सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय २४ वा

ॐ नमो जी गुणातीता । व्यक्तिरहिता अव्यक्ता ।
तुजमाजीं नाहीं द्वैतकथा । अद्वैततारहिवासी ॥१॥

तुझा अद्वैत निजनिर्वाहो । तेथ नाहीं देवी देवो ।
उदय-अस्तांचा अभावो । रविचंद्रांसी ठावो असेना ॥२॥

तेथ सशब्द हारपला वेदू । बुद्धीसी मिथ्या बोधू ।
तिळभरी नाहीं भेदू । अद्वयानंदू एकला ॥३॥

ऐसिया अद्वैतपणीं । प्रकृतिपुरुषांची कहाणी ।
सांगिजे केवळ अज्ञानीं । ज्ञातेपणीं चातुर्यें ॥४॥

जेथ मीतूंपणा नाहीं ठावो । तेथ प्रकृतिपुरुषां केवीं निर्वाहो ।
ज्याचा नाहीं गर्भसंभवो । त्याचें जातक पहा हो वर्तविती ॥५॥

जें जन्मलेंचि नाहीं । त्येचें श्राद्ध करावें कायी ।
हें ज्ञात्यासी पुसतां पाहीं । ठेवितां ठायीं ठाकेना ॥६॥

वांझेच्या पुत्राचा विवाहो । समारंभ चला पहा हो ।
नेणा साच जाणा वावो । तैसा निर्वाहो प्रकृतिपुरुषां ॥७॥

ऐसें नसतेंचि नाथिलें । साचाचे परी नांदविलें ।
एकीं अनेकत्व दाविलें । एकपण संचलें न मोडतां ॥८॥

ऐसा एकपणें एकुलता । तोचि आपण आपली झाला कांता ।
आपुले कांतेचा आपण भर्ता । अतिलाघवता अतर्क्य ॥९॥

जेवीं अर्धनारीनटेश्र्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
तेवीं प्रकृति पुरुष संसारीं । एकाकारीं नांदत ॥१०॥

तो पुरुष ते पतिव्रता । दोघां अनन्य प्रीति एकात्मता ।
येरयेरां वेगळीकता । पाऊल सर्वथा न घालिती ॥११॥

दोघां एकत्र सदा असणें । दोघांसी एकचि नेसणें ।
दोघां एके सत्ता बैसणें । दोघे एकचि प्राणें वर्तती ॥१२॥

दोघां एकचि देखणें । दोघां एकचि चाखणें ।
दोघां एकचि बोलणें । दोघां करणें एकचि ॥३३॥

कैशी दोघां प्रीति अलोलिक । येरयेरांवीण न घेती विख ।
येरयेरांवीण न चाखिती उदक । येरयेरेंवीण देख आंधळीं ॥१४॥

नवल बाइलेचें करणें । नपुंसका पुरुषत्व इणें देणें ।
मग तिचेनि अधीनपणें । पुरुषें नांदणें सर्वदा ॥१५॥

मग हा तिचेनि डोळां देखे । मग हा तिचेनि बोले मुखें ।
तिचेनि भोगी हा सुखदुःखें । बंधमोक्ष चाखे तिचेनि ॥१६॥

तिचेनि म्हणवी मी ब्रह्म । तिचेनि करी हा कर्माकर्म ।
तिचेनि भोगी हा मरणजन्म । धर्माधर्मविभागें ॥१७॥

तिचेनि यासी पाप घडे । तिचेनि हा पुण्य जोडे ।
तिचेनि हा महत्त्वा चढे । तिचेनि पडे अधःपातीं ॥१८॥

एथवरी अतिप्रीतीं । वाढविली निजप्रकृती ।
प्रकृति पातिव्रत्यस्थिती । वश्य वियपती तियें केला ॥१९॥

नवल दोघांची सोयरिकी । दोघीं भावंडें होतीं सखीं ।
तो बाप ते त्याची लेंकी । पाहतां विवेकीं तो पुत्र तिचा ॥२०॥

यापरी अगम्यागमन । तिंहीं दोघीं करुनि जाण ।
वाढविले अनेक जन । तिसरेपण नातळतां ॥२१॥

ऐसा अव्यभिचारी व्यभिचारु । करुनि वाढविला संसारु ।
तो अतिअतर्क्य अगोचरु । अगम्य दुर्धरु शिवादिकां ॥२०॥

हा निजशक्तिप्रकृतिमेळें । भोगी शिवत्वाचे सोहळे ।
प्रिया न देखतां तात्काळें । सांडी सगळें शिवत्व ॥२३॥

ज्यासी गांवठाव ना जीवमेळ । रुपनांव ना काळवेळ ।
ऐसाही प्रकृती केवळ । केला सबळ निजगुणीं ॥२४॥

प्रकृती निजगुणास्त्व । निजभर्ता केला सावेव ।
वर्ण व्यक्ति रुप नांव । नाना वैभवविलासें ॥२५॥

तंव पूर्णत्व लोपोनियां शिवें । अंगावरी वाढविलें शांभवें ।
येरी पतिव्रता आहेवें । रुपें नांवें शिव पूजी ॥२६॥

दोघांपासूनि झालें जग । परी न दिसे तिसरा भाग ।
न तुटे अनन्यमिळणीयोग । भिन्न विभाग दाखवितां ॥२७॥

त्रैलोक्य पाहतां साङग । न दिसे तिसरें अंग ।
दोघीं दुमदुमीत जग । भरलें चांग दुबंधीं ॥२८॥

दोघांची अतिप्रीति ऐशी । अनन्यमिळणी अनन्यासी ।
दोघें अणूमाजीं सावकाशीं । निजरहिवासी नांदत ॥२९॥

पतीवीण ते पतिव्रता । सगळीचि विरे सर्वथा ।
प्रियेवीण असतचि नसता । होय कांहीं नव्हतां भर्तारु ॥३०॥

शिव निःसंग जो पैं सदा । क्रियाकरणेंवीण नुसधा ।
त्यासीही अतिप्रीतीं निजप्रमदा । सुखदुःखबाधा भोगवी ॥३१॥

यापरी निजनोवरा । प्रकृती गोविंला घरचारा ।
मग घरवातेचा थारा । त्याच्याचि शरीरावरी केला ॥३२॥

प्रकृति पतिव्रता अवंचक । कर्माकर्मीं शिणोनि अनेक ।
सुखदुःखांची परवडी देख । अर्पी आवश्यक निजकांता ॥३३॥

