सार्थ ज्ञानेश्वरी - अध्याय ६ वा

मग संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला, श्रीकृष्ण अर्जुनाला जो योगरुपाचा अभिप्राय सांगत आहेत, तो तुम्ही नीट ऐका.

श्रीकृष्णाने अर्जुनासाठी सहजच ब्रह्मरसाचे पारणे केले, परंतु त्या प्रसंगी आम्ही केवळ पाहुणे म्हणून तेथे उपस्थित झालो आणि आम्हालाही त्याचा लाभ मिळाला.

आमचे भाग्य किती थोर आहे पहा! जसे एखाद्या तान्हेल्या माणसाने पाणी प्यावे आणि चव घेऊन पाहता ते पाणी नसून अमृतच असावे, तसे आमचे झाले.

तसाच हा गुप्त तत्त्वज्ञानाचा ठेवा आम्हा-तुम्हाला अनायासे मिळाला. संजय असे म्हणत असतानाच धृतराष्ट्र म्हणाला, "मी तुला हे विचारलेच नाही (मला यात रस नाही)."

धृतराष्ट्राच्या या बोलण्याने संजयाला समजले की, राजाचे अंतःकरण सध्या त्याच्या मुलांच्या (कौरवांच्या) काळजीने आणि मोहाने व्यापलेले आहे.

हे जाणून संजय मनातल्या मनात हसला आणि म्हणाला, हा म्हातारा मोहाने पूर्णपणे आंधळा झाला आहे; वास्तविक पाहता या प्रसंगी हा संवाद ऐकणे त्याच्यासाठी किती कल्याणकारी होते.

पण धृतराष्ट्राच्या बाबतीत ते कसे शक्य होईल? जन्मांध माणसाला कसे दिसणार? आणि जर त्याने यात लक्ष घातले तर तो सत्य स्वीकारून बदलेल, अशी भीतीही त्याला वाटत असावी.

परंतु संजय स्वतःच्या मनात अत्यंत आनंदी झाला, कारण त्याला श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील तो पवित्र संवाद ऐकायला मिळत होता.

त्या ब्रह्मानंदाच्या तृप्तीने आणि प्रेमयुक्त अंतःकरणाने, आता संजय अत्यंत आदराने पुढील प्रसंग सांगू लागला.

गीतेमधील हा सहावा अध्याय म्हणजे सर्वात महत्त्वाचा प्रसंग आहे; जणू क्षीरसागराचे मंथन करून त्यातून अमृत बाहेर काढावे, तसा हा अध्याय आहे.

या अध्यायात संपूर्ण गीतेच्या अर्थाचे सार आहे, जे विवेक सागराचे पैलतीर आहे आणि जिथे विविध प्रकारच्या योगवैभवाचे भांडारच उघडे झाले आहे.

जे मूळ मायेचे विश्रांतीचे स्थान आहे, जेथे वेद्वाङ्मयही शांत होते आणि जिथून या गीतारूपी वेलीचा मुख्य विस्तार सुरू होतो,

असा हा सहावा अध्याय साहित्याच्या अत्यंत सुंदर भाषेमध्ये मी सांगणार आहे, तरी तुम्ही तो एकाग्र चित्ताने ऐकावा.

माझी मराठी भाषा ही अत्यंत कौतुकास्पद आणि साधी असली, तरी ती आपल्या रसाळपणाने अमृतालाही पैजेवर जिंकेल, अशी रसाळ अक्षरे मी रचणार आहे.

या मराठी शब्दांच्या कोमलतेसमोर नादाचे (संगीताचे) रंगही फिके वाटतील आणि त्याच्या सुवासिक आकर्षणापुढे उत्कृष्ट सुवासाचा ताठाही मोडून पडेल.

या भाषेचा रसाळपणा ऐकण्याच्या लोभाने कानांनाच जणू जिभा फुटतील आणि या शब्दांमुळे ज्ञानेंद्रियांमध्ये एकमेकांशी संवाद साधण्याची स्पर्धा सुरू होईल.

वास्तविक पाहता शब्द हा कानाचा विषय आहे, पण जीभ म्हणेल की हा आमचाच रस आहे आणि नाकाला वाटेल की हा केवळ आमच्यासाठीच आलेला सुवास आहे.

या शब्दांच्या रचनेचा प्रवाह इतका अप्रतिम आहे की, तो अक्षरांच्या रूपाने पाहताना डोळ्यांची तृप्ती होते आणि डोळे म्हणतात की ही जणू सौंदर्याची खाणच उघडली आहे.

जिथे एखादे पूर्ण वाक्य किंवा पद समोर येते, तिथे मन इतके हरखून जाते की ते शरीराबाहेर धाव घेते आणि त्या शब्दांना मिठी मारण्यासाठी जणू हात पुढे सरसावतात.

अशा प्रकारे सर्व इंद्रिये आपापल्या स्वभावानुसार त्या शब्दांवर तुटून पडतात, पण तो शब्द सर्वांना एकाच वेळी तृप्त करतो; जसा एकटा सूर्य आपल्या हजारो किरणांनी संपूर्ण जगाला एकाच वेळी जागे करतो.

तसे या मराठी शब्दांचे व्यापकपण अत्यंत विलक्षण आहे. जे यातील मर्म जाणणारे आहेत, त्यांना या शब्दांमध्ये चिंतामणीसारखे सर्व इच्छा पूर्ण करण्याचे गुण प्राप्त होतात.

हे आता असो, मी या सुंदर मराठी शब्दांची ताटें तयार केली आहेत आणि त्यात मोक्षरसाचे जेवण वाढले आहे. हा आदरसत्कार मी केवळ निष्काम वृत्तीच्या साधकांसाठी केला आहे.

आता जी नित्य नवीन असणारी आत्मज्योत आहे, तिचाच दिवा करून, जो इंद्रियांच्या आवडीनिवडी बाजूला ठेवून (मनाने) या रसाचे सेवन करेल, त्यालाच हा परमार्थ प्राप्त होईल.

येथे श्रोत्यांना केवळ कानांवर विसंबून चालणार नाही, तर कानांच्या पलीकडे जाऊन मनाच्या अंतरंगाने या ब्रह्माचा अनुभव घ्यावा लागेल.

शब्दांचे बाह्य वेष्टन किंवा वरवरचा अर्थ बाजूला सारून, स्वतः ब्रह्माशी एकरूप व्हावे लागते आणि मग सुखाने त्या परमानंदातच रममाण व्हावे लागते.

असे अत्यंत सूक्ष्म व हळुवार आकलन जर श्रोत्यांमध्ये असेल, तरच हा ग्रंथ त्यांच्या उपयोगाचा ठरेल; नाहीतर ही सर्व गोष्ट एका मुक्या आणि बधिराच्या संवादासारखी व्यर्थ होईल.

पण ते आता राहू दे, माझ्या श्रोत्यांना असे आग्रहाने सांगण्याची गरज नाही; कारण जे येथे ऐकण्यासाठी आले आहेत, ते मुळातच निष्काम वृत्तीचे आणि आत्मज्ञानाचे खरे अधिकारी आहेत.

ज्यांनी आत्मज्ञानाच्या आवडीपोटी स्वर्ग आणि संसार या दोन्ही सुखांना ओवाळून टाकले आहे, त्यांच्याशिवाय इतरांना या ग्रंथाची खरी गोडी कळणार नाही.

ज्याप्रमाणे कावळ्याला चंद्राचे महत्त्व कळत नाही, त्याप्रमाणे या ग्रंथाचे मर्म प्राकृत (अज्ञानी) लोकांना समजत नाही; आणि तो चंद्र जसा केवळ चकोर पक्षाचेच खाद्य असतो (तसा हा ग्रंथ ज्ञान्यांसाठी आहे).

म्हणूनच हा ग्रंथ सुज्ञांसाठी योग्य स्थान आहे, तर अज्ञानासाठी हा वेगळाच प्रांत आहे. याविषयी आता जास्त बोलण्याची गरज नाही.

तरीही प्रसंगावश मी जे काही थोडे जास्त बोललो, ते सज्जनांनी पदरात घ्यावे. आता मी श्रीकृष्ण भगवंतांनी जे काही सांगितले आहे, ते स्पष्ट करून सांगतो.

ते तत्त्वज्ञान बुद्धीलाही समजायला कठीण आहे, त्यामुळे ते शब्दांत पकडणे कठीण जाते; परंतु माझे गुरू श्रीनिवृत्तिनाथ यांच्या कृपेच्या दिव्याच्या उजेडात मला ते स्पष्ट दिसेल.

जे डोळ्यांनी पाहाता येत नाही, ते डोळ्यांशिवायही (अंतर्दृष्टीने) पाहता येते, जर आपल्याला इंद्रियांच्या पलीकडचे आत्मज्ञानाचे बळ प्राप्त झाले तर.

किंवा जे रसायनशास्त्राच्या प्रयोगांनीही साध्य होत नाही, ते लोखंडाचे सोने करणे सहज शक्य होते, जर दैवयोगाने परिस हातामध्ये आला तर.

ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, तशी जर सद्गुरूंची कृपा झाली, तर जगात कोणती गोष्ट साध्य होणार नाही? आणि ती अथांग गुरूकृपा मला लाभलेली आहे.

त्याच बळावर मी बोलेन आणि आपल्या शब्दांनी त्या निराकार परब्रह्माचे रूप दाखवून देईन; जे इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे, त्याचा भोग मी तुमच्या इंद्रियांकडूनच करून घेईन.

ऐका, यश, लक्ष्मी, औदार्य, ज्ञान, वैराग्य आणि ऐश्वर्य, हे सहाही श्रेष्ठ गुण ज्यांच्यामध्ये वास करतात,

म्हणूनच ज्यांना 'भगवंत' म्हटले जाते, जे विरक्तांचे खरे सांगाती आहेत, ते श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले, "हे पार्था, आता तू इकडे पूर्ण लक्ष दे."

श्रीभगवान म्हणाले : जो मनुष्य कर्माच्या फळाचा आश्रय न घेता, आपले कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, तोच खरा संन्यासी आणि तोच योगी होय. केवळ अग्नीचा (यज्ञाचा) त्याग करणारा किंवा कर्माचा त्याग करणारा संन्यासी किंवा योगी होऊ शकत नाही.

श्रीकृष्णाने सांगितले, हे अर्जुना, जगात योगी आणि संन्यासी हे दोघे वेगळे आहेत असे चुकूनही मानू नकोस; जेव्हा या दोन्ही मार्गांचा सखोल विचार केला जातो, तेव्हा ते दोन्ही एकच आहेत असे दिसून येते.

या दोन्ही वेगवेगळ्या नावांचा भास जर बाजूला सारला, तर जो योगी आहे तोच संन्यासी आहे; परब्रह्माच्या ठिकाणी पाहता या दोघांमध्ये कोणताही भेद किंवा अंतर नाही.

जसे वेगवेगळ्या नावांनी एकाच व्यक्तीला हाक मारली जाते, किंवा दोन वेगवेगळ्या वाटांनी शेवटी एकाच मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचता येते, तसे हे आहे.

किंवा पाणी तर एकच आहे, पण ते वेगवेगळ्या घड्यांमध्ये भरून ठेवल्यामुळे वेगळे भासते; तसेच योग आणि संन्यास यांमधील भिन्नत्व केवळ वरवरचे आहे असे समज.

हे अर्जुना, सर्व शास्त्रांच्या संमतीने जगात तोच खरा योगी मानला जातो, जो आपली सर्व कर्तव्यकर्मे करतो परंतु कर्माच्या फळाची अजिबात आसक्ती धरत नाही.

ज्याप्रमाणे ही पृथ्वी स्वतःच्या ठिकाणी कोणत्याही अहंकाराशिवाय वनस्पतींना जन्म देते आणि त्या वनस्पतींपासून मिळणाऱ्या बियांची किंवा फळांची स्वतः अपेक्षा करत नाही,

त्याप्रमाणे जो मनुष्य आपल्या कुलाचाराच्या, जातीच्या किंवा परिस्थितीच्या नियमांनुसार ज्या ज्या वेळी जे कर्म करणे प्राप्त होते,

ते कर्म तो योग्य रीतीने पार पाडतो; परंतु ते करताना त्याच्या शरीरात अहंकार नसतो आणि त्याची बुद्धी कर्माच्या फळापर्यंत पोहोचतच नाही (फळाची आशा करत नाही).

हे पार्था ऐक, असा जो पुरुष आहे तोच खरा संन्यासी आहे आणि तोच खात्रीने योग्यांचा राजा (योगीश्वर) आहे.

याउलट, प्राप्त झालेले कर्तव्यकर्म हे आपल्याला बंधनकारक ठरेल म्हणून जो त्याचा त्याग करतो, तो मनुष्य नकळतपणे लगेच दुसरे एखादे कर्म पाठीमागे लावून घेतोच.

हे कसे आहे तर, अंगाला लावलेला एक लेप धुवून टाकायचा आणि लगेच दुसरा लेप लावायचा; तसा कर्माचा त्याग करण्याचा हट्ट धरणारा माणूस विनाकारण संकटात पडतो.

