शिवपुराणातील रुद्र संहितेतील ही कथा स्त्रीशक्तीच्या पवित्रतेची, तपश्चर्येची आणि ध्येयनिष्ठेची परमोच्च सीमा दाखवणारी आहे. मागील भाग संध्या व कामदेवाचे प्राकट्य कथा (भाग १) मध्ये आपण पाहिले की, कामदेवाच्या बाणांमुळे ब्रह्माजी आणि त्यांच्या ऋषीपुत्रांच्या मनात संध्येविषयी कामविकार उत्पन्न झाला.
या प्रसंगाने अत्यंत व्यथित झालेली संध्या स्वतःच्या शरीराचा त्याग करण्याचा आणि या विश्वात "जन्मतः कोणीही जीव कामसक्त होऊ नये" अशी कठोर मर्यादा प्रस्थापित करण्याचा संकल्प करते. तिने चंद्रभाग पर्वतावर जाऊन तब्बल चार युगे केलेली अचल तपश्चर्या, महर्षी वशिष्ठांनी दिलेला शिवमंत्र आणि भगवान शंकराने प्रकट होऊन दिलेले अमर वरदान यांचा संपूर्ण सविस्तर इतिहास आपण या लेखात जाणून घेणार आहोत.
"माझ्या शरीरामुळे जर पितृ-बंधूंच्या मनात विकृती निर्माण झाली असेल, तर हे शरीर प्रायश्चित्त म्हणून अग्नीला अर्पण करेन; परंतु त्यापूर्वी चराचरातील जीवांसाठी कामाची मर्यादा ठरवून देईन." — संध्येची अमर प्रतिज्ञा.
🏔️ संध्येची भीषण प्रतिज्ञा आणि महर्षी वशिष्ठांची अनुग्रह दीक्षा
मदनाच्या विवाहानंतर सर्व देव आणि ऋषी निघून गेल्यावर संध्या एकटी राहिली. ती स्वतःशीच विचार करू लागली, *"ज्या शरीरामुळे माझ्या पित्याच्या व भावांच्या मनात विकृती निर्माण झाली, त्या शरीराचा मला काय उपयोग? यापुढे या भूमंडलावर जन्म घेणारा कोणताही जीव जन्मतः कामसक्त होऊ नये, अशी मर्यादा मी तपाच्या बळावर घालून देईन आणि मगच वेद मार्गाने देहत्याग करेन."*
असा ठाम निश्चय करून ती चंद्रभाग पर्वतावर (जिथून चंद्रभागा नदी उगम पावते) निघून गेली. तिचे मनोगत ओळखून ब्रह्माजींच्या आज्ञेने महर्षी वशिष्ठ ब्रह्मचाऱ्याचे रूप घेऊन तिथे पोहोचले. त्यांनी बृहल्लोहित सरोवराकाठी संध्येला शिवउपासनेची दीक्षा दिली— *"हे भद्रे! तू 'ॐ शंकराय नमः ॐ' या मंत्राचा जप कर. मौन धारण करून स्नान व शिवपूजन कर, महादेव तुझा उद्देश नक्की पूर्ण करतील."*
🔥 चंद्रभाग पर्वतावर ४ युगांची तपश्चर्या व शंकरांचे प्राकट्य
तपस्वी वेष धारण करून संध्येने वशिष्ठांनी दिलेल्या मंत्राचा अखंड जप सुरू केला. अशा प्रकारे चार युगे लोटली. तिच्या या अचल आणि कठोर तपाने भगवान सांबसदाशिव अत्यंत प्रसन्न झाले. तिचे ध्यान पूर्ण होताच साक्षात महादेव तिच्यासमोर प्रकट झाले.
साक्षात शंकरांचे प्राकट्य आणि संध्येला दिलेली दिव्य दृष्टी:
परमेश्वराचे दर्शन होताच संध्येची मती कुंठित झाली. तिची चिंता ओळखून भगवान शंकराने तिच्या हृदयात प्रवेश करून तिला दिव्य ज्ञान, दिव्य वाणी आणि दिव्य दृष्टी प्रदान केली.