नवल तें मीं सांगावें काये । स्त्री जोडी तें पुरुष खाये ।
तियेवीण तो पाहें । कंहीं न लाहे कवडाही ॥३४॥

प्रकृति पतिव्रताशिरोमणी । कांत वश्य करोनि निजगुणीं ।
वासना सूक्ष्म सेवया अनुदिनीं । भोगवी सुगरणी भर्ताराकरवीं ॥३५॥

तेथ प्रकृतीचेनि गदारोळें । भवाब्धीं जलक्रीडा खेळे ।
प्रकृति पुरुषातें बुडवी बळें । पुरुष एकें काळें प्रकृति बुडवी ॥३६॥

ऐशा प्रकृतीच्या संगाआंत । पुरुषास लाविलें पंचभूत ।
जन्ममरणांच्या बुडया देत । अवस्थाभूत होऊनि ॥३७॥

ऐसा प्रकृतिचिया भिडा । पुरुष केवळ झाला वेडा ।
निजत्व विसरोनि बापुडा । केला गाढा अतिदीन ॥३८॥

ऐसा विसरोनि पूर्णत्वासी । जीवशिवद्वंद्वें स्वयें सोशी ।
त्यासी न्यावया निजत्वासी । गुणिया पूर्णांशीं गुरुरावो ॥३९॥

ज्याचे वचनमात्रें पहा vo । जीवाचा हारपे जीवभावो ।
शिवा शिवपदीं ठावो । ज्याचा वचनगौरवो नांदवी ॥४०॥

ज्याची भावार्थें ऐकतां गोठी । अहंकारु निमे उठाउठी ।
जन्ममरणांसी पडे तुटी । न दिसे दृष्टीं भवभय ॥४१॥

ज्याचिया कृपादृष्टीपुढें । जीवशिवांचें फिटे बिरडें ।
माया मिथ्यात्वें समूळ उडे । पूर्णत्वाचें उघडे भांडार ॥४२॥

शिवू भुलविला शिवत्वासी । यावया तो निजपदासी ।
आज्ञा जैं पुसे सद्गुरुसी । तैंचि शिवासी शिवत्व ॥४३॥

एवढी महिमा सद्गुरुसी । वचनें केवीं वानूं त्यासी ।
तंव वानिते वाणीनें वानावयासी । वदवी वाचेसी गुरुरावो ॥४४॥

तेथ एक मी वानिता । हें कोणें घ्यावें आपुले माथां ।
गुरुनें हरितली अहंता । तेथ मी एक कर्ता घडे केवीं ॥५४॥

तेथ मीपणें घ्यावी अहंता । तंव गुरुचि मीपणाआंतौता ।
गुरुवेगळा ठाव नाहीं रिता । मीपणाचे माथां गुरुरावो ॥५६॥

माझें जें कां मीपण । तें सद्गुरु झाला आपण ।
तेव्हां रुप एक नांवें भिन्न । एका जनार्दन एकत्वें ॥५७॥

अवघा जनार्दनचि देखा । तोचि उपनांवें झाला एका ।
तेणें नामें श्रीभागवत देखा । देशभाखा अर्थवी ॥४८॥

तेविसावे अध्यायाचे अंतीं । देवो बोलिला उद्धवाप्रती ।
द्वंद्वभोगांची निजप्राप्ती । साहावी शांती धरोनि ॥४९॥

ज्यांसी बाणली अढळ शांती । ते मज अजितातें जिंकिती ।
तेचि साचार परमार्थीं । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥५५॥

तें ऐकोन कृष्णवचन । उद्धवाचें दचकलें मन ।
द्वंद्वसहिष्णुता अतिकठिण । कैसेनि आपण साहावी ॥५१॥

द्वंद्वसहिष्णुतासाधन । पुसतां उबगेल श्रीकृष्ण ।
ऐशिया भिडा उद्धव पूर्ण । धरोनि मौन राहिला ॥५२॥

तो उद्धवाचा अभिप्रावो । जाणोनियां देवाधिदेवो ।
द्वंद्वसहिष्णुताउपावो । समूळ पहा वो सांगत ॥५३॥

अद्वयत्वें परिपूर्ण । प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न ।
हें आकळल्या निजज्ञान । द्वंद्वबंधन बाधीना ॥५४॥

द्वंद्वें जिणावया पूर्ण । प्रकृतिपुरुषविवंचन ।
उद्धवें न करितां प्रश्न । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥५५॥

भक्तअंतरींचें जाणता । यालागीं अंतर्यामी तत्त्वतां ।
तो निजभक्तांचिया स्वार्था । पूर्ण परमार्था सांगत ॥५६॥

निजभक्तांचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ ।
करावया भक्तहित । कृपेनें सांगत कृपाळू ॥५७॥

जगीं धन्य भाग्य उद्धवाचें । कृष्ण दैवत तिहीं लोकींचें ।
कृपा वोरसोनियां साचें । प्रकृतिपुरुषांचें निज सांगे ॥५८॥

आशंकेचें निरुपण । उद्धवें न सांगतांही जाण ।
तें जाणोनियां श्रीकृष्ण । कृपा निरुपण निरुपी ॥५९॥

कृष्ण म्हणे ज्यासी तारीन । तो पाहिलाचि तरला जाण ।
करावया जगाचें उद्धरण । कृपें श्रीकृष्ण बोलत ॥६०॥

धेनु वत्साचेनि लोभें । जेवीं घरापुरतें दुभे ।
तेवीं उद्धवाचेनि वालभें । जग पद्मनाभाचे उद्धरिलें ॥६१॥

अथ ते संप्रवक्ष्यामि सांख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद्वैकल्पिकं भ्रमम् ॥१॥

जो योगियांचा योगेंद्र । जो ज्ञानियांचा ज्ञानेंद्र ।
जो भक्तचित्तचकोरचंद्र । जो यादवेंद्र यदुवंशीं ॥६२॥

जो प्रकृतिपुरुषांहूनि पर । तो स्वयें बोले शार्ङगधर ।
उद्धवा द्वंद्वसहनप्रकार । अतिगुह्य विचार अवधारीं ॥६३॥

जें ऐकतांचि निरुपण । सुखदुःखातीत आपण ।
हे संपूर्ण पावे खूण । तें गुह्य ज्ञान अवधारीं ॥६४॥

