस बनतात (जसा राजहंस दूध आणि पाणी वेगळे करतो), ते लोक नक्कीच त्या परम तत्त्वाला प्राप्त होतात.
ऐसा हा जी आघवा । श्रीकृष्णें तया पांडवा ।
उगाणा दिधला जीवा । जीवाचिया ॥ ११४४ ॥
अशा प्रकारे, भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या लाडक्या अर्जुनाला (पांडवाला) आपल्या स्वतःच्या जीवाचा संपूर्ण ठेवा मोकळा करून दिला.
येर कलशींचें येरीं । रिचविजे जयापरी ।
आपणपें तया श्रीहरी । दिधलें तैसें ॥ ११४५ ॥
ज्याप्रमाणे एका कलशातील संपूर्ण पाणी दुसऱ्या कलशात रिकामे करावे, त्याप्रमाणे भगवान श्रीहरींनी आपले संपूर्ण आत्मस्वरूप त्या अर्जुनामध्ये ओतले (त्याला दिले).
आणि कोणा देता कोण । तो नर तैसा नारायण ।
वरी अर्जुनातें श्रीकृष्ण । हा मी म्हणे ॥ ११४६ ॥
आणि तिथे देणारा कोण आणि घेणारा कोण? तो नर (अर्जुन) आणि हा नारायण (श्रीकृष्ण) हे दोन्ही एकच झाले; म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'हा मीच आहे' असे म्हणतात.
परी असो तें नाथिलें । न पुसतां कां मी बोलें ।
किंबहुना दिधलें । सर्वस्व देवें ॥ ११४७ ॥
पण हे जास्त बोलणे आता पुरे; न विचारता मी उगीच काय सांगू? किंबहुना भगवंतांनी आपले सर्वस्व त्या अर्जुनाला अर्पण केले.
कीं तो पार्थु जी मनीं । अझुनी तृप्ती न मनी ।
अधिकाधिक उतान्ही । वाढवीतु असे ॥ ११४८ ॥
पण तरीही त्या अर्जुनाच्या मनात अजूनही पूर्ण तृप्ती झाली नव्हती; त्याची ऐकण्याची ओढ अधिकाधिक वाढतच चालली होती.
स्नेहाचिया भरोवरी । आंबुथिला दीपु घे थोरी ।
चाड अर्जुना अंतरीं । परिसतां तैसी ॥ ११४९ ॥
ज्याप्रमाणे दिव्यामध्ये सतत तेल घालत राहिले की तो दिवा जसा अधिकाधिक मोठ्या तेजाने जळू लागतो; तशीच अर्जुनाच्या मनात भगवंतांचे शब्द ऐकण्याची गोडी वाढतच होती.
तेथ सुगरिणी आणि उदारे । रसज्ञ आणि जेवणारे ।
मिळती मग अवतरे । हातु जैसा ॥ ११५० ॥
जेव्हा स्वयंपाक करणारी सुगरण स्त्री आणि जेवण वाढणारा उदार मनाचा माणूस, तसेच जेवणाची खरी चव जाणणारे रसिक जेवणारे एकत्र येतात; तेव्हा तिथे जेवणाचा सोहळा जसा रंगात येतो.
तैसें जी होतसे देवा । तया अवधानाचिया लवलवा ।
पाहतां व्याख्यान चढलें थांवा । चौगुणें वरी ॥ ११५१ ॥
अगदी त्याचप्रमाणे, अर्जुनाची ती अत्यंत एकाग्रता पाहून आणि श्रोत्यांचे लक्ष पाहून, माझे हे व्याख्यान आता चौपट वेगाने पुढे सरकू लागले आहे.
सुवायें मेघु सांवरे । जैसा चंद्रें सिंधु भरे ।
तैसा मातुला रसु आदरें । श्रोतयांचेनि ॥ ११५२ ॥
अनुकूल वाऱ्यामुळे ढग जसे गोळा होतात किंवा चंद्राला पाहून समुद्राला जसे उधाण येते; त्याचप्रमाणे तुमच्या या आदरयुक्त श्रवणामुळे माझ्या निरूपणाचा रस अधिकच वाढला आहे.
