संध्या व कामदेवाचे प्राकट्य कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेतील सती खंडाचा हा अत्यंत रंजक आणि महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे. मागील कथांमध्ये आपण कुबेराला शिवजीकडून वरदान व कैलास निवास कथा सविस्तर अभ्यासली. सृष्टीच्या संवर्धनासाठी आणि प्रजोत्पादनासाठी ब्रह्माजींनी जेव्हा विविध घटकांची निर्मिती सुरू केली, तेव्हा त्यांच्या मनातून एक अत्यंत सौंदर्यवती कन्या 'संध्या' आणि अलौकिक रूपवान पुरुष 'कामदेव' प्रकट झाले.

कामदेवाला सृष्टीतील स्त्री-पुरुषांना आकर्षून घेण्याचे कार्य सोपवल्यानंतर, कामदेवाने स्वतःच्या शक्तीची चाचणी थेट ब्रह्माजींवर आणि ऋषींवरच घेतली. या दुर्दम्य विकारातून साक्षात धर्मरक्षक भगवान महादेवांनी ब्रह्माजींना व ऋषींना कसे सावरले, पितरांची उत्पत्ती कशी झाली आणि दक्षाची कन्या 'रती' हिच्याशी कामदेवाचा विवाह कसा झाला, याची संपूर्ण गाथा या लेखात पाहणार आहोत.

"काम हा सृष्टीच्या संवर्धनासाठी आवश्यक असला, तरी संयम आणि विवेकाशिवाय तो आत्मविनाशाचे कारण बनतो. जेव्हा कामविकार धर्माची सीमा ओलांडतो, तेव्हा साक्षात महादेव ज्ञान आणि विवेकाचे रक्षण करण्यासाठी प्रकट होतात."

🌅 संध्येची निर्मिती आणि अत्यंत सुंदर कामदेवाचे प्राकट्य

सृष्टी निर्मितीच्या काळात ब्रह्माजींच्या मनापासून एक मूर्तिमंत सुंदर कन्या प्रकट झाली, जिचे नाव 'संध्या' ठेवले गेले. सायंकाळी तिचे सौंदर्य विशेष खुलून दिसत असे. त्यापाठोपाठ ब्रह्माजींपासून सुवर्णासारखी अंगकांती असलेला, विशाल वक्षस्थळ, कमळासारखे डोळे आणि अत्यंत आकर्षक बांधा असलेला एक मनोहर पुरुष प्रकट झाला.

त्या पुरुषाने ब्रह्माजींना वंदन करून स्वतःचे कार्य आणि स्थान विचारले. ब्रह्माजी म्हणाले, *"हे भद्रपुरुषा! तू स्वतःच्या रूपाने आणि ५ पुष्पबाणांनी स्त्री-पुरुषांना मोहित करून सृष्टीचे कार्य चालव. तुझ्यासमोर त्रैलोक्यात कोणीही टिकणार नाही; मी, विष्णू आणि शिवही या सृष्टीकार्यात तुझ्या प्रभावाला मान्यता देतील. तू प्राण्यांच्या शरीरात गुप्तपणे प्रवेश कर."*

💘 कामदेवाची विविध नावे आणि ५ पुष्पबाणांचे परीक्षण

ब्रह्माजींच्या मानसपुत्रांनी (ऋषींनी) त्या पुरुषाचे गुण पाहून त्याला पाच मुख्य नावे दिली: मन्मथ, कामदेव, मदन, कंदर्प आणि मदारि. तसेच दक्षाची कन्या त्याची पत्नी होईल असे भाकीत केले.

कामदेवाने आपल्या या बाणांची ताकद आजमावण्यासाठी तिथेच धनुष्याची प्रत्युंचा खेचली. सुगंधित वारे वाहू लागले आणि ब्रह्माजी, मरीची, दक्ष इत्यादी प्रजापती संध्येच्या लावण्यावर मोहित झाले. सर्वांचे मन चंचल झाले.

🔱 भगवान शंकरांचे प्राकट्य आणि पितरांची निर्मिती

आपल्या पिता व भावांच्या मनात विकृती निर्माण झालेली पाहून तिथे उपस्थित असलेला 'धर्म' व्याकुळ झाला. त्याने साक्षात भगवान महादेवांचे स्मरण केले. सदाशिव तत्काळ प्रकट झाले आणि हसून म्हणाले, *"हे विधाता! संध्या तुझी कन्या आहे. तुमचे वेदज्ञान, धैर्य आणि विवेक कुठे गेला? एका स्त्रीला पाहून तुमचे मन असे मलीन कसे झाले?"*

🔥 ब्रह्मदेवाचा कामदेवाला शाप आणि रती-मदन विवाह

महादेव अंतर्धान पावल्यानंतर, आपल्याला मान खाली घालावी लागली या रागाने ब्रह्माजींनी कामदेवाला शाप दिला, *"कंदर्पा! तुला स्वतःच्या बाणांचा फार गर्व झाला आहे, म्हणून तू पुढे महादेवाच्या तिसऱ्या नेत्रातील अग्नीने भस्मसात होशील!"*

कामदेव भयभीत होऊन क्षमा मागु लागला की, *"मी तर तुमच्याच आज्ञेचे पालन करत होतो, यात माझा काय दोष?"* तेव्हा ब्रह्माजींनी शांत होऊन शापमुक्तीचा उपाय सांगितला, *"जेव्हा महादेव पार्वतीशी विवाह करतील, तेव्हा तुला पुन्हा नवीन शरीर प्राप्त होईल."* यानंतर दक्षाने आपली सुंदर कन्या 'रती' हिचा विवाह कामदेवाशी (मदन) अत्यंत थाटामाटात लावून दिला. रतीच्या सहवासात कामदेव आपला शाप व दुःख विसरून आनंदात राहू लागला.