मी कपिलरुपें अवतरुनी । प्रकृतिपुरुष विवंचोनी ।
उपदेशिली निजजननी । ते जुनी कहाणी सांगेन ॥६५॥

जे परिसतां सावधान । स्वयें होइजे ज्ञानसंपन्न ।
पुरुषाहूनि प्रकृति भिन्न । सुखदुःख जाण तीपाशीं ॥६६॥

सुखदुःखें मायिक पूर्ण । ऐसें ज्यासी कळलें ज्ञान ।
तेव्हां भवभयभ्रम दारुण । तत्काळ जाण तो सांडी ॥६७॥

जेवीं मोतियांची कंठमाळा । भ्रमें सर्प भासली डोळां ।
ते भ्रमांतीं घालिती गळां । न बाधी कंटाळा सर्पभयाचा ॥६८॥

तेवीं शिवशक्तिविवंचन । तुज मी सांगेन संपूर्ण ।
जें आकर्णितां सावधान । द्वंद्वें सकारण हारपती ॥६९॥

ब्रह्म सुखरुप एकलेपणीं । तेथ प्रकृतिपुरुष कैंचीं दोनी ।
द्वंद्वसुखदुःखें ज्यापासोनी । त्रिभुवनीं न समाती ॥७०॥

तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण ।
प्रकृतिपुरुषांचें जन्म जाण । तें मुख्य कारण सुखदुःखां ॥७१॥

आसीज्ज्ञानमथो ह्मर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥२॥

जेवीं निजेल्या पुरुषाची छाया । पुरुषातळीं जाय लया ।
तेवीं सविकार गिळोनि माया । ब्रह्म एकल्या एकाकी ॥७२॥

ब्रह्म एकाकी परिपूर्ण । हेंही म्हणावया म्हणतें कोण ।
नाहीं नाम रुप व्यक्ति पूर्ण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण स्फुरेना ॥७३॥

तेथ नाहीं युगसंख्या काळ वेळ । नाहीं दिनमान घटिका पळ ।
नाहीं शून्यत्वें शून्य मंडळ । ब्रह्म केवळ परिपूर्णत्वें ॥७४॥

तेथ मी ब्रह्म हें स्फुरे जें स्फुरण । तेंचि मायेचें मुख्य लक्षण ।
तेंचि प्रकृतिपुरुषांचें जन्मस्थान । जावळीं फळें जाण जन्मलीं ॥७५॥

जेवीं कां कवळूनियां कण । निकण कोंडा वाढे आपण ।
तेवीं पुरुषयोगें पूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे ॥७६॥

धरुनि गोडपणाचा सांठा । फणसाअंगीं वाढे कांटा ।
तेवीं पुरुषयोगें ताठा । चढला मोठा प्रकृतीसी ॥७७॥

जेवीं कां डोळींचेंचि जळ । गोठोनि डोळां होय पडळ ।
तेवीं ब्रह्मीं मायामळ । करी शबळ शुद्धासी ॥७८॥

पडळ डोळा मंद करी । माया निजानंद आवरी ।
वाढोनि त्याची त्याचिवरी । वेडा करी पुरुषातें ॥७९॥

ऐसें कर्तेनवीण आपसया । कार्यकारण जें आलें आया ।
त्यातें कृतयुग म्हणावया । वेदू लवलाह्या उदेला ॥३०॥

अकार-उकार-मकारेंसीं । वेदू उपजे प्रकृतिपुरुषीं ।
जेवीं उकलल्या बीजासी । प्रथम ये त्यासी तिवणा डिरु ॥७१॥

ते वेदींचा अभिप्रावो । ब्रह्म सत्य माया वावो ।
आपुलेनि अभेदें ब्रह्मभावो । विवेकनिपुण पहा वो जाणती ॥८२॥

ऐसे वेदविवेकें अभेदयोगी । ते कृतादि होत कां कलियुगीं ।
वर्ततां ते सदा अयुगीं । युग त्यालागीं असेना ॥८३॥

कृतयुगादि युगपंक्ती । चराचर नाना व्यक्ती ।
यांसी उपजवी प्रकृती । तिची उत्पत्ती हरि सांगे ॥८४॥

तन्मायाफलरुपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङवनोगोचरं सत्यं द्विजा समभवद्बृहत् ॥३॥

तें बृहत् जें परब्रह्म । जेथ न रिगे रुपनाम ।
जें मनबुद्धीसी अगम्य । जें दुर्गम इंद्रियां ॥८५॥

जें निर्गुण निराकार । जें सत्यस्वरुप साचार ।
जें परेहूनि परात्पर । निर्विकार निजवस्तु ॥८६॥

तेथ अतर्क्य मायाचमत्कार । करी दृश्यद्रष्टृत्वें सविकार ।
तेचि प्रकृति पुरुष साचार । तेणें चराचर वाढवी ॥८७॥

जेवीं रुपासवें छायेची व्यक्ती । तेवीं ब्रह्मीं मायेची निजस्थिती ।
तिणें उपजविली शिवशक्ती । पुरुष प्रकृति द्विधा भेदें ॥८८॥

ब्रह्मांडीं ईश्वरस्वभावो । पिंडीं त्यासीच जीवभावो ।
ऐसा प्रकृतिपुरुषनिर्वाहो । मायेनें पहा हो द्विधा केला ॥८९॥

ब्रह्म अच्छेद्य वेदू बोले । तें फाडूनि द्विधा कैसें केलें ।
जेवीं आरिसां आपणा आपुलें । मुख देखिलें संमुख ॥९०॥

आपण पूर्वामुख आहे । प्रतिबिंब पूर्वेकडे न होये ।
आपुलें आपणा संमुख होये । हें लाघव पाहें मायेचें ॥९१॥

प्रतिबिंब दिसतां संमुख । संमुख म्हणतां अतिविमुख ।
पुरुष पूर्वेकडे देख । प्रतिबिंबाचें मुख पश्चिमेकडे ॥९२॥

तेवीं आत्मदृष्टि स्वरुपीं पडें । जीवदृष्टि प्रपंचाकडे ।
येणें संमुखत्व न घडे । विमुखत्व गाढें जीवासी ॥९३॥

तेवीं ब्रह्मीं जें ब्रह्मस्फुरण । तेंचि मूळमायेचें लक्षण ।
तेथ ईश्वरत्वें जाण । होय आपण्या आपण संमुख ॥९४॥

