आजि श्रवणेंद्रिया पिकलें । जे येणें गीतानिधान देखिलें ।
आता स्वप्नचि हें तुकलें । साचासरिसें ॥ १ ॥
आज माझ्या कानांचे जणू भाग्यच उजाडले आहे, कारण त्यांनी गीता रुपी या महान गुप्तधनाचा शोध लावला आहे. आतापर्यंतचे माझे केवळ कल्पनेसारखे असलेले जीवन या सत्याच्या दर्शनाने प्रत्यक्ष सार्थ झाले आहे.
आधी विवेकाची गोठी । वरी प्रतिपादी कृष्ण जगजेठी ।
आणि भक्तराजु किरीटी । परिसत असे ॥ २ ॥
ही कथेची मांडणी आधीच अत्यंत विचारप्रवर्तक आहे; त्यात स्वतः जगदीश्वर भगवान श्रीकृष्ण याचे निरूपण करत आहेत आणि सर्वश्रेष्ठ भक्त अर्जुन (किरीटी) ती मनापासून ऐकत आहे.
जैसा पंचमालापु सुगंधु । कीं परिमळ आणि सुस्वादु ।
तं भला जाहला विनोदु । कथेचा इये ॥ ३ ॥
ज्याप्रमाणे संगीतातील पाचव्या स्वराच्या मधुर सुरांना सुंदर सुगंध असावा, किंवा उत्तम सुवासाला अप्रतिम चव असावी, तसाच अतिशय गोड संगम या कथेच्या निमित्ताने इथे घडून आला आहे.
कैसी आगळिक दैवाची । जे गंगा वोळली अमृताची ।
हो कां जपतपें श्रोतयांची । फळा आली ॥ ४ ॥
हे श्रोत्यांचे किती थोर दैव आहे की, त्यांच्यासाठी थेट अमृताची गंगाच भूतलावर अवतरली आहे. असे वाटते की, श्रोत्यांनी पूर्वजन्मी केलेले जपतप आज खऱ्या अर्थाने फळाला आले आहे.
आतां इंद्रियजात आघवें । तिहीं श्रवणाचे घर रिघावें ।
मग संवादसुख भोगावें । गीताख्य हें ॥ ५ ॥
आता सर्व इंद्रियांनी आपली इतर कामे थांबवून केवळ कानांच्याच रूपात एकरूप व्हावे आणि श्रीकृष्ण व अर्जुन यांच्यामधील या सुखद गीता-संवादाचा आनंद लुटावा.
हा अतिसो अतिप्रसंगे । सांडूनि कथाचि ते सांगे ।
जे कृष्णार्जुन दोघे । बोलत होते ॥ ६ ॥
आता अधिक पाल्हाळ न लावता, मी थेट त्या मूळ कथेला सुरुवात करतो, जी स्वतः भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष घडली होती.
ते वेळी संजयों रायातें म्हणे । अर्जुन अधिष्ठिला दैवगुणें ।
जे अतिप्रीती नारायणें । बोलिजतु असे ॥ ७ ॥
त्या प्रसंगी संजय धृतराष्ट्र राजाला म्हणाला, अर्जुनाचे भाग्य अत्यंत थोर आहे, कारण स्वतः भगवान नारायण त्याच्याशी अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने संवाद साधत आहेत.
जें न संगेचि पितया वसुदेवासी । जें न संगे माते देवकीसी ।
जें न संगेचि बळिभद्रासी । तें गुह्य अर्जुनेंसी बोलत ॥ ८ ॥
ज्या गुप्त गोष्टी भगवान श्रीकृष्णाने स्वतःचे पिता वसुदेव, माता देवकी किंवा बंधू बलराम यांच्यापाशीही कधी व्यक्त केल्या नाहीत, ते परमगुह्य ज्ञान ते अर्जुनाला सांगत आहेत.
देवी लक्ष्मीयेवढी जवळीक । तेही न देखे या प्रेमाचे सुख ।
आणि कृष्णस्नेहाचें पिक । यांतेचि आथी ॥ ९ ॥
सतत श्रीकृष्णाच्या चरणाशी राहणाऱ्या लक्ष्मीदेवीलाही जे अलौकिक प्रेमसुख कधी अनुभवता आले नाही, त्या श्रीकृष्णाच्या अपार स्नेहाचे पूर्ण पीक केवळ अर्जुनाच्याच वाट्याला आले आहे.
सनकादिकांच्या आशा । वाढिनल्या होत्या कीर बहुवसा ।
परी त्याही येणें माने यशा । येतीचिना ॥ १० ॥
सनक-सनंदनादी ऋषीमुनींची भगवंताचे हे सगुण गुह्य रूप अनुभवण्याची इच्छा अत्यंत तीव्र होती, परंतु त्यांनाही या पातळीवर यश मिळाले नाही, जे अर्जुनाला सहज प्राप्त झाले.
या जगदीश्वराचें प्रेम । एथ दिसतसे निरुपम ।
कैसें पार्थें येणें सर्वोत्तम । पुण्य केलें ॥ ११ ॥
या जगदीश्वराचे अर्जुनावरील हे प्रेम अत्यंत अनुपमेय आहे. यावरून स्पष्ट होते की, या पार्थाने (अर्जुनाने) पूर्वजन्मी कितीतरी अद्भूत आणि सर्वोत्तम पुण्य केले असावे.
हो कां जयाचिया प्रीती । अमूर्त हा आला व्यक्ती ।
मज एकवंकी याची स्थिती । आवडतु असे ॥ १२ ॥
ज्याच्या निस्सीम प्रेमाखातर तो निराकार असलेला परमात्मा स्वतः साकार रूपात प्रकट झाला, त्या अर्जुनाची अनन्य भक्ती मला अंतःकरणापासून आवडते.
एर्हवीं हा योगिया नाडळे । वेदार्थासी नाकळे ।
जेथ ध्यानाचेही डोळे । पावतीना ॥ १३ ॥
एरवी जो परमात्मा मोठ्या योग्यांनाही ध्यानात सापडत नाही, वेदांच्या अर्थालाही समजत नाही आणि जिथपर्यंत पोहोचताना ध्यानाची दृष्टीही अपुरी पडते.
तें हा निजस्वरूप । अनादि निष्कंप ।
परी येणे मानें सकृप । जाहला असे ॥ १४ ॥
ते शांत, अनादी आणि निष्कंप असे आत्मस्वरूप आज अर्जुनाच्या प्रेमाखातर इतके कनवाळू आणि दयाळू झाले आहे.
हा त्रैलोक्यपटाचि घडी । आकाराची पैलथडी ।
कैसा याचिये आवडी । आवरला असे ॥ १५ ॥
जो परमात्मा संपूर्ण त्रैलोक्याचा निर्माता आणि विश्वाच्या पलीकडचा आहे, तो केवळ अर्जुनाच्या प्रेमापोटी एका साध्या मानवी रूपात कसा कोंडला गेला आहे पहा.
श्रीभगनानुवाच: इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १ ॥
भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले : मी हा कधीही नाश न पावणारा सनातन कर्मयोग सूर्यदेवाला (विवस्वान) सांगितला; सूर्याने तो आपल्या पुत्राला म्हणजे मनूला सांगितला आणि मनूने आपल्या वंशातील राजा इक्ष्वाकूला सांगितला.
मग देव म्हणे अगा पंडुसुता । हाचि योगु आम्हीं विवस्वता ।
कथिला परी ते वार्ता । बहुवां दिवसांची ॥ १६ ॥
मग देव म्हणाले, हे अर्जुना! हाच निष्काम कर्मयोग मी पूर्वी सूर्यदेवाला सांगितला होता, परंतु ही गोष्ट घडून आता खूप वर्षे उलटून गेली आहेत.
मग तेणें विवस्वतें रवी । हे योगस्थिति आघवी ।
निरूपिली बरवी । मनूप्रती ॥ १७ ॥
पुढे त्या सूर्यदेवाने हा संपूर्ण कर्मयोगाचा मार्ग अत्यंत सुंदर रीतीने आपला पुत्र वैवस्वत मनू याला उपदेशिला.
मनूनें आपण अनुष्ठिली । मग इक्ष्वाकुवा उपदेशिली ।
ऐसी परंपरा विस्तारिली । आद्य हे गा ॥ १८ ॥
त्यानंतर मनूने स्वतः त्याचे आचरण केले आणि पुढे तो राजा इक्ष्वाकूला शिकवला. अशी ही या श्रेष्ठ आणि प्राचीन योगाची परंपरा सुरुवातीला विस्तारत गेली.
एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ २ ॥
हे शत्रूचा संताप करणाऱ्या अर्जुना! अशा प्रकारे परंपरेने चालत आलेला हा योग अनेक राजर्षींनी जाणला; परंतु दीर्घकाळ लोटल्यामुळे आता तो या पृथ्वीवरून नष्टप्राय झाला आहे.
मग आणिकही या योगाते । राजर्षि जाहले जाणते ।
परी तेथोनि आतां सांप्रतें । नेणिजे कोणी ॥ १९ ॥
कारण मानवी जिवांमध्ये वासना आणि कामना प्रचंड वाढल्या असून, त्यांचा केवळ स्वतःच्या देहावरच जीव जडला आहे; ज्यामुळे त्यांना या आत्मज्ञानाचा पूर्णपणे विसर पडला आहे.
१९] मग इतरही अनेक राजर्षींनी या कठीण योगाचा मर्म जाणला; परंतु त्यानंतर आजच्या काळात मात्र हा योगमार्ग जाणणारा कोणीही उरलेला नाही.
जे प्राणियां कामी भरू । देहाचिवरी आदरु ।
म्हणोनि पडला विसरु । आत्मबोधाचा ॥ २० ॥
कारण मानवी जिवांमध्ये वासना आणि कामना प्रचंड वाढल्या असून, त्यांचा केवळ स्वतःच्या देहावरच जीव जडला आहे; ज्यामुळे त्यांना या आत्मज्ञानाचा पूर्णपणे विसर पडला आहे.
अव्हांटलिया आस्थाबुद्धि । विषयसुखचि परमावधि ।
जीवु तैसा उपाधि । आवडे लोकां ॥ २१ ॥
लोकांची बुद्धी विचलित झाली असून, विषयसुखाचा उपभोग घेणे हीच त्यांच्या जीवनाची अंतिम मर्यादा झाली आहे. अशा बाह्य उपाधींमध्येच लोक रममाण झाले आहेत.
एर्हवीं तरी खवणेयांच्या गांवीं । पाटाऊवें काय करावीं ।
सांगे जात्यंधा रवी । काय आथी ॥ २२ ॥
एरवी विचार केला तर, नागड्या लोकांच्या गावात मौल्यवान पीतांबरांचे काय काम? आणि जन्मांध माणसाला तेजस्वी सूर्य दाखवून काय उपयोग?
कां बहिरयांचां आस्थानीं । कवणे गीतातें मानी ।
कीं कोल्हेया चांदणीं । आवडी उपजे ॥ २३ ॥
बहिऱ्यांच्या सभेत गायिलेल्या सुंदर गाण्याला कोण दाद देणार? किंवा कोल्ह्याला कधी शीतल चांदण्याची आवड निर्माण होऊ शकते का?
पैं चंद्रोदया आरौतें । जयांचे डोळे फुटती असते ।
ते काऊळे केवीं चंद्रातें । ओळखती ॥ २४ ॥
तसेच, चंद्र उगवण्यापूर्वीच ज्या कावळ्यांचे डोळे अंधारामुळे दिपून जातात, त्यांना त्या शीतल चंद्राची ओळख कशी पटणार?
तैसे वैराग्याची शिंव न देखती । जे विवेकाची भाषा नेणती ।
ते मूर्ख केंवीं पावती । मज ईश्वराते ॥ २५ ॥
त्याचप्रमाणे ज्यांना वैराग्याची सीमा ठाऊक नाही आणि जे विवेकाची भाषाही समजत नाहीत, ते अज्ञानी लोक मज परमेश्वराला कसे प्राप्त करू शकतील?
कैसा नेणों मोहो वाढीनला । तेणें बहुतेक काळु व्यर्थ गेला ।
म्हणोनि योगु हा लोपला । लोकीं इये ॥ २६ ॥
संसारात मोह इतका वाढला की, त्यामुळे माणसाचा बराचसा काळ व्यर्थ गेला; आणि म्हणूनच हा अत्यंत श्रेष्ठ योग या भूतलावरून लुप्त झाला.
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥
तोच हा पुरातन योग आज मी तुला पूर्णपणे सांगितला आहे; कारण तू माझा निस्सीम भक्त आणि प्रिय मित्र आहेस, तसेच हे ज्ञान अत्यंत श्रेष्ठ आणि गुप्त असे रहस्य आहे.
तोचि हा आजि आतां । तुजप्रती कुंतीसुता ।
सांगितला आम्हीं तत्वता । भ्रांति न करीं ॥ २७ ॥
हे कुंतीपुत्रा अर्जुना! तोच हा अत्यंत श्रेष्ठ योग आज मी तुला प्रत्यक्ष सांगितला आहे, यात तू मनात कोणताही संशय किंवा संभ्रम धरू नकोस.
हें जीवींचे निज गुज । परी केवीं राखों तुज ।
जे पढियेसी तूं मज । म्हणऊनियां ॥ २८ ॥
हे माझ्या अंतःकरणातील सर्वात मोठे गुपित आहे; परंतु ते मी तुझ्यापासून कसे लपवू? कारण तू मला प्राणापलीकडे प्रिय आहेस.
तूं प्रेमाचा पुतळा । भक्तीचा जिव्हाळा ।
मैत्रियेची चित्कळा । धनुर्धरा ॥ २९ ॥
हे धनुर्धरा! तू प्रेमाची जणू सजीव मूर्ती आहेस, भक्तीचा जिवंत झरा आहेस आणि आपल्या शुद्ध मैत्रीचा खरा चैतन्यमय आविष्कार आहेस.
तूं अनुसंगाचा ठावो । आतां तुज काय वंचूं जावों ।
जरी संग्रामारूढ आहों । जाहलों आम्ही ॥ ३१ ॥
तू माझ्या अत्यंत जवळचा आणि विश्वासू सखा आहेस; मग आता या युद्धप्रसंगी मी तुझ्यापासून कोणतेही गुपित का लपवून ठेवू?
