शिवपुराणातील रुद्र संहितेतील गुणनिधी चरित्राचा हा अंतिम आणि सर्वाधिक अलौकिक भाग आहे. यापूर्वी आपण गुणनिधीला कुबेरपदाची प्राप्ती (भाग २) मध्ये पाहिले की, पूर्वजन्मीच्या अजाणता घडलेल्या दीपदानामुळे गुणनिधी कलिंग देशाचा राजा 'दम' बनला आणि त्याने आपल्या संपूर्ण राज्यात दीपदानाचा उत्सव चालवला.
मेघवाहन कल्पाच्या प्रारंभी, हाच राजा पुढील जन्मात ब्रह्मदेवाचा मानसपुत्र पुलत्स्य यांचा पौत्र आणि विश्रवा मुनींचा पुत्र 'वैश्रवण' म्हणून जन्माला आला. त्याने भगवान महादेवाला प्रसन्न करण्यासाठी १० हजार वर्षे हिमालयात अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. या तपश्चर्येच्या बळावर त्याला उमा-महेश्वराचे प्रत्यक्ष दर्शन कसे झाले, त्याचे नाव 'कुबेर' का पडले आणि साक्षात महादेवाने त्याच्या अलकापुरी नजीक कैलास पर्वतावर आपले नित्य स्थान कसे स्थापन केले, याचा संपूर्ण इतिहास या लेखात पाहणार आहोत.
"साक्षात सर्वेश्वराने भक्ताशी मैत्री करून त्याच्या समीप राहणे, ही शिवभक्तीची सर्वोच्च फलश्रुती आहे. जिथे निस्सीम भक्ती असते, तिथे साक्षात भगवान महादेव कैलासाचे स्थान निर्माण करतात."
🏔️ काशी नगरीत वैश्रवणाची १० हजार वर्षे घोर तपश्चर्या
पूर्वजन्मीच्या संस्कारांमुळे विश्रवापुत्र वैश्रवण (गुणनिधी) शिवनिर्मित पवित्र काशीनगरीत आला. त्याने तिथे भव्य शिवलिंगाची स्थापना केली आणि अकरा रुद्रांचे ध्यान धरून घोर तपश्चर्येला सुरुवात केली. त्याने तब्बल दहा हजार वर्षे इतकी कठोर तपश्चर्या केली की त्याच्या शरीराचे केवळ हाडे आणि चर्म उरले.
त्याच्या या अचल आणि आर्त आराधनेने भगवान सांबसदाशिव अत्यंत प्रसन्न झाले. ते भगवती उमादेवीसह (पार्वती) त्याच्या सन्मुख प्रकट झाले आणि म्हणाले, *"हे अलकापते! तुझ्या भक्तीने मी संतुष्ट झालो आहे, तुला हवा तो वर मागून घे!"* वैश्रवणाने डोळे उघडले, पण महादेवाचे प्रखर, कोटी सूर्यांसारखे तेज त्याच्या नेत्रांना सहन झाले नाही. त्याने महादेवांना प्रार्थना केली की, *"हे प्रभो! मला तुमच्या अलौकिक स्वरूपाचे दर्शन घेता यावे यासाठी माझ्या डोळ्यांना सामर्थ्य द्या!"* महादेवाने त्याला स्पर्श करताच त्याला 'दिव्य दृष्टी' प्राप्त झाली.
👁️ उमादेवीचे दर्शन, डावा डोळा फुटणे आणि 'कुबेर' नामकरण
दिव्य दृष्टी मिळताच वैश्रवणाने सर्वप्रथम महादेवांच्या शेजारी बसलेल्या अतिशय सुंदर, तेजोमय भगवती उमादेवीला पाहिले. उमादेवीचे अद्भूत रूप पाहताच त्याच्या मनात विचार आला— *"या देवीने असे कोणते तप केले असेल ज्यामुळे हिला साक्षात महादेवांच्या डाव्या अंगाला स्थान मिळाले?"* या आश्चर्याने तो तिच्याकडे रोखून पाहू लागला. त्याच्या त्या तीव्र दृष्टीमुळे त्याचा डावा डोळा फुटला आणि तो पिंगट (पिवळसर) झाला!