दिव्य वाणी प्राप्त होताच संध्येने स्तवन केले— *"हे जगदीश्वरा! मी अज्ञानी आहे, मला जशी जमली तशी सेवा केली आहे, ती स्वीकारून माझ्यावर कृपा करा."* तिचे नम्र शब्द ऐकून भक्ताभिमानी महादेव द्रवले आणि तिला इच्छित वर मागण्यास सांगितले.
🌸 संध्येचे वरदान: कामभावाची वैश्विक मर्यादा व सतीत्व
संध्येने महादेवांकडे अत्यंत पवित्र वर मागितले— *"हे महाप्रभू! १. या ब्रह्मांडात जन्मलेला कोणताही प्राणी जन्मतः कामसक्त होऊ नये. २. माझे पती मित्रत्वाचे व सहृद असावेत. ३. माझ्या पतीव्यतिरिक्त जो पुरुष मला कामदृष्टीने पाहिल, तो तात्काळ नपुंसक व्हावा. ४. माझी त्रैलोक्यात परम पतिव्रता म्हणून ख्याती व्हावी."*
📊 भगवान शंकराने संध्येला दिलेले अलौकिक वरदान
🔥 मेधातिथी यज्ञात देहत्याग आणि प्रतिज्ञापूर्ती
वरदान दिल्यानंतर शंकराने संध्येला तिची प्रतिज्ञा पूर्ण करण्याचा मार्ग सांगितला— *"याच चंद्रभागा नदीच्या तीरावर महर्षी मेधातिथी यांचा १२ वर्षांचा 'ज्योतिष्टोम यज्ञ' चालू आहे. तू गुप्त रूपाने तिथे जा आणि तुला ज्या पुरुषाशी विवाह करण्याची इच्छा आहे, त्याचे हृदयात ध्यान करत स्वतःची आहुती या यज्ञाग्नीत दे."*
शंकराच्या सांगण्यानुसार संध्या मेधातिथींच्या यज्ञापाशी गेली. तिने मनात वशिष्ठ ऋषींचे (ज्यांनी तिला गुरु म्हणून शिवमंत्र दिला होता) ध्यान केले आणि पेटत्या यज्ञाग्नीत उडी घेतली. यज्ञाग्नीने तिचे शरीर तात्काळ भस्म केले आणि तिचे ते दिव्य तेज सूर्यरथाच्या रूपात गगनात विलीन झाले. पुढे तीच संध्या मेधातिथींची कन्या 'अरुंधती' म्हणून जन्माला आली आणि तिचा विवाह महर्षी वशिष्ठांशी झाला!
🌟 संध्येच्या चरित्रातून मिळणारा महान संदेश:
- ✔ आत्मशुद्धी आणि प्रायश्चित्त: हातून नकळत दोष घडल्यास कठोर तपाने आणि ईश्वराश्रयाने स्वतःला शुद्ध करणे हाच खरा धर्म आहे.
- ✔ कामावर संयम: संध्येच्या तपा मुळेच मानवी जीवनात बालपण आणि कौमार्यावस्था निष्काम राहू शकली.
- ✔ पतिव्रता धर्माचे श्रेष्ठत्व: अरुंधती (संध्या) हिचे नाव आजतगायत आकाशातील सप्तर्षींसोबत अढळ नक्षत्र म्हणून पूजले जाते.
🕉️ समारोप
संध्येचे हे पावन चरित्र ऐकल्याने स्त्रियांना अढळ सौभाग्य आणि सतीत्व प्राप्त होते. पुढील कथांमध्ये आपण दक्ष प्रजापतीची कन्या सती देवीचे प्राकट्य आणि शिव-सती विवाहाची अलौकिक गाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.