जे अद्वितीय वस्तु शुद्ध । तेथ मिथ्या मायासंबंध ।
अभेदीं उपजवूनि भेद । केलीं द्विविध शिवशक्ती ॥९५॥

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥४॥

त्या दोहीं भागांमाझारीं । प्रकृतिभाग तो विकारी ।
पुरुषभाग तो अविकारी । स्वयें श्रीहरी सांगत ॥९६॥

तेथ आपण आपुली कांता । आपुले कांतेचा आपण भर्ता ।
एकपणीं दावूनि द्वैता । भिन्नविभागता शिवशक्ती ॥९७॥

जेवीं आपुलें एक अंग । तेथ बोलती वाम सव्य भाग ।
तेवीं प्रकृतिपुरुषविभाग । जाणावे साङग मायिक ॥९८॥

अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी ।
प्रक्रुतिपुरुषीं तैशी परी । एक शरीरीं एकात्मता ॥९९॥

जैं पुरुषविभाग लपवी । तैं स्वेच्छा प्रकृति नाचवी ।
प्रकृतिभाग जैं लपवी । तैं पुरुषाची पदवी प्रकट दिसे ॥१००॥

मधील पडदा जैं तोडिती । तैं पुरुष ना प्रकृती ।
तेव्हां प्रकटे निजात्मस्थिती । स्त्रीपुरुषव्यक्ती समूळ मिथ्या ॥१॥

ऐशी मिथ्या मायिक प्रकृती । तीपासाव गुणोत्पत्ती ।
गुणास्तव संसारस्थिती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥२॥

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन्गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥५॥

प्रकृति गुणमयी पूर्ण । ते लाहोनि पुरुशईक्षण ।
प्रकट करी तिन्ही गुण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३॥

जेवीं सूर्यावलोकनमेळीं । कळी विकासे कमळदळीं ।
ते वेगळवेगळी पांकोळी । होती मूळीं कळिकेमाजीं ॥४॥

तेवीं पुरुषाच्या ईक्षणीं । गुणमयी झाली गुर्विणी ।
ते तम-रज-सत्त्वगुणी । प्रसवली तिनी गुणांतें ॥५॥

जेवीं जळें बीज क्षोभूनी । दोनी दळें उलवूनी ।
डिरु निघाला त्यांतूनी । तरतरुनी तिवणा पैं ॥६॥

तेवीं परमात्मा मी आपण । पुरुषत्वातें पावोनि जाण ।
प्रकृति क्षोभवूनी पूर्ण । तिनी गुण प्रकटविले ॥७॥

जेवीं कां सूर्याचे किरणीं । सूर्यकांतीं पडे अग्नी ।
तेवीं पुरुषें प्रकृति भोगुनी । गुण तिनी ते प्रसवे ॥८॥

तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान्सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङकारो विमोहनः ॥६॥

ते तिनी गुण भिन्न भिन्न । भिन्नपणें वाढी समान ।
त्या नांव सूत्र प्रधान । क्रियाशक्ति जाण या नांव ॥९॥

क्रियाशक्तीस जडपण । तेथ चेतनात्मक उपजे ज्ञान ।
तेंचि महत्तत्त्व नांव जाण । भिन्नाभिधान या हेतू ॥११०॥

महत्तत्त्व आणि प्रधान । दोहींचें रुप एकचि जाण ।
तेथ क्रिया आणि स्फुरे ज्ञान । यालागीं नांवें भिन्न दोहींचीं ॥११॥

क्रियायुक्त जें स्फुरे ज्ञान । तेथ चेतवे अभिमान ।
त्रिगुणीं अहंकार पूर्ण । ते ठायीं जाण उठावे ॥१२॥

अहं खवळल्या दारुण । शिवासी विसरवी शिवपण ।
देहात्मवादें भुलवी पूर्ण । जन्ममरण भोगवी ॥१३॥

त्या अहंकाराची मोहक शक्ती । भवभ्रमें पाडी भ्रांती ।
अहंकाराची विकारउत्पत्ती । स्वयें श्रीपती सांगत ॥१४॥

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥७॥

अहंकार अतिदुर्धर । गुणानुसारें त्रिप्रकार ।
गुण अहंता दृढ संसार । गुणविकार तो ऐसा ॥१५॥

प्रथम अहंभावो सात्त्विक । झाला अंतःकरणद्योतक ।
तोचि देवताविकारजनक । यालागीं वैकारिक बोलिजे त्यासी ॥१६॥

अहंकार जो राजसू । तो ज्ञानकर्मेंद्रियप्रकाशू ।
वांछी रजतेजविलासू । यालागीं तैजसू बोलिजे ॥१७॥

तामसाहंकाराची सिद्धी । सूक्ष्म भूतांतें उत्पादी ।
यालागीं म्हणिजे तो भूतादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१८॥

नवल अहंकाराची थोरी । सचेतना अचेतन नोवरी ।
स्वयें लग्न लावी प्रीतीवरी । चिदचिद्‌ग्रंथी पुरी पाडूनी ॥१९॥

चिन्मात्रस्वरुपता जीवासी । लग्न लावी जड देहेंसीं ।
’ओं पुण्या’ एकात्मतेसी । कर्ता ज्योतिषी अभिमान ॥१२०॥

जीव ज्ञानस्वरुप चोखडा । तो करोनि जड मूढ वेडा ।
दृढ घाली हाडांचे खोडां । तो हा धडफुडा अहंकारु ॥१३॥

तोचि सात्त्विक आणि राजस । होऊनि तिसरा तामस ।
त्रिविध विकारीं बहुवस । वाढवी असोस संसारु ॥२०॥

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद्देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥८॥

विषय तेचि महाभूतें । तामस प्रसवला अपंचीकृतें ।
विषयास्तव प्रकटती भूतें । ऐक तूतें सांगेन ॥२३॥

शब्दापासाव नभ उद्भवत । स्पर्शापासाव मारुत ।
रुपापासाव तेज होत । रसास्तव येथ आप उपजे ॥२४॥

गंधापासोनि पृथ्वी कठिण । उपजली आपीं आपण ।
येरयेरांचें अनुस्यूतपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥२५॥

शब्दा निःशब्दीं जन्मला । तो आकाशातें प्रसवला ।
आकाशीं सूक्ष्म स्पर्श झाला । तो स्पर्श व्याला मारुत ॥२६॥