माता उमादेवीचा राग आणि 'कुबेर' नावाची उत्पत्ती:
उमादेवीने संतापाने शंकरांना विचारले, *"नाथा! हा तपस्वी माझ्याकडे अशा क्रूर दृष्टीने का पाहत आहे?"* तेव्हा हसून महादेव म्हणाले, *"देवी! हा तुझाच पुत्र आहे. हा दुष्ट हेतूने पाहत नसून, तुझ्या तपाची तुलना स्वतःच्या तपाशी करत आहे."*
उमादेवी प्रसन्न होऊन म्हणाली, *"वत्सा! तुझी शंकरावर नित्य निष्काम भक्ती राहील. माझ्या रूपावर इर्षा दाखवल्यामुळे आणि तुझा एक डोळा पिंगट झाल्यामुळे तू जगात 'कुबेर' (कुत्सित कुबेर/पिंगलाक्ष) या नावाने प्रसिद्ध होशील!"*
👑 महादेवांचे वरदान आणि शिव-कुबेर मैत्री
भगवान महादेवाने कुबेराला अलौकिक वरदान दिले, *"वत्सा! तू विश्वातील समस्त निधींचा (धनाचा) अधिपती, यक्ष-किन्नरांचा राजा आणि गुह्यकांचा स्वामी बनशील. तू सर्वांना धन देणारा होशील. मी तुझ्याशी सदैव मैत्री करेन आणि तुझी अलकापुरी नगरी जवळच असलेल्या कैलास पर्वतावर माझे नित्य निवासस्थान स्थापित करेन!"*
📊 कुबेराला उमा-महेश्वरांकडून मिळालेले दिव्य अधिकार व वरदान
🚩 कैलास पर्वतावर महादेवांचे आगमन आणि गणांचा उत्सव
कुबेराला दिलेल्या वचनानुसार, भगवान महादेव ब्रह्माजींच्या ललाटापासून उत्पन्न झालेल्या रुद्र अवतारासह कैलास पर्वतावर आले. महादेवांच्या आगमनाने कैलासावर प्रचंड उत्सव साजरा झाला. शंखकर्ण, केकराक्ष, विकृत, विशाख, पारीयात्रक यांसारखे असंख्य कोट्यवधी गणपती, देवराज इंद्र, भगवान श्रीविष्णू आणि सर्व देव-महर्षी कैलासावर एकत्र आले.
विश्वकर्माने कैलास पर्वतावर सर्व देवांच्या आणि गणांच्या निवासासाठी अद्भूत प्रासाद (भवने) निर्माण केले. श्रीविष्णूंच्या विनंतीवरून महादेवांनी कुबेरावर विशेष अनुग्रह केला आणि सर्व देवांनी महादेवांचा जलाभिषेक करून जयजयकार केला. अशा प्रकारे, एक काळचा भ्रष्ट गुणनिधी आपल्या शिवभक्तीने कैलासाचा शेजारी आणि महादेवांचा परम सखा बनला.
🌟 गुणनिधी-कुबेर चरित्र फलश्रुती (शिवजींचे वरदान):
भगवान शंकराने या कथेला वरदान दिले आहे की— *"जो मनुष्य गुणनिधी आणि कुबेराच्या या कथेचे एकाग्रचित्ताने पठण किंवा श्रवण करेल, त्याला सर्व उत्तम सुख, भोग आणि अंती मोक्षाची प्राप्ती होईल!"*
🕉️ समारोप
गुणनिधीचे संपूर्ण चरित्र आपल्याला हेच शिकवते की, मानवाचा भूतकाळ कितीही कलंकित असला तरीही, महादेवांच्या भक्तीत प्रवेश करताच त्याचे दारिद्र्य आणि पापे भस्म होऊन त्याला अक्षय ऐश्वर्य लाभते. पुढील कथांमध्ये आपण शिव-सती अवताराची मनमोहक गाथा अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.