तरी नावेक हें सहावें । गाजाबज्यही न धरावें ।
परी तुझें अज्ञानत्व हरावें । लागे आधीं ॥ ३१ ॥
म्हणूनच या युद्धाच्या गोंधळात तू थोडा धीर धर, मनाची व्याकुळता सोडून दे; कारण सर्व कर्मांच्या आधी तुझ्या मनातील हे अज्ञान दूर करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
अर्जुन उवाच: अपरं भवतो जन्मं परं जन्म विवस्वतः । |
कथमेतद् विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४ ॥
अर्जुन म्हणाला : आपला जन्म तर आताचा (नुकताच झालेला) आहे आणि सूर्यदेवाचा जन्म तर अत्यंत प्राचीन काळचा आहे; मग आपणच सुरुवातीला सूर्यदेवाला हा योग उपदेशिला, हे मी कसे काय खरे मानावे?
तंव अर्जुन म्हणे हरी । माय आपुलेयाचा स्नेहो करी ।
एथ विस्मो काय अवधारीं । कृपानिधी ॥ ३२ ॥
त्यावर अर्जुन म्हणाला, हे हरी! आई आपल्या मुलावर नेहमी अपार प्रेम करते, यात नवल ते काय? हे कृपानिधी, मी जे बोलतोय ते नीट ऐकून घ्या.
तूं संसारश्रांतांची साऊली । अनाथ जीवांची माऊली ।
आमुतें कीर प्रसवली । तुझीच कृपा ॥ ३३ ॥
तू संसाराच्या तापाने थकलेल्यांचा आसरा आहेस आणि अनाथ जीवांची माऊली आहेस. आमचे रक्षण करणारी ही केवळ तुझीच मोठी कृपा आहे.
देवा पांगुळ एकादें विईजे । तरी जन्मोनि जोजारू साहिजे ।
हें बोलों काय तुझें । तुजचि पुढां ॥ ३४ ॥
हे देवा, एखाद्या अपंग बाळाला जन्म दिल्यावर आईला त्याचे सर्व लाड-कौतुक पुरवावेच लागते; आता यापेक्षा अधिक मी तुझ्यासमोर काय बोलू?
आता पुसेन जें मी कांही । तेथ निकें चित्त देईं ।
तेवींचि देवें कोपावें ना कांही । बोला एका ॥ ३५ ॥
आता मी तुला जे काही विचारणार आहे, त्याकडे तू व्यवस्थित लक्ष दे; आणि माझ्या या बोलण्यावर तू जराही रागावू नकोस.
तरी मागील जे वार्ता । तुवां सांगितली होती अनंता ।
ते नावेक मज चित्ता । मानेचिना ॥ ३६ ॥
हे अनंता! तू जी मागची गोष्ट मला सांगितलीस, ती माझ्या मनाला क्षणभरही पटत नाहीये.
जे तो विवस्वतु म्हणजे कायी । ऐसें हें वडिलां ठाऊवें नाहीं ।
तरी तुवांचि केवीं पाहीं । उपदेशिला ॥ ३७ ॥
कारण तो सूर्यदेव म्हणजे किती प्राचीन काळातील आहे, हे आपल्या पूर्वजांनाही नीटसे ठाऊक नाही; मग तू स्वतः त्याला पूर्वी उपदेश कसा केलास?
तो तरी आइकिजे बहुतां काळांचा । आणि तूं तंव कृष्ण सांपेचा ।
म्हणोनि गा इये मातुचा । विसंवादु ॥ ३८ ॥
तो सूर्य तर अत्यंत जुन्या काळातील असल्याचे ऐकिवात आहे, आणि तू तर आमचा समकालीन श्रीकृष्ण आहेस; म्हणूनच मला या तुझ्या सांगण्यात मोठा विसंगतपणा जाणवत आहे.
तेवींचि देवा चरित्र तुझें । आपण कांही काय जाणिजे ।
हें लटिके केवीं म्हणिजे । एकिहेळां ॥ ३९ ॥
तरीही हे देवा, तुझे अगाध चरित्र आम्ही सामान्य लोक काय जाणणार? म्हणूनच तुझे बोलणे मला एकदम खोटेही ठरवता येत नाही.
परी हेचि मातु आघवी । मी परियेसें तैशी सांगावी ।
जे तुवांचि तया रवीं केवीं । उपदेशु केला ॥ ४० ॥
पण मला समजेल अशा रीतीने तूच मला हे स्पष्ट करून सांग की, तू स्वतः त्या सूर्यदेवाला पूर्वी कसा काय उपदेश केलास?
श्री भगवानुवाच: बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तानि वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ५ ॥
भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले : हे शत्रूचा संताप करणाऱ्या अर्जुना! माझे आणि तुझे यापूर्वी अनेक जन्म होऊन गेले आहेत; मला त्या सर्व जन्मांचे स्मरण आहे, परंतु तुला मात्र त्यांचे स्मरण नाही.
तंव कृष्ण म्हणे पंडुसुता । तो विवस्वतु जैं होता ।
तैं आम्ही नसों ऐसी चित्ता । भ्रांति जरी तुज ॥ ४१ ॥
त्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले, हे पांडुपुत्रा अर्जुना! तो सूर्यदेव जेव्हा जन्माला आला, तेव्हा मी अस्तित्वात नव्हतो, असा जर तुझ्या मनात संभ्रम असेल...
तरी तूं गा हें नेणसी । पैं जन्में आम्हां तुम्हांसी ।
बहुतें गेलीं परी तियें न स्मरसी । आपली तूं ॥ ४२ ॥
तर हे लक्षात घे की, तुझे आणि माझे यापूर्वी कितीतरी जन्म होऊन गेले आहेत; फरक इतकाच की, तुला तुझ्या पूर्वजन्मांचे अजिबात स्मरण नाही.
मी जेणें जेणें अवसरें । जें जें होऊनि अवतरें ।
ते समस्तही स्मरें । धनुर्धरा ॥ ४३ ॥
परंतु हे धनुर्धरा अर्जुना! मी ज्या ज्या वेळी, जे जे रूप घेऊन या भूतलावर अवतरलो, त्या माझ्या सर्व अवतारांची मला पूर्ण आठवण आहे.
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतामामिश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६ ॥
मी जन्माच्या पलीकडचा (अजन्मा), अविनाशी आणि सर्व प्राण्यांचा ईश्वर असलो, तरीही माझ्या स्वाधीन असलेल्या प्रकृतीचा स्वीकार करून मी माझ्याच आत्ममायेने साकार रूपात प्रकट होतो.
म्हणोनि आघवें । मज मागील आठवें ।
मी अजुही परि संभवे । प्रकृतिसंगे ॥ ४४ ॥
म्हणूनच मला मागील सर्व गोष्टींचे स्मरण राहते; मी जन्माच्या पलीकडचा असलो तरी या प्रकृतीचा आश्रय घेऊन पुन्हा पुन्हा देह धारण करतो.
माझें अव्ययत्व तरी न नसे । परी होणें जाणें एक दिसे ।
ते प्रतिबिंबे मायावशें । माझांचि ठायीं ॥ ४५ ॥
माझे अविनाशी स्वरूप कधीही बदलत नाही; परंतु माझ्या ठिकाणी हे जे जन्मणे आणि मरणे भासते, ते केवळ माझ्या मायेच्या प्रभावामुळेच होणाऱ्या प्रतिबिंबासारखे आहे.
माझी स्वतंत्रता तरी न मोडे । परी कर्माधीनु ऐसा आवडे ।
तेंही भ्रांतिबुद्धि तरी घडे । एर्हवीं नाहीं ॥ ४६ ॥
माझी मूळची परम स्वतंत्रता कधीही लोपत नाही, तरीही मी कर्माच्या बंधनात असल्यासारखा वाटतो; परंतु हा केवळ लोकांच्या भ्रमित बुद्धीचा खेळ आहे, वास्तवात तसे काहीच नाही.
कीं एकचि दिसे दुसरें । तें दर्पणाचेनि आधारें ।
एर्हवीं काय वस्तुविचारें । दुजें आहे ॥ ४७ ॥
ज्याप्रमाणे आरशामुळे एकाच चेहऱ्याचे दोन भासतात, परंतु मूळ चेहऱ्याचा विचार केला तर तिथे दुसरे काही वेगळे नसतेच; तसेच माझ्या बाबतीत घडते.
तैसा अमूर्तचि मी किरीटी । परी प्रकृति जैं अधिष्ठीं ।
तैं साकारपणे नटें नटीं । कार्यालागीं ॥ ४८ ॥
हे किरीटी अर्जुना! तसा मी मुळात निराकारच आहे; परंतु जेव्हा मी प्रकृतीचा आश्रय घेतो, तेव्हा विश्वाच्या कल्याणासाठी एखाद्या नटासारखा साकार रूप धारण करतो.
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
हे भरतवंशीय अर्जुना! जेव्हा जेव्हा धर्माला ग्लानी येते (ऱ्हास होतो) आणि अधर्माचा सुळसुळाट वाढतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला साकार रूपात प्रकट करतो.
ते वेळी आपुल्याचेनि कैवारें । मी साकारु होऊनि अवतरें ।
मग अज्ञानाचें आंधारें । गिळूनि घालीं ॥ ४९ ॥
अशा वेळी भक्तांच्या कैवारासाठी मी स्वतः साकार रूप घेऊन भूतलावर अवतरतो आणि विश्वातील अज्ञानाचा सर्व अंधार नष्ट करून टाकतो.
अधर्माचि अवधी तोडीं । दोषांचीं लिहिलीं फाडीं ।
सज्जनांकरवी गुढी । सुखाची उभवीं ॥ ५० ॥
मी अधर्माचा शेवट करतो, सर्व दोषांचे आणि पापांचे हिशोब फाडून टाकतो आणि सज्जन लोकांच्या कल्याणासाठी सुखाची गुढी उभारतो.
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८ ॥
सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी, दुष्टांचा विनाश करण्यासाठी आणि धर्माची पुनर्रचना करण्यासाठी मी युगायुगात प्रकट होतो.
ते वेळी आपुल्याचेनि कैवारें । मी साकारु होऊनि अवतरें ।
मग अज्ञानाचें आंधारें । गिळूनि घालीं ॥ ५१ ॥
त्या कठीण काळात केवळ भक्तांच्या रक्षणासाठी मी सावळ्या रूपात अवतरतो आणि अज्ञानाचा संपूर्ण अंधार पार पुसून टाकतो.
अधर्माचि अवधी तोडीं । दोषांचीं लिहिलीं फाडीं ।
सज्जनांकरवी गुढी । सुखाची उभवीं ॥ ५२ ॥
मी अधर्माचा सर्व थारा संपवतो, दुर्गुणांचे आणि विकारांचे राज्य नष्ट करतो आणि संपूर्ण जगात सज्जनांच्या हाताने आनंदाची गुढी उभी करतो.
दैत्यांचीं कुळें नाशीं । साधूंचा मानू गिंवशीं ।
धर्मासी नीतीशी । शेंज भरी ॥ ५३ ॥
मी दुष्ट प्रवृत्तींच्या कुळांचा नाश करतो, साधु-संतांचा सन्मान पुन्हा मिळवून देतो आणि धर्म व नीतिमूल्यांना जगात मानाचे स्थान मिळवून देतो.
मी अविवेकाची काजळी । फेडूनी विवेकदीप उजळीं ।
तैं योगियां पाहे दिवाळी । निरंतर ॥ ५४ ॥
मी मनातील अविवेकाची काळपट काजळी झटकून ज्ञानाचा आणि विवेकाचा दिवा पेटवतो, ज्यामुळे सर्व योग्यांना अखंड आनंदाची दिवाळी अनुभवायला मिळते.
स्वसुखे विश्व कोंदे । धर्मचि जगीं नांदे ।
भक्तां निघती दोंदें । सात्विकाचीं ॥ ५५ ॥
संपूर्ण जग आत्मसुखाने भरून जाते, सर्वत्र फक्त धर्माचेच राज्य नांदते आणि माझ्या भक्तांचे मन सात्त्विक आनंदाने आणि तृप्तीने डवरून जाते.
तैं पापाचा अचळु फिटे । पुण्याची पहाट फुटे ।
जैं मूर्ति माझी प्रगटे । पंडुकुमरा ॥ ५६ ॥
हे पांडुपुत्रा! जेव्हा जेव्हा माझी ही सुंदर मूर्ती जगात प्रगट होते, तेव्हा पापाचा कठीण पर्वत वितळून जातो आणि पुण्याची नवी पहाट उगवते.
ऐसेया काजालागी । अवतरें मी युगीं युगीं ।
परि हेंचि वोळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥ ५७ ॥
याच महान कार्यासाठी मी युगायुगांमध्ये जन्म घेत असतो; आणि माझ्या या अवताराचे रहस्य जो ओळखतो, तोच या जगात खरा ज्ञानी होय.
जन्म कर्म च ने दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥
हे अर्जुना! माझे हे जन्माच्या पलीकडचे जन्मणे आणि माझे हे अकर्तेपणाचे दिव्य कर्म, जो मनुष्य खऱ्या अर्थाने आणि तत्त्वाने जाणतो, तो देहत्याग केल्यावर पुन्हा जन्माला येत नाही, तर मलाच येऊन मिळतो.
माझे अजत्वें जन्मणें । अक्रियताचि कर्म करणें ।
हें अविकार जो जाणे । तो परममुक्त ॥ ५८ ॥
माझे न जन्मता जन्मणे आणि अकर्ता असूनही कर्मे करणे, हा माझा निर्विकार स्वभाव जो प्रत्यक्ष जाणतो, तोच जगात खरा मोक्षाचा धनी होतो.
तो चालिला संगे न चळे । देहींचा देहा नाकळे ।
मग पंचत्वीं तंव मिळे । माझांचि रूपीं ॥ ५९ ॥
तो संसारात वावरत असूनही त्यात कधी अडकत नाही, शरीरात असूनही देहाच्या बंधनात सापडत नाही आणि देहावसानानंतर तो सहज माझ्याच स्वरूपात विलीन होतो.