जन्मल्या मारुताआंत । शब्द स्पर्श दोनी नांदत ।
मारुत रुपातें प्रसवत । त्या रुपांत तेज जन्मलें ॥२७॥

त्या जन्मल्या तेजाआंत । शब्द स्पर्श रुप नांदत ।
रुप रसातें प्रसवत । आप रसांत जन्मलें ॥२८॥

जन्मले आपीं समरस । शब्द स्पर्श रुप रस ।
नांदताती सावकाश । विषयीं विषयांस प्रवेशू ॥२९॥

आपामाजीं जन्मे गंध । गंधापासाव पृथ्वी शुद्ध ।
शब्द स्पर्श रुप रस गंध । पृथ्वी पंचविध विषययुक्त ॥१३०॥

विषययुक्त अपंचीकृतें । पूर्वी लीन होतीं समस्तें ।
तींचि स्थूळावलीं येथें । महाभूतें प्रसिद्ध ॥३१॥

ज्ञान कर्म उभयपंचक । श्रोत्रादि इंद्रियदशक ।
राजसापासोनि देख । स्वाभाविक जन्मलीं ॥३२॥

सत्त्वअहंतेचा विकार । चित्तचतुष्टय चमत्कार ।
मन बुद्धि चित्त अहंकार । अकराही सुर इंद्रियाधिप ॥३३॥

महाभूतें अतिजडें देख । इंद्रियें तेथें प्रवर्तक ।
अंतःकरणचाळक । देव प्रकाशक कर्माचे ॥३४॥

त्रिविध अहंकारवृत्ती । गुणमोक्षें क्षोभक शक्ती ।
यापरी झाली उत्पत्ती । ब्रह्मांडस्थितीलागूनी ॥३५॥

मया संचोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥९॥

भूतां परस्परें वैर देख । पृथ्वीतें गिळूं धांवे उदक ।
उदकातें आवश्यक । तेज देख निर्दळी ॥३६॥

तेजातें प्राशी पवन । पवनातें ग्रासी गगन ।
एवं भूतांसी सौजन्य । सर्वथा जाण असेना ॥३७॥

तेथ अंतर्यामिरुपें मी जाण । स्वयें प्रवेशोनि आपण ।
भूतें मेळवूनि पूर्ण । करीं संरक्षण मर्यादा ॥३८॥

माझे मर्यादेची रेखा । पृथ्वी न विरवी उदका ।
उदकातें तेज देखा । न लववी नखा शोषाचे ॥३९॥

तेजातें न प्राशी पवन । वायु स्वेच्छा विचरतां जाण ।
सर्वथा ग्रासीना गगन । गतिबंधन करीना ॥१४०॥

यापरी हीं महाभूतें । एकवटूनि समस्तें ।
त्रजिलें ब्रह्मांडातें । मज महापुरुषातें वस्तीशीं ॥५१॥

सप्तावरणेंसीं प्रचंड । आवो साधूनि उदंड ।
निर्माण केलें ब्रह्मांड । मयूरांड आकारें ॥५२॥

तस्मिन्नहं समभवमण्डें सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत्पद्यं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥१०॥

ऐसें ब्रह्मांड जें विद्यमान । त्यामाजीं मी नारायण ।
लीलाविग्रही झालों जाण । आपण्या आपण विश्वात्मा ॥४३॥

दश माझे नाभीसी नाभिपद्म । विकासलें विश्वधाम ।
त्याहीमाजीं उत्तमोत्तम । आत्मभू नाम जन्मला ब्रह्मा ॥४४॥

नाहीं योनिद्वारा उदरगर्भू । मज आत्म्यापासूनि स्वयंभू ।
उपजला यालागीं आत्मभू । नामाचा शोभू ब्रह्मयासी ॥४५॥

ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो ।
माझे नाभिकमळीं पहा हो । ब्रह्मदेवो जन्मला ॥४६॥

करावया लोकसर्जन । पद्मनाभाचे नाभीसी जाण ।
स्वयें जन्मला चतुरानन । रजोगुणप्राधान्यें ॥४७॥

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा ॥११॥

ब्रह्मा रजोगुणप्रधान । नाभिकमळीं बैसोनि जाण ।
मी जन्ममूळ जो नारायण । त्यासी तो आपण देखेना ॥४८॥

स्वयें बैसल्या कमळासी । कमळमूळ न कळे त्यासी ।
देखे एकार्णव जळासी । रजोगुणेंसीं मोहित ॥४९॥

तें कमळमूळ पहावया बुडीं । एकार्णवीं घालोनि उडी ।
बुडतां दिवसांचिया कोदी । त्या मूळाचि जोडी न लभेचि ब्रह्मा ॥१५०॥

तेथ निर्बुजला जळभयें । बाहेरी उसासे लवलाहें ।
कमळावरी बैसोनि पाहें । करावें काये स्मरेना ॥५१॥

धांव पाव गा अच्युता । निवारीं माझी जगदंधता ।
तुजवांचूनि सर्वथा । संरक्षिता मज नाहीं ॥५२॥
अर्थ जिल्ह्यात तो आर्ततेने म्हणाला - हे अच्युता, धावून ये आणि माझी ही जगदंधता दूर कर. तुझ्याशिवाय मला सर्वथा रक्षण करणारा दुसरा कोणीही नाही.
ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । रजें रजांध झालें केवळ ।
धरोनि ठेला नाभिकमळ । कृपा तत्काळ मज आली ॥५३॥

मज विश्वात्म्याचें अपत्य । जडत्वें राहिला तटस्थ ।
म्यां उपदेशिला तेथ । सृष्टिसर्जनार्थ तपोनिष्ठा ॥५४॥

महाकल्पादींचे मांडणी । माझिया अशरीरी वाणी ।
त तप या दों वचनीं । उपदेशिला अग्रगणी चतुरानन ॥५५॥

यथोक्त तप करितां जाण । वृद्धि पावला सत्त्वगुण ।
त्याचिया सात्त्विकता पूर्ण । प्रत्यक्ष नारायण मी झालों ॥५६॥

काळत्रयीं अबाधित । तूंचि विश्वात्मा निश्चित ।
हें चतुःश्लोकी भागवत । म्यां त्यासी तेथ उपदेशिलें ॥५७॥

माझिया उपदेशविधीं । होऊनियां समबुद्धी ।
कल्पकल्पांचिये अवधी । मोह त्रिशुद्धी बाधीना ॥५८॥