गृहस्थाश्रमाची जबाबदारी आधीच कपाळावर असते, आणि कर्माचा त्याग करण्याच्या नादात संन्यासाचे (आश्रम पालनाचे) दुसरे ओझे तो स्वतःवर लादून घेतो.

म्हणूनच गृहस्थाश्रमातील विधी (अग्निसेवा) न सोडता आणि कर्माची मर्यादा न ओलांडताही, मनुष्याला योगाचे सुख सहजपणे आपल्या स्वतःच्या ठिकाणीच प्राप्त होऊ शकते.

हे पांडवा, ज्याला शास्त्रांमध्ये 'संन्यास' असे म्हणतात, त्यालाच तू 'योग' असे समज. कारण संकल्प-विकल्पांचा (इच्छांचा) त्याग केल्याशिवाय कोणीही मनुष्य योगी होऊ शकत नाही.

हे अर्जुना, संन्यासी आणि योगी हे दोघे एकच आहेत, अशी एकवाक्यतेची गुढी अनेक शास्त्रांनी जगात उभारलेली आहे.

जेथे मनातल्या संकल्पांचा त्याग होतो, तिथेच योगाचे मुख्य सार गवसते; हा अनुभव ज्याला आला आहे, त्यालाच हे सत्य समजते.

योगावर आरूढ होऊ इच्छिणाऱ्या मननशील मुनीसाठी कर्म हेच साधन (कारण) सांगितले आहे; आणि योगावर आरूढ झालेल्या त्याच पुरुषासाठी सर्व कर्मांचा उपशम (शांती) हे कारण सांगितले आहे.

श्रीकृष्णाने सांगितले, हे पार्था, जर तुला योगाच्या पर्वताचे शिखर गाठायचे असेल, तर या कर्ममार्गाच्या पायऱ्या कधीही चुकवू नकोस.

या कर्ममार्गामध्ये यम आणि नियम यांच्या पायावरून चालत, आसनांच्या पाऊलवाटेने जाऊन, प्राणायामाच्या कठीण चढणीवरून तू वर ये.

त्यानंतर प्रत्याहाराचा असा कडा लागतो, जिथे बुद्धीचा पायही घसरू शकतो आणि जिथे हठयोगी सुद्धा आपली पैज सोडून मागे हटतात.

परंतु सततच्या अभ्यासाच्या बळावर, प्रत्याहाराच्या त्या अवघड ठिकाणीही वैराग्याच्या साहाय्याने हळूहळू आणि सावधपणे चढता येते.

अशा प्रकारे प्राणाच्या (वायूच्या) पाठीवर बसून, धारणेच्या प्रशस्त मैदानातून जात, ध्यानाचा टप्पा पूर्ण होईपर्यंत पुढे जावे लागते.

त्यानंतर या मार्गावरील धाव संपते आणि मनाची सांसारिक प्रवृत्ती शांत होते; कारण तिथे साध्य (ध्येय) आणि साधन (मार्ग) एकमेकांत मिसळून एकरूप होतात.

जिथे पुढे जाण्याचा मार्ग उरत नाही आणि पाठीमागचे काही आठवण्याचे कारण उरत नाही, अशा समसमान भूमिकेवर समाधी अवस्था स्थिरावते.

या उपायांनी जो योगावर आरूढ झाला आहे आणि पूर्णपणे परिपक्व झाला आहे, त्याच्या लक्षणांचा निर्णय मी तुला सांगतो, तो ऐक.

जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आणि कर्मांमध्ये आसक्त होत नाही, आणि सर्व संकल्पांचा (इच्छांचा) त्याग करतो, तेव्हा त्याला 'योगारूढ' म्हटले जाते.

ज्याच्या इंद्रियरूपी घरामध्ये विषयांची ये-जा पूर्णपणे थांबली आहे आणि जो आत्मज्ञानाच्या महालामध्ये सुखाने निजला आहे,

सुख किंवा दुःख समोर आले तरी ज्याचे मन विचलित होत नाही, आणि इंद्रियांचे विषय अगदी जवळ आले तरी "हे काय आहे" म्हणून जो त्यांच्याकडे ढुंकूनही पाहत नाही,

ज्याची इंद्रिये आपापली कर्मे सहजपणे करत असतात, परंतु त्याच्या अंतःकरणात कर्माच्या फळाची कोणतीही इच्छा नसते,

शरीराने जिवंत असूनही जो जगाच्या व्यवहाराला जणू झोपल्यासारखा वाटतो, त्यालाच तू खरा 'योगारूढ' म्हणून ओळख.

त्यावर अर्जुन म्हणाला, हे अनंता, हे ऐकून मला मोठे आश्चर्य वाटत आहे; पण मला सांगा, माणसाला अशी महान योग्यता कोण बरं देतो?

माणसाने स्वतःच स्वतःचा उद्धार करावा, स्वतःचे अधःपतन होऊ देऊ नये. कारण माणूस स्वतःच स्वतःचा मित्र आहे आणि स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे.

त्यावर श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, तुझे हे बोलणे खरोखरच नवल आहे; या अद्वैत तत्त्वामध्ये कोणी कोणाला काय देणार? (सर्व काही स्वतःच करायचे असते).

मोहाच्या अंथरुणावर जेव्हा मनुष्य अज्ञानाच्या गडद झोपेत निजतो, तेव्हा त्याला जन्म आणि मृत्यूचे अत्यंत वाईट स्वप्न भोगावे लागते.

परंतु जेव्हा त्याला अचानक आत्मज्ञानाची जागृती येते, तेव्हा ते स्वप्न पूर्णपणे खोटे ठरते. असा हा आत्मबोधाचा नित्यभाव स्वतःच्या प्रयत्नानेच निर्माण होतो.

म्हणूनच हे धनंजया, जो मनुष्य खोट्या देहाभिमानाला आपले मानून बसतो, तो एक प्रकारे स्वतःच स्वतःचा घात करत असतो.

ज्या मनुष्याने आपल्या बुद्धीने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो स्वतःचा मित्र आहे. परंतु ज्याने मनावर विजय मिळवलेला नाही, त्याचे स्वतःचे मनच शत्रूसारखे वागते.

हा विचार करून ज्याने आपला अहंकार सोडून दिला आणि जो सत्य स्वरूपाशी एकरूप झाला, त्याने स्वतःचे कल्याण स्वतःच साधले असे समजावे.

नाहीतर, रेशमाचा किडा जसा स्वतःभोवती कोष विणून स्वतःलाच कोंडून घेतो, तसा शरीरालाच सर्वस्व मानणारा माणूस स्वतःचाच शत्रू बनतो.

हे कसे आहे तर, जणू एखाद्या दुर्दैवी माणसाला भाग्योदयाच्या वेळीच आंधळेपणा यावा, किंवा स्वतःचे डोळे असूनही त्याने ते स्वतःच घट्ट मिटून घ्यावेत.

किंवा एखाद्या भ्रमिष्ट माणसाने "मी हरवलो आहे किंवा मी चोरीला गेलो आहे" असे म्हणावे, तसा हा खोटा भ्रम मनात धरून बसण्यासारखे आहे.

वास्तविक पाहता तो स्वतःच ब्रह्म आहे, पण काय करावे, त्याची बुद्धी तसे स्वीकारत नाही; जसे स्वप्नात लागलेल्या जखमेमुळे माणूस प्रत्यक्ष घाबरून मरतो.

जसे नळिकेवर बसलेल्या पोपटाच्या स्वतःच्या वजनाने ती नळिका उलट फिरते, तेव्हा तो पोपट सहज उडून जाऊ शकतो, पण त्याच्या मनात शंका निर्माण होते,

तो विनाकारण आपली मान पिरगाळतो, छाती आकसतो आणि भीतीपोटी त्या नळीला अधिकच घट्ट पकडून ठेवतो,

आणि "मी आता पक्का बांधला गेलो आहे" या खोट्या कल्पनेच्या बंधनात पडतो, आणि आपले मोकळे पाय त्या नळीत अधिकच अडकवतो;

असा कोणत्याही कारणाशिवाय अडकलेला पोपट, मला सांग, त्याला दुसऱ्या कोणी बांधले आहे का? त्याचे शरीर अर्धे तोडले तरी तो ती नळी सोडत नाही.

म्हणूनच ज्याने स्वतःच्या मनातील संकल्पांना वाढवले आहे, तो स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे. याउलट, जो या खोट्या भ्रमात पडत नाही, तो स्वतःचा खरा मित्र आहे.

ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे आणि जो पूर्णपणे शांत झाला आहे, त्याच्या अंतःकरणात परमात्मा नेहमी स्थित असतो. त्याला थंडी-उष्णता, सुख-दुःख आणि मान-अपमान हे सर्व सारखेच वाटतात.

ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याच्या सर्व इच्छा शांत झाल्या आहेत, त्याच्यासाठी परमात्मा अजिबात दूर नाही, तो त्याच्या जवळच आहे.

ज्याप्रमाणे सोन्यामधील भेसळ (किडाळ) निघून गेली की ते शुद्ध सोने बनते, त्याप्रमाणे मनातल्या संकल्पांचा लोप झाला की जीवाला स्वतःचे ब्रह्मत्व सहज प्राप्त होते.

घडा फुटून गेल्यानंतर घड्याच्या आतील आकाशाला मूळ महाआकाशात मिळण्यासाठी दुसऱ्या कोणत्याही ठिकाणी जावे लागत नाही, ते तिथेच असते.

त्याप्रमाणे देहाचा खोटा अहंकार ज्याचा मुळासकट नष्ट झाला आहे, तो मनुष्य आधीपासूनच सर्वत्र भरून राहिलेला परमात्माच झालेला असतो.

अशा पुरुषाच्या ठिकाणी थंडी-उष्णतेचा प्रभाव पडत नाही, तिथे सुख-दुःखाची विभागणी उरत नाही आणि मान-अपमानाच्या गोष्टींना तर जागाच नसते.

सूर्य ज्या ज्या मार्गाने जातो, तो सर्व मार्ग जसा केवळ प्रकाशानेच भरून जातो, तसे त्या योग्याला जे काही प्राप्त होते, ते त्याचे स्वतःचेच रूप असते.

समुद्रावर ढगांतून कितीही पाऊस पडला तरी त्या धारा जशा समुद्राला टोचत नाहीत किंवा वेगळ्या वाटत नाहीत, तसेच शुभ-अशुभ व्यवहार योग्याला विचलित करत नाहीत.

ज्याचे अंतःकरण ज्ञान आणि विज्ञानाने तृप्त झाले आहे, जो कूटस्थ (निर्विकार) आहे, ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे आणि ज्याच्यासाठी मातीचा गोळा, दगड आणि सोने हे सर्व समान आहेत, त्याला खरा योगी म्हटले जाते.

ज्याच्या मनातील हा जगाचा व्यावहारिक भाव विचार अंती मावळून गेला आहे, आणि तो जेव्हा आत्मस्वरूपाकडे पाहू लागतो, तेव्हा तो स्वतःच ज्ञानरूप बनतो.

आत्मा व्यापक आहे की मर्यादित आहे, याविषयीचे वादविवाद त्याच्या ठिकाणी आपोआप शांत होतात; कारण त्याच्या दृष्टीने स्वतःशिवाय दुसरे काही उरतच नाही.

शरीरात राहूनही जो कौतुकाने परब्रह्माच्या तोडीचा ठरतो, त्याने केवळ आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण विजय मिळवलेला असतो.

जो सहजपणे जितेंद्रिय झाला आहे, त्यालाच 'योगयुक्त' म्हणतात; तो कोणत्याही वेळी लहान किंवा मोठा असा भेद करत नाही.

सुवर्णाचा मेरू पर्वताएवढा मोठा ढीग आणि मातीचे ढेकूळ, या दोघांनाही तो अगदी समान मानतो.

ज्याच्यापुढे संपूर्ण पृथ्वीचे मोलही थोडे वाटेल, असे मौल्यवान रत्नही तो एका साध्या दगडासारखेच उदासीन वृत्तीने पाहतो.

हितचिंतक, मित्र, शत्रू, तटस्थ, मध्यस्थ, द्वेष करण्यायोग्य, नातलग, साधू आणि पापी या सर्वांच्या ठिकाणी ज्याची बुद्धी समान असते, तोच श्रेष्ठ पुरुष होय.

अशा पुरुषाच्या ठिकाणी हा माझा हितचिंतक, हा शत्रू, हा तटस्थ किंवा हा मित्र, असा विचित्र भेदभाव निर्माण होणे कसे शक्य आहे?

"मी स्वतःच हे संपूर्ण विश्व आहे" असा आत्मबोध ज्याला झाला आहे, त्याचा भाऊ कोण आणि त्याचा द्वेष करणारा शत्रू तरी कोण उरणार?

हे किरीटी अर्जुना, त्याच्या दृष्टीने कोणी चांगला किंवा वाईट कसा असेल? परिसाच्या कसोटीवर लावल्यावर सोन्याचे वेगवेगळे प्रकार (कमी-अधिक दर्जा) थोडेच तपासले जातात? परिस सर्वांना उत्तम सोनेच करतो.

परिस जसा कोणत्याही धातूला थेट शुद्ध सोने करतो, तशी या योग्याची बुद्धी चराचरामध्ये निरंतर समभावच पाहत असते.