आता आनंदमय आघवे । विश्व कीजेल देवें ।
तें रायें परिसावें । संजयो म्हणे ॥ ११५३ ॥
संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला, "हे राजा, आता भगवान श्रीकृष्ण या संपूर्ण विश्वाला आपल्या अद्भुत उपदेशाने आनंदमय करणार आहेत, ते तू शांतपणे ऐक."
एवं जे महाभारतीं । श्रीव्यासें आप्रांतमती ।
भीष्मपर्वसंगतीं । म्हणितली कथा ॥ ११५४ ॥
अशा प्रकारे, ज्या महाभारतामध्ये अफाट बुद्धीच्या व्यासमुनींनी भीष्मपर्वात ही पवित्र कथा सांगितली आहे.
तो कृष्णार्जुनसंवादु । नागरीं बोलीं विशदु ।
सांगोनि दाऊं प्रबंधु । वोवियेचा ॥ ११५५ ॥
तोच श्रीकृष्ण आणि अर्जुनाचा सुंदर संवाद, मी अतिशय रसाळ व सोप्या मराठी भाषेत (नागरी बोलीत) ओवीबद्ध करून तुम्हाला सांगत आहे.
नुसधीचि शांतिकथा । आणिजेल कीर वाक्पथा ।
जे शृंगाराच्या माथां । पाय ठेवी ॥ ११५६ ॥
माझी ही शांत रसाची कथा मी अशा शब्दांत मांडणार आहे, की ती शृंगार रसालाही मागे टाकेल (त्याच्या डोक्यावर पाय ठेवेल).
दाऊं वेल्हाळे देशी नवी । जे साहित्यातें वोजावी ।
अमृतातें चुकी ठेवी । गोडिसेंपणें ॥ ११५७ ॥
मी माझ्या मराठी भाषेचे असे नवे आणि गोड सौंदर्य दाखवेन, जे साहित्याला अधिक शोभून दिसेल आणि ज्याची गोडी अमृतालाही फिके पाडेल.
बोल वोल्हावतेनि गुणें । चंद्रासि घे उमाणे ।
रसरंगीं भुलवणें । नादु लोपी ॥ ११५८ ॥
माझे हे शब्द आपल्या शीतलतेने चंद्रालाही लाजवतील आणि त्यांच्यातील रसाळपणामुळे इतर सर्व मधुर नाद फिके पडतील.
खेचरांचियाही मना । आणीन सात्त्विकाचा पान्हा ।
श्रवणासवें सुमना । समाधि जोडे ॥ ११५९ ॥
अगदी आकाशात विहार करणाऱ्या देव-गंधर्वांच्या मनातही सात्त्विक भावाचा पूर येईल आणि हे शब्द केवळ कानाने ऐकताच सज्जन माणसाला सहज समाधी लागेल.
तैसा वाग्विलास विस्तारू । गीतार्थेंसी विश्व भरूं ।
आनंदाचें आवारूं । मांडूं जगा ॥ ११६० ॥
अशा सुंदर शब्दविकासाचा विस्तार करून, मी गीतेच्या अर्थाने संपूर्ण विश्वाला भरून टाकीन आणि या जगात केवळ आनंदाचे साम्राज्य (आवारू) निर्माण करीन.
फिटो विवेकाची वाणी । हो कानामनाची जिणी ।
देखो आवडे तो खाणी । ब्रह्मविद्येची ॥ ११६१ ॥
प्रत्येकाची बुद्धी शुद्ध व विवेकी होवो, हे शब्द ऐकून लोकांच्या कानाचे आणि मनाचे सार्थक होवो; आणि ज्याला पाहावे त्याला केवळ ब्रह्मविद्येची खाणच सापडावी.