यापरी ब्रह्मा कल्पादी । पावला परम समाधी ।
प्रकटीनि निजात्मबुद्धी । सर्जनसिद्धी तेणें केली ॥५९॥

सुरासुर मानव पन्नगादिक । यांचे वसते तिन्ही लोक ।
सप्तपाताळ घरें देख । गोपुरें अलोलिक सप्तसंख्या ॥१६०॥

भूशब्दें पाताळलोक । भुवःशब्दें मृत्युलोक ।
स्वःशब्दें स्वर्गलोक । त्रिलोक देख या नांव ॥६१॥

चतुर्दश भुवनें सकळ । तेथ वसते लोक लोकपाळ ।
तेंचि करोनियां विवळ । सांगे प्रांजळ श्रीकृष्ण ॥५६॥

देवानामोक आसीत्स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम् ॥१२॥
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः । त्रिलोक्या गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥१३॥

मागील श्लोकाचे अंतीं । भूर्भुवःस्वर इति ।
यापरी त्रिलोकी श्रीपती । जाण निश्चितीं बोलिला ॥६३॥

तेंचि पुढील श्र्लोकार्था । पाताळलोक होय चौथा ।
तो मृत्युलोक एकात्मता । जाण तत्त्वतां व्याख्यान ॥६४॥

इंद्रादि सकळ देवांसी । स्वर्ग निजमंदिर त्यांसी ।
यक्षरक्षभूतगंधर्वांसी । निवासासी अंतरिक्ष ॥६५॥

जेणें पाविजे निजमोक्षासी । जेथूनि गमन लोकांतरासी ।
ते कर्मभूमी मनुष्यासी । निजभाग्येंसीं भूर्लोक ॥६६॥

त्रिलोकीवरतें जाण । सिद्ध वोळंगती आपण ।
तें सिद्धांचें सिद्धिस्थान । वसतें जाण निरंतर ॥६७॥

अतळ वितळ सुतळ । रसातळ महातळ ।
तळातळ आणि पाताळ । अधःसंख्या सकळ पाताळा ॥६८॥

सप्तपाताळीं अधिकारमेळू । अतळीं वसे मयपुत्र बळू ।
प्रतापें अतिप्रबळू । दैत्यमेळू समुदाय ॥६९॥

वितळीं वसे हाटकेश्वरु । जो उमाकांत कर्पूरगौरु ।
जेथिले हाटकनदीचा पूरु । सुवर्णसंभारुप्रवाही ॥१७०॥

सुतळीं महावैष्णव बळी । ज्याचा द्वारपाळ वनमाळी ।
प्रर्हामदही त्याचिजवळी । वैष्णवकुळीं नांदत ॥७१॥

त्रिपुर भेदूनि शंकरु । रसातळीं स्थापिला मयासुरु ।
तो मायालाघवी महावीरु । सपरिवारु वसताहे ॥७२॥

महातळीं कद्रूसुत । जे विषधर क्रोधयुक्त ।
ते सर्प जाण समस्त । तेथ नांदत निजवासें ॥७३॥

तळातळीं नांदती दानव । निवातकवची वीर सर्व ।
फणिमुख्य राजगौरव । रचना अपूर्व ते ठायीं ॥७४॥

सातवे पाताळीं वसती नाग । शतसहस्त्र फणिगणभोग ।
वासुकिप्रमुख अनेग । पद्मिनीभोग भोगिती ॥७५॥

स्वर्गी रंभा उर्वशी सुंदरी । कां पाताळीं पद्मिणी नारी ।
त्यांच्या सौंदर्याची थोरी । लोकांतरीं वाखाणे ॥७६॥

त्या तळीं तीं शतयोजनांवरी । शेष वसे सहस्त्रशिरी ।
ज्याच्या निजांगावरी । निद्रा करीं मी भगवंत ॥७७॥

त्याहूनि तळीं आत्यंतिक । अंधतामिस्त्रादि महानरक ।
त्याहीतळीं कूर्म देख । आवरणोदक तयातळीं ॥७८॥

ज्यांचा स्वर्गभोग होय क्षीण । अधोभोगाचें उरे पुण्य ।
तेणें पुण्यानुक्रमें जाण । सप्तपाताळीं जन जन्मती ॥७९॥

ज्याचे गांठीं पाप चोख । तो भोगी नाना नरक ।
ऐशी त्रिलोकी देख । चतुर्मुख स्वयें रची ॥१८०॥

ज्यांसी निष्कामता नाहीं चित्तीं । जे स्वप्नीं न देखती विरक्ती ।
त्यांसी त्रिलोकीवरती गती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥८१॥

जे न करितीचि माझी भक्ती । जे नायकतीचि माझी कीर्ती ।
जे माझें रामनाम नुच्चारिती । भवबंधपंक्तिच्छेदक ॥८२॥

त्यांसी पुनः पुनः स्वर्गलोक । पुनः पुनः भोगिती नरक ।
पुनः पाताळ मृत्युलोक । नानायोनीं दुःख भोगिती ॥८३॥

जे त्रिगुणगुणी सदा सकाम । जे सर्वदा करिती सकाम कर्म ।
त्यांसी त्रैलोक्याबाहेरी निर्गम । त्रिगुणधर्म निघों नेदी ॥८४॥

सांगीतली पाताळविवंचना । आतां ऐक स्वर्गरचना ।
लोकीं लोकांतरगणना । समूळ जाणा सांगेन ॥८५॥

रविचंद्रप्रभा जेथवरी । तेथवरी पृथ्वीची थोरी ।
तळीं पाताळ स्वर्ग वरी । लोकलोकांतरीं निवास ॥८६॥

पायीं चालिजे तो भूलोक जोडे । येथूनि सूर्याऐलीकडे ।
भुवर्लोकींची थोरी वाढे । तेथ वस्ती घडे यक्षरक्षगंधर्वां ॥८७॥

भुवर्लोकाहीवरी । सूर्यलोकाची वाढे थोरी ।
पृथ्वीपासूनि लक्षावरी । जाण निर्धारीं रविलोक ॥८८॥

वायूपासूनि चक्राकारीं । रविचंद्रतारालोक कुसरी ।
शिवेनोनियां तयावरी । काळ सूत्रधारी भवंडीत ॥८९॥

त्या काळाहीवरी माझी सत्ता । माझेनि भेणें काळू तत्त्वतां ।
क्षणलवनिमिषावस्था । अधिकन्यूनता होऊं नेदी ॥१९०॥