हे जगातील सर्व जीव जरी वेगवेगळ्या आकारांचे दागिने वाटत असले, तरी ते एकाच परब्रह्माच्या सोन्यापासून घडलेले आहेत, हे तो जाणतो.

असे जे श्रेष्ठ ज्ञान आहे, ते त्याला पूर्णपणे प्राप्त झालेले असते; म्हणूनच तो जगाच्या वरवरच्या वेगवेगळ्या आकारांना पाहून फसत नाही.

कपड्याकडे बारकाईने पाहिले असता, तिथे केवळ धाग्यांचाच विस्तार दिसतो; कापड आणि धागा या दोन्ही गोष्टी एकच आहेत, दुसरी कोणतीही गोष्ट तिथे नाही.

अशी प्रचिती ज्याला आली आहे आणि असा अनुभव ज्याच्याजवळ आहे, त्यालाच खऱ्या अर्थाने 'समबुद्धी' म्हणतात, हे तू निश्चित जाण.

त्याचे नावच जणू तीर्थांचा राजा आहे, त्याच्या दर्शनानेच मनाला पवित्रता लाभते आणि त्याच्या संगतीने अज्ञानी माणसालाही ब्रह्मभावाची प्राप्ती होते.

ज्याच्या शब्दांमुळे धर्माला जीवन मिळते, ज्याची केवळ दृष्टीच महान सिद्धींना जन्म देते आणि स्वर्गसुखासारख्या गोष्टी ज्याच्यासाठी केवळ एक खेळ आहेत,

असा पुरुष जर चुकूनही मनात आठवला, तरी तो माणसाला स्वतःसारखीच योग्यता देतो. हे सर्व राहू दे, अशा संतांची केवळ स्तुती करण्यातही मोठा लाभ आहे.

योग्याने एकटे राहून, मन आणि शरीरावर ताबा मिळवून, कोणत्याही आशेशिवाय आणि संग्रहाशिवाय एकांतात बसून निरंतर आत्म्याचा ध्यानयोग साधावा.

ज्याच्या जीवनात कधीही मावळणार नाही असा अद्वैताचा दिवस उजाडला आहे, तो स्वतःच्या आत्मस्वरूपातच अखंडपणे स्थित राहतो.

अशा व्यापक दृष्टीने पाहणारा जो विवेकी पुरुष आहे, हे पार्था, तो जगात एकटाच (एकरूप) आहे; आणि तिन्ही लोकांमध्ये तोच खरा अपरिग्रही (संगरहित) आहे.

अशा प्रकारे सिद्ध पुरुषाची ही विलक्षण लक्षणे श्रीकृष्ण भगवान आपल्या अगाध वैभवाने सांगू लागले.

जे श्रीकृष्ण सर्व ज्ञान्यांचे पिता आहेत, पाहणाऱ्यांच्या दृष्टीचा प्रकाश असणारा दिवा आहेत आणि ज्या थोर पुरुषाच्या केवळ संकल्पाने हे विश्व निर्माण होते,

ओंकाराच्या बाजारात जे शब्दब्रह्म (वेद) विस्तारले, ते वेदही ज्या श्रीकृष्णाच्या अथांग यशाला पूर्णपणे कवेत घेण्यास अपुरे पडतात,

ज्यांच्या स्वतःच्या शरीराच्या तेजातून सूर्य आणि चंद्राला प्रकाशाचा व्यापार करावा लागतो, म्हणूनच हे जग त्यांच्या प्रकाशाच्या भाड्याशिवाय चालत आहे,

ज्यांचे केवळ नावच इतके विशाल आहे की, त्याच्यापुढे आकाशही लहान वाटते; अशा भगवंतांचे एकेक गुण तू कसे काय समजून घेऊ शकणार?

म्हणून हे वर्णन आता राहू दे. मी अर्जुन आणि श्रीकृष्ण यांच्यातील प्रेमाचे वर्णन करत असताना भलतीकडेच वाहत गेलो, मी काय सांगत होतो आणि काय बोलू लागलो, याचे भान मला राहिले नाही.

भगवंतांनी विचार केला की, जर मी द्वैतभाव पूर्णपणे नष्ट करणारी ही ब्रह्मविद्या थेट उघडी करून सांगितली, तर अर्जुनाला माझ्याबद्दल वाटणारी प्रेमाची गोडी कदाचित कमी होईल.

म्हणूनच भगवंतांनी त्याला थेट अद्वैतात न ढकलत, मधे प्रेमाचा एक बारीक पडदा ठेवला; आणि अर्जुनाचे मन आपल्या प्रेमसुखाचा भोग घेण्यासाठी थोडे वेगळे ठेवले.

ज्या मुमुक्षूला 'मी तोच आहे' (सोऽहम्) हा भाव घट्ट धरून ठेवतो, तो मोक्षसुखासाठी आसुसलेला असतो; परंतु भगवंतांना वाटले की, त्या कोरड्या ज्ञानाचा संसर्ग अर्जुनाच्या प्रेमभावाला लागू नये.

जर चुकून अर्जुनाचा हा भक्तभाव नष्ट झाला आणि तो स्वतःच माझ्यासारखा ब्रह्मरूप झाला, तर मग मी एकट्याने काय करायचे? मला त्याच्याशी संवाद कसा साधता येईल?

ज्याला केवळ पाहून डोळे निवतात, ज्याच्याशी तोंड भरून बोलता येते, किंवा ज्याला प्रेमाने घट्ट मिठी मारता येते, असा अर्जुनाशिवाय माझा दुसरा कोण आहे?

जर आमच्यात पूर्ण ऐक्य झाले, तर माझ्या मनात राहणारी ही अत्यंत गुह्य आणि जिवाभावाची गोष्ट मी दुसऱ्या कोणाशी बोलणार?

याच प्रेमाच्या व्याकुळतेमुळे श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला उपदेश करण्याचे निमित्त केले, आणि आपल्या शब्दांच्या आडून त्यांनी अर्जुनाच्या मनाला आपल्या मनाशी घट्ट कवेत घेतले.

हे ऐकायला जरी थोडे वेगळे वाटत असले, तरी तू निश्चित जाण की, हा अर्जुन म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीकृष्णाच्या आनंदाचेच ओतलेले रूप आहे.

हे राहू दे, जसे एखाद्या वय उलटून गेलेल्या वांझ स्त्रीला उतारवयात एकुलता एक मुलगा व्हावा आणि मग तिच्या आनंदाला व मोहाला पारावार राहू नये, तसे झाले.

श्रीकृष्णांचे अर्जुनावरील प्रेमही अगदी तसेच झाले होते, मी असे म्हणालो नसतो; परंतु मला इथे त्यांच्या प्रेमाचा अतिशय स्पष्टपणे दिसून येत आहे.

पहा किती मोठे आश्चर्य आहे! कुठे तो युद्धाचा प्रसंग आणि कुठे हा आत्मज्ञानाचा उपदेश! परंतु येथे कर्तव्यापेक्षाही श्रीकृष्णांचे अर्जुनावरील अथांग प्रेमच पुढे नाचत आहे.

आवड जर लाजरी नसेल, व्यसन जर थकवणारे नसेल आणि वेडेपण जर माणसाला भुलवणारे नसेल, तर त्याला ते कसे म्हणायचे? प्रेम हे माणसाला सर्व काही विसरायला लावते.

म्हणूनच याचा खरा अर्थ असा आहे की, अर्जुन हा श्रीकृष्णाच्या सख्याचा मुख्य आधार आहे; आणि सुखाने शृंगारलेल्या श्रीकृष्णाच्या मनाचा तो एक आरसाच आहे.

याशिवाय अर्जुन हा अत्यंत पुण्यवान आणि पवित्र आहे, तो जणू या जगात भक्तीचे बी पेरण्यासाठी एक सुपीक शेतच आहे; म्हणूनच तो श्रीकृष्णाच्या एवढ्या मोठ्या कृपेला पात्र ठरला.

आत्मनिवेदन भक्तीच्या पायावर जी सख्याची (मैत्रीची) बैठक तयार होते, त्या बैठकीची अधिष्ठात्री देवता म्हणजे प्रत्यक्ष अर्जुनच आहे.

जवळ बसलेल्या मालकाचे वर्णन सोडून सेवकच त्याच्या गुणांचे कौतुक करत सुटावा, तसे श्रीकृष्णांनी स्वतःला विसरून अर्जुनाचे कौतुक केले; कारण हरीला अर्जुन अत्यंत प्रिय होता.

पहा, जी पतीवर मनापासून प्रेम करते आणि पती जिला अत्यंत मान देतो, अशा पतिव्रतेचे कौतुक पतीपेक्षाही जास्त केले जात नाही का? तसेच हे आहे.

तसेच मलाही माझ्या मनात वाटले की, येथे अर्जुनाचीच विशेष स्तुती करावी, कारण तो तिन्ही लोकांच्या भाग्याचे एकमेव मुख्य स्थान बनला आहे.

ज्या अर्जुनाच्या प्रेमाच्या ओढीमुळे तो निराकार असणारा परमात्माही साकार मूर्ती धारण करून आला, आणि जो पूर्णब्रह्म असूनही अर्जुनासाठी वेगवेगळ्या अवस्था भोगू लागला.

त्यावर श्रोते ज्ञानेश्वर महाराजांना म्हणाले, तुमचे भाग्य किती थोर आहे आणि तुमच्या बोलण्याची पद्धत किती सुंदर आहे! ही भाषा संगीताच्या नादालाही जिंकून पुढे आली आहे.

अहो, हे मोठे आश्चर्य नाही का? आपली देशी मराठी भाषा जर बोलली, तर ती अशी रसाळ वाटते की, साहित्याच्या रंगाचे इंद्रधनुष्य जणू आकाशात उमटल्यासारखे वाटते.

या मराठी भाषेमुळे बुद्धीच्या प्रकाशाचे जणू चांदणे पडते आणि मनाला शांतीची प्रचिती येते. या भाषेमुळे गीतेच्या श्लोकांचा अर्थ अधिकच खुलून दिसतो.

ही रसाळ वाणी ऐकून ज्यांना इच्छा नाही, त्यांच्या मनातही ती ऐकण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होते; यामुळे सर्व श्रोत्यांचे अंतःकरण प्रेमाने विरघळले आणि ते आनंदाने डोलू लागले.

श्रोत्यांची ती अवस्था पाहून निवृत्तिनाथांचे दास असणारे ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले, "आता तुम्ही इकडे लक्ष द्या." पांडवांच्या कुळात खरोखरच श्रीकृष्णाच्या रूपाने एक भाग्याचा दिवस उजाडला होता.

ज्या श्रीकृष्णाला देवकीने आपल्या उबरात बाळगले आणि यशोदेने अनेक कष्टांनी लहानाचे मोठे केले, तो कृष्ण शेवटी पांडवांच्याच जास्त उपयोगाला आला.

म्हणूनच, भगवंतांची भेट घेण्यासाठी खूप दिवस वाट पाहावी लागणे किंवा योग्य वेळ पाहून त्यांना विनवणी करावी लागणे, असा कोणताही त्रास त्या भाग्यवान अर्जुनाला कधी करावा लागला नाही.

हे आता राहू दे, मूळ कथा मी लवकर सांगतो. मग अर्जुन अतिशय सलगीने आणि प्रेमाने श्रीकृष्णाला म्हणाला, "देवा, तुम्ही जी संतांची लक्षणे सांगितली, ती सध्या माझ्या अंगी बाणलेली दिसत नाहीत."

वास्तविक पाहता, या श्रेष्ठ लक्षणांच्या तुलनेत मी नक्कीच अपुरा आणि लहान आहे; परंतु तुमच्या शब्दांच्या आणि कृपेच्या बळावर मी नक्कीच मोठा होऊ शकेन.

"देवा, जर तुम्ही माझ्यावर कृपा केली, तर मी स्वतः ब्रह्मरूप होऊ शकेन. तुम्ही मला जो अभ्यास सांगाल, तो मी नक्कीच करेन, त्यात काय अवघड आहे?"

"अहो देवा, ही केवळ दुसऱ्या कोणाची तरी गोष्ट ऐकून मनातल्या मनात तिची स्तुती करत राहणे, यात काय अर्थ आहे? मला स्वतःला ती अवस्था प्राप्त झाली पाहिजे."

"मी स्वतः या योग्यतेचा व्हावा, एवढी कृपा तुम्ही आपलेपणाने माझ्यावर करावी." त्यावर श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, "होय, मी तुला नक्कीच तसा करेन."

जोपर्यंत माणसाला सद्गुरूंचा किंवा भगवंतांचा संतोष लाभत नाही, तोपर्यंतच सुखाची कमतरता असते; परंतु एकदा का त्यांची कृपा लाभली, की मग जीवनात काय अपुरे राहणार?

तसा हा सर्व जगाचा मालक असणारा देव ज्याचा पाठीराखा झाला आहे, तो सेवक कौतुकाने स्वतः ब्रह्मरूपही बनू शकतो; अर्जुन हा खरोखरच भाग्याच्या पिकाने ओसंडून गेला होता.

