देवशयनी आषाढ एकादशी माहात्म्य

भारतीय संस्कृतीमध्ये आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'देवशयनी एकादशी' किंवा 'महाएकादशी' म्हटले जाते, तर वद्य पक्षात येणाऱ्या एकादशीला 'कामिका एकादशी' असे संबोधतात. मानवाने आयुष्यात सत्याने आणि नीतीने वागावे, यासाठी आपल्या धर्मशास्त्रात अनेक व्रतांचे विधान केले आहे. पशु आणि मानव यांच्यात मुख्य फरक म्हणजे नीती आणि अनीतीचे पृथक्करण करणारी बुद्धी होय. महर्षी व्यासांनी "परोपकाराय पुण्याय" हा जागतिक सिद्धान्त मांडला; परंतु दैनंदिन जीवन जगताना या सिद्धान्ताचे तंतोतंत आचरण करणे अत्यंत कठीण असते.

मनाचा स्वभाव चंचल आहे. उपनिषदांमध्ये शरीराला 'रथ', इंद्रियांना 'घोडे' आणि मनाला 'लगाम' म्हटले आहे. या लगामावर ताबा मिळवणे म्हणजेच यशाचा आणि आत्मज्ञानाचा राजमार्ग होय. आपल्या शरीरातील १० इंद्रियांनंतर शास्त्राने मनाला ११ वे इंद्रिय मानले आहे. म्हणूनच अकराव्या तिथीला म्हणजेच 'एकादशीला' भारतीय परंपरेत असाधारण स्थान आहे.

सामान्यतः आपण जी काम्यव्रते करतो, ती व्यावहारिक सुखासाठी किंवा इच्छापूर्तीसाठी असतात. परंतु, एकादशीचे व्रत हे प्रत्येक मनुष्याने स्वतःच्या सर्वांगीण शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठी जाणीवपूर्वक करणे आवश्यक आहे. उपवास आणि निरंतर हरिस्मरण हा या व्रताचा मुख्य गाभा आहे.

आहारशास्त्राच्या दृष्टीने विचार केल्यास शरीराला विषमुक्त (Detox) करण्यासाठी 'लंघन' (उपवास) अत्यंत फायदेशीर ठरते. शरीराच्या आरोग्यासोबत मनाला सामर्थ्यवान बनवण्यासाठी एकादशीला हरिस्मरण करणे हितकारक मानले जाते. या व्रताची सुरुवात दशमीच्या रात्रीपासून होते. दशमीला एकभुक्त राहून, एकादशीला दिवसभर कडक उपवास किंवा फलाहार करावा आणि द्वादशीच्या दिवशी देवाला महानैवेद्य दाखवून पारणे सोडावे.

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज एकादशीच्या व्रताचे माहात्म्य सांगताना आपल्या अभंगात लिहितात:

या अभंगातून तुकोबाराय स्पष्ट करतात की, 'नर का नारायण' होण्यासाठी कोणतीही खर्चिक अनुष्ठाने, वेदपठण, हठयोग किंवा कर्मकांड करण्याची गरज नाही. केवळ एकादशीचे व्रत, हरिनाम संकीर्तन आणि सात्त्विक आचरण यानेही मनुष्य भगवद्‌रूपाला प्राप्त होऊ शकतो.

मृदुमान्य दैत्याचा वध व एकादशीचा जन्म:

पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी देव आणि दानव यांच्यात प्रदीर्घ युद्ध पेटले. कुंभदैत्याचा पुत्र मृदुमान्य याने भगवान महादेवांना कठोर तपश्चर्येने प्रसन्न करून "केवळ एका स्त्रीच्या हातूनच माझा वध होईल" असा अमरत्वाचा वर मागून घेतला. या वराच्या अहंपणात त्याने देवलोकावर आक्रमण केले आणि ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांच्यासह सर्व देवांना पराभूत केले.

सर्व देव त्रिकुट पर्वतावरील आवळीच्या (धात्री) झाडाखाली एका गुहेत दडून बसले. भीतीपोटी त्या दिवशी देवांना उपवास घडला आणि पावसाच्या धारेत स्नान झाले. गुहेत सर्व देवांचे श्वास एकत्र आल्यावर त्यांच्या एकवटलेल्या तेजातून एक दिव्य शक्ती उत्पन्न झाली. तीच 'एकादशी देवी' होय! या देवीने गुहेच्या द्वाराशी टपून बसलेल्या मृदुमान्य राक्षसाचा संहार करून देवांची संकटातून सुटका केली. म्हणूनच एकादशी व्रतामध्ये ब्रह्मा, विष्णू, महेश या त्रिदेवांसह सर्व देवतांचे तेज एकवटलेले असते.

'देवशयनी एकादशी' का म्हणतात?

शास्त्रांनुसार मनुष्यांचे एक वर्ष हे देवांचे एक अहोरात्र (दिवस व रात्र) असते. उत्तरायण हा देवांचा दिवस तर दक्षिणायन ही रात्र मानली जाते. आषाढ महिन्यातील कर्क संक्रांतीपासून दक्षिणायनाला सुरुवात होते, म्हणजेच देवांची रात्र सुरू होते. या दिवशी भगवान श्रीविष्णु क्षीरसागरात शेषाच्या शय्येवर योगनिद्रेत जातात. म्हणूनच या तिथीला 'देवशयनी एकादशी' असे म्हणतात. या काळात आसुरी शक्ती प्रबळ होत असल्याने स्वतःच्या रक्षणासाठी प्रत्येकाने साधना व नामस्मरण करणे अत्यावश्यक मानले जाते.