नवल काळचक्रगती । मासां रवि चंद्र समान होती ।
सूर्याआड चंद्रासी गती । जाण निश्चितीं दिनद्वयें ॥१९१॥

ते आमावास्याप्रतिपदेसी । चंद्र चंद्रमंडळीं सावकाशीं ।
सुर्यसमभागें गमन त्यासी । तें या लोकांसी दिसेना ॥१९२॥

इतुक्यासाठीं ते दिवशीं । जीवें जित्या चंद्राशीं ।
नष्टत्व स्थापिती ज्योतिषी । तें या लोकांसी सत्य माने ॥१९३॥

रवि चंद्र एकासनीं । सर्वथा नव्हती गमनीं । लक्षांतरें वसती दोन्ही । मंडळसमानीं मासांतीं गती ॥१९४॥

रविआड गती ज्या ग्रहासी । त्याचा अस्त सांगे ज्योतिषी ।
सत्य माने या लोकांसी । तो ग्रहो दृष्टीसी दिसेना ॥१९५॥

दृष्टिसृष्टीचा जो न्यावो । तो ज्योतिषशास्त्रीं सत्य पहा हो ।
न दिसे त्याचा अस्तभावो । दिसे तो पहा हो पूजिती ॥१९६॥

अभ्राआड ग्रहण झालें । देखिलें तेथें पर्व फावलें ।
न दिसे ते देशीं नाहींच झालें । येणेंही बोलें वर्तती ॥१९७॥

रविचंद्रांहूनि आरती । राहुकेतूंची असे वस्ती ।
ते जैं मंडळाआड येती । तैं ग्रासिलें म्हणती रविचंद्रां ॥१९८॥

राहु सूर्या गिळिता साचें । तैं तोंड जळतें राहूचें ।
मंडळीं मंडळ आड ये त्याचें । हें सर्वग्रासांचें संमत ॥१९९॥

सूर्य सूर्यमंडळीं राज्य करी । त्याच्या सर्वग्रासाची थोरी ।
ज्योतिषी सांगे घरोघरीं । तें देखोनि नरीं महाशब्द कीजे ॥२००॥

सूर्यसर्वग्रासाचिया गोठी । जगीं एक बोंब उठी ।
शेखीं रवि-राहूंसी नाहीं भेटी । स्पर्शही शेवटीं असेना ॥१॥

ग्रहचक्र वेगें चळतां पाहीं । रविचंद्रादिकां चालणें नाहीं ।
ते निश्चळ निजराज्याच्या ठायीं । न चालतां पाहीं चालती ॥२॥

रविलोकाहूनि वरी । चंद्रलोक लक्षांतरीं ।
चंद्रलोकाहूनि दूरी । लक्षांतरीं तारालोक ॥३॥

तारालोकाहूनि वरी । बुधलोक दों लक्षांतरीं ।
बुधलोकाहूनि वरी । दों लक्षांतरीं शुक्रलोक ॥४॥

मिलोनियां दैत्यगण । ज्याच्या चरणां येती शरण ।
नित्य घालिती लोटांगण । तो शुक्राचार्य जाण दैत्यगुरु ॥५॥

शुक्रलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । भौमलोक वसे अंबरीं ।
भौमलोकाहूनि दों लक्षांतरीं । देवगुरु करी निजवासू ॥६॥

ज्याचे चरण वंदिती देख । इंद्रचंद्रवरुणादि अर्क ।
नित्य येती आवश्यक । तो बृहस्पतिलोक गुरुचा ॥७॥

त्याहीवरी लक्ष दोनी । सूर्यसुत वसे शनी ।
लक्षांतरें तेथूनी । सप्तऋषिजनीं निवासू ॥८॥

सप्तऋषींची ऋषिपंक्ती । तेथेंचि वसे अरुंधती ।
यावरी वसे अमरावती । इंद्रसंपत्तीसमवेत ॥९॥

जेथ अंगें वसे इंद्र जाण । ऐरावती आरोहण ।
पार्षदगण मरुद्गण । सुरसेना जाण जयाची ॥२१०॥

उच्चैःश्रवा वारु जाण । कल्पतरुंचें उद्यान ।
कामधेनूंचें गोधन । नंदनवन क्रीडेसी ॥२११॥

जेथींच्या पायर्या चिंतामणी । रंभा उर्वशी विलासिनी ।
अष्टनायिका नाचणी । ज्याच्या रंगणीं नांदती ॥२१२॥

येणें वैभवें अमरावती । इंद्र तेथील अधिपती ।
येथूनि स्वर्गाची समाप्ती । त्रैलोक्य निश्चितीं या नांव ॥२१३॥

आतां त्रैलोक्याबाहेरी । एक लक्ष योजनांवरी ।
भक्तकृपाळू श्रीहरी । ध्रुवमंडळ करी कृपेने ॥२१४॥

त्रिलोकीं होतां प्रलयकाळ । ध्रुवासी कदा नव्हे चळ ।
तो सर्वदा अचळ । यालागीं अढळ ध्रुवपद ॥२१५॥

पृथ्वीपासोनि कोटि योजन । महर्लोक वसे जाण ।
तेथ वसती कल्पायु जन । तें वसतिस्थान तयांचें ॥२१६॥

तेथूनि कोटि योजनें देख । वरुता असे जनोलोक ।
तेथ वसती सनकादिक । ऊर्ध्वरेते देख महायोगी ॥२१७॥

तेथूनि दोन कोटि अधिक । वसताहे तपोलोक ।
तेथील निवासी आवश्यक । वैराजदेव देख तपस्वी ॥२१८॥

तपोलोकाहूनि देख । चौकोटी उंच अधिक ।
तेथ वसताहे सत्यलोक । तेथील नायक चतुरानन ॥२१९॥

तेथ मूर्तिमंत चारी वेद । मूर्तिमंत धर्म प्रसिद्ध ।
मूर्तिमंत ब्रह्मचर्य शुद्ध । तपही विशद मूर्तिंमंत ॥२२०॥

गायत्री मूर्तिमंत तेथ । वाचा मूर्तिमंत वर्तत ।
दया मूर्तिमंत नांदत । योग मूर्तिमंत ब्रह्मसदनीं ॥२२१॥