हजारो जन्मांच्या तपश्चर्येनंतरही ज्या श्रीकृष्णाची भेट इंद्रासारख्या देवांनाही मिळणे कठीण असते, तो देव या किरीटी अर्जुनाचा इतका अधीन झाला होता की, तो अर्जुनाचे साधे बोलणेही सहन करत होता (त्याच्या शब्दाला मान देत होता).

मग ऐका, अर्जुनाने जी इच्छा व्यक्त केली की "मी स्वतः ब्रह्मरूप व्हावे", ती अर्जुनाची संपूर्ण इच्छा भगवंतांनी मनात पक्की ओळखून घेतली.

तेव्हा भगवंतांनी असा विचार केला की, अर्जुनाला ब्रह्मरूप होण्याचे डोहळे (इच्छा) तर झाले आहेत, आणि त्याच्या बुद्धीच्या पोटात आता वैराग्यही जन्माला आले आहे.

वास्तविक पाहता त्याचे अभ्यासाचे दिवस अजून थोडे कमी आहेत, परंतु त्याच्या अंतःकरणात वैराग्याचा जणू वसंत ऋतू आल्यामुळे, त्याच्या मनात 'सोऽहम्' भावाचा मोहर फुटू लागला आहे.

म्हणूनच आत्मज्ञानाचे फळ मिळण्यास आता याला अजिबात वेळ लागणार नाही; हा अर्जुन आता पूर्ण विरक्त झाला आहे, असा भरवसा भगवंतांना वाटला.

देव म्हणाले, हा अर्जुन आता ज्या ज्या साधनेचा आरंभ करेल, ती ती साधन त्याला सुरुवातीलाच फळ देईल; म्हणूनच मी याला जो अभ्यास सांगेन, तो वाया जाणार नाही.

असा विचार करून श्रीकृष्णांनी त्या वेळी अर्जुनाला सांगितले, "हे अर्जुना, हा योगमार्गाचा सर्व श्रेष्ठ मार्ग (पंथराज) तू नीट समजून घे."

या मार्गावर प्रवृत्तीरूपी झाडाच्या मुळाशीच मोक्षाची (निवृत्तीची) कोट्यवधी फळे सहज मिळतात; आणि याच मार्गाचा पांथस्थ (यात्रिक) म्हणून स्वतः भगवान शंकर अजूनही चालत आहेत.

पूर्वी अनेक योग्यांचे समूह याच मार्गाने सरळ आकाशात (चिदाकाशात) निघून गेले; आणि त्यांच्या अनुभवाच्या पाऊलखुणांमुळे आता हा मार्ग इतरांसाठी सोपा झाला आहे.

त्यांनी आत्मज्ञानाच्या सरळ वाटेने थेट ध्येयाकडे धाव घेतली आणि इतर सर्व संकुचित व कठीण मार्ग मागे सोडून दिले.

त्यांच्या पाठीमागे अनेक महर्षी याच मार्गाने आले, आणि सामान्य साधकांचे ते महान सिद्ध पुरुष बनले; आत्मज्ञानी लोक याच मार्गाने मोठे झाले.

हा मार्ग जेव्हा साधकाला सापडतो, तेव्हा तो आपली तहान-भूक पूर्णपणे विसरून जातो; आणि या वाटेने चालताना त्याला दिवस आणि रात्रीचे भानही राहत नाही.

या मार्गावरून चालताना जेथे पाऊल पडेल, तिथे जणू मोक्षाची खाणच उघडी होते; आणि जर चुकून पाऊल बाजूला पडले, तरी स्वर्गसुखाची प्राप्ती सहज होते.

हे धनुर्धरा, या मार्गाचे वैशिष्ट्य असे आहे की, पूर्व दिशेकडून (सुरुवातीच्या प्रवृत्तीकडून) निघावे आणि न हालता, निश्चळ मनाने पश्चिम दिशेच्या (आत्मस्वरूपाच्या) घरात पोहोचावे.

या मार्गाने चालून ज्या मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचायचे असते, तो गाव म्हणजे मनुष्य स्वतःच बनतो (स्वतःच ब्रह्म होतो). हे मी तुला वेगळे काय सांगू, तू ते सहज जाणतोस.

त्यावर अर्जुन म्हणाला, "देवा, मग तो मार्ग मला केव्हा सांगणार? या संसाररूपी दुःखाच्या समुद्रात बुडणाऱ्या मला तुम्ही लवकर बाहेर काढा."

त्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले, "अरे अर्जुना, हे तुझे उतावळेपणाचे बोलणे कशासाठी? तू विचारले आहेस आणि मी तुला ते सहजपणे सांगतच आहे."

शुद्ध आणि पवित्र जागेवर, जे खूप उंच नाही आणि खूप सखोलही नाही, अशा ठिकाणी कुशासनाचा चटईवर, त्यावर मृगछाला आणि त्यावर वस्त्र अंथरून आपले आसन स्थिर करावे.

म्हणूनच मी आता तुला सविस्तर सांगतो, जे तुला अनुभवाच्या दृष्टीने उपयोगी पडेल; त्यासाठी प्रथम एक योग्य स्थान (जागा) शोधावे लागेल.

अशी जागा असावी, जिथे एकांतात सुखाने बसले असता पुन्हा उठण्याची इच्छा होणार नाही; आणि ती जागा पाहताच मनात वैराग्य दुप्पट वाढेल.

ती जागा संतांच्या वास्तव्याने पवित्र झालेली असावी, जी मनाला आनंद देणारी असेल आणि जिथे मनामध्ये धैर्याचा आणि साधनेचा उत्साह निर्माण होईल.

तिथे बसल्याबैसल्या अभ्यास आपोआप होऊ लागतो आणि अंतःकरणाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव येतो; अशी रमणीयतेची थोरवी जिथे अखंड असते,

हे पार्था, ज्या जागेच्या जवळून गेले तरी माणसाच्या मनात तपश्चर्या करण्याची इच्छा निर्माण होते; आणि नास्तिक किंवा पाखंडी माणसाच्या मनातही पूर्ण आदरभाव निर्माण होतो,

सहज वाटेने जात असताना जर एखादा संसारी (सकाम) माणूस अचानक त्या जागेवर आला, तर तो आपला पुढचा प्रवास विसरून तिथेच थांबतो,

ती जागा न थांबणाऱ्या माणसाला थांबायला लावते, भटकणाऱ्या मनाला स्थिर करते आणि झोपलेल्या वैराग्याला जणू थापटून जागे करते.

ती जागा पाहताच एखाद्या विलासी माणसाच्या मनातही असा विचार येतो की, हे ऐश्वर्य आणि राज्य सोडून द्यावे आणि शांतपणे इथेच राहावे.

ती जागा अशा प्रकारे अत्यंत सुंदर आणि अतिशय स्वच्छ असावी, जिथे भगवंताचे अस्तित्व प्रत्यक्ष डोळ्यांना जाणवेल.

आणखी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी की, ती जागा साधकांसाठी राहण्यायोग्य असावी, परंतु तिथे सामान्य माणसांची सतत ये-जा आणि गोंधळ नसावा.

तिथे अमृतासारखी गोड मुळे आणि फळे देणारी, नेहमी हिरवीगार असणारी दाट झाडे असावीत,

जिथे पाऊलोपाऊल स्वच्छ पाणी उपलब्ध असेल, आणि पावसाळ्यातही जे पाणी निर्मळ राहील; तसेच तिथे पाण्याचे झरे सहज मिळणारे असावेत.

तिथे उन्हाचा तापही अगदी कमी आणि शीतल जाणवेल असा असावा, आणि वारा अत्यंत शांत व मंद झुळकेच्या रूपाने वाहत असावा.

ती जागा शक्यतो पूर्णपणे शांत असावी, तिथे हिंस्र श्वापदे नसावीत; आणि पोपट किंवा भुंगे यांचाही जास्त गोंधळ नसावा.

पाण्याच्या जवळ हंसांचे किंवा दोन-चार सारस पक्षांचे वास्तव्य असावे, आणि कधीतरी कोकिळेचा मंजूळ आवाज ऐकू येत असावा.

नेहमी नसले तरी कधीतरी तिथे मोर आले आणि गेले, तरी त्याला आमची ना नाही (ते निसर्गरम्य वातावरण असावे).

परंतु हे पांडवा, साधनेसाठी असाच एखादा योग्य आणि पवित्र जागा शोधणे आवश्यक आहे; आणि तिथे एक लहान सा एकांत मठ किंवा शिवालय असावे.

या दोघांपैकी जे आपल्या मनाला पटेल, तिथे शक्यतो पूर्णपणे एकांतात बसावे.

म्हणून अशा जागेची निवड करावी, जिथे मन स्थिर राहील; आणि मन जिथे रमेल तिथे आपले आसन तयार करावे.

त्या आसनाच्या सर्वात वर स्वच्छ कापडाची घडी असावी, त्याच्या खाली कोमल मृगछाला असावे आणि सर्वात खाली दर्भाचे (कुशांचे) आसन अंथरलेले असावे.

ते आसन अतिशय कोमल, सपाट आणि व्यवस्थितपणे एकावर एक स्थिर बसेल अशा पद्धतीने मांडावे.

परंतु जर ते आसन खूप जास्त उंच झाले, तर शरीराचा तोल जाऊ शकतो (ते डोलू लागेल); आणि जर खूप खाली (थेट जमिनीवर) असेल, तर जमिनीचा ओलसरपणा किंवा दोष शरीराला लागेल.

म्हणूनच ते खूप उंच किंवा खूप खाली न करता, अगदी मध्यम स्वरूपाचे असावे. हे जास्त सांगण्याची गरज नाही, आसन असे योग्य असावे.

त्या आसनावर बसून, मनाला एकाग्र करून, चित्त आणि इंद्रियांच्या क्रियांना ताब्यात ठेवून, अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.

मग त्या आसनावर बसून, आपले अंतःकरण पूर्णपणे एकाग्र करावे आणि आपल्या सद्गुरूंचे मनापासून स्मरण करून साधनेचा अनुभव घ्यावा.

सद्गुरूंचे आदरपूर्वक स्मरण करताच, साधकाचे अंतरंग आणि बाह्य अंग सात्त्विक भावाने भरून जाते; आणि त्याच्या मनातील अहंकाराचा कठीणपणा विरघळून जातो.

त्याला बाह्य विषयांचा पूर्ण विसर पडतो, इंद्रियांची अस्वस्थता नष्ट होते आणि त्याचे मन सहजपणे हृदयाच्या ठिकाणी स्थिरावते.

जोपर्यंत अशी एकाग्रता आणि एकरूपता सहजपणे प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत शांत राहावे; आणि मग त्याच आत्मबोधाने आसनावर स्थिर व्हावे.

आता शरीराचे अवयव आपोआप स्थिर होतात, प्राणाचा प्रवाह शांत होतो आणि आत्मस्वरूपाचा अनुभव अधिक स्पष्ट होऊ लागतो.

मनाची सांसारिक प्रवृत्ती मागे फिरते, साधक समाधीच्या अलीकडच्या तीरावर येऊन पोहोचतो आणि आसनावर बसल्याबरोबर त्याचा सर्व कष्टदायक अभ्यास संपून जातो.

या साधनेमधील शरीराच्या स्थितीचे (मुद्रेचे) मोठेपण असे आहे, ते मी तुला सांगतो, तू ऐक; प्रथम आपल्या मांड्या जघनाशी व्यवस्थित जोडून घ्याव्यात.

पायाचे तळवे उलट-सुलट करून, मूलाधार चक्राच्या ठिकाणी (गुदद्वाराच्या जवळ) अगदी घट्ट आणि व्यवस्थितपणे स्थिर करावेत.

उजवा पाय खाली ठेवून, त्याच्या टाचेने शिवणीच्या मध्यभागावर (मूलाधारावर) दाब द्यावा; आणि त्यावर डावा पाय सहजपणे ठेवावा.

गुदद्वार आणि उपस्थ (जननेंद्रिय) यांच्या मधील जे चार बोटांचे अंतर असते, तिथे दोन्ही बाजूंनी साधारण दीड-दीड बोटांची जागा सोडून,

मधोमध जी एक बोटाची जागा उरते, तिथे टाचेच्या वरच्या भागाने नीट दाब द्यावा आणि शरीराचे वजन त्यावर संतुलित करावे.

शरीराचा पाठीचा भाग वर उचलला आहे असे इतरांना कळणार नाही अशा बेताने पाठीचा कणा ताठ ठेवावा, आणि दोन्ही घोटे त्याच प्रमाणात स्थिर ठेवावेत.

हे पार्था, त्यामुळे संपूर्ण शरीराची रचना अशी बनते की, शरीराचा संपूर्ण भार त्या टाचांवर आपोआप स्थिर होतो.

हे अर्जुना, यालाच योगामधील 'मूलाधार बंध' (मूळबंध) म्हणतात; आणि या आसनाला सामान्यतः 'वज्रासन' असेही नाव आहे.

अशी मूलाधार चक्रावर मुद्रा पडल्यामुळे, अपान वायूचा नेहमीचा बाहेर जाणारा मार्ग बंद होतो आणि तो आतल्या बाजूला मागे फिरू लागतो.

आपले शरीर, मान आणि डोके सरळ व ताठ ठेवावे, शरीर निश्चळ व स्थिर करावे; आणि इकडे तिकडे न पाहता आपली दृष्टी नाकाच्या शेंड्यावर स्थिर करावी.

