कमला कृष्ण एकादशी माहात्म्य

हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, तीन वर्षांतून एकदा येणाऱ्या अधिक मासातील (पुरुषोत्तम मासातील) कृष्ण पक्षातील एकादशीला 'कमला एकादशी' (Kamala Ekadashi) किंवा 'परमा एकादशी' (Parama Ekadashi) असे म्हटले जाते. अधिक मास हा भगवान श्रीविष्णूंना (पुरुषोत्तमाला) अत्यंत प्रिय असल्याने या एकादशीचे महत्त्व इतर सर्व एकादशींपेक्षा कित्येक पटीने अधिक मानले गेले आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला कमला एकादशीची कथा सांगताना स्पष्ट केले आहे की, जो मनुष्य अधिक मासातील या एकादशीचे विधिपूर्वक व्रत करतो आणि कथा ऐकतो, त्याचे जन्मांतराचे दारिद्र्य नष्ट होते. भगवान श्री हरी विष्णूंच्या आशीर्वादाने साधकाला धन, धान्य, मान-सन्मान आणि अखंड कीर्ती प्राप्त होते, तसेच आयुष्याच्या शेवटी परम गती (मोक्ष) लाभते.

प्राचीन काळी 'कांपिल्य' नावाच्या सुंदर शहरात सुमेधा नावाचा एक अत्यंत धार्मिक ब्राह्मण आपल्या पत्नीसोबत राहत होता. सुमेधाची पत्नी अतिशय नम्र, सद्गुणी आणि अतिथी सेवा करणारी स्त्री होती. घरामध्ये प्रचंड दारिद्र्य असूनही ती स्वतः उपाशी राहून दारात आलेल्या पाहुण्यांचा आदरसत्कार करत असे आणि त्यांना अन्नदान करत असे.

दारिद्र्याला कंटाळून एके दिवशी सुमेधाने परदेशात जाऊन पैसे कमवण्याचा विचार पत्नीसमोर मांडला. तेव्हा त्याची पत्नी म्हणाली, *"स्वामी, माणसाला त्याच्या पूर्वजन्मीच्या कर्मानुसार आणि नशिबानुसारच फळ मिळते. जर आपल्या नशिबात सध्या गरिबी असेल, तर परदेशात जाऊनही काही वेगळे घडणार नाही. त्यामुळे इथेच राहून देवाची सेवा करा, ईश्वर नक्कीच मार्ग दाखवेल."* पत्नीचे हे विचार ऐकून सुमेधाने परदेशात जाण्याचा निर्णय रद्द केला.

कौंडिन्य ऋषींचे आगमन व कमला एकादशीचे पुण्य:

काही दिवसांनी त्यांच्या घरी कौंडिन्य ऋषींचे आगमन झाले. सुमेधा दाम्पत्याने अत्यंत भक्तिभावाने ऋषींची सेवा केली. प्रसन्न झालेल्या कौंडिन्य ऋषींकडे त्यांनी आपल्या दारिद्र्यातून सुटकेचा मार्ग विचारला. कौंडिन्य ऋषी म्हणाले, *"हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा! अधिक मासातील कृष्ण पक्षात येणाऱ्या 'कमला एकादशी' (परमा एकादशी) चे व्रत तू तुझ्या पत्नीसह विधिपूर्वक पाळ. या व्रताच्या प्रभावाने कुबेरानेसुद्धा धनाध्यक्षपद मिळवले होते आणि भगवान शिव त्यांच्यावर प्रसन्न झाले होते."*

जेव्हा अधिक मासातील कृष्ण पक्ष आला, तेव्हा सुमेधा आणि त्याच्या पत्नीने अतिशय श्रद्धेने कमला एकादशीचे कडक व्रत केले, श्रीविष्णूची पूजा केली आणि ब्राह्मणांना अन्न-दक्षिणा देऊन निरोप दिला. या व्रताच्या अथांग पुण्याने आणि विष्णूंच्या आशीर्वादाने त्यांच्या घरातील दारिद्र्य समूळ नष्ट झाले, अफाट धन-समृद्धी आली आणि अंतसमयी दोघांनाही वैकुंठलोकात स्थान मिळाले.

1. प्रातःस्नान व संकल्प: एकादशीला सकाळी सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्र परिधान करून भगवान श्री पुरुषोत्तमाचे ध्यान करत व्रताचा संकल्प करावा.
2. श्रीविष्णु व लक्ष्मी पूजन: चौरंगावर पिवळे वस्त्र अंथरून श्रीविष्णु व माता लक्ष्मीची प्रतिमा स्थापित करावी. देवाला पंचामृताने व शुद्ध पाण्याने स्नान घालावे.
3. अलंकार व तुळशीपत्र: देवाला पिवळी फुले, पिवळे चंदन, अक्षता, रोळी, धूप आणि दीप अर्पण करावा. नैवेद्यामध्ये तुळशीचे पान (तुळशीपत्र) अनिवार्य ठेवावे.
4. कथा व आरती: कमला एकादशीची ही पावन कथा श्रद्धेने वाचावी किंवा ऐकावी. त्यानंतर आरती करून सर्वांना प्रसादाचे वाटप करावे.
5. अहोरात्र जागरण: रात्रीच्या वेळी श्रीविष्णूच्या नामाचा जप, कीर्तन किंवा 'विष्णु सहस्रनाम' चा पाठ करत जागरण करावे.
6. द्वादशी पारणे: दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) सकाळी ब्राह्मणांना सुग्रास भोजन देऊन दान-दक्षिणा द्यावी आणि स्वतः सात्त्विक भोजन करून उपवासाचे पारणे सोडावे.

"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय"
॥ ॐ श्री पुरुषोत्तमाय नमः ॥