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १० ॥
ज्यांचे राग, भय आणि क्रोध पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, जे माझ्याशी अनन्य झाले आहेत आणि ज्यांनी माझाच आश्रय घेतला आहे, असे अनेक जण ज्ञानरुपी तपाने पावन होऊन माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झाले आहेत.
एर्हवीं परापर न शोचिती । जे कामनाशून्य होती ।
वाटा केवेळीं न वचती । क्रोधाचिया ॥ ६० ॥
एरवी जे सुख-दुःखाचा किंवा भविष्याचा कोणताही शोक करत नाहीत, जे सर्व वासनांपासून मुक्त आहेत आणि क्रोधाच्या वाटेला कधीही जात नाहीत.
जे सदा मियांचि आथिले । माझिया सेवा जियाले ।
कां आत्मबोधे तोषले । वीतराग जे ॥ ६१ ॥
जे अखंड माझ्याच ध्यानात मग्न असतात, माझ्याच सेवेसाठी आपले आयुष्य वेचतात आणि आत्मज्ञानाने तृप्त होऊन सर्व आसक्ती सोडून देतात.
जे तपोतेजाचिया राशी । कां एकायतन ज्ञानासी ।
जे पवित्रता तीर्थांसी । तीर्थरूप ॥ ६२ ॥
जे तपाच्या तेजाने तळपणारे आहेत, जे शुद्ध ज्ञानाचे जणू माहेरघर आहेत आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या तीर्थक्षेत्रांनाही पावन करणारे तीर्थस्वरूप आहेत.
ते मद्भावा सहजें आले । मी तेचि ते होऊनि ठेले ।
जे मज तयां उरले । पदर नाहीं ॥ ६३ ॥
ते अगदी सहजपणे माझ्या स्वरूपाशी एकरूप झाले आहेत. ते आणि मी यांच्यात आता कोणताही भेद किंवा अंतर उरलेले नाही.
सांगे पितळेची गंधिकाळिक । जे फिटली होय निःशेख ।
तैं सुवर्ण काई आणिक । जोडूं जाईजे ॥ ६४ ॥
मला सांग, तांब्या-पितळेतील काळपट गंज जेव्हा पूर्णपणे निघून जातो आणि त्याचे सोने होते, तेव्हा पुन्हा वेगळे सोने शोधण्याची गरज उरते का?
तैसे यमनियमीं कडसले । ते तपोज्ञानीं चोखळले ।
मी तेचि ते जाहले । एथ संशयो कायसा ॥ ६५ ॥
तसेच जे यम-नियमांच्या आचरणाने तावून सुलाखून निघाले आणि ज्ञानरूपी तपाने अत्यंत शुद्ध झाले, ते प्रत्यक्ष माझेच रूप झाले आहेत; यात तीळमात्र शंका नाही.
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥
हे पार्था! जे भक्त ज्या ज्या भावाने मला शरण येतात, मी देखील त्यांना त्याच भावाने भजतो (फळ देतो); कारण या जगात सर्व मनुष्य प्रत्येक बाबतीत माझ्याच मार्गाचे अनुकरण करत असतात.
एर्हवीं तरी पाहीं । जे जैसे माझां ठाईं ।
भजती तया मीही । तैसाचि भजे ॥ ६६ ॥
एरवी सुद्धा तू नीट विचार करून पाहा; जो भक्त माझ्याशी जसा भाव ठेवतो, मी सुद्धा त्याला त्याच रूपाने आणि तेवढ्याच प्रेमाने प्रतिसाद देतो.
देखें मनुष्यजात सकळ । हें स्वभावता भजनसीळ ।
जाहलें असे केवळ । माझां ठायीं ॥ ६७ ॥
हे बघ, संपूर्ण मानवी जात स्वभावतःच भक्ती करणारी आहे. ते सर्वजण कळत-नकळत केवळ माझ्याच मूळ तत्त्वाची उपासना करत असतात.
परी ज्ञानेंवीण नाशिले । जे बुद्धिभेदासि आले ।
तेणेंचि या कल्पिलें । अनेकत्व ॥ ६८ ॥
परंतु खऱ्या आत्मज्ञानाअभावी ज्यांची बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे, त्यांनीच या जगात अनेक देव-देवतांचे आणि वेगवेगळ्या स्वरूपांचे अनेक कल्पित भेद निर्माण केले आहेत.
म्हणऊनि अभेदीं भेदु देखती । यया अनाम्या नामें ठेविती ॥
देवी देवो म्हणती । अचर्चातें ॥ ६९ ॥
म्हणूनच ते अभेद असलेल्या एकाच परमात्म्यामध्ये भेद पाहतात. ज्याला कोणतेही नाव नाही, त्याला नाना नावे ठेवतात आणि त्या अचिंत्य तत्त्वाला विविध देव-देवतांच्या रूपात विभागतात.
जें सर्वत्र सदा सम । तेथे विभाग अधमोत्तम ।
मतिवशें संभ्रम । विवंचिती ॥ ७० ॥
जे आत्मतत्त्व सर्वत्र आणि सर्वकाळ समप्रमाणात भरले आहे, तिथेच ते स्वतःच्या अल्प बुद्धीच्या प्रभावाने श्रेष्ठ-कनिष्ठ असे भेद कल्पून गोंधळात पडतात.
काङक्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥
या मनुष्यलोकात कर्मांच्या फळाची (सिद्धीची) इच्छा करणारे लोक इतर वेगवेगळ्या देवतांचे यजन (पूजा) करतात; कारण मानवी जगात कर्मांपासून मिळणारे फळ लवकर प्राप्त होते.
मग नानाहेतुप्रकारें । यथोचितें उपचारें ।
मानिलीं देवतांतरें । उपासिती ॥ ७१ ॥
मग ते आपल्या विविध मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी, वेगवेगळ्या उपचार पद्धतींचा वापर करून स्वतः कल्पिलेल्या अनेक देव-देवतांची उपासना करतात.
तेथ जें जें अपेक्षित । तें तैसेंचि पावति समस्त ।
परी ते कर्मफळ निश्चित । वोळख तूं ॥ ७२ ॥
आणि तिथे त्यांना त्यांच्या अपेक्षेनुसार सर्व काही प्राप्तही होते; परंतु हे अर्जुना, ते केवळ कर्माचेच फळ आहे, हे तू पक्के लक्षात ठेव.
वाचूंनि देतें घेतें आणिक । निभ्रांत नाही सम्यक ।
एथ कर्मचि फळसूचक । मनुष्यलोकीं ॥ ७३ ॥
या मनुष्यलोकात देणारा किंवा घेणारा असा दुसरा कोणीही नसून, केवळ स्वतःचे कर्मच मनुष्याला त्याच्या योग्यतेनुसार फळ मिळवून देत असते, हे अगदी सत्य आहे.
जैसें क्षेत्रीं जें पेरिजे । तेंवांचूनि आन न निपजे ।
कां पाहिजे तेंचि देखिजे । दर्पणाधारें ॥ ७४ ॥
ज्याप्रमाणे शेतात आपण जे पेरतो, त्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही उगवत नाही, किंवा आरशात आपण जसे उभे राहू, तसेच आपले रूप आपल्याला दिसते; तसेच हे आहे.
ना तरी कडेयातळवटीं । जैसा आपुलाचि बोलु किरीटी ।
पडिसादु होऊनि उठी । निमित्तयोगें ॥ ७५ ॥
किंवा हे किरीटी! उंच डोंगराच्या दरीत आपण जसा आवाज काढू, तसाच स्वतःचाच आवाज आपल्याला प्रतिध्वनी म्हणून परत ऐकू येतो.
तैसा समस्तां यां भजनां । मी साक्षिभूतु पैं अर्जुना ।
एथ प्रतिफळे भावना । आपुलाली ॥ ७६ ॥
हे अर्जुना! त्याचप्रमाणे या सर्व भजनात मी केवळ साक्षीदार आहे. ज्याची जशी श्रद्धा आणि भावना असते, तसाच प्रतिसाद त्याला माझ्याकडून परत मिळतो.
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्म विभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्यम् ॥ १३ ॥
गुण आणि कर्मांच्या विभागणीनुसार ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे चार वर्ण मीच निर्माण केले आहेत; परंतु मी या सृष्टीचा कर्ता असूनही मला तू अकर्ता आणि अविनाशी असेच जाण.
आतां याचिपरी जाण । चार्ही आहेती हे वर्ण ।
सृजिले म्यां गुण - । कर्मभागें ॥ ७७ ॥
आता याच नियमानुसार तू हे समजून घे की, मनुष्याच्या अंगी असणारे गुण आणि त्याने केलेली कर्मे यांच्या विभागणीवरूनच मी हे चार वर्ण निर्माण केले आहेत.
जे प्रकृतीचेनि आधारें । गुणाचेनि व्यभिचारें ।
कर्में तदनुसारें । विवंचिली ॥ ७८ ॥
कारण प्रकृतीच्या आधाराने ज्याच्यामध्ये ज्या गुणांचा प्रभाव अधिक असतो, त्याच गुणांनुसार त्याची विविध कर्मे ठरविली जातात.
एथ एकचि हे धनुष्यपाणी । परीं जाहले गा चहूं वर्णीं ।
ऐसी गुणकर्मीं कडसणी । केली सहजें ॥ ७९ ॥
हे धनुर्धरा! मुळात मानवी जात एकच असली, तरी गुणांच्या आणि कर्मांच्या योग्य वाटणीमुळे हे चार वर्ण अगदी सहजपणे अस्तित्वात आले आहेत.
म्हणोनि आईकें पार्था । हे वर्णभेदसंस्था ।
मी कर्ता नव्हे सर्वथा । याचिलागीं ॥ ८० ॥
म्हणूनच हे पार्था ऐक! जरी ही वर्णव्यवस्था माझ्याद्वारे निर्माण झाली असली, तरीही मी तिचा प्रत्यक्ष कर्ता मुळीच नाही; कारण मी या सर्व गुणांच्या पलीकडचा आहे.
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १४ ॥
मला कर्माचे कोणतेही बंधन लागत नाही आणि मला कर्माच्या फळाची कोणतीही हाव नाही; याप्रमाणे जो मला खऱ्या अर्थाने ओळखतो, तो देखील कधीही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.
हें मजचिस्तव जाहलें । परी म्यां नाहीं केलें ।
ऐसे जेणे जाणितलें । तो सुटला गा ॥ ८१ ॥
हे सर्व माझ्याच सत्तेने घडले आहे, तरीही मी अकर्ताच आहे, असे ज्याने मनापासून ओळखले, तो मनुष्य कर्माच्या सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वेरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मेव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥
पूर्वीच्या काळातील मुमुक्षूंनी (मोक्षाची इच्छा ठेवणाऱ्यांनी) देखील माझे हे स्वरूप जाणूनच सर्व कर्मे केली; म्हणून तू देखील पूर्वजांनी पूर्वीपासून चालत आलेल्या कर्मांचेच आचरण कर.
मागील मुमुक्षु जे होते । तिहीं ऐशियाचि जाणोनि मातें ।
कर्मे केलीं समस्तें । धर्नुधरा ॥ ८२ ॥
हे धनुर्धरा! भूतकाळातील ज्या ज्या साधकांनी मोक्ष मिळवला, त्यांनी माझ्या या अकर्तेपणाला ओळखूनच आपली विहित कर्तव्यकर्मे पूर्ण केली.
परी तें बीजें जैसीं दग्धलीं । नुगवतीचि पेरलीं ।
तैशीं कर्मेंचि परि तयां जाहली । मोक्षहेतु ॥ ८३ ॥
ज्याप्रमाणे भाजलेले बी शेतात पेरले तरी त्याला पुन्हा अंकुर फुटत नाही, त्याचप्रमाणे त्यांनी निरपेक्ष भावनेने केलेली ती कर्मेच त्यांच्यासाठी मोक्षाचे साधन बनली.
एथ आणिकही एक अर्जुना । हे कर्माकर्मविवंचना ।
आपुलिये चाडे सज्ञाना । योग्य नोहे ॥ ८४ ॥
हे अर्जुना, अजून एक गोष्ट लक्षात ठेव. कर्माचे आणि अकर्माचे योग्य मर्म स्वतःच्या कल्पनेने ठरवणे हे कोणत्याही समजूतदार माणसाला शोभत नाही.
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥
कर्म कोणते आणि अकर्म कोणते, यात मोठेमोठे बुद्धीमान (पंडित) देखील गोंधळून जातात; म्हणून मी तुला ते कर्म समजावून सांगतो, जे जाणल्याने तू या संसाररूपी अमंगळातून मुक्त होशील.
मर्म म्हणिजे तें कवण । अथवा अकर्मा काय लक्षण ।
ऐसें विचारितां विचक्षण । गुंफोनि ठेले ॥ ८५ ॥
कर्माचे खरे मर्म कोणते आणि अकर्माचे नेमके लक्षण काय, याचा सखोल विचार करताना मोठेमोठे बुद्धिमान लोकही चक्रावून गेले आहेत.
जैसें का कुडें नाणें । खर्याचेनि सारखेपणें ।
डोळ्यांचेहि देखणें । संशयी घाली ॥ ८६ ॥
ज्याप्रमाणे बनावट नाणे हे अगदी खऱ्या नाण्यासारखे दिसते आणि त्यामुळे चांगल्या डोळस माणसाच्या नजरेलाही संशय पडतो; तसेच कर्म आणि अकर्माच्या बाबतीत घडते.
तैसे नैष्कर्म्यतेचेनि भ्रमें । गिंवसिजत आहाति कर्में ।
जे दुजी सृष्टि मनोधर्में । करूं शकती ॥ ८७ ॥
त्याचप्रमाणे अकर्म समजावून घेण्याच्या भ्रमात लोक कर्मच करत बसतात; हे ते लोक आहेत जे आपल्या कल्पनेने जणू दुसरी नवी सृष्टी निर्माण करू शकतात, पण कर्माचे मर्म त्यांना कळत नाही.
वाचूनि मूर्खाची गोठी कायसी । एथ मोहले गा क्रांतदर्शी ।
म्हणोनि आतां तेचि परियेसीं । सांगेन तुज ॥ ८८ ॥
मग अशा वेळी सामान्य मूर्खांची काय कथा? जिथे त्रिकालदर्शी ऋषीमुनीही गोंधळात पडले; म्हणूनच आता मी तुला ते नीट समजावून सांगतो, ऐक.