त्या वेळी दोन्ही हातांचे पंजे एकत्र येऊन डाव्या पायावर सहजपणे स्थिरावतात, आणि खांद्यांच्या मूळ भागाला एक वेगळेच बळ व स्थिरता आल्यासारखी वाटते.

या अभ्यासाच्या बळामुळे शरीराच्या पाठीचा कणा ताठ सरळ होतो आणि मस्तकरूपी कमळ त्यावर घट्ट स्थिर होते, तसेच डोळ्यांच्या पापण्यांची कवाडे बंद होऊ लागतात किंवा मिटू लागतात.

वरच्या पापण्या खाली झुकतात आणि खालच्या पापण्या खालीच स्थिरावतात, त्यामुळे साधकाला अर्धवट डोळे उघडे असण्याची (अर्धोन्मीलित) अवस्था प्राप्त होते.

दृष्टी आतल्या बाजूला स्थिर होऊन कौतुकाने बाहेर पडू पाहते, तेव्हा ती नाकाच्या शेंड्यावर (नासाग्रभूमीवर) सहज खिळते.

अशा प्रकारे दृष्टी आतल्या आतच स्थिर होते व पुन्हा बाहेर जात नाही, त्यामुळे सुरुवातीला दृष्टीचे राहणे नासाग्रावरच घडून येते.

आता इतर दिशांकडे पाहावे किंवा एखाद्या रूपाची वाट पाहावी, ही बाह्य जगाची सर्व आसक्ती (इच्छा) आपोआपच संपून जाते.

त्यानंतर कंठनाळ आकुंचित होते, हनुवटी खाली दाबली जाते आणि ती छातीवर (वक्षःस्थळावर) घट्ट जाऊन बसते.

हे अर्जुना, गळ्यातील कंठमणी आत लपतो आणि त्यावर जो बंध पडतो, त्याला योगशास्त्रामध्ये 'जालंधर बंध' असे म्हणतात.

नाभीच्या वरचा भाग फुगतो, पोट पाठीला टेकून लहान होते आणि आतमध्ये हृदयकमळ विकसित होते.

हे किरीटी अर्जुना, स्वाधिष्ठान चक्राच्या वरच्या बाजूला आणि नाभीच्या खालच्या भागात जो बंध पडतो, त्याला 'उड्डीयान बंध' असे म्हणतात.

अत्यंत शांत अंतःकरण असलेला, भयरहित, ब्रह्मचर्य व्रताचे पालन करणारा, मनाचा पूर्ण संयम करून माझेच चिंतन करणारा आणि मलाच परम गती मानणारा योगी आसनावर स्थिर व्हावा.

शरीराच्या बाहेरच्या बाजूने अशा प्रकारे अभ्यासाची पकड बसते, तोपर्यंत आत मनाच्या सर्व वृत्तींचे सामर्थ्य गळून पडते.

मनातील कल्पना नष्ट होतात, बाह्य प्रवृत्ती शांत होते आणि शरीरासह मन आपोआप अत्यंत शांत होऊन विरून जाते.

भूक काय असते आणि झोप कुठे गेली, याची आठवणही पूर्णपणे हरवून जाते आणि ती पुन्हा लवकर जाणवत नाही.

मूळबंधामुळे जो अपानवायू आतल्या आत कोंडला गेला होता, तो मागे फिरतो आणि लगेच वरच्या दिशेने येऊन दाब निर्माण करतो व फुगतो.

तो अपानवायू क्षोभ पावल्यामुळे वाढतो आणि मिळालेल्या मोकळ्या जागेत गर्जना करतो व मणिपूर चक्राशी येऊन झुंज देतो.

मग थांबलेली ती वायूची वादळी चक्री संपूर्ण शरीररूपी घर ढवळून काढते आणि बालपणापासून साठलेला सर्व मळ बाहेर काढून टाकते.

तो वायू आतल्या आत मावत नाही, तो संपूर्ण कोठ्यात संचार करतो आणि शरीरातील कफ व पित्ताचे साठे शिल्लक उरू देत नाही.

तो रसादी सप्तधातूंचे समुद्र उलटवून टाकतो, मेदाचे (चरबीचे) पर्वत फोडतो आणि हाडांच्या आतील मज्जा देखील खेचून काढतो.

तो सर्व नाड्या मोकळ्या करतो, अवयवांना ढिले करतो आणि साधकाला घाबरवून सोडतो; परंतु अशा वेळी साधकाने मुळीच भिऊ नये.

तो वायू शरीरातील आजार बाहेर आणून दाखवतो आणि लगेच नष्ट करतो; तसेच तो पृथ्वी व आप (पाणी) या दोन्ही तत्त्वांना एकत्र कालवून टाकतो.

हे धनुर्धरा, तोपर्यंत इकडे वज्रासनाच्या उष्णतेमुळे ती कुंडलिनी नावाची सुप्त शक्ती जागी होते.

एखादे नागिणीचे पिल्लू कुंकवामध्ये न्हाऊन, वेटोळे घालून गादीवर शांत निजलेले असावे.

तैशी ते कुंडलिनी । मोटकी औट वळणी ।
अधोमुख सर्पिणी ॥ निजैली असे ॥ २२३ ॥

विद्युलतेची विडी । वन्हिज्वाळांची घडी ।
पंधरेयाची चोखडी । घोंटीव जैशी ॥ २२४ ॥

तैसी सुबध्द आटली । पुटीं होती दाटली ।
तें वज्रासनें चिमुटली । सावधु होय ॥ २२५ ॥

तेथ नक्षत्र जैसें उलंडलें । कीं सुर्याचें आसन मोडलें ।
तेजाचे बीज विरुढलें । अंकुरेशीं ॥ २२६ ॥

तैशी वेढियातें सोडती । कवतिकें आंग मोड़िती ।
कंदावरी शक्ती । उठली दिसे ॥ २२७ ॥

सहजें बहुतां दिवसांची भूक । वरी चेवविलीं तें होय मिष ।
मग आवेशें पसरी मुख । ऊर्ध्वा उजू ॥ २२८ ॥

तेथ हृदयकोशातळवटीं । जो पवनु भरे किरीटी ।
तया सगळेयाचि मिठी । देऊनि घाली ॥ २२९ ॥

मुखीं चिया ज्वाळीं । तळीं वरी कवळी ।
मांसाची वडवाळी । आरोगुं लागे ॥ २३० ॥

जे जे ठाय समांस । तेथ आहाच जोडे घाउस ।
पाठी एकदोनी घांस । हियाही भरी ॥ २३१ ॥

मग तळवे तळहात शोधी । उर्ध्वीचे खंड भेदी ।
झाडा घे संधी । प्रत्यंगाचा ॥ २३२ ॥

आधार तरी न संडी । परि नखींचेंही सत्त्व काढी ।
त्वचा धुवूनि जडी । पांजरेशीं ॥ २३३ ॥

अस्थींचे नळे निरपे । शिरांचे हीर वोरपे ।
तंव बाहेरी विरुढी करपे । रोमबीजांची ॥ २३४ ॥

मग सप्तधांतूच्या सागरीं । ताहानेली घोंट भरी ।
आणि सवेंचि उन्हाळा करी । खडखडीत ॥ २३५ ॥

नासापुटौनि वारा । जो जातसे अंगुळे बारा ।
तो गचिये धरुनि माघारा । आंतु घाली ॥ २३६ ॥

तेथ अध वरौतें आकुंचे । ऊर्ध्व तळौतें खांचे ।
तया खेंवामाजि चक्राचे । पदर उरती ॥ २३७ ॥

एऱ्हवीं तरी दोन्ही तेव्हांचि मिळती । परि कुंडलिनी नावेकु दुश्चित्त होती ।
ते तयांतें म्हणे परौती । तुम्हीचि कायसीं एथें ॥ २३८ ॥

आइकें पार्थिव धातु आघवी । आरोगितां काहीं नुरवी ।
आणि आपातें तंव ठेवी । पुसोनियां ॥ २३९ ॥

ऐसी दोनी भुतें खाये । ते वेळी संपूर्ण धाये ।
मग सौम्य होऊनि राहे । सुषुम्नेपाशीं ॥ २४० ॥

तेथ तृप्तीचेनि संतोषें । गरळ जें वमी मुखें ।
तेणें तियेचेनि पीयूषे । प्राणु जिये ॥ २४१ ॥

तो अग्नि आंतूनि निघे । परि सबाह्य निववूंचि लागे ।
ते वेळी कसु बांधिती आंगे । सांडिला पुढती ॥ २४२ ॥

मार्ग मोडिती नाडीचे । नवविधपण वायुचें ।
जाय म्हणऊनि शरीराचे । धर्मु नाहीं ॥ २४३ ॥

इडा पिंगळा एकवटती । गांठी तिन्ही सुटती ।
साही पदर फुटती । चक्रांचे हे ॥ २४४ ॥

मग शशी आणि भानु । ऐसा कल्पिजे जो अनुमानु ।
तो वातीवरी पवनु । गिवसितां न दिसे ॥ २४५ ॥

बुध्दीची पुळिका विरे । परिमळु घ्राणी उरे ।
तोही शक्तिसवें संचरे । मध्यमेमाजी ॥ २४६ ॥

तंव वरिलेकडोनि ढाळें । चंद्रामृताचें तळें ।
कानवडोनि मिळे । शक्तिमुखीं ॥ २४७ ॥

तेणें नातकें रस भरे । तो सर्वांगामाजीं संचरे ।
जेथिंचा तेथ मुरे । प्राणपवनु ॥ २४८ ॥

तातलिये मुसें । मेण निघोनि जाय जैसें ।
कोंदली राहे रसें । वोतलेनि ॥ २४९ ॥

तैसे पिंडाचेनि आकारें । ते कळाचि कां अवतरे ।
वरी त्वचेचेनि पदरें । पांगुरली असे ॥ २५० ॥

जैसी आभाळाची बुंथी । करुनि राहे गभस्ती ।
मग फिटलिया दीप्ति । धरूं नये ॥ २५१ ॥

तैसा आहाचवरि कोरडा । त्वचेचा असे पातवडा ।
तो झडोनि जाय कोंडा । जैसा होय ॥ २५२ ॥

तैशी ते कुंडलिनी । मोटकी औट वळणी ।
अधोमुख सर्पिणी ॥ निजैली असे ॥ २२३ ॥

नातरि संध्यारागींचे रंग । काढूनि वळिलें तें आंग ।
की अंतर्जोतीचें लिंग । निर्वाळिलें ॥ २५४ ॥

कुंकुमाचे भरींव । सिध्दरसांचे वोतींव ।
मज पाहतां सावेव । शांतिचि ते ॥ २५५ ॥

तें आनंदचित्रींचें लेप । नातरी महासुखाचें रूप ।
कीं संतोषतरूचें रोप । थांवलें जैसें ॥ २५६ ॥

तो कनकचंपकाचा कळा । कीं अमृताचा पुतळा ।
नाना सासिंनला मळा । कोंवळिकेचा ॥ २५७ ॥

हो काय जे शारदियेचे वोलें । चंद्रबिंब पाल्हेलें ।
कां तेजचि मूर्त बैसलें । आसनावरी ॥ २५८ ॥

तैसें शरीर होये । जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये ।
मग देहाकृति बिहे । कृतांतु गा ॥ २५९ ॥

वृध्दाप्य तरी बहुडे । तारुण्याची गांठी विघडे ।
लोपली उघडे । बाळदशा ॥ २६० ॥

वयसा तरी येतुलेवरी । एऱ्हवी बळाचा बळार्थु करी ।
धैर्याची थोरी । निरुपम ॥ २६१ ॥

कनकद्रुमाचां पालवीं । रत्नकळिका नित्य नवी ।
नखें तैसीं बरवीं । नवीं निघती ॥ २६२ ॥

दांतही आन होती । परि अपाडें सानेजती ।
जैसी दुबाहीं बैसे पांती । हिरेयांची ॥ २६३ ॥

माणिकुलियांचिया कणिया । सावियाची अणुमानिया ।
तैसिया सर्वांगीं उधवती अणिया । रोमांचियां ॥ २६४ ॥

करचरणतळें । जैसीं कां रातोत्पळें ।
पाखाळीं होती डोळे । काय सांगो ॥ २६५ ॥

निडाराचेनि कोंदाटें । मोतियें नावरती संपुटें ।
मग शिवणी जैशी उतटे । शुक्तिपल्लवांची ॥ २६६ ॥

तैशीं पातिचिये कवळिये न समाये । दिठी जाकळोनि निघों पाहे ।
आधिलीची परि होये । गगना कळिती ॥ २६७ ॥

आइके देह होय सोनियाचें । परि लाघव ये वायूचें ।
जे आपा आणि पृथ्वीचे । अंशु नाहीं ॥ २६८ ॥

मग समुद्रपैलाडी देखे । स्वर्गींचा आलोचु आइके ।
मनोगत ओळखे । मुंगियेचे ॥ २६९ ॥

पवनाचा वारिका वळघे । चाले तरी उदकीं पाऊल न लागे ।
येणें येणें प्रसंगे । येती बहुता सिध्दी ॥ २७० ॥