भगवान श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिराला एकादशीचे माहात्म्य सांगताना राजा मांधाताची कथा सांगितली. सूर्यवंशात मांधाता नावाचा एक प्रतापी आणि सत्यप्रिय राजा राज्य करत होता. तो प्रजेचे पालन पोटच्या मुलांप्रमाणे करत असे. परंतु, पूर्वकर्माच्या प्रभावाने त्याच्या राज्यात सलग तीन वर्षे पर्जन्यवृष्टी झाली नाही. राज्यात तीव्र दुष्काळ पडल्याने अन्नधान्य संपले आणि यज्ञ-अनुष्ठाने बंद पडली.

दुष्काळाच्या निवारणासाठी राजा सैन्यासह वनात गेला. तेथे त्याला ब्रह्माचे मानसपुत्र अंगिरा ऋषी यांचे दर्शन झाले. राजाने त्यांना राज्यातील संकटाचे निवारण करण्याचा उपाय विचारला. तेव्हा अंगिरा ऋषींनी राजाला आषाढ शुक्ल पक्षातील 'पद्मा' म्हणजेच 'देवशयनी एकादशी' चे सहकुटुंब आणि प्रजाजनांसह व्रत करण्याचा सल्ला दिला.

ऋषींच्या आज्ञेनुसार राजा मांधाता आणि त्याच्या चारही वर्णांच्या प्रजेने आषाढ एकादशीचे यथासांग व्रत केले. या व्रताच्या प्रभावाने भगवान ऋषिकेश प्रसन्न झाले आणि राज्यात मुसळधार पाऊस पडला. संपूर्ण धरित्री सुजलाम-सुफलाम झाली आणि प्रजेचे दुःख कायमचे दूर झाले.

महाराष्ट्राच्या भूमीत आषाढी एकादशी म्हणाली की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती पंढरपूरची वारी! गेल्या ८०० हून अधिक वर्षांपासून ही परंपरा अविरत सुरू आहे. देहूहून संत तुकाराम महाराज, आळंदीहून संत ज्ञानेश्वर माऊली, त्र्यंबकेश्वरहून संत निवृत्तीनाथ, पैठणहून संत एकनाथ आणि सासवडहून सोपानदेवांच्या पालख्या लक्षावधी वारकऱ्यांसह पंढरपूरकडे मार्गस्थ होतात.

पायांत चप्पल न घालता शेकडो किलोमीटर पायी चालणे हे एक प्रकारचे 'हठयोग' किंवा शारीरिक तपच मानले जाते. या वारीमध्ये जात, पात, धर्म, लिंग, श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेद नसतो. कपाळावर बुक्का, गळ्यात तुळशीची माळ, हाती पताका आणि मुखात "ज्ञानबा-तुकाराम" व "राम कृष्ण हरी" चा गजर करत लाखो भाविक पंढरीत दाखल होतात.

मूर्तीविज्ञान:

पंढरपूरचा विठोबा हा सावळ्या रंगाचा, कमरेवर हात ठेवून विटेवर साक्षीभावाने उभा आहे. भक्त पुंडलिकाच्या मातृ-पितृ भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान आले असता, पुंडलिकाने त्यांना बसण्यासाठी वीट दिली. कमरेवर हात ठेवणे म्हणजे कर्मेंद्रियांवर ताबा मिळवून जगाकडे साक्षीभावाने पाहण्याचे प्रतीक आहे.

तुळस आणि मंजिरीचा हार का वाहतात?

• विष्णुतत्त्व आकर्षण: तुळशीमध्ये श्रीविष्णूची सूक्ष्म स्पंदने आणि चैतन्य आकर्षित करण्याची सर्वाधिक क्षमता असते. विठ्ठलाच्या मूर्तीला तुळस वाहिल्याने मूर्तीतील चैतन्य जागृत होऊन भक्ताला त्याचा लाभ मिळतो.
• मंजिरीचा प्रवाह: तुळशीच्या मंजिरीतून श्रीकृष्णतत्त्वाचा प्रवाह उधळला जातो, ज्यामुळे भक्ताचा भाव वाढून त्याला निर्गुण चैतन्याची अनुभूती होते.
• तुळस म्हणजेच लक्ष्मी: तुळस हे श्रीलक्ष्मीचे रूप आहे. त्यामुळे तुळशीच्या माध्यमातून माता लक्ष्मी सदैव श्रीहरींच्या चरणी वास करते.

पंढरपूरची तीर्थक्षेत्रे:

आद्य शंकराचार्यांनी पंढरपूरला 'महायोगपीठ' म्हटले आहे. येथील भीमा नदी चंद्रकोरीप्रमाणे वाहते म्हणून तिला 'चंद्रभागा' म्हटले जाते. तसेच शंकराच्या त्रिशूळाने निर्माण झालेल्या प्रवाहाला 'लोहतीर्थ' मानले जाते.

आषाढ शुद्ध एकादशीपासून चातुर्मासाला (चार महिन्यांच्या व्रताला) प्रारंभ होतो. या चार महिन्यांत खालील नियम पाळले जातात:

• मद्य, मांसाहार, कांदा, लसूण आणि परान्न (दुसऱ्याच्या घरचे अन्न) पूर्णपणे वर्ज्य करावे.
• सत्य बोलावे, कोणाचीही निंदा करू नये आणि काम-क्रोधापासून दूर राहावे.
• गूळ (गोड आवाजासाठी), तेल (सौभाग्यासाठी) किंवा दुधाचा त्याग करून एकभुक्त उपवास करावा.
• आषाढ एकादशी ते कार्तिक एकादशीपर्यंत दररोज "कृष्णाय वासुदेवाय हर्ये परमात्मने" किंवा "केशवाय नमः" या मंत्राने विष्णूला प्रदक्षिणा घालाव्यात.