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥
कर्माचे स्वरूप देखील समजून घेतले पाहिजे, तसेच विकर्माचे (निषिद्ध कर्माचे) स्वरूपही जाणले पाहिजे आणि अकर्माचे मूळ मर्म देखील जाणले पाहिजे; कारण कर्माची गती अत्यंत गहन (गुंतागुंतीची) आहे.
तरी कर्म म्हणजे स्वभावें । जेथ विश्वाकारु संभवे ।
ते सम्यक आधीं जाणावें । लागे एथ ॥ ८९ ॥
पहिल्यांदा तर कर्म म्हणजे काय, ज्यामुळे हा संपूर्ण विश्वाचा पसारा आणि सृष्टी निर्माण होते, हे आपल्याला नीट समजून घ्यावे लागेल.
मग वर्णाश्रमासि उचित । जे विशेष कर्म विहित ।
तेंही वोळखावें निश्चित । उपयोगेंसीं ॥ ९० ॥
त्यानंतर आपल्या वर्णाला आणि आश्रमाला योग्य असे जे कर्तव्यकर्म (विहित कर्म) सांगितले आहे, ते देखील त्याच्या योग्य हेतूसाहित समजून घेतले पाहिजे.
पाठीं जें निषिद्ध म्हणिपे । तेंही बुझावें स्वरूपें ।
येतुलेनि येथ कांही न गुंफे । आपैसेंचि ॥ ९१ ॥
आणि शेवटी, जे करू नये असे निषिद्ध कर्म (विकर्म) म्हटले आहे, त्याचेही स्वरूप ओळखले पाहिजे; इतके झाले की माणूस या कर्माच्या चक्रात कुठेही अडकत नाही.
एर्हवीं जग हें कर्माधीन । ऐसी याची व्याप्ती गहन ।
परि तें असो आइकें चिन्ह । प्राप्ताचें गा ॥ ९२ ॥
एरवी हे संपूर्ण जग कर्माच्या बंधनाखाली चालते आणि याची व्याप्ती अत्यंत अथांग आहे; पण ते आता बाजूला ठेव आणि एका सिद्ध पुरुषाची (ज्ञान्याची) लक्षणे काय असतात, ती ऐक.
कर्मण्य कर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८ ॥
जो मनुष्य चालू असलेल्या कर्मांमध्येही स्वतःचा अकर्तेपणा पाहतो आणि न करण्यामध्येही (निष्क्रियतेमध्ये) सुप्त कर्म चालू असल्याचे पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये खरा बुद्धिमान, योगी आणि सर्व कर्मे करणारा आहे.
जो सकळकर्मीं वर्ततां । देखे आपुली नैष्कर्म्यता ।
कर्मसंगे निराशता । फळाचिया ॥ ९३ ॥
जो सर्व प्रकारची व्यावहारिक कर्तव्ये करत असूनही स्वतःला कर्मापासून अलिप्त मानतो आणि कर्माचे फळ मिळवण्याच्या इच्छेपासून पूर्णपणे मुक्त असतो.
आणि कर्तव्यतेलागीं । जया दुसरें नाहीं जगीं ।
ऐसिया नैष्कर्मता तरी चांगी । बोधला असे ॥ ९४ ॥
आणि ज्याच्यासाठी या जगात स्वतःच्या विहित कर्माशिवाय दुसरे कोणतेही कर्तव्य उरले नाही, तोच या अकर्म स्थितीला खऱ्या अर्थाने प्राप्त झाला आहे.
परि क्रियाकलापु आघवा । आचरतु दिसे बरवा ।
तरी तो इहीं चिन्हीं जाणावा । ज्ञानिया गा ॥ ९५ ॥
पण बाह्यतः पाहता तो आपली सर्व कर्मे अगदी उत्तम प्रकारे पार पाडताना दिसतो; त्यालाच तू या लक्षणांवरून खरा ज्ञानी पुरुष समज.
जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके । तो जरी आपणपें जळामाजिं देखे ।
तरी तो निभ्रांत वोळखे । म्हणे मी वेगळा आहे ॥ ९६ ॥
ज्याप्रमाणे पाण्याचा काठावर उभा असलेला माणूस पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहतो, पण त्याला पूर्ण खात्री असते की ते केवळ प्रतिबिंब आहे आणि मी स्वतः पाण्यापेक्षा वेगळा आहे.
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें ।
तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥ ९७ ॥
किंवा नावेत बसलेला माणूस जेव्हा किनाऱ्यावरील झाडे धावताना पाहतो, पण जेव्हा तो विचारपूर्वक नीट पाहतो, तेव्हा त्याला समजते की धावणारी नावे आहे आणि झाडे तर स्थिर आहेत.
तैसे सर्व कर्मीं असणें । तें फुडें मानूनि वायाणें ।
मग आपणपें जो जाणे । नैष्कर्म्यु ऐसा ॥ ९८ ॥
तसेच सर्व कर्मे करत असतानाही तो कर्माचा हा सर्व खेळ वरवरचा (भासमान) मानतो आणि स्वतःला मात्र कर्माच्या पलीकडचा, शुद्ध आत्मा मानतो.
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें । जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें ।
तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे । कर्मीचि असतां ॥ ९९ ॥
आणि ज्याप्रमाणे सूर्य स्वतः कधीही न फिरता देखील त्याचा उदय आणि अस्त होताना दिसतो, तसेच तो सर्व कर्मे करत असूनही स्वतः अकर्ता असल्याचे जाणतो.
तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे । परी मनुष्यत्व तया न घडे ।
जैसें जळीं जळामाजीं न बुडे । भानुबिंब ॥ १०० ॥
बाह्य रूपाने तो इतर सामान्य माणसांसारखाच दिसतो, पण सामान्य माणसाचे कर्माचे दोष त्याला कधी स्पर्श करत नाहीत; ज्याप्रमाणे पाण्यात सूर्याचे प्रतिबिंब पडले तरी सूर्य कधीही पाण्यात भिजत नाही.
तेणें न पाहतां विश्व देखिलें । न करितां सर्व केले ।
न भोगितां भोगिलें । भोग्यजात ॥ १०१ ॥
त्याने डोळ्यांनी न पाहताही आत्मरूपाने सर्व विश्व पाहिले आहे, काहीही न करता सर्व कर्मे केली आहेत आणि संसारात न अडकता सर्व सुखांचा उपभोग घेतला आहे.
एकेचि ठायीं बैसला । परि सर्वत्र तोचि गेला ।
हें असो विश्व जाहला । आंगेंचि तो ॥ १०२ ॥
तो जरी एकाच जागी स्थिर बसलेला दिसला, तरी तो आपल्या व्यापक चैतन्याने सर्वत्र पसरलेला असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, तो स्वतःच विश्वरूप झालेला असतो.
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ॥ १९ ॥
ज्या पुरुषाचे सर्व उद्योग हे वासना आणि संकल्पांशिवाय होतात आणि ज्याची सर्व कर्मे ज्ञानरुपी अग्नीने जळून खाक झाली आहेत, त्यालाच ज्ञानी लोक 'पंडित' असे म्हणतात.
जया पुरुषाचां ठायीं । कर्माचा तरी खेदु नाहीं ।
परी फळापेक्षा कहीं । संचरेना ॥ १०३ ॥
ज्या पुरुषाला कर्मे करण्याचे ओझे किंवा दुःख वाटत नाही आणि ज्याच्या मनात कर्माच्या फळाची थोडीही अपेक्षा कधी निर्माण होत नाही.
आणि हें कर्म मी करीन । अथवा आदरिले सिद्धी नेईन ।
येणें संकल्पेंही जयाचें मन । विटाळेना ॥ १०४ ॥
'मी हे अमके कर्म करीन' किंवा 'सुरू केलेले काम मी पूर्ण करून दाखवीन' अशा प्रकारच्या संकल्पांनी आणि अहंकाराने ज्याचे मन कधीही मलिन होत नाही.
ज्ञानाग्निचेनि मुखें । जेणें जाळिली कर्में अशेखें ।
तो ब्रह्मचि मनुष्यवेखें । वोळख तूं ॥ १०५ ॥
ज्याने आपल्या आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये स्वतःची सर्व संचित कर्मे जाळून टाकली आहेत, तो केवळ माणसाच्या रूपात वावरणारा प्रत्यक्ष परब्रह्मच आहे, असे तू समज.
त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित् करोति सः ॥ २० ॥
ज्याने कर्माच्या फळाचा आसक्तीपूर्वक त्याग केला आहे, जो नेहमी आपल्या आत्मसुखात तृप्त असतो आणि ज्याला इतर कोणाचाही आधार घ्यावा लागत नाही, असा पुरुष कर्मात गुंतलेला दिसला तरी तो प्रत्यक्षात काहीच करत नसतो.
जो शरीरीं उदासु । फळभोगीं निरासु ।
नित्यता उल्हासु । होऊनि असे ॥ १०६ ॥
जो या शरीराच्या सुखांविषयी पूर्णपणे उदासीन असतो, फळाच्या आशेपासून मुक्त असतो आणि जो मनातून नित्य आनंदी व प्रसन्न असतो.
जो संतोषाचां गाभारां । आत्मबोधाचिया वोगरा ।
पुरे न म्हणेचि धनुर्धरा । आरोगितां ॥ १०७ ॥
जो कायम संतोषाच्या अंतरंगात राहतो आणि आत्मज्ञानाच्या आनंदाचा आस्वाद घेताना हे धनुर्धरा, कधीही 'नको' किंवा 'पुरे' म्हणत नाही.
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिशम् ॥ २१ ॥
ज्याची कोणतीही अपेक्षा उरलेली नाही, ज्याचे मन व शरीर त्याच्या ताब्यात आहे, ज्याने सर्व प्रकारचा संग्रह सोडून दिला आहे, असा मनुष्य केवळ शरीराच्या रक्षणासाठी कर्मे करत असला तरी त्याला पाप लागत नाही. तसेच जो सहज मिळेल त्यात समाधानी असतो, सुख-दुःखादी द्वंद्वांच्या पलीकडे गेला आहे, मत्सररहित आहे आणि यश-अपयशात सम राहतो, तो कर्मे करूनही त्यात अडकत नाही.
यदृच्छा लाभ संतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः ।
सम सिद्धावसिद्धौच कृत्वाऽपि न निबध्यते ॥ २२ ॥
ज्याची कोणतीही अपेक्षा उरलेली नाही, ज्याचे मन व शरीर त्याच्या ताब्यात आहे, ज्याने सर्व प्रकारचा संग्रह सोडून दिला आहे, असा मनुष्य केवळ शरीराच्या रक्षणासाठी कर्मे करत असला तरी त्याला पाप लागत नाही. तसेच जो सहज मिळेल त्यात समाधानी असतो, सुख-दुःखादी द्वंद्वांच्या पलीकडे गेला आहे, मत्सररहित आहे आणि यश-अपयशात सम राहतो, तो कर्मे करूनही त्यात अडकत नाही.
कैसा अधिकाधिक आवडी । घेत महासुखाची गोडी ।
सांडोनियां आशा कुरोंडी । अहंभावेसीं ॥ १०८ ॥
जो आपल्या अहंकाराचा आणि आशा-आकांक्षेचा संपूर्ण बळी देऊन, अंतरीच्या महासुखाची गोडी अधिकाधिक आवडीने चाखत असतो.
म्हणोनि अवसरें जें जें पावे । तेणेचि तो सुखावे ।
जया आपुले आणि परावें । दोन्ही नाहीं ॥ १०९ ॥
म्हणूनच प्रसंगानुसार त्याला जे काही मिळते, त्यातच तो पूर्ण समाधानी राहतो. ज्याच्या मनातून 'माझे' आणि 'दुसऱ्याचे' हा दुजाभाव कायमचा निघून गेला आहे.
तो दिठी जें पाहे । ते आपणचि होऊनि जाये ।
आइकें तें आहे । तोचि जाहाला ॥ ११० ॥
तो आपल्या डोळ्यांनी जे काही पाहतो, त्या सर्वांमध्ये त्याला स्वतःचेच रूप दिसते. ऐक अर्जुना, तो या चराचर सृष्टीशी इतका एकरूप झालेला असतो.
चरणीं हन चाले । मुखें जें जें बोले ।
ऐसें चेष्टाजात तेतुलें । आपणचि जो ॥ १११ ॥
तो पायाने चालतो किंवा मुखाने जे काही शब्द बोलतो, त्या त्याच्या सर्व हालचालींमध्ये तो स्वतः आत्मा म्हणूनच वावरत असतो.
हें असो विश्व पाहीं । जयासि आपणपेवांचूनि नाहीं ।
आता कवण तें कर्म कायी । बाधी तयातें ॥ ११२ ॥
थोडक्यात सांगायचे तर, ज्याच्यासाठी स्वतःच्या आत्मस्वरूपाव्यतिरिक्त या जगात दुसरे काहीच उरले नाही, त्याला कोणते कर्म आणि कसे काय बांधू शकेल?
हा मत्सरु जेथ उपजे । तेतुले नुरेचि जया दुजें ।
तो निर्मत्सरु काइ म्हणिजे । बोलवरी ॥ ११३ ॥
ज्याच्या मनात मत्सराची भावना निर्माण होण्यासाठी दुसरे कोणी वेगळे उरलेच नाही, त्याला केवळ शब्दांनीच 'मत्सररहित' म्हणणे योग्य नाही, तर तो प्रत्यक्षात निर्मत्सर झालेला असतो.
म्हणोनि सर्वांपरी मुक्तु । तो सकर्मुचि तो कर्मरहितु ।
सगुण परि गुणातीतु । एथ भ्रांति नाहीं ॥ ११४ ॥
म्हणूनच तो सर्व बाजूंनी पूर्णपणे मुक्त असतो. तो कर्मे करताना दिसला तरी कर्मरहितच असतो आणि शरीराने सगुण वाटला तरी गुणांच्या पलीकडचा असतो, यात संशय नाही.
गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थित्चेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
ज्याची सर्व आसक्ती नष्ट झाली आहे, जो सर्व बंधनातून मुक्त झाला आहे, ज्याचे चित्त अखंड आत्मज्ञानात स्थिर आहे आणि जो केवळ भगवंताच्या पूजेसाठी (यज्ञासाठी) कर्मे करतो, त्याचे ते सर्व कर्म पूर्णपणे विलीन (नष्ट) होते.
तो देहसंगे तरी असे । परी चैतन्यासारिखा दिसे ।
पाहतां परब्रह्माचेनि कसें । चोखाळु भला ॥ ११५ ॥
तो शरीराने जरी संसारात वावरत असला, तरी तो प्रत्यक्ष चैतन्यासारखाच भासतो. परब्रह्माच्या कसोटीवर घासून पाहिले असता त्याचे जीवन अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ दिसते.
ऐसाही परी कौतुकें । जरी कर्मे करी यज्ञादिकें ।
तरी तियें लया जाती अशेखें । तयाचांचि ठायीं ॥ ११६ ॥
असा मुक्त पुरुष जरी सहज म्हणून लोककल्याणासाठी यज्ञासारखी कर्मे करतो, तरी ती सर्व कर्मे त्याच्या शुद्ध आत्मस्वरूपातच विलीन होऊन जातात.
अकाळींची अभ्रें जैसी । उर्मीविण आकाशीं ।
हारपती आपैशीं । उदयलीं सांती ॥ ११७ ॥
ज्याप्रमाणे अवकाळी आलेले ढग आकाशात कोणत्याही वादळाशिवाय सहजपणे निर्माण होतात आणि तिथेच आकाशातल्या आकाशात विरून जातात.
तैशीं विधीविधान विहितें जरी आचरे तो समस्तें ।
तरी तियें ऐक्यभावें ऐक्यातें । पावतीचि गा ॥ ११८ ॥
त्याचप्रमाणे तो शास्त्रोक्त विधीनुसार सर्व कर्मे करत असला, तरी त्याच्या ठायी असलेल्या अभेद भक्तीमुळे ती सर्व कर्मे आत्मस्वरूपातच विलीन होतात.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर् ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मस्माधिना ॥ २४ ॥
ज्या यज्ञामध्ये अर्पण करण्याचे साधन (स्रुवा वगैरे) ब्रह्म आहे, हविद्रव्य देखील ब्रह्म आहे, ब्रह्मरूप कर्त्याकडून ब्रह्मरूप अग्नीमध्ये जे हवन केले जाते, त्या ब्रह्मकर्मामध्ये स्थिर असणाऱ्या योग्याला मिळणारे फळ देखील ब्रह्मच आहे.
जें हें हवन मी होता । कां इये यज्ञीं हा भोक्ता ।
ऐसीया बुद्धीसि नाही भंगता । म्हणऊनियां ॥ ११९ ॥
कारण, 'मी हवन करणारा आहे' किंवा 'या यज्ञाचा मीच भोक्ता आहे' अशी भेद निर्माण करणारी संकुचित बुद्धी त्याच्या ठायी उरलेली नसते.
जे इष्टयज्ञ यजावे । तें हविर्मंत्रादि आघवें ।
तो देखतसे अविनाशभावें । आत्मबुद्धि ॥ १२० ॥
तो कोणत्याही यज्ञाचे हविद्रव्य, मंत्र आणि इतर सर्व साहित्य या संपूर्ण विश्वाला एकाच अविनाशी आत्मभावाने पाहत असतो.
म्हणऊनि ब्रह्म तेंचि कर्म । ऐसें बोधा आले जया सम ।
तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य । धनुर्धरा ॥ १२१ ॥
म्हणूनच, 'कर्म हे देखील परब्रह्मच आहे' असा समत्व भाव ज्याच्या ठायी निर्माण झाला आहे, त्याने केलेले सर्व कर्तव्यकर्म हे कर्म न ठरता मोक्षाचेच साधन बनते.
आतां अविवेककुमारत्वा मुकले । जयां विरक्तीचे पाणिग्रहण जाहलें ।
मग उपासन जिहीं आणिलें । योगाग्नीचें ॥ १२२ ॥
आता जे अज्ञानाचा त्याग करून विवेकी झाले आहेत, ज्यांनी वैराग्याचा पूर्ण स्वीकार केला आहे आणि जे योगाच्या साधनेला प्राप्त झाले आहेत.
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
अपरं यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥
काही योगी देवपूजा रूप यज्ञाचीच उपासना करतात, तर काही दुसरे ज्ञानयोगी परब्रह्मरूपी अग्नीमध्ये स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे हवन करून यज्ञानेच यज्ञाचे पूजन करतात.
जे यजनशील अहर्निशीं । जिहीं अविद्या हविली मनेंसी ।
गुरुवाक्यहुताशीं । हवन केलें ॥ १२३ ॥
जे रात्रंदिवस साधनेत मग्न असतात, ज्यांनी आपल्या मनातील अविद्या गुरुंच्या उपदेशरूपी अग्नीमध्ये अर्पण करून नष्ट केली आहे.
तिहीं योगाग्निकीं यजिजे । तो दैवयज्ञु म्हणिजे ।
जेणे आत्मसुख कामिजे । पंडुकुमरा ॥ १२४ ॥
हे पांडुपुत्रा! अशा योग्यांनी आत्मसुख मिळवण्यासाठी योगाच्या अग्नीमध्ये केलेले हे समर्पण म्हणजेच खरा 'दैवयज्ञ' होय.
दैवास्तव देहाचे पाळण । ऐसा निश्चयो परिपूर्ण ।
जो चिंतीना देहभरण । तो महायोगी जाण दैवयोगें ॥ १२५ ॥
'देहाचे संगोपन प्रारब्धानुसार आपोआप होईल' असा ज्याचा दृढ निश्चय असतो आणि जो स्वतःच्या पोटापाण्याची जराही काळजी करत नाही, त्यालाच दैवयोगाने सिद्ध झालेला महायोगी समजावे.
आतां अवधारीं सांगेन आणिक । जे ब्रह्माग्नी साग्निक ।
तयांते यज्ञेंचि यज्ञु देख । उपासिजे ॥ १२६ ॥
आता मी तुला अजून एक प्रकार सांगतो, जे ब्रह्माग्नीची साधना करणारे साधक असतात, ते आत्मयज्ञानेच त्या परमात्म्याची उपासना करतात.
श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन् विषयानन्य । इंद्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥
इतर काही साधक कान (श्रोत्र) इत्यादी सर्व इंद्रियांना संयमरूपी अग्नीमध्ये अर्पण करतात (म्हणजे नियंत्रण ठेवतात), तर दुसरे काहीजण शब्द, स्पर्श इत्यादी विषयांचे इंद्रियरूपी अग्नीमध्ये हवन करतात.
एथ संयमाग्निहोत्री । जे युक्तित्रयांच्यां मंत्रीं ।
यजन करिती पवित्रीं । इंद्रियद्रव्यीं ॥ १२७ ॥
हे संयमाचे साधन करणारे जे साधक असतात, ते आसन, प्राणायाम आणि धारणा या तिन्ही युक्तींच्या सहाय्याने आपल्या इंद्रियांना अत्यंत पवित्र मानून संयमाच्या अग्नीमध्ये त्यांचे हवन करतात.
एकां वैराग्यरवि विवळे । तंव संयती विहार केले ।
तेथ अपावृत्त जाहले । इंद्रियानळ ॥ १२८ ॥
ज्यांच्या मनात तीव्र वैराग्याचा सूर्य उगवतो आणि जे संयमाने वागू लागतात, त्यांच्या मनातील इंद्रियरूपी अग्नीच्या ज्वाळा शांत होऊ लागतात.
तिहीं विरक्तीची ज्वाळा घेतली । तंव विकारांची इंधने पळिपलीं ।
तेथ आशाधूमें सांडिलीं । पांचही कुंडें ॥ १२९ ॥
त्यांनी वैराग्य धारण करताच त्यांच्या मनातील वाईट विकार संपून जातात आणि कामनेचा धूर निघून जाऊन ज्ञानरूपी कुंड शांत व स्वच्छ होते.
मग वाक्यविधीचिया निरवडी । विषयआहुति उदंडी ।
हवन केलें कुंडी । इंद्रियाग्नीचां ॥ १३० ॥
मग ते गुरूंच्या उपदेशानुसार इंद्रियांच्या मोहाचा बळी देऊन, सर्व बाह्य विषयांचे आपल्या इंद्रियरूपी पवित्र कुंडांमध्ये हवन करतात.
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७ ॥
इतर काही योगी सर्व इंद्रियांच्या आणि प्राणांच्या सर्व हालचालींचे ज्ञानरूपी प्रकाशाने उजळलेल्या आत्मसंयमरूपी योगाग्नीमध्ये हवन करतात.
एकीं ययापरी पार्था । दोषु क्षाळिले सर्वथा ।
आणिकीं हृदयारणीं मंथा । विवेकु केला ॥ १३१ ॥
हे पार्था! अशा प्रकारे काही साधकांनी आपले सर्व दोष धुवून टाकले आहेत, तर काहींनी आपल्या अंतःकरणात विवेकाचे सुंदर मंथन केले आहे.
तो उपशमें निहटिला । धैर्यें वरी दाटिला ।
गुरुवाक्यें काढिला । बळकटपणें ॥ १३२ ॥
त्यांनी मनाच्या शांततेचा आधार घेतला, धैर्याने कठीण परिस्थितीचा सामना केला आणि गुरुदेवांच्या मौल्यवान शब्दांचे मनोभावे पालन केले.
ऐसे समरसें मंथन केलें । तेथ झडकरी काजा आलें ।
जे उज्जीवन जहालें । ज्ञानाग्नीचें ॥ १३३ ॥
जेव्हा त्यांनी अशा प्रकारे मनाचे मंथन केले, तेव्हा त्याचा तात्काळ परिणाम होऊन त्यांच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा दिवा उजळला.
पहिला ऋद्धिसिद्धीचा संभ्रमु । तो निवर्तोनि गेला धूमु ।
मग प्रगटला सूक्ष्मु । विस्फुलिंगु ॥ १३४ ॥
सुरुवातीला येणारा ऋद्धी-सिद्धीचा आणि मोहाचा सर्व संभ्रमरूपी धूर विरून गेला आणि त्यानंतर ज्ञानाची एक लहान पण अत्यंत तेजस्वी ठिणगी प्रकट झाली.
मन तयाचे मोकळें । तेचि पेटवण घातलें ।
जें यमदमीं हळुवारलें । आइतें होतें ॥ १३५ ॥
त्यांचे मन आता सर्व विचारांपासून मोकळे झाले होते. यम आणि नियमांच्या पालनाने आधीच शुद्ध व तयार झालेल्या मनाला आता केवळ या ज्ञानाचा स्पर्श करायचा बाकी होता.
तेणें सादुकपणें ज्वाळा समृद्धा । मग वासनांतराचिया समिधा ।
स्नेहेंसी नानाविधा । जाळिलिया ॥ १३६ ॥
त्या संयमाच्या शिस्तीमुळे ज्ञानाची ज्वाळा चांगलीच प्रज्वलित होते. मग साधक त्या पवित्र अग्नीमध्ये आपल्या मनातील विविध वासना आणि आसक्तींच्या समिधा स्नेहाने (प्रेमाने) अर्पण करून जाळून टाकतो.
तेथ सोहंमंत्रें दीक्षितीं । इंद्रियकर्मांचिया आहुती ।
तिये ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं । दिधलिया ॥ १३७ ॥
तिथे 'सोऽहम्' (मी तोच परब्रह्म आहे) या मंत्राची दीक्षा घेतलेले साधक आपल्या सर्व इंद्रियांच्या क्रियांची आहुती त्या प्रदीप्त झालेल्या ज्ञानरूपी अग्नीमध्ये देतात.
पाठीं प्राणक्रिचेनि स्रुवेनिशीं । पूर्णाहुती पडली हुताशीं ।
तेथ अवभृत समरसीं । सहजें जाहलें ॥ १३८ ॥
त्यानंतर प्राणाच्या हालचालीरूपी स्रुवेने (यज्ञपात्राने) त्या ज्ञानाग्नीमध्ये प्राणाची पूर्णाहुती पडते; आणि मग त्या समरसतेच्या आनंदात यज्ञ समाप्तीचे पावन स्नान (अवभृत स्नान) सहजपणे घडून येते.
मग आत्मबोधींचे सुख । जे संयमाग्नीचें हुतशेष ।
तोचि पुरोडाशु देख । घेतला तिहीं ॥ १३९ ॥
त्यानंतर इंद्रियांच्या निग्रहातून आणि संयमाच्या अग्नीतून उरलेला जो आत्मज्ञानाचा परम आनंद आहे, तोच यज्ञातील पवित्र प्रसाद (पुरोडाश) म्हणून ते साधक ग्रहण करतात.
एक ऐशिया इहीं यजनीं । मुक्त ते जाहले त्रिभुवनीं ।
या यज्ञक्रिया तरी आनानी । परि प्राप्य तें एक ॥ १४० ॥
अशा प्रकारच्या यज्ञांचे आचरण करून कित्येक साधक या तिन्ही लोकांत मुक्त झाले आहेत. जरी या यज्ञांच्या बाह्य पद्धती वेगवेगळ्या असल्या, तरी त्यांच्यापासून मिळणारे अंतिम साध्य (परमात्मा) एकच आहे.
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥
काही साधक द्रव्याचा त्याग करून द्रव्ययज्ञ करणारे आहेत, काही तपाचे आचरण करणारे तपोयज्ञी आहेत, काही अष्टांग योगाची साधना करणारे योगयज्ञी आहेत; तर काही कठीण व्रतांचे पालन करणारे संन्यासी वेदपठण रूप स्वाध्याययज्ञ आणि आत्मज्ञान मिळवण्याचा ज्ञानयज्ञ करणारे आहेत.
एक द्रव्ययज्ञु म्हणिपती । एक तपसामग्रिया निपजती ।
एक योगयागुही आहाती । जे सांगितले ॥ १४१ ॥
या जगात काही जण केवळ द्रव्याचा (संपत्तीचा) लोककल्याणासाठी त्याग करून द्रव्ययज्ञ करतात, काही जण तीव्र तपाचे आचरण करून तपोयज्ञ करतात, तर काही जण शास्त्रात सांगितलेला कठीण योगयज्ञ संपन्न करतात.