आइकें प्राणाचा हातु धरुनि । गगनाची पाउटी करुनी ।
मध्यमेचेनि दादराहुनी । हृदया आली ॥ २७१ ॥

ते कुंडलिनी जगदंबा । जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा ।
जया विश्वबीजाचिया कोंभा । साउली केली ॥ २७२ ॥

जे शून्यलिंगाची पिंडी । जे परमात्मया शिवाची कंरडी ।
जे प्राणाची उघडी । जन्मभूमी ॥ २७३ ॥

हें असो ते कुंडलिनी बाळी । हृदयाआंतु आली ।
तंव अनाहताचां बोलीं । चावळे ते ॥ २७४ ॥

शक्तीचिया आंगा लागलें । बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें ।
तें तेणें आइकिलें । अळुमाळु ॥ २७५ ॥

घोषाच्या कुंडी । नादचित्रांची रुपडीं ।
प्रणवाचिया मोडी । रेखिलीं ऐसीं ॥ २७६ ॥

हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे । परि कल्पितें कैचें आणिजे ।
तरी नेणों काय गाजे । तिये ठायीं ॥ २७७ ॥

विसरोनि गेलों अर्जुना । जंव नाशु नाही पवना ।
तंव वाचा आथी गगना । म्हणोनि घुमे ॥ २७८ ॥

तया अनाहताचेनि मेघें । आकाश दुमदुमों लागे ।
तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें । फिटलें सहजें ॥ २७९ ॥

आइकें कमळगर्भाकारें । जें महदाकाश दुसरें ।
जेथ चैतन्य आधातुरें । करुनि असिजे ॥ २८० ॥

तया हृदयाच्या परिवरीं । कुंडलिनियां परमेश्वरी ।
तेजाची शिदोरी । विनियोगिली ॥ २८१ ॥

बुध्दीचेनि शाकें । हातबोनें निकें ।
द्वैत जेथ न देखे । तैसें केलें ॥ २८२ ॥

ऐसी निजकांती हारविली । मग प्राणुचि केवळ जाहली ।
ते वेळी कैसी गमली । म्हणावी पां ॥ २८३ ॥

हो कां जे पवनाची पुतळी । पांघुरली होती सोनेसळी ।
ते फेडुनियां वेगळी । ठेवली तिया ॥ २८४ ॥

नातरी वारयाचेनि आंगें झगटली । दीपाची दिठी निमटली ।
कां लखलखोनि हारपली । वीजु गगनीं ॥ २८५ ॥

तैशी हृदयकमळवेऱ्हीं । दिसे सोनियाची जैशी सरी ।
नातरी प्रकाशजळाची झरी । वाहत आली ॥ २८६ ॥

मग ते हृदयभूमि पोकळे । जिराली कां एके वेळे ।
तैसें शक्तीचे रुप मावळे । शक्तीचिमाजीं ॥ २८७ ॥

तेव्हां तरी शक्तीचि म्हणिजे । एऱ्हवी तो प्राणु केवळ जाणिजे ।
आतां नाद बिंदु नेणिजे । कला ज्योती ॥ २८८ ॥

मनाचा हन मारु । कां पवनाचा धरु ।
ध्यानाचा आदरु । नाहीं परी ॥ २८९ ॥

हे कल्पना घे सांडी । तें नाहीं इये परवडी ।
हे महाभूतांची फुडी । आटणी देखां ॥ २९० ॥

पिंडे पिंडाचा ग्रासु । तो हा नाथसंकेतीचा दंशु ।
परि दाऊनि गेला उद्देशु । महाविष्णु ॥ २२१ ॥

तया ध्वनिताचें केणें सोडुनी । यथार्थाची घडी झाडुनी ।
उपलविली म्यां जाणुनि । ग्राहीक श्रोते ॥ २९२ ॥

युञ्जन्नेनं सदाऽत्मानं योगी नियतमानसः ॥
शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥

ऐकें शक्तीचें तेज लोपे । तेथ देहींचे रुप हारपे ।
मग तो डोळ्यांमाजी लपे । जगाचिया ॥ २९३ ॥

एऱ्हवीं आधिलाची ऐसें । सावयव तरी दिसे ।
परी वायूचें कां जैसें । वळिलें होय ॥ २९४ ॥

नातरी कर्दळीचा गाभा । बुंथी सांडोनि उभा ।
कां अवयवचि नभा ॥ निवडला तो ॥ २९५ ॥

तैसें होय शरीर । तैं तें म्हणिजे खेचर ।
हें पद होतां चमत्कार । पिंडजनी ॥ २९६ ॥

देखें साधकु निघोनि जाय । मागां पाउलांची वोळ राहे ।
तेथ ठायी ठायी होये । हे अणिमादिक ॥ २९७ ॥

परि तेणें काय काज आपणयां । अवधारी ऐसा धनंजया ।
लोप आथी भूतत्रया । देहींचा देहीं ॥ २९८ ॥

पृथ्वीतें आप विरवी । आपातें तेज जिरवी ।
तेजातें पवनु हरवी । हृदयामाजीं ॥ २९९ ॥

पाठीं आपण एकला उरे । परि शरीराचेनि अनुकारें ।
मग तोही निगे अंतरें । गगना मिळे ॥ ३०० ॥

ते वेळी कुंडलिनी हे भाष जाये । मारुत ऐसें नाम होये ।
परि शक्तीपण तें आहे । जंव न मिळे शिवीं ॥ ३०१ ॥

मग जालंधर सांडी । ककारांत फोडी ।
गगनाचिये पाहाडीं । पैठी होय ॥ ३०२ ॥

ते ॐकाराचिये पाठी । पाय देत उठाउठी ।
पश्यंतीचिये पाउटी । मागां घाली ॥ ३०३ ॥

पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी । आकाशाचां अंतरी ।
भरती गमे सागरीं । सरिता जेवीं ॥ ३०४ ॥

मग ब्रह्मरंध्री स्थिरावोनी । सोहंभावाच्या बाह्या पसरुनी ।
परमात्मलिंगा धांवोनि । आंगा घडे ॥ ३०५ ॥

तंव महाभूतांची जवनिका फिटे । मग दोहींसि होय झटें ।
तेथ गगनासकट आटे । समरसीं तिये ॥ ३०६ ॥

पैं मेघाचेनि मुखीं निवडिला । समुद्र कां वोघीं पडिला ।
तो मागुता जैसा आला । आपणपेयां ॥ ३०७ ॥

तेवीं पिंडाचेनि मिषें । पदीं पद प्रवेशे ।
तें एकत्व होय तैसें । पंडुकुमरा ॥ ३०८ ॥

आतां दुजें हन होतें । कीं एकचि हें आइतें ।
ऐशिये विवंचनपुरतें । उरेचिना ॥ ३०९ ॥

गगनीं गगन लया जाये । ऐसें जे कांहीं आहे ।
तें अनुभवें जो होये । तो होऊनि ठाके ॥ ३१० ॥

म्हणोनि तेथिंची मातु । न चढेचि बोलाचा हातु ।
जेणें संवादाचिया गांवाआंतु ॥ पैठी कीजे ॥ ३११ ॥

अर्जुना एऱ्हवी तरी । इया अभिप्रायाचा गर्वु धरी ।
ते पाहें पां वैखरी । दुरी ठेली ॥ ३१२ ॥

भ्रूलता मागिलीकडे । तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे ।
सडेया प्राणा सांकडें । गगना येतां ॥ ३१३ ॥

पाठीं तेथेंचि तो भासळला । तंव शब्दाचा दिवो मावळला ।
मग तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा ॥ ३१४ ॥

आतां महाशून्याचिया डोहीं । जेथ गगनसीचि ठावो नाहीं ।
तेथ तागा लागेल काई । बोलाचा इया ॥ ३१५ ॥

म्हणोनि आखरामाजीं सांपडे । कीं कानावरी जोडे ।
हे तैसें नव्हे फुडें । त्रिशुध्दी गा ॥ ३१६ ॥

जैं कही दैवें । अनुभविलें फावे ।
तैं आपणचि हें ठाकावें । होऊनिया ॥ ३१७ ॥

पुढती जाणणें तें नाहींचि । म्हणूनि असो किती हेंचि ।
बोलावें आतां वायांचि । धनुर्धरा ॥ ३१८ ॥

ऐसें शब्दजात माघौतें सरे । तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे ।
वाराही जेथ न शिरे । विचाराचा ॥ ३१९ ॥

जें उन्मनियेचें लावण्य । जें तुर्येचें तारुण्य ।
अनादि जें अगण्य । परमतत्व ॥ ३२० ॥

जें आकाराचा प्रांतु । जें मोक्षाचा एकांतु ।
जेथ आदि आणि अंतु । विरोनि गेले ॥ ३२१ ॥

जें विश्वाचें मूळ । जें योगद्रुमाचें फळ ।
जें आनंदाचें केवळ । चैतन्य गा ॥ ३२२ ॥

जें महाभूतांचें बीज । जें महातेजाचें तेज ।
एवं पार्था जें निज । स्वरुप माझें ॥ ३२३ ॥

ते हे चर्तुभुज कोंभेली । जयाची शोभा रुपा आली ।
देखोनि नास्तिकीं नोकिली । भक्तवृंदें ॥ ३२४ ॥

तें अनिर्वाच्य महासुख । पैं आपणचि जाहले जे पुरुष ।
जयांचे कां निष्कर्ष । प्राप्तीवेरीं ॥ ३२५ ॥

आंम्ही साधन हें जें सांगितलें । तेंचि शरीरीं जिहीं केलें ।
ते आमुचेनि पाडें आले । निर्वाळलेया ॥ ३२६ ॥

परब्रह्माचेनि रसें । देहाकृतीचिये मुसें ।
वोतींव जाहले तैसे । दिसती आंगें ॥ ३२७ ॥

कां जें आपण आतां देवो । हा बोलिलो जो उपावो ।
तो प्राप्तीचा ठावो । म्हणोनि घडे ॥ ३२९ ॥

इये अभ्यासीं जे दृढ होती । ते भरंवसेनि ब्रह्मत्वा येती ।
हें सांगतियाची रीती । कळलें मज ॥ ३३० ॥

देवा गोठीचि हे ऐकतां । बोधु उपजतसे चित्ता ।
मा अनुभवें तल्लीनता । नव्हेल केंवी ॥ ३३१ ॥

म्हणऊनि एथ कांही । अनारिसें नाहीं ।
परि नावभरी चित्त देई । बोला एका ॥ ३३२ ॥

आतां कृष्णा तुवां सांगितला योगु । तो मना तरी आला चांगु ।
परि न शकें करुं पांगु । योग्यतेचा ॥ ३३३ ॥

सहजें आंगिक जेतुली आहे । तेतुलियाची जरी सिध्दि जाये ।
तरी हाचि मार्ग सुखोपायें । अभ्यासीन ॥ ३३४ ॥

नातरी देवो जैसें सांगतील । तैसें आपणपां जरी न ठकेल ।
तरी योग्यतेवीण होईल । तेचिं पुसों ॥ ३३५ ॥

जीवींचिये ऐसी धारण । म्हणोनि पुसावया जाहलें कारण ।
मग म्हणे तरी आपण । चित्त देइजो ॥ ३३६ ॥

हां हो जी अवधारिलें । जें हें साधन तुम्हीं निरुपिलें ।
तें आवडतयाहि अभ्यासिलें । फावों शके ॥ ३३७ ॥

कीं योग्यतेवीण नाहीं । ऐसें हन आहे कांही ।
तेथ कृष्णा म्हणती तरी काई । धनुर्धरा ॥ ३३८ ॥

हें काज कीर निर्वाण । परि आणिकही जें कांही साधारण ।
तेंही अधिकाराचे वोडवेविण । काय सिध्दि जाय ॥ ३३९ ॥

पैं योग्यता जे म्हणिजे । ते प्राप्तीची आधीन जाणिजे ।
कां जे योग्य होऊनि कीजे । तें आरंभी फळें ॥ ३४० ॥

तरी तैसी एथ कांही । सावियाचि केणी नाहीं ।
आणि योग्यांची काई । खाणी असे ॥ ३४१ ॥

नावेक विरक्तु । जाहला देहधर्मी नियतु ।
तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु । अधिकारिया ॥ ३४२ ॥

येतुलालिये आयणीमाजि येवढें । योग्यपण तूतेंही जोडे ।
ऐसें प्रसंगे सांकडें । फेडिलें तयाचें ॥ ३४३ ॥

मग म्हणे पार्था । ते हे ऐसी व्यवस्था ।
अनियतासि सर्वथा । योग्यता नाहीं ॥ ३४४ ॥

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥

जो रसनेद्रियाचा अंकिला । कां निद्रेसी जीवें विकला ।
तो नाहीं एथ म्हणितला । अधिकारिया ॥ ३४५ ॥

अथवा आग्रहाचिये बांदोडी । क्षुधा तृषा कोंडी ।
आहारातें तोडी । मारुनियां ॥ ३४६ ॥

निद्रेचिया वाटा न वचे । ऐसा दृढिवेचेनि अवतरणें नाचे ।
तें शरीरचि नव्हे तयाचें । मा योगु कवणाचा ॥ ३४७ ॥