दिसो परतत्त्व डोळां । पाहो सुखाचा सोहळा ।
रिघो महाबोध सुकाळा- । माजीं विश्व ॥ ११६२ ॥
सर्वांना आपल्या डोळ्यांनी त्या श्रेष्ठ आत्मतत्त्वाचे दर्शन घडो, सर्वांच्या आयुष्यात केवळ सुखाचा सोहळा सुरू राहो आणि हे संपूर्ण जग आत्मज्ञानाच्या उत्तम सुकाळात प्रवेश करो.
हें निफजेल आतां आघवें । ऐसें बोलिजेल बरवें ।
जें अधिष्ठिला असें परमदेवें । श्रीनिवृत्तीं मी ॥ ११६३ ॥
हे सगळे आता नक्कीच पूर्ण होईल, कारण माझे थोर गुरु श्री निवृत्तिनाथ महाराजांनी माझ्या पाठीवर आपला कृपेचा हात ठेवला आहे.
म्हणौनि अक्षरीं सुभेदीं । उपमा श्लोक कोंदाकोंदी ।
झाडा देईन प्रतिपदीं । ग्रंथार्थासी ॥ ११६४ ॥
म्हणूनच, मी अतिशय सुंदर अक्षरांनी, वेगवेगळ्या उपमांनी आणि श्लोकांच्या स्पष्टीकरणांनी गीतेच्या प्रत्येक शब्दाचा अर्थ अगदी स्वच्छ करून सांगेन.
हा ठावोवरी मातें । पुरतया सारस्वतें ।
केलें असे श्रीमंतें । श्रीगुरुरायें ॥ ११६५ ॥
मला इथपर्यंत आणून, संपूर्ण वाङ्मयाचे (सारस्वताचे) अफाट ज्ञान माझ्या श्रीमंत सद्गुरुरायांनी मला दिले आहे.
तेणें जी कृपासावायें । मी बोलें तेतुलें सामाये ।
आणि तुमचिये सभे लाहें । गीता म्हणों ॥ ११६६ ॥
त्यांच्याच या अथांग कृपेच्या बळावर, मी जे काही बोलतो ते योग्य ठरते आणि मला तुमच्यासारख्या संतांच्या सभेत ही गीता सांगण्याचे भाग्य लाभले आहे.
वरी तुम्हा संतांचे पाये । आजि मी लाधलों आहें ।
म्हणौनि जी नोहे । अटकु काहीं ॥ ११६७ ॥
आणि आज मला तुमच्यासारख्या थोर संतांच्या चरणांचा आश्रय मिळाला आहे; म्हणूनच आता माझ्या मार्गात कोणतीही अडचण किंवा अडथळा उरणार नाही.
प्रभु काश्मिरीं मुकें । नुपजे हें काय कौतुकें ।
नाहीं उणीं सामुद्रिकें । लक्ष्मीयेसी ॥ ११६८ ॥
जिथे साक्षात सरस्वती देवीचा (काश्मीर) वास असतो, तिथे मुका माणूसही बोलू लागतो यात काय आश्चर्य? आणि जिथे लक्ष्मी माता प्रसन्न असते, तिथे ऐश्वर्याची काय कमतरता असणार?
तैसी तुम्हां संतांपासीं । अज्ञानाची गोठी कायसी ।
यालागीं नवरसीं । वरुषेन मी ॥ ११६९ ॥
त्याचप्रमाणे, तुमच्यासारख्या संतांच्या सहवासात अज्ञानाची गोष्ट तरी कशी उरेल? म्हणूनच आता मी तुमच्यावर नवरसांचा वर्षाव करीन.
किंबहुना आतां देवा । अवसरु मज देयावा ।
ज्ञानदेव म्हणे बरवा । सांगेन ग्रंथु ॥ ११७० ॥
ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, "हे माझ्या देवस्वरूप श्रोत्यांनो, आता मला पुढे बोलण्याची परवानगी द्यावी; मी हा सुंदर ग्रंथ तुम्हाला अत्यंत उत्तम रीतीने सांगेन."