एकीं शब्दीं शब्दु यजिजे । तो वाग्यज्ञु म्हणिजे ।
ज्ञाने ज्ञेय गमिजे । तो ज्ञानयज्ञु ॥ १४२ ॥
काही साधक नामस्मरण आणि वेदांच्या पठणाने ईश्वराची आराधना करतात, ज्याला वाग्यज्ञ (वाणीचा यज्ञ) म्हणतात. तर काही जण शुद्ध आत्मज्ञानाने अंतिम सत्याला प्राप्त करून घेतात, ज्याला ज्ञानयज्ञ म्हटले जाते.
हें अर्जुना सकळ कुवाडें । जे अनुष्ठितां अतिसांकडे ।
परी जितेंद्रियासीचि घडे । योग्यतावशें ॥ १४३ ॥
हे अर्जुना! हे सर्व यज्ञमार्ग ऐकायला जरी कठीण वाटले आणि आचरणासाठी अत्यंत अवघड असले, तरी आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या जितेंद्रिय पुरुषांनाच त्यांच्या योग्यतेमुळे ते साध्य होतात.
ते प्रवीण तेथ भले । आणि योगसमृद्धी आथिले ।
म्हणोनि आपणपां तिहीं केले । आत्महवन ॥ १४४ ॥
ते साधक या मार्गात अत्यंत कुशल आणि योगविद्येने समृद्ध असतात; म्हणूनच त्यांनी स्वतःच्या आत्मस्वरूपामध्ये आपल्या अहंकाराचे यशस्वीपणे हवन केलेले असते.
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपाऽनं तथापरे ।
प्राणापानगति रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥
इतर काही साधक अपान वायूमध्ये प्राण वायूचे हवन करतात, तर काही प्राण वायूमध्ये अपान वायूचे हवन करतात. तसेच कित्येक जण प्राणायाम परायण होऊन प्राण आणि अपान या दोन्ही वायूंची गती रोखून धरतात (कुंभक करतात).
मग अपाग्नीचां मुखी । प्राणद्रव्यें देखी ।
हवन केलें एकीं । अभ्यासयोगें ॥ १४५ ॥
मग काही साधकांनी नियमित अभ्यासाच्या बळावर अपान वायूच्या अग्नीमध्ये आपल्या प्राणवायूचे समर्पण करून हवन केले आहे.
एकु अपानु प्राणीं अर्पिती । एक दोहींतेंही निरुंधिती ।
ते प्राणायामी म्हणिपती । पंडुकुमरा ॥ १४६ ॥
हे पांडुपुत्रा! काही जण अपान वायूला प्राणामध्ये विलीन करतात, तर काही जण या दोन्ही वायूंची गती पूर्णपणे रोखून धरतात; त्यांनाच योगशास्त्रात प्राणायाम करणारे साधक असे म्हणतात.
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥
दुसरे काही साधक आपला आहार मर्यादित (नियंत्रित) करून, प्राणांचे प्राणामध्येच हवन करतात. हे सर्व साधक यज्ञाचे मर्म जाणणारे असून, यज्ञाच्या आचरणाने त्यांचे सर्व पाप नष्ट झाले आहे.
एक वज्रयोगक्रमें । सर्वाहारसंयमें ।
प्राणीं प्राणु संभ्रमें । हवन करिती ॥ १४७ ॥
काही जण वज्रयोगाच्या कठीण मार्गाने आणि आपल्या आहारावर पूर्ण ताबा मिळवून, एका प्राणाचा दुसऱ्या प्राणामध्ये अत्यंत वेगाने लय करतात (हवन करतात).
ऐसे मोक्षकाम सकळ । समस्त हे यजनशीळ ।
जिहीं यज्ञद्वारा मनोमळ । क्षाळण केले ॥ १४८ ॥
हे सर्व मोक्षाची इच्छा बाळगणारे साधक यज्ञाचे आचरण करणारे आहेत; कारण त्यांनी या यज्ञमार्गाच्या सहाय्याने आपल्या मनातील सर्व मळ आणि दोष धुवून टाकले आहेत.
जया अविद्याजात जाळितां । जे उरलें निजस्वभावता ।
जेथ अग्नि आणि होता । उरेचिना ॥ १४९ ॥
मनातील सर्व अज्ञान आणि अविद्या जाळून टाकल्यावर, जे केवळ शुद्ध आणि मूळ आत्मस्वरूप उरते; जिथे शेवटी हवन करणारा (होता) आणि हवन करण्याचा अग्नी असा कोणताही भेद उरत नाही.
जेथ यजितयाचा कामु पुरे । यज्ञींचें विधान सरे ।
मागुते जेथूनि वोसरे । क्रियाजात ॥ १५० ॥
जिथे पोहोचल्यावर यज्ञ करणाऱ्याची सर्व इच्छा पूर्ण होते, यज्ञाचे सर्व नियम आणि विधी संपून जातात आणि जिथून पुढे सर्व प्रकारच्या व्यावहारिक क्रिया पूर्णपणे थांबतात.
विचार जेथ न रिगे । हेतु जेथ न निगे ।
जें द्वैतदोषसंगें । सिंपेचिना ॥ १५१ ॥
जिथे कोणत्याही विचाराला प्रवेश मिळत नाही, मनामध्ये कोणतीही अपेक्षा निर्माण होत नाही आणि ज्या शुद्ध स्वरूपाला द्वैताचा (भेदाचा) कोणताही दोष कधी स्पर्श करू शकत नाही.
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा! यज्ञातून उरलेले ज्ञानरूपी अमृत ग्रहण करणारे साधक सनातन परब्रह्माला प्राप्त होतात; परंतु जो मनुष्य कोणताही यज्ञ (त्याग किंवा कर्तव्यकर्म) करत नाही, त्याला हा व्यावहारिक लोकही सुखाचा ठरत नाही, मग परलोकाची तर गोष्टच दूर आहे.
ऐसें अनादिसिद्ध चोखट । जें ज्ञान यज्ञावशिष्ट ।
तें सेविती ब्रह्मनिष्ठ । ब्रह्माहंमंत्रे ॥ १५२ ॥
असे जे अनादी काळापासून चालत आलेले, अत्यंत शुद्ध आणि यज्ञातून उरलेले आत्मज्ञानरूपी अमृत आहे; त्याचे सेवन ब्रह्मनिष्ठ पुरुष 'मीच ब्रह्म आहे' या महामंत्राच्या भावनेने करतात.
ऐसे शेषामृते धाले । कीं अमर्त्यभावा आले ।
म्हणोनि ब्रह्म ते जहाले । अनायासे ॥ १५३ ॥
असे या ज्ञानरूपी अमृताचे सेवन करून जे पूर्णपणे तृप्त झाले, ते अमरत्वाला प्राप्त झाले; आणि म्हणूनच ते अगदी सहजपणे ब्रह्मरूप होऊन गेले.
येरां विरक्ति माळ न घालीचि । जयां संयमाग्नीची सेवा न घडेचि ।
जें योगयागु न करितीचि । जन्मले सांते ॥ १५४ ॥
याउलट, ज्यांना वैराग्याने कधी जवळ केलेच नाही, ज्यांच्याकडून कधी संयमरूपी अग्नीची सेवा घडलीच नाही आणि जे जन्माला येऊनही कधी कोणताही योगयाग करत नाहीत.
जयां ऐहिक धड नाहीं । तयांचें परत्र पुससी काई ।
म्हणोनि सांगों कां वांई । पंडुकुमरा ॥ १५५ ॥
हे पांडुपुत्रा! ज्यांचे हे ऐहिक (चालू) जीवनच सुखाचे किंवा कल्याणाचे ठरत नाही, त्यांच्या परलोकातील कल्याणाविषयी काय बोलावे? म्हणूनच त्यांच्याविषयी अधिक सांगण्यात काही अर्थ नाही.
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्षसे ॥ ३२ ॥
अशा प्रकारे अनेक प्रकारचे यज्ञ वेदांच्या मुखातून विस्ताराने सांगितले गेले आहेत. हे सर्व यज्ञ कर्मापासूनच जन्माला येतात, असे तू समज; हे तत्त्व जाणल्याने तू संसारबंधनातून मुक्त होशील.
ऐसे बहुतीं परीं अनेग । जे सांगितले तुज कां याग ।
ते विस्तारुनि वेदेंचि चांग । म्हणितले आहाती ॥ १५६ ॥
अशा प्रकारे जे अनेक प्रकारचे यज्ञ मी तुला सांगितले, ते स्वतः वेदांनीच अतिशय चांगल्या आणि सविस्तर रीतीने मांडले आहेत.
परि तेणें विस्तारें काय करावें । हेंचि कर्मसिद्ध जाणावें ।
येतुलेनि कर्मबंधु स्वभावें । पावेल ना ॥ १५७ ॥
परंतु त्या मोठ्या विस्तारात पडण्यापेक्षा, हे सर्व यज्ञ कर्मापासूनच निर्माण होतात हे तू पक्के जाणून घे; इतके समजल्याने तुला कर्माचे कोणतेही बंधन कधीही लागणार नाही.
श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञान् ज्ञानयज्ञः परंतप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥
हे परंतप अर्जुना! द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ अत्यंत श्रेष्ठ आहे; कारण हे पार्था! या जगातील संपूर्ण कर्मे शेवटी आत्मज्ञानामध्येच जाऊन संपतात (विलीन होतात).
अर्जुना वेदु जयांचे मूळ । जे क्रियाविशेषें स्थूळ ।
जयां नव्हाळियेचे फळ । स्वर्गसुख ॥ १५८ ॥
हे अर्जुना, ज्या यज्ञांचे मूळ वेदांमध्ये आहे, जे करायला बाह्य विधींमुळे मोठे आणि कठीण वाटतात आणि ज्यांच्या तात्कालिक आचरणाचे अंतिम फळ केवळ स्वर्गसुख मिळवणे हेच असते.
ते द्रव्यादियागु कीर होती । परी ज्ञानयज्ञाची सरी न पवती ।
जैशी तारातेजसंपत्ती । दिनकरापाशीं ॥ १५९ ॥
ते द्रव्यमय यज्ञ देखील महत्त्वाचे असतात, पण ते या महान ज्ञानयज्ञाची बरोबरी कधीही करू शकत नाहीत; ज्याप्रमाणे आकाशातील ताऱ्यांचे तेज तेजस्वी सूर्याच्या प्रकाशासमोर अगदी फिके पडते.
देखें परमात्मसुखनिधान । साधावया योगीजन ।
जें न विसंबिती अंजन । उन्मेषनेत्रीं ॥ १६० ॥
हे पाहा, त्या परमात्म्याच्या परम सुखाचा शोध घेण्यासाठी सर्व योगीजन आपल्या ज्ञानरूपी डोळ्यांमध्ये या आत्मबोधाचे अंजन घालण्यास कधीही विसरत नाहीत.
जें धांवतया कर्माची लाणी । नैष्कर्म्यबोधाची खाणी ।
जें भुकेलिया धणी । साधनाची ॥ १६१ ॥
जे धावणाऱ्या कर्माचा शेवट करणारे आहे, कर्माच्या पलीकडच्या ज्ञानाची खाण आहे आणि मोक्षाची भूक लागलेल्या साधकांसाठी जी साधनांची अंतिम तृप्ती आहे.
जेथ प्रवृत्ति पांगुळ जाहली । तर्काची दिठी गेली ।
जेणें इंद्रिये विसरलीं । इंद्रियसंगु ॥ १६२ ॥
जिथे पोहोचल्यावर माणसाची प्रवृत्ती (धावपळ) थांबते, बुद्धीचा तर्क संपून जातो आणि ज्याच्या स्पर्शाने इंद्रिये बाह्य विषयांचा उपभोग घेणे कायमचे विसरून जातात.
मनाचे मनपण गेलें । जेथ बोलाचे बोलपण ठेलें ।
जयामाजि सांपडलें । ज्ञेय दिसें ॥ १६३ ॥
जिथे मनाचा चंचलपणा नष्ट होतो, बोलण्याची ताकद संपते आणि ज्याच्या अथांग स्वरूपामध्ये जाणून घेण्यासारखे अंतिम सत्य (ज्ञेय) पूर्णपणे सापडते.
जेथ वैराग्याचा पांगु फिटे । विवेकाचाही सोसु तुटे ।
जेथ न पाहता सहज भेटे । आपणपें ॥ १६४ ॥
जिथे पोहोचल्यावर वैराग्याची धडपड थांबते, विवेकाचा आटापिटा संपतो आणि कोणतीही धडपड न करता स्वतःचे मूळ आत्मस्वरूप अगदी सहजपणे भेटते.
तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥
ते ज्ञान जर तुला मिळवायचे असेल, तर तू तत्त्वज्ञानी संतांना शरण जा, त्यांना साष्टांग नमस्कार कर, नम्रतेने प्रश्न विचार आणि त्यांची मनापासून सेवा कर; ते तत्त्वदर्शी ज्ञानी तुला त्या परम ज्ञानाचा उपदेश करतील.
तें ज्ञान पैं गा बरवें । जरी मनीं आथि आणावें ।
तरी संतां यां भजावें । सर्वस्वेंशीं ॥ १६५ ॥
ते अतिशय श्रेष्ठ ज्ञान जर तुला तुझ्या अंतःकरणात साठवून ठेवायचे असेल, तर तू त्या आत्मज्ञानी संतांची संपूर्ण मनोभावे सेवा कर.
जे ज्ञानाचा कुरुठा । तेथ सेवा हा दारवंटा ।
तू स्वाधीन करी सुभटा । वोळगोनी ॥ १६६ ॥
हे थोर योद्ध्या अर्जुना! संतांचे निवासस्थान हेच ज्ञानाचे मूळ घर आहे आणि त्यांची सेवा करणे हा त्या घरात प्रवेश करण्याचा मुख्य दरवाजा आहे; तो दरवाजा तू त्यांच्या सेवेने आपल्या स्वाधीन करून घे.
