शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराजांची प्रबोधनात्मक भारुडे आणि थोर संतांच्या मुखातून प्रकटलेल्या मधुर गवळणींचा संग्रह.
'विंचू चावला', 'वासुदेव', 'जोशी' यांसह मानवी जीवनातील अंधश्रद्धा व षड्रिपूंवर प्रहार करणारी संत एकनाथ महाराजांची १००+ प्रसिद्ध प्रबोधनात्मक भारुडे सार्थ अर्थासह.
सर्व भारुडे उघडासंत एकनाथ महाराज, माऊली ज्ञानेश्वर आणि जगद्गुरू तुकोबांच्या अंतःकरणातून स्फुरलेल्या, श्रीकृष्णाच्या बाललीला व विठ्ठल प्रेमाने ओथंबलेल्या १००+ निवडक गवळणी.
सर्व गवळणी उघडाभारूड हा महाराष्ट्रातील लोककलेचा आणि संतसाहित्याचा एक खास प्रकार आहे. यात रोजच्या जीवनातील प्रसंग, माणसे आणि वस्तू यांचे रूपक घेऊन त्यातून अध्यात्माचा आणि नीतीचा संदेश दिला जातो. सामान्य माणसाला कठीण तत्त्वज्ञान सोप्या भाषेत समजावे आणि ते त्याच्या मनात रुजावे, हा भारुडाचा मुख्य हेतू आहे. भारूड सादर करण्याचे साधारणपणे दोन प्रकार सांगितले जातात: सोंगी भारूड, ज्यात कलाकार वेशभूषा करून अभिनयासह सादरीकरण करतो, आणि भजनी भारूड, जे भजनाच्या ढंगात गायले जाते.
भारुडांचा विषय निघाला की शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराजांचे नाव प्रथम आठवते. त्यांनी लोकांच्या बोलीभाषेत आणि लोकप्रिय गाण्यांच्या चालीत प्रबोधन केले. 'विंचू चावला', 'वासुदेव', 'जोशी' अशा भारुडांमधून त्यांनी अंधश्रद्धा, ढोंग आणि मनातील विकारांवर परखड भाष्य केले. यातील भाषा गमतीशीर वाटली तरी तिच्या मागे गहिरा आध्यात्मिक अर्थ दडलेला असतो. त्यामुळेच ही भारुडे आजही कीर्तन, भजन आणि लोककला कार्यक्रमांत सादर केली जातात.
गवळण हा भक्तिरसाने भरलेला काव्यप्रकार आहे. यात श्रीकृष्णाच्या बाललीलांचे वर्णन असते. गोकुळातील गोपी यशोदेकडे कृष्णाच्या खोड्यांची तक्रार करतात, किंवा गोपी आणि कृष्ण यांच्यातील संवाद मांडला जातो. वरवर पाहता हे गमतीचे प्रसंग वाटले तरी भक्त आणि भगवंत यांच्यातील प्रेमाचे ते प्रतीक मानले जाते. वारकरी संप्रदायात कीर्तनाच्या शेवटी विठ्ठलावर रचलेल्या गवळणी गायल्याची परंपरा आहे. या पानावर संत एकनाथ महाराज, ज्ञानेश्वर महाराज आणि तुकाराम महाराज यांच्या गवळणी उपलब्ध आहेत.
संत एकनाथ महाराजांचे इतर साहित्य वाचण्यासाठी संत एकनाथ गाथा पाहा. इतर संतांचे अभंग आणि ग्रंथ संत साहित्य आणि वाङ्मय संग्रह येथे उपलब्ध आहेत.