म्हणोनि अतिशयें विषयो सेवावा । तैसा विरोधु नव्हावा ।
कां सर्वथा निरोधु करावा । हेंही नको ॥ ३४८ ॥

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥

आहार तरी सेविजे । परि युक्तीचेनि मापें मविजे ।
क्रियाजात आचरिजे । तयाचि स्थिती ॥ ३४९ ॥

मपितलां बोलिजे । मितलिया पाउलीं चालिजे ।
निद्रेही मानु दीजे । अवसरें एकें ॥ ३५० ॥

जागणें जरी जाहलें । तरी व्हावे तें मितलें ।
येतुलेनि धातुसाम्य संचले । असेल सुखें ॥ ३५१ ॥

ऐसें युक्तीचेनि हातें । जें इंद्रियां वोपिजे भातें ।
तै संतोषासी वाढतें । मनचि करी ॥ ३५२ ॥

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥

बाहेर युक्तीची मुद्रा पडे । तंव आंत सुख वाढे ।
तेथें सहजचि योगु घडे । नाभ्यासितां ॥ ३५३ ॥

जैसें भाग्याचिये भडसें । उद्यमाचेनि मिसें ।
मग समृध्दीजात आपैसें । घर रिघे ॥ ३५४ ॥

तैसा युक्तीमंतु कौतुकें । अभ्यासाचिया मोहरा ठाके ।
आणि आत्मसिद्धीची पिके । अनुभवु तयाचा ॥ ३५५ ॥

म्हणोनि युक्ती हे पांडवा । घडे जया सदैवा ।
तो अपवर्गाचिये राणिवा । अळंकरिजे ॥ ३५६ ॥

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥

युक्ती योगाचे आंग पावे । ऐसें प्रयाग जें होय बरवें ।
तेथ क्षेत्रसंन्यासें स्थिरावें । मानस जयाचें ॥ ३५७ ॥

तयातें योगायुक्त म्हण । हेंही प्रसंगे जाण ।
तें दीपांचे उपलक्षण । निर्वातींचिया ॥ ३५८ ॥

आतां तुझें मनोगत जाणोनि । कांही एक आम्ही म्हणोनि ।
तें निकें चित्त देउनी । परिसावें गा ॥ ३५९ ॥

तूं प्राप्तीची चाड वाहसी । परि अभ्यासीं दक्ष नव्हसी ।
तें सांग पा काय बिहसी । दुवाडपणा ॥ ३६० ॥

तरी पार्था हें झणें । सायास घेशीं हो मनें ।
वायां बागूल इये दुर्जनें । इंद्रिये करिती ॥ ३६१ ॥

पाहें पां आयुष्याचा अढळ करी । जें सरतें जीवित वारी ।
तया औषधातें वैरी । काय जिव्हा न म्हणे ॥ ३६२ ॥

ऐसें हितासि जें जें निकें । तें सदाचि या इद्रिंयां दुःखे ।
एऱ्हवी सोपें योगासारिखें । कांही आहे ॥ ३६३ ॥

यत्रोपरमते चित्तं निरुध्दं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥

सुखमात्यन्तिकं यत् तद् बुध्दीग्राह्यमतीद्रिंय ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥

म्हणोनि आसनाचिया गाढीका । जो आम्ही अभ्यासु सांगितला निका ।
तेणे होईल तरी हो कां । निरोधु यया ॥ ३६४ ॥

एऱ्हवी तरी याणें योगें । जै इद्रिंया विंदाण लागे ।
तै चित्त भेटों रिगे । आपणपेयां ॥ ३६५ ॥

परतोनि पाठिमोरें ठाके । आणि आपणियांते आपण देखे ।
देखतखेवों वोळखे । म्हणे तत्त्व हें मी ॥ ३६६ ॥

तिये ओळखीचिसरिसें । सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे ।
मग चित्तपण समरसें । विरोनि जाय ॥ ३६७ ॥

जयापरतें आणिक नाहीं । जयातें इद्रिंयें नेणती कहीं ।
तें आपणचि आपुलिया ठायीं । होऊनि ठाके ॥ ३६८ ॥

यं लब्धा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥

मग मेरुपासूनि थोरें । देह दुःखाचेनि डोंगरे ।
दाटिजो पां परि भरें । चित्त न दटे ॥ ३६९ ॥

कां शस्त्रें वरी तोडिलिया । देह अग्निमाजीं पडलिया ।
चित्त महासुखीं पहुडलिया । चेवोचि नये ॥ ३७० ॥

ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये । मग देहाची वास न पाहे ।
आणिकचि सुख होऊनि जाये । म्हणूनि विसरे ॥ ३७१ ॥

तं विद्यात् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥

जया सुखाचिया गोडी । मग आर्तीची सेचि सोडी ।
संसाराचिया तोंडीं । गुंतलें जें ॥ ३७२ ॥

जे योगाची बरव । संतोषाची राणीव ।
ज्ञानाची जाणीव । जयालागी ॥ ३७३ ॥

तें अभ्यासिलेनि योगें । सावयव देखावें लागें ।
देखिलें तरी आंगें । होईजेल गा ॥ ३७४ ॥

संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

तरि तोचि योगु बापा । एके परि आहे सोपा ।
जरी पुत्रशोकु संकल्पा । दाखविजे ॥ ३७५ ॥

हा विषयातें निमालिया आइके । इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे ।
तरी हियें घालूनि मुके । जीवितांसी ॥ ३७६ ॥

ऐसें वैराग्य हें करी । तरी संकल्पाची सरे वारी ।
सुखें धृतीचिया धवळारीं । बुद्धी नांदे ॥ ३७७ ॥

शनैः शनैरुपरमेत् बुध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किचिंदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥

बुद्धी धैर्या होय वसौटा । तरी मनातें अनुभवाचिया वाटा ।
हळु हळु करी प्रतिष्ठा । आत्मभुवनीं ॥ ३७८ ॥

याही एके परी । प्राप्ती आहे विचारीं ।
हें न ठके तरी सोपारी । आणिक ऐकें ॥ ३७९ ॥

आतां नियमुचि हा एकला । जीवें करावा आपुला ।
जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला । बाहेरा नोहे ॥ ३८० ॥

जरी यातुलेनि चित्त स्थिरावें । तरी काजा आलें स्वभावें ।
नाही तरी घालावें । मोकलुनी ॥ ३८१ ॥

मग मोकलिलें जेथ जाईल । तेथूनि नियमूचि घेऊनि येईल ।
ऐसेनि स्थैर्याची होईल । सवे ययां ॥ ३८२ ॥

प्रशांतमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतकल्मषम् ॥ २७ ॥

पाठीं केतुलेनि एके वेळी । तया स्थैर्याचेनि मेळें ।
आत्मस्वरुपाजवळें । येईल सहजें ॥ ३८३ ॥

तयातें देखोनि आंगा घडेल । तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल ।
आणि ऐक्यतेजें उघडेल । त्रैलोक्य हें ॥ ३८४ ॥

आकाशीं दिसे दुसरें । ते अभ्र जैं विरे ।
तै गगनचि कां भरे । विश्व जैसें ॥ ३८५ ॥

तैसे चित्त लया जाये । आणि चैतन्यचि आघवें होये ।
ऐसी प्राप्ति सुखोपायें । आहे येणें ॥ ३८६ ॥

युञ्जन्नेवं सदात्मनं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥

या सोपिया योगस्थिती । उकलु देखिला गा बहुतीं ।
संकल्पाचिया संपत्ती । रुसोनियां ॥ ३८७ ॥

तें सुखाचेनि सांगातें । आलें परब्रह्मा आंतौतें ।
तेथ लवण जैसें जळातें । सांडु नेणे ॥ ३८८ ॥

तैसें होय तिये मेळीं । मग साम्यरसाचिया राऊळीं ।
महासुखाची दिवाळी । जगेंसि दिसे ॥ ३८९ ॥

ऐसें आपुले पायवरी । चालिजे आपुले पाठीवरी ।
हें पार्था नागवे तरी । आन ऐकें ॥ ३९० ॥

सर्वभूस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
इक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यामि ॥ ३० ॥

तरी मी तंव सकळ देहीं । असे एथ विचारु नाहीं ।
आणि तैसेंति माझ्या ठायीं । सकळ असे ॥ ३९१ ॥

हें ऐसेंचि संचलें । परस्परें मिसळलें ।
बुद्धी घेपे एतुलें । होआवें गा ॥ ३९२ ॥

एऱ्हवीं तरी अर्जुना । जो एकवटलिया भावना ।
सर्वभूतीं अभिन्ना । मातें भजे ॥ ३९३ ॥

भूतांचेनि अनेकपणें । अनेक नोहे अंतःकरणें ।
केवळ एकत्वचि माझें जाणें । सर्वत्र जो ॥ ३९४ ॥

मग तो एक हा मियां । बोलता दिसतसे वायां ।
एऱ्हवीं न बोलिजे तरी धनंजया । तो मीचि आहें ॥ ३९५ ॥

दीपा आणि प्रकाशा । एकवंकीचा पाडु जैसा ।
तो माझ्या ठायी तैसा । मी तयामाजीं ॥ ३९६ ॥

जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रसु । कां गगनाचेनि माने अवकाशु ।
तैसा माझेनि रुपें रुपसु । पुरुष तो गा ॥ ३९७ ॥

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥

जेणें ऐक्याचिये दिठी । सर्वत्र मातेचि किरीटी ।
देखिला जैसा पटीं । तंतु एकु ॥ ३९८ ॥

कां स्वरुपें तरी बहुतें आहाती । परि तैसी सोनीं बहुवें न होती ।
ऐसी ऐक्याचळाची स्थिती । केली जेणें ॥ ३९९ ॥

ना तरी वृक्षांचीं पानां जेतुलीं । तेतुलीं रोपे नाहीं लाविलीं ।
ऐसी अद्वैतदिवसें पाहली । रात्री जया ॥ ४०० ॥

तो पंचात्मकीं सांपडे । तरी मग सांग पा कैसेनि अडे ।
जो प्रतीतीचेनि पाडें । मजसी तुके ॥ ४०१ ॥

माझें व्यापकपण आघवें । गवसलें तयाचेनि अनुभवें ।
तरी न म्हणतां स्वभावें । व्यापकु जाहला ॥ ४०२ ॥

आतां शरीरीं तरी आहे । परि शरीराचा तो नोहे ।
ऐसें बोलवरी होये । तें करु ये काइ ॥ ४०३ ॥

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥

म्हणोनि असो तें विशेषें । आपणपेयांसारिखें ।
जो चराचर देखे । अखंडित ॥ ४०४ ॥

सुखदुःखादि वर्मे । कां शुभाशुभे कर्में ।
दोनी ऐसी मनोधर्में । नेणेचि जो ॥ ४०५ ॥

जें समविषम भाव । आणिकही विचित्र जें सर्व ।
तें मानी जैसे अवयव । आपुले होती ॥ ४४६ ॥

हें एकैक काय सांगावें । जया त्रैलोक्यचि आघवें ।
मी ऐसें स्वभावें । बोधा आलें ॥ ४०७ ॥

तयाही देह एकु कीर आथी । लौकिकीं सुखदुःखी तयातें म्हणती ।
परि आम्हांतें ऐसीचि प्रतीती । परब्रह्मचि हा ॥ ४०८ ॥

म्हणोनि आपणपां विश्व देखिजे । आणि आपण विश्व होईजे ।
ऐसे साम्यचि एक उपासिजे । पांडवा गा ॥ ४०९ ॥

हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं । आम्ही म्हणों याचिलागीं ।
जे साम्यापरौति जगीं प्राप्ति नाहीं ॥ ४१० ॥

अर्जुन उवाच - योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । |
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थित्तिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥

अर्जुन म्हणे देवा । तुम्ही सांगा कीर आमुचिया कणवा ।
परी न पुरों जी स्वभावा । मनाचिया ॥ ४११ ॥

हें मन कैसें केवढें । ऐसें पाहों म्हणों तरी न सांपडें ।
एऱ्हवी राहाटावया थोडें । त्रैलोक्य यया ॥ ४१२ ॥

म्हणोनि ऐसें कैसें घडेल । जे मर्कट समाधी येईल ।
कां राहा म्हणितलिया राहेल । महावातु ॥ ४१३ ॥

जें बुध्दीतें सळी । निश्चयाते टाळी ।
धैर्येसी हातफळी । मिळऊनि जाय ॥ ४१४ ॥

जें विवेकातें भुलवी । संतोषासी चाड लावी ।
बैसिजे तरी हिंडवी । दाही दिशा ॥ ४१५ ॥

जें निरोधलें घे उवावो । जया संयमुचि होय सावावो ।
तें मन आपुला स्वभावो । सांडील काई ॥ ४१६ ॥

म्हणोनि मन एक निश्चळ राहेल । मग आम्हांसी साम्य होईल ।
हें विशेषेंही न घडेल । तयालागीं ॥ ४१७ ॥

श्रीभगवानुवाच - असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥

तंव कृष्ण म्हणती साचचि । बोलत आहासि तें तैसेंचि ।
यया मनाचा कीर चपळचि । स्वभावो गा ॥ ४१८ ॥