तरी तनुमनुजीवें । चरणासी लागावें ।
आणि अगर्वता करावें । दास्य सकळ ॥ १६७ ॥
म्हणूनच तू आपले शरीर, मन आणि प्राण अर्पण करून त्यांच्या चरणांशी लीन व्हावे आणि कोणताही अहंकार न बाळगता त्यांचे सर्व प्रकारचे दास्य (सेवा) करावे.
मग अपेक्षित जें आपुलें । तेंही सांगती पुसिलें ।
जेणे अंतःकरण बोधलें । संकल्पा न येत ॥ १६८ ॥
मग तू नम्रतेने विचारल्यावर ते तुला तुझ्या हिताची गोष्ट सांगतील; ज्या ज्ञानाने तुझे अंतःकरण इतके तृप्त होईल की तुझ्या मनात पुन्हा कधीही कोणताही संशय किंवा संकल्प निर्माण होणार नाही.
यज् ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पांडव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥
हे पांडवा! जे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर तू पुन्हा अशा मोहात पडणार नाहीस; आणि ज्या ज्ञानाच्या प्रकाशात तू सर्व प्राण्यांना प्रथम स्वतःमध्ये आणि नंतर माझ्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपामध्ये एकरूप झालेले पाहशील.
जयाचेनि वाक्यउजिवडें । जाहलें चित्त निधडें ।
ब्रह्माचेनि पाडे । निःशंकु होय ॥ १६९ ॥
संतांच्या उपदेशाच्या प्रकाशाने ज्याचे मन निर्भय आणि स्थिर झाले आहे, तो थेट परब्रह्माच्या पातळीवर जाऊन पूर्णपणे संशयरहित होतो.
ते वेळीं आपणपेया सहितें । इये अशेषेंही भूतें ।
माझां स्वरूपीं अखंडितें । देखसी तूं ॥ १७० ॥
त्या वेळी तू स्वतःसह या जगातील सर्व प्राण्यांना माझ्याच मूळ स्वरूपामध्ये अखंडपणे सामावलेले पाहशील.
ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल । तैं मोहांधकारू जाईल ।
जैं गुरुकृपा होईल । पार्था गा ॥ १७१ ॥
हे पार्था! जेव्हा तुझ्यावर सद्गुरूंची कृपा होईल, तेव्हा तुझ्या अंतःकरणात हा ज्ञानाचा प्रकाश पडेल आणि मनातील मोहाचा सर्व अंधार कायमचा नष्ट होईल.
अपि चेदसी पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ॥
जरी तू सर्व पापी लोकांपेक्षाही अधिक पाप करणारा महापापी असलास, तरीही तू या सर्व ज्ञानरूपी नौकेच्या (होडीच्या) सहाय्याने पाप रूपी समुद्राला सहजपणे पार करून जाशील.
जरी कल्मषांचा आगरु । तूं भ्रांतीचा सागरु ।
व्यामोहाचा डोंगरु । होऊनि अससी ॥ १७२ ॥
जरी तू सर्व पापांचे माहेरघर असलास, संशयाचा अथांग समुद्र असलास किंवा अज्ञानाचा मोठा डोंगर झाला असलास...
तर्ही ज्ञानशक्तीचेनि पाडें । हें आघवेंची गा थोकडें ।
ऐसे सामर्थ्य असे चोखडें । ज्ञानी इये ॥ १७३ ॥
तरीही या आत्मज्ञानाच्या सामर्थ्यासमोर हे सर्व दोष अगदी लहान आणि क्षुल्लक ठरतील; कारण या पवित्र ज्ञानात एवढी मोठी शक्ती सामावलेली आहे.
देखें विश्वभ्रमाजैसा । जो अमूर्ताचा कवर्डसा ।
तो जयाचिया प्रकाशा । पुरेचिना ॥ १७४ ॥
हे पाहा, या संपूर्ण जगाचा जो भास आहे, तो या निराकार आत्मस्वरूपाच्या केवळ एका किरणासारखा आहे; त्या प्रकाशासमोर दुसरा कोणताही अंधार टिकूच शकत नाही.
तया कायसें हें मनोमळ । हें बोलतांचि अति किडाळ ।
नाहीं येणें पाडें हे ढिसाळ । दुजें जगीं ॥ १७५ ॥
मग अशा श्रेष्ठ ज्ञानासमोर मनातील मळ किंवा पापाची काय कथा? त्याचे नाव घेणेही योग्य नाही; कारण या जगात ज्ञानाएवढे सामर्थ्यशाली आणि शुद्ध दुसरे काहीच नाही.
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ३७ ॥
हे अर्जुना! ज्याप्रमाणे प्रज्वलित झालेला अग्नी सर्व लाकडांना जळवून भस्म करून टाकतो, त्याचप्रमाणे ज्ञानरूपी अग्नी मानवाची सर्व संचित आणि क्रियमाण कर्मे पूर्णपणे भस्म करून टाकतो.
सांगे भुवनत्रयाची काजळी । जे गगनामाजि उधवली ।
तिये प्रळयींचे वाहुटळी । काय अभ्र पुरे ॥ १७६ ॥
मला सांग, प्रलयकाळाच्या सुसाट वादळामध्ये आकाशात उडालेले ढग कधी टिकू शकतात का? किंवा प्रळयकाळच्या त्या महाभयंकर वाऱ्यासमोर ढगांचे अस्तित्व काय कामाचे?
कीं पवनाचेनि कोंपें । पाणियेंचि जो पळिपें ।
तो प्रळयानळु दडपे । तृणें काष्ठे काइ ॥ १७७ ॥
किंवा जो प्रलयकाळचा अग्नी वाऱ्याच्या जोराने थेट पाण्यालाही जाळून टाकतो, तो कोरड्या गवताने किंवा लाकडांनी कधी शांत केला जाऊ शकतो का? ते लाकूड तर त्याला अधिकच भडकवणार.
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
या जगात ज्ञानासारखे पवित्र दुसरे काहीही नाही. ते ज्ञान तो साधक स्वतःच योगाच्या साधनेने सिद्ध झाला की, योग्य काळ आल्यावर आपल्या अंतःकरणात प्राप्त करून घेतो.
म्हणोनि असे हें न घडे । तें विचारितांचि असंगडे ।
पुढती ज्ञानाचेनि पाडें । पवित्र न दिसे ॥ १७८ ॥
म्हणूनच कर्माचे बंध ज्ञान नष्ट करू शकत नाहीत असे कधीच घडत नाही; सखोल विचार केला तर या जगात ज्ञानाच्या तोडीचे पवित्र आणि शुद्ध काहीच आढळत नाही.
एथ ज्ञान हें उत्तम होये । आणिकही एक तैसें के आहे ।
जैसें चैतन्य कां नोहे । दुसरे गा ॥ १७९ ॥
या विश्वात ज्ञान हेच सर्वात श्रेष्ठ आणि पवित्र आहे; त्याच्यासारखे दुसरे काही असणे शक्यच नाही, ज्याप्रमाणे संपूर्ण जगात दुसऱ्या चैतन्याचे अस्तित्त्व असूच शकत नाही.
या महातेजाचेनि कसें । जरी चोखाळु प्रतिबिंब दिसे ।
कां गिंवसिलें गिंवसे । आकाश हें ॥ १८० ॥
ज्याप्रमाणे आकाशात आकाशाचेच प्रतिबिंब शोधावे लागेल, किंवा आकाशाला कशाने वेढायचे असेल तर आकाशानेच वेढावे लागेल; तसेच ज्ञानाची तुलना फक्त ज्ञानाशीच होऊ शकते.
ना तरी पृथ्वीचेनि पाडें । कांटाळें जरी जोडे ।
तरी उपमा ज्ञानी घडे । पंडुकुमरा ॥ १८१ ॥
किंवा हे पांडुपुत्रा! जर पृथ्वीला तोलण्यासाठी पृथ्वीएवढेच दुसरे वजन मिळाले, तरच या ज्ञानाची उपमा दुसऱ्या कशाला तरी देता येईल.
म्हणूनी बहुतीं परीं पाहतां । पुढतपुढती निर्धारिता ।
हे ज्ञानाची पवित्रता । ज्ञानींचि आथि ॥ १८२ ॥
म्हणूनच अनेक प्रकारे शोध घेऊन आणि वारंवार पडताळून पाहिले तरी एकच निष्कर्श निघतो की, ज्ञानाची पवित्रता फक्त ज्ञानाच्याच ठिकाणी आहे.
जरी अमृताचि चवी निवडिजे । तरी अमृतासारखी म्हणिजे ।
तैसें ज्ञान हें उपमिजे । ज्ञानेसींचि ॥ १८३ ॥
जर अमृताच्या चवीची तुलना करायची असेल, तर ती अमृतासारखीच गोड आहे असे म्हणावे लागेल; तसेच या ज्ञानाची उपमा केवळ ज्ञानाशीच दिली जाऊ शकते.
आतां यावरि जे बोलणे । ते वायां वेळु फेडणें ।
तंव सांचचि जी हे पार्थु म्हणे । जें बोलत असां ॥ १८४ ॥
आता यापेक्षा अधिक सांगणे म्हणजे केवळ वेळ घालवण्यासारखे आहे. त्यावर अर्जुन म्हणाला, हे देवा! तू जे सांगत आहेस ते अगदी शंभर टक्के सत्य आहे.
परि तेंचि ज्ञान केवीं जाणावें । ऐसें अर्जुनें जंव पुसावें ।
तंव तें मनोगत देवें । जाणितलें ॥ १८५ ॥
परंतु 'ते ज्ञान मी कसे प्राप्त करू?' असे विचारण्याची इच्छा अर्जुनाच्या मनात निर्माण झाली, तोच भगवंताने त्याच्या मनातील भाव आधीच ओळखला.
मग म्हणतसे किरीटी । आतां चित्त देयीं गोठी ।
सांगेन ज्ञानाचिये भेटी । उपाय तुज ॥ १८६ ॥
मग भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, हे किरीटी अर्जुना! आता मी जे सांगतो त्याकडे नीट लक्ष दे; मी तुला ते पवित्र ज्ञान मिळवण्याचे प्रत्यक्ष उपाय सांगतो.
श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परांशान्ति मचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
ज्याच्या अंगी पूर्ण श्रद्धा आहे, जो ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी तत्पर (दक्ष) आहे आणि ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, असा मनुष्य ज्ञान प्राप्त करतो; आणि ज्ञान मिळाल्यावर तो अगदी कमी वेळात परम शांतीला प्राप्त होतो.
तरी आत्मसुखाचिया गोडिया । विटे जो कां सकळ विषयां ।
जयां ठायीं इंद्रियां । मानु नाही ॥ १८७ ॥
जो आत्मसुखाच्या गोडीमुळे संसारातील सर्व वासना आणि विषयांना कंटाळला आहे आणि ज्याच्या शरीरात इंद्रियांना स्वैर वागण्याची अजिबात मुभा नाही.
जो मनाचि चाड न सांगे । जो प्रकृतीचे केलें नेघे ।
जो श्रद्धेचेनि संभोगें । सुखिया जाहला ॥ १८८ ॥
जो आपल्या मनाच्या निरर्थक इच्छांचे ऐकत नाही, मायेच्या खेळात अडकत नाही आणि जो मनातील शुद्ध श्रद्धेच्या बळावर कायम सुखी व समाधानी राहतो.
तयातेंचि गिंवसित । हेंहें ज्ञान पांवे निश्चित ।
जयामाजि अचुंबित । शांति असे ॥ १८९ ॥
अशा अत्यंत श्रद्धाळू पुरुषाचा शोध घेत हे ज्ञान स्वतः त्याच्याकडे चालत येते; ज्या ज्ञानाच्या गर्भात कधीही न भंग पावणारी शांती वसलेली असते.
तें हृदयीं प्रतिष्ठे । आणि शांतीचा अंकुर फुटे ।
मग विस्तार बहु प्रकटे । आत्मबोधाचा ॥ १९० ॥
ते ज्ञान अंतःकरणात स्थिर होताच तिथे परम शांतीचा सुंदर अंकुर फुटतो आणि त्यानंतर त्याच्या मनात आत्मबोधाचा (ज्ञानाचा) प्रचंड विस्तार होतो.
मग जेऊति वास पाहिजे । तेऊति शांतीचि देखिजे ।
तेथ अपारा पारु नेणिजे । निर्धारितां ॥ १९१ ॥
मग तो ज्या ज्या दिशेला बघेल, तिथे त्याला केवळ शांतीच अनुभवायला मिळते; अशा अथांग शांतीचा पार शोधूनही कोणाला कधी सापडत नाही.
ऐसा हा उत्तरोत्तरु । ज्ञानबीजाचा विस्तारु ।
सांगता असे अपारु । परि असो आतां ॥ १९२ ॥
असा हा ज्ञानरूपी बीजाचा महिमा आणि त्याचा उत्तरोत्तर होणारा विस्तार अत्यंत अथांग आहे; परंतु आता हा विषय इथेच थांबूयात.
अज्ञाश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४० ॥
जो मनुष्य अज्ञानी आहे, ज्याच्या मनात श्रद्धा नाही आणि जो नेहमी संशय घेणारा आहे, त्याचा नक्कीच विनाश होतो; अशा संशयी माणसाला हा चालू जगतातील आनंद मिळत नाही आणि परलोकातील सुखही मिळत नाही.
ऐकें जया प्राणियाचां ठायीं । इया ज्ञानाची आवडी नाहीं ।
तयाचें जियालें म्हणों काई । वरी मरण चांग ॥ १९३ ॥
हे ऐक, ज्या मनुष्याच्या मनामध्ये या पवित्र ज्ञानाची थोडीही आवड नाही, त्याच्या जगण्याला काय अर्थ? त्यापेक्षा त्याचे मरणच अधिक चांगले म्हणावे लागेल.
शून्य जैसें गृह । कां चैतन्येंवीण देह ।
तैसें जीवित तें संमोह । ज्ञानहीना ॥ १९४ ॥
ज्याप्रमाणे माणसाशिवाय रिकामे घर निरुपयोगी असते किंवा चैतन्याशिवाय (प्राणाशिवाय) देह प्रेत बनतो; तसेच ज्ञान नसलेल्या माणसाचे आयुष्य केवळ संभ्रमाने भरलेले असते.
अथवा ज्ञान कीर आपु नोहे । परी ते चाड एकी जरी वाहे ।
तरी तेथ जिव्हाळा कांही आहे । प्राप्तीचा पैं ॥ १९५ ॥
समजा, एखाद्याला लगेच ज्ञान मिळाले नाही तरी चालेल; पण त्याच्या मनात जर ते ज्ञान मिळवण्याची तीव्र इच्छा असेल, तरीही त्याच्या उद्धाराची काहीतरी आशा उरते.
वांचूनि ज्ञानाची गोठी कायसी । परी ते आस्थाही न धरी मानसीं ।
तरी तो संशयरूप हुताशीं । पडिला जाण ॥ १९६ ॥
पण ज्ञानाची प्राप्ती तर दूरच राहिली, ज्याच्या मनात त्याविषयी साधी आस्था किंवा ओढही नाही, तो मनुष्य संशयरूपी भयंकर अग्नीमध्ये जळून खाक झाला आहे असे तू समज.
जे अमृतही परि नावडे । ऐसें सावियाचि आरोचकु जैं पडे ।
तैं मरण आले आले असे फुडें । जाणों ये कीं ॥ १९७ ॥
ज्याप्रमाणे आजारी माणसाला अमृतही आवडत नाही आणि त्याला अन्नाची पूर्ण चव जावून तीव्र नावड निर्माण होते, तेव्हा त्याचे मरण अगदी जवळ आले आहे हे स्पष्ट समजते.
तैसा विषयसुखें रंजे । जो ज्ञानेंसींचि माजे ।
तो संशये अंगीकारिजे । एथ भ्रांति नाहीं ॥ १९८ ॥
त्याचप्रमाणे जो केवळ संसाराच्या विषयात रमतो आणि ज्ञानाचा तिरस्कार करतो, त्याला संशयाने पूर्णपणे गिळले आहे; यात शंका नाही.
मग संशयी जरी पडला । तरी निभ्रांत जरी नासला ।
ति ऐहिकपरत्रा मुकला । सुखासी गा ॥ १९९ ॥
आणि जो मनुष्य एकदा का या संशयाच्या जाळ्यात पडला की तो पूर्णपणे नष्ट झालाच समज; कारण तो या लोकातील आणि परलोकातील सर्व सुखांना कायमचा मुकतो.
जया काळज्वरु आंगी बाणे । तो शीतोष्णें जैशीं नेणे ।
आगी आणि चांदिणें । सरिसेंचि मानी ॥ २०० ॥
ज्याच्या अंगात मृत्यूचा ताप (काळज्वर) भरतो, त्याला उष्ण काय आणि थंड काय हे कळत नाही; तो जळणारी आग आणि थंडगार चांदणे या दोन्ही गोष्टी सारख्याच मानतो.
तैसे साच आणि लटिकें । विरुद्ध आणि निकें ।
संशयी तो नोळखे । हिताहित ॥ २०१ ॥
त्याचप्रमाणे संशयी माणसाला खरे काय आणि खोटे काय, काय वाईट आणि काय चांगले, यातला फरक समजत नाही. त्याला आपले हित कशात आहे हे कधीच ओळखता येत नाही.
हा रात्रिदिवसु पाहीं जैसा । जात्यंधा ठाउवा नाहीं ।
तैसे संशयीं असतां काहीं । मना न ये ॥ २०२ ॥
ज्याप्रमाणे जन्मांध माणसाला दिवस आणि रात्र यातला फरक कधीही समजत नाही; तसेच ज्याच्या मनात संशय भरला आहे, त्याला कोणतीही चांगली गोष्ट कधी पटत नाही.
म्हणऊनि संशयाहुनि थोर । आणिक नाही पाप घोर ।
हा विनाशाची वागुर । प्राणियासी ॥ २०३ ॥
म्हणूनच या संशयापेक्षा मोठे आणि भयंकर पाप जगात दुसरे कोणतेही नाही; हा संशय म्हणजे मनुष्याला विनाशाकडे नेणारे एक मोठे जाळे आहे.
येणें कारणे तुवा त्यजावा । आधी हाचि एकु जिणावा ।
जो ज्ञानाचिया अभावा - । माजी असे ॥ २०४ ॥
याच कारणासाठी तू या संशयाचा त्याग केला पाहिजे आणि सर्वात आधी या शत्रूवर विजय मिळवला पाहिजे; कारण हा संशय ज्ञानाच्या अभावातूनच जन्माला येतो.
जैं अज्ञानाचे गडद पडे । तैं हा बहुवस मनीं वाढे ।
म्हणोनि सर्वथा मागु मोडे । विश्वासाचा ॥ २०५ ॥
जेव्हा अज्ञानाचा गडद अंधार मनावर पसरतो, तेव्हा हा संशय मनात खूप वाढू लागतो आणि त्यामुळे मनातील श्रद्धेचा आणि विश्वासाचा मार्ग पूर्णपणे बंद होतो.
हृदयी हाचि न समाये । बुद्धींते गिंवसूनि ठाये ।
तेथ संशयात्मक होये । लोकत्रय ॥ २०६ ॥
जेव्हा हा संशय हृदयात मावेनासा होतो आणि संपूर्ण बुद्धीला ग्रासून टाकतो, तेव्हा त्या संशयी माणसाला तिन्ही लोकांत कुठेही शांतता किंवा सुख मिळत नाही.
योगसंन्यस्तकर्माणि ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवंतं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥ ४१ ॥
हे धनंजया अर्जुना! ज्याने कर्मयोगाच्या आचरणाने आपल्या सर्व कर्मांचे ईश्वराला समर्पण केले आहे, ज्याचे सर्व संशय आत्मज्ञानाने नष्ट झाले आहेत, अशा आत्मनिष्ठ (सावध) पुरुषाला कर्माची कोणतीही बंधने कधीही बांधू शकत नाहीत.
ऐसे जरी थोरावे । तरी उपायें एकें आंगवे ।
जरी हाती होय बरवें । ज्ञानखड्ग ॥ २०७ ॥
हा संशयरूपी शत्रू जरी खूप मोठा आणि बलवान झाला असला, तरी एका उपायाने त्याला हरवणे शक्य आहे; जर आपल्या हातामध्ये आत्मज्ञानाचे धारदार तलवार असेल...
तरी तेणें ज्ञानशस्त्रें तिखटें । निखळु हा निवटे ।
मग निःशेष खता फिटे । मानसींचा ॥ २०८ ॥
तर त्या तीक्ष्ण ज्ञानरूपी तलवारीने या संशयाचा समूळ नाश करता येतो; आणि मग मनातील सर्व प्रकारचा संशय किंवा भीती कायमची नाहीशी होते.
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
म्हणूनच हे भरतकुलोत्पन्न अर्जुना! अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेल्या या संशयाला तू आत्मज्ञानाच्या तलवारीने कापून टाक, समत्व बुद्धीरूप योगाचा आश्रय घे आणि युद्धासाठी उभा राहा.
याकारणे पार्था । उठीं वेगीं वरौता ।
नाशु करोनि हृदयस्था । संशयासी ॥ २०९ ॥
याच कारणासाठी हे पार्था! तू लवकर उठ आणि आपल्या मनातील या संशयाचा नाश करून कर्तव्यासाठी सज्ज हो.
ऐसे सर्वज्ञानाचा बापु । जो कृष्ण ज्ञानदीपु ।
तो म्हणतसे सकृपु । ऐकें राया ॥ २१० ॥
(संजय धृतराष्ट्राला म्हणाला) हे राजा धृतराष्ट्रा ऐक! सर्व ज्ञानाचे माहेरघर आणि ज्ञानाचा दिवा असणारे भगवान श्रीकृष्ण अत्यंत दयाळू अंतःकरणाने अर्जुनाला असे सांगत आहेत.
तंव या पूर्वापर बोलाचा । विचारुनि कुमरु पंडूचा ।
कैसा प्रश्नु हन अवसरींचा । करिता होईल ॥ २११ ॥
त्या वेळी भगवंतांचे हे सर्व बोलणे ऐकून आणि त्यावर विचार करून, तो पांडुपुत्र अर्जुन या प्रसंगाला अनुसरून कसा योग्य प्रश्न विचारणार आहे ते आता पुढे ऐका.
ते कथेची संगति । भावाची संपत्ति ।
रसाचि उन्नति । म्हणिपेल पुढां ॥ २१२ ॥
त्यापुढील कथेचा सुंदर संदर्भ, त्यातील भक्तीचा समृद्ध भाव आणि रसांची निर्मिती मी आता पुढे सांगणार आहे.
जयाचिया बरवेपणीं । कीजे आठां रसांची ओवाळणी ।
सज्जनाचिये आयणी । विसांवा जगी ॥ २१३ ॥
ज्या कथेच्या अद्भूत गोडव्यावरून इतर सर्व रस ओवाळून टाकावेत असे वाटते; आणि जी कथा या जगात सर्व सज्जन लोकांच्या मनाला विश्रांती देणारी आहे.
तो शांतुचि अभिनवेल । ते परियेसा मऱ्हाठे बोल ।
जे समुद्राहूनि खोल । अर्थभरित ॥ २१४ ॥
ती शांत रसाने नटलेली कथा मराठी भाषेतील अत्यंत सोप्या शब्दांत प्रकट होईल; जी भाषा ऐकायला साधी वाटली तरी जिचा अर्थ समुद्रापेक्षाही अथांग आणि खोल आहे.
जैसें बिंब तरी बचकें एवढें । परि प्रकाशा त्रैलोक्य थोकडें ।
शब्दाची व्याप्ती तेणें पाडें । अनुभवावी ॥ २१५ ॥
ज्याप्रमाणे सूर्याचे बिंब दिसायला तळहाताएवढे लहान दिसते, परंतु त्याच्या प्रकाशाने संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून उरते; तसेच या मराठी शब्दांमधील अथांग अर्थाची व्याप्ती तुम्ही अनुभवावी.
ना तरी कामितयाचिया इच्छा । फळे कल्पवृक्षु जैसा ।
बोल व्यापकु होय तैसा । तरी अवधान द्यावे ॥ २१६ ॥
किंवा ज्याप्रमाणे इच्छा करणाऱ्या माणसाच्या इच्छेनुसार कल्पवृक्ष फळे देतो, तसेच हे बोल देखील तुमच्या श्रद्धेनुसार तुम्हाला अथांग ज्ञान देतील; म्हणून तुम्ही इकडे पूर्ण लक्ष द्यावे.
हें असो काय म्हणावें । सर्वज्ञु जाणतीं स्वभावें ।
तरी निकें चित्त द्यावें । हें विनंती माझी ॥ २१७ ॥
आता यापेक्षा अधिक काय बोलावे? आपण सर्वजण स्वतःच सुजाण आणि सर्वज्ञ आहात; तरीही माझ्या या विनंतीचा मान ठेवून आपण या कथेला आपले चित्त द्यावे.
जेथ साहित्य आणि शांति । हे रेखा दिसे बोलती ।
जैसी लावण्यगुणकुळवती । आणि पतिव्रता ॥ २१८ ॥
या कथेत साहित्याचा गोडवा आणि शांत रसाची शुद्धता अशी एकत्र दिसून येईल; जणू एखादी अत्यंत सुंदर, सुविद्य, कुलवान आणि तितकीच पतिव्रता स्त्री असावी.
आधींचि साखर आवडे । आणि तेचि जरी ओखदीं जोडे ।
तरी सेवावी ना कां कोडें । नावानावा ॥ २१९ ॥
आपल्याला साखर आधीच खूप आवडते, आणि तीच साखर जर औषध म्हणून मिळाली, तर ती आपण अधिक आवडीने आणि आनंदाने ग्रहण करू की नाही?
सहजे मलयानिळु मंद सुगंधु । तया अमृताचा होय स्वादु ।
आणि तेथेंचि जोडे नादु । जरी दैवगत्या ॥ २२० ॥
तसेच, मंद सुवासिक वाहणारा वारा असावा, त्याला अमृताची अप्रतिम चव असावी आणि त्यातच दैवयोगाने एखादा गोड संगीताचा सूरही मिसळावा.
तरी स्पर्शें सर्वांग निववी । स्वादें जिव्हेतें नाचवी ।
तेवीचि कानाकरवीं । म्हणवी बापु माझा ॥ २२१ ॥
तर तो वारा आपल्या स्पर्शाने संपूर्ण शरीराला शांत करेल, चवीने जिभेला तृप्त करेल आणि कानांनाही अलौकिक आनंद देईल; तसेच या निरूपणाचे सुख आहे.
तैसे कथेचें इये ऐकणें । एक श्रवणासि होय पारणें ।
मग संसारदुःख मूळवणें । विकृतीविणें ॥ २२२ ॥
तसेच या कथेचे श्रवण करणे म्हणजे कानांसाठी सुखाचे पारणेच आहे; ज्याच्यामुळे मनाला कोणताही त्रास न होता या संसारातील सर्व दुःखांचा नाश होतो.
जरी मंत्रेचि वैरी मरे । तरी वायांचि कां बांधावीं कटारें ।
रोग जाये दुधें साखरे । तरी निंब(?) कां पियावा ॥ २२३ ॥
जर केवळ मंत्रोच्चारानेच शत्रू नष्ट होत असेल, तर कमरेला उगाचच तलवार कशाला बांधायची? आणि जर आजार दूध-साखरेने बरा होत असेल, तर कडू लिंबाचा रस पिण्याची काय गरज?
तैसा मनाचा मारु न करितां । आणि इंद्रियां दुःख न देतां ।
एथ मोक्षु असे आयता । श्रवणाचिमाजी ॥ २२४ ॥
त्याचप्रमाणे मनावर जबरदस्ती न करता आणि इंद्रियांना कोणताही त्रास न देता, केवळ या कथेच्या श्रवणाने मोक्षाचे परम सुख अगदी सहजपणे प्राप्त होते.
म्हणोनि आथिलिया आराणुका । गीतार्थु हा निका ।
ज्ञानदेवो म्हणे आइका । निवृत्तीदासु ॥ २२५ ॥
म्हणूनच निवृत्तीनाथांचे दास असणारे संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, तुमच्या फावल्या वेळेत तुम्ही हा अत्यंत सुंदर असणारा गीता-ज्ञानेश्वरीचा अर्थ शांतपणे ऐकून घ्यावा.