परि वैराग्यचेनि आधारें । जरि लाविलें अभ्यासाचिये मोहरें ।
तरि केतुलेनि एके अवसरें । स्थिरावेल ॥ ४१९ ॥

कां जें यया मनाचें एक निकें । जें देखिले गोडीचिया ठाया सोके ।
म्हणोनि अनुभवसुखचि कवतिकें । दावीत जाइजे ॥ ४२० ॥

असंयतात्मना योगो दुष्पाप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥

एऱ्हवीं विरक्ती जयांसि नाही । जे अभ्यासीं न रिघती कहीं ।
तयां नाकळे हें आम्हीही । न मनू कायी ॥ ४२१ ॥

परी यमनियमांचिया वाटा न वचिजे । कहीं वैराग्याची से करिजे ।
केवळ विषयजळीं ठाकिजे । बुडी देऊनी ॥ ४२२ ॥

या जालिया मानसा कहीं । युक्तीची कांबी लागली नाहीं ।
तरी निश्चळ होईल काई । कैसेनि सांगे ॥ ४२३ ॥

म्हणोनि मनाचा निग्रह होये । ऐसा उपाय जो आहे ।
तो आरंभीं मग नोहे । कैसा पाहों ॥ ४२४ ॥

तरी योगसाधन जितुकें । कें अवघेचि काय लटिकें ।
परि आपणयां अभ्यास न ठाके । हेंचि म्हण ॥ ४२५ ॥

आंगी योगाचें होय बळ । तरी मन केतुलें चपळ ।
काय महदादि हें सकळ । आपु नोहे ॥ ४२६ ॥

तेथ अर्जुन म्हणे निकें । देवो बोलती तें न चुके ।
साचचि योगबळेंसीं न तुके । मनोबळ ॥ ४२७ ॥

तरी तोचि योगु कैसा केवीं जाणों । आम्ही येतुले दिया याची मातुही नेणों ।
म्हणोनि मनातें जी म्हणों । अनावर ॥ ४२८ ॥

हा आतां आघवेया जन्मा । तुझेनि प्रसादें पुरुषोत्तमा ।
योगपरिचयो आम्हां । जाहला आजी ॥ ४२९ ॥

अर्जन उवाच -अयतिः श्रध्दयोपेतो योगात् चलितमानसः । |
अप्राप्य योगसंसिध्दि कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥

कच्चित् नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्राह्मणः पथि ॥ ३८ ॥

एतत् मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्दते ॥ ३९ ॥

परि आणिक एक गोसांविया । मज संशयो असे साविया ।
तो तूंवांचूनि फेडावया । समर्थु नाहीं ॥ ४३० ॥

म्हणोनि सांगे गोविंदा । कवण एकु मोक्षपदा ।
झोंबत होता श्रध्दा । उपायेंविण ॥ ४३१ ॥

इद्रिंयग्रामोनि निघाला । आस्थेचिया वाटा लागला ।
आत्मसिद्धीचिया पुढिला । नगरा यावया ॥ ४३२ ॥

तंव आत्मसिद्धी न ठकेचि । आणि मागुतें न येववेचि ।
ऐसा अस्तु गेला माझारींचि । आयुष्यभानु ॥ ४३३ ॥

जैसें अकाळीं आभाळ । अळुमाळु सपातळ ।
विपायें आलें केवळ । वसे ना वर्से ॥ ४३४ ॥

तैसी दोन्ही दुरावलीं । जे प्राप्ती तंव अलग ठेली ।
आणि अप्राप्तीही सांडवली । श्रध्दा तया ॥ ४३५ ॥

ऐसा वोलांतरला काजीं । जो श्रध्देचांचि समाजीं ।
बुडाला तया हो जी । कवण गति ॥ ४३६ ॥

श्रीभगवानुवाच -पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत् कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० ॥

तंव कृष्ण म्हणती पार्था । जया मोक्षसुखीं आस्था ।
तया मोक्षावांचुनि अन्यथा । गती आहे गा ॥ ४३७ ॥

परि एतुलेंचि एक घडे । जें माझारी विसवावें पडे ।
तेंही परि ऐसेनि सुरवाडें । जो देवां नाहीं ॥ ४३८ ॥

एऱ्हवी अभ्यासाचा उचलतां । पाउलीं जरी चालतां ।
तरी दिवसाआधीं ठाकिता । सोऽहंसिध्दीतें ॥ ४३९ ॥

परि तेतुला वेगु नव्हेचि । म्हणऊनि विसांवा तरी निकाचि ।
पाठीं मोक्षु तंव तैसाचि । ठेविला असे ॥ ४४० ॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥

ऐसें कवतिक हें कैसें । जें शतमखा लोक सायासें ।
ते तो पावे अनायासें । कैवल्यकामु ॥ ४४१ ॥

मग तेथिंचे जे अमोघ । अलौकिक भोग ।
भोगितांही सांग । कांटाळे मन ॥ ४४२ ॥

हा अंतरायो अवचितां । कां वोढवला भगवंता ।
ऐसा दिविभोग भोगितां । अनुतापी नित्य ॥ ४४३ ॥

पाठीं जन्मे संसारी । परि सकळ धर्माचिया माहेरीं ।
लांबा उगवे आगरीं । विभवश्रियेचा ॥ ४४४ ॥

जयातें नीतिपंथे चालिजे । सत्यधूत बोलिजे ।
देखावें तें देखिजे । शास्त्रदृष्टी ॥ ४४५ ॥

वेद तो जागेश्वरु । जया व्यवसाय निजाचारु ।
सारासारविचारु । मंत्री जयाते ॥ ४४६ ॥

जयाचा कुळीं चिंता । जाली ईश्वराची पतिव्रता ।
जयातें गृहदेवता । आदि ऋध्दि ॥ ४४७ ॥

ऐसी निजपुण्याची जोडी । वाढिन्नली सर्वसुखाची कुळवाडी ।
तिये जन्मे तो सुरवाडी । योगच्युतु ॥ ४४८ ॥

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदिदृश्यम् ॥ ४२ ॥

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥

अथवा ज्ञानाग्निहोत्री । जे परब्रह्मण्य श्रोत्री ।
महासुखक्षेत्रीं । आदिवंत ॥ ४४९ ॥

जे सिद्धांताचिया सिंहासनीं । राज्य करिती त्रिभुवनीं ।
जे कूंजते कोकिल वनीं । संतोषाचां ॥ ४५० ॥

जे विवेकग्रामींचां मुळीं । बैसले आहाति नित्य फळीं ।
तया योगियांचिया कुळीं । जन्म पावे ॥ ४५१ ॥

मोटकी देहाकृती उमटे । आणि निजज्ञानाची पाहांट फुटे ।
सूर्यापुढें प्रगटे । प्रकाशु जैसा ॥ ४५२ ॥

तैसी दशेची वाट न पहातां । वयसेचिया गांवा न येतां ।
बाळपणींच सर्वज्ञता । वरी तयातें ॥ ४५३ ॥

तिये सिद्धप्रज्ञेचेनि लाभें । मनचि सारस्वतें दुभे ।
मग सकळ शास्त्रे स्वयंभें । निघती मुखें ॥ ४५४ ॥

ऐसें जे जन्म । जयालागीं देव सकाम ।
स्वर्गीं ठेले जप होम । करिती सदा ॥ ४५५ ॥

अमरीं भाट होईजे । मग मृत्युलोकातें वानिजे ।
ऐसें जन्म पार्था गा जे । तें तो पावे ॥ ४५६ ॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥

आणि मागील जे सद्बुद्धि । जेथ जीवित्वा जाहाली होती अवधि ।
मग तेचि पुढती निरवधि । नवी लाहे ॥ ४५७ ॥

तेथ सदैवा आणि पायाळा । वरि दिव्यांजन होय डोळां ।
मग देखे जैसीं अवलीळा । पाताळधनें ॥ ४५८ ॥

तैसें दुर्भेद जे अभिप्राय । कां गुरुगम्य हन ठाय ।
तेथ सौरसेंवीण जाय । बुद्धी तयाची ॥ ४५९ ॥

बळियें इंद्रियें येती मना । मन एकवटे पवना ।
पवन सहजें गगना । मिळोंचि लागे ॥ ४६० ॥

ऐसें नेणों काय आपैसें । तयातेंचि कीजे अभ्यासें ।
समाधी घर पुसे । मानसाचें ॥ ४६१ ॥

जाणिजे योगपीठीचा भैरवु । काय आरंभरंभेचा गौरवु ।
की वैराग्यसिद्धीचा अनुभवु । रुपा आला ॥ ४६२ ॥

हा संसारु उमाणितें माप । का अष्टांगसामग्रीचें द्वीप ।
जैसे परिमळेंचि धरिजे रुप । चंदनाचें ॥ ४६३ ॥

तैसा संतोषाचा काय घडिला । कीं सिद्धिभांडारीहूनि काढिला ।
दिसे तेणें मानें रुढला । साधकदशे ॥ ४६४ ॥

प्रयत्नाद् यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥

जे वर्षशतांचिया कोडी । जन्मसहस्त्रांचिया आडी ।
लंघितां पातला थडी । आत्मसिद्धीची ॥ ४६५ ॥

म्हणोनि साधनजात आघवें । अनुसरे तया स्वभावें ।
मग आयतिये बैसे राणिवे । विवेकाचिये ॥ ४६६ ॥

पाठीं विचारितया वेगां । तो विवेकुही ठाके मागां ।
मग अविचारणीय तें आंगा । घडोनि जाय ॥ ४६७ ॥

तेथ मनाचें मेहुडें विरे । पवनाचे पवनपण सरे ।
आपणपां आपण मुरे । आकाशही ॥ ४६८ ॥

प्रणवाचा माथा बुडे । येतुलेनि अनिर्वाच्य सुख जोडे ।
म्हणोनि आधींचि बोलु बहुडे । तयालागीं ॥ ४६९ ॥

ऐसी ब्रह्माची स्थिती । जे सकळां गतींसी गती ।
तया अमूर्ताची मूर्ती । होऊनि ठाके ॥ ४७० ॥

तेणें बहुतीं जन्मीं मागिलीं । विक्षेपांची पाणिवळें झाडिलीं ।
म्हणोनि उपजतखेंवो बुडाली । लग्नघटिका ॥ ४७१ ॥

आणि तद्रूपतेसीं लग्न । लागोनि ठेलें अभिन्न ।
जैसे लोपलें अभ्र गगन । होऊनि ठाके ॥ ४७२ ॥

तैसें विश्व जेथ होये । मागौतें जेथ लया जाये ।
तें विद्यमानेंचि देहें । जाहला तो गा ॥ ४७३ ॥

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्मात् योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

जया लाभाचिया आशा । करुनि धैर्यबाहूंचा भंरवसा ।
घालीत षट्कर्माचा धारसा । कर्मनिष्ठ ॥ ४७४ ॥

कां जिये एकी वस्तुलांगी । बाणोनि ज्ञानाची व्रजांगी ।
झुंजत प्रपंचेंशीं समरंगीं । ज्ञानिये गा ॥ ४७५ ॥

अथवा निलागें निसरडा । तपोदुर्गाचा आडकडा ।
झोंबती तपिये चाडा । जयाचिया ॥ ४७६ ॥

जें भजतियांसी भज्य । याज्ञिकांचे याज्य ।
एवं जें पूज्य । सकळां सदा ॥ ४७७ ॥

तेंचि तो आपण । स्वयं जाहला निर्वाण ।
जें साधकांचें कारण । सिद्ध तत्व ॥ ४७८ ॥

म्हणोनि कर्मनिष्ठां वंद्यु । तो ज्ञानियांसि वेद्यु ।
तापसांचा आद्यु । तपोनाथु ॥ ४७ ः ॥

पैं जीवपरमात्मसंगमा । जयाचें येणें जाहले मनोधर्मा ।
तो शरीरीचि परि महिमा । ऐसी पावे ॥ ४८० ॥

म्हणोनि याकारणें । तूंतें मी सदा म्हणें ।
योगी होई अंतःकरणें । पंडुकुमरा ॥ ४८१ ॥

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७ ॥

अगा योगी जो म्हणिजे । तो देवांचा देव जाणिजे ।
आणि सुखसर्वस्व माझें । चैतन्य तो ॥ ४८२ ॥

जया भजता भजन भजावें । हे भक्तिसाधन जें आघवें ।
ते मीचि जाहलों अनुभवें । अखंडीत ॥ ४८३ ॥

मग तया आम्हां प्रीतीचें । स्वरुप बोली निर्वचे ।
ऐसें नव्हे गा तो साचें । सुभद्रापती ॥ ४८४ ॥

तया एकवटलिया प्रेमा । जरी पाडें पाहिजे उपमा ।
तरी मी देह तो आत्मा । हेचि होय ॥ ४८५ ॥

ऐसे भक्तचकोरचंद्रें । त्रिभुवनैकनरेंद्रे ।
बोलिलें गुणसमुद्रें । संजयो म्हणे ॥ ४८६ ॥

तेथ आदिलापासोनि पार्था । ऐकिजे ऐसीचि आस्था ।
दुणावली हें यदुनाथा । पावों सरले ॥ ४८७ ॥