तेथ अग्नि तिनी मूर्तिंमंत । ते एकरुपें त्रिधा भासत ।
सत्य सत्यलोकीं मूर्तिमंत । असत्य तेथ असेना ॥२२२॥

जे लोकीं वसते कोण लोक । जे गायत्रीमंत्रजापक ।
जे ब्राह्मणतीर्थप्राशक । जे यागउपासक निष्काम ॥२२३॥

जे ब्राह्मणकार्यी निमाले । जे गोसंरक्षणीं जीवें गेले ।
जे परोपकारार्थ वेंचले । ते पावले सत्यलोक ॥२२४॥

जे निष्काम द्विजां भजले । जिंहीं निष्काम द्विज पूजिले ।
जिंहीं निष्काम द्विज भोजिले । ते पावले सत्यलोक ॥२२५॥

जे कृपाळू दीनार्थ देख । जे कृपाळू बंधमोचक ।
जे सत्यवादी सात्विक । ते सत्यलोकनिवासी ॥२२६॥

जे परापवादीं मूक । परदारानपुंसक ।
जे परद्रव्या पराङ्‌मुख । ते सत्यलोकनिवासी ॥२२७॥

ऐसी सत्यलोकींची स्थिती । तेथींचा ब्रह्मा अधिपती ।
ब्रह्मसृष्टि याहीवरती । नाहीं निश्चितीं उद्धवा ॥२२८॥

ब्रह्मांडाहूनि वेगळा । कैलास निर्माण करी भोळा ।
वैकुंठ रची घनसांवळा । हे लोक स्वलीळा निर्मित ॥२२९॥

होतां ब्रह्मांडा घडामोडी । वैकुंठ कैलास न लगे वोढी ।
तेथील वस्तीची अभिनव गोडी । हरिहरभक्त फुडी जाणती ॥२३०॥

तेथ नाहीं काळाचें गमन । नाहीं कर्माचें कर्मबंधन ।
तेथ नाहीं जन्ममरण । हें भक्त अनन्य पावती ॥२३१॥

वैकुंठकैलासरचना । सांगतां मन मुके मनपणा ।
ते लोकींची लोकलक्षणा । ऐक विचक्षणा सांगेन ॥२३२॥

सकल ब्रह्मांडाबाहेरी । माया आवरणाभीतरीं ।
वैकुंठ कैलास हरहरीं । स्वलीलेकरीं निर्मिजे ॥२३३॥

सकल जीवां सुखकरु । कैलासीं वसे शंकरु ।
जो कां पार्वतीपरमेश्वरु । जो योगेश्वरु योगियां ॥२३४॥

जटाजूटी गंगाधर । पिनाकपाणी पंचवक्त्र ।
कर्पूरगौर गोक्षीर । अभयवरदकर निजभक्तां ॥२३५॥

त्रिमात्रातीत त्र्यंबक । त्रिपुटीत्रिपुर त्रिपुरांतक ।
त्रिविधतापउच्छेदक । तिनी लोक सुखकारी ॥२३६॥

नागभूषणीं शोभे लीला । रुद्राक्षयुक्त रुंडमाळा ।
नीळकंठ जाश्वनीळा । भस्मोद्धूलिधूसर ॥२३७॥

त्रिशूळडमरांकित कर । त्रिनेत्र व्याघ्राजिन अंबर ।
रामनामीं अतितत्पर । करी निरंतर जपमाळा ॥२३८॥

सहस्रबाहु बळिपुत्र बाण । श्रृंगी भृंगी चंडी पार्षद पूर्ण ।
साठी सहस्त्र रुद्रगण । कात्या त्रिशूळ जाण झेलती ॥२३९॥

गणेश स्वामिकार्तिक । नंदी पंचमुख षण्मुख ।
वीरभद्र सेनानायक । जेणें लाविली सीक दक्षासी ॥२४०॥

भूत प्रेत पिशाचक । महाप्रथम ज्याचें सैन्यक ।
अवघे शिवांकित देख । शिवनामघोष गर्जती ॥२४१॥

शंभु शिव शूली शंकर । उमाकांत कर्पूरगौर ।
भव भर्ग भवानीवर । कपर्दी ईश्वर महादेव ॥२४२॥

हरहरशंकरनामोच्चारीं । धाकें कळिकाळ पळे दूरी ।
शिवनामें गर्जे सदा गिरी । गिरीश राज्य करी ते ठायीं ॥२४३॥

जेथ शिवनामाचा उच्चार । तेथ सुखेंसीं तिष्ठे शंकर ।
भक्तकृपाळू ईश्वर । भोळा निरंतर भावार्थ्यां ॥२०४॥

निजदासांचे त्रिगुण वैरी । छेदावया सदा त्रिशूळ करीं ।
निजडमरुच्या गजरीं । पापाची उरी उरों नेदी ॥२४५॥

कैलासीं तृण तरु समस्त । पशु पक्षी जे जे तेथ ।
ते अवघेचि शिवांकित । सर्वरुपें समस्त शिवू नांदे ॥२४६॥

यापरी ब्रह्मांडाबाहेरी । शिवू स्वलीला निर्माण करी ।
नेमूनियां कैलासगिरी । भवू राज्य करी भवानीशी ॥२४७॥

आतां वैकुंठींची स्थिती । ऐक सांगेन तुजप्रती ।
जे ऐकतां चित्तवृत्ती । स्वानंदस्फूर्ती वोसंडे ॥२४८॥

उंस गाळूनि काढिजे सार । त्याची आळूनि कीजे साकर ।
तिचेही नाना प्रकार । करिती नानाकार अतिकुशळ ॥२४९॥

तेवीं चैतन्यचि निश्चितें । मुसावूनि श्रीभगवंतें ।
वैकुंठ रचिलें तेथें । निजसामर्थ्यें नांदावया ॥२५०॥

स्वलीला सगुण साकार । सुकुमार अतिसुंदर ॥
घनश्याम मनोहर । मूर्ति चिन्मात्र चोखडी ॥५१॥

शंख चक्र पद्म गदा । चारी भुजा सायुधा ॥
डोळे लांचावले आनंदा । सगुण गोविंदा देखोनी ॥५२॥

मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे पिंवळा सोनसळा ॥
कौस्तुभ झळके गळां । आपाद वनमाळा शोभत ॥५३॥

चरणींची गंगा अतिपुनीत । जे जगातें पवित्र करीत ॥
ते माथां वाहे उमाकांत । निजस्वार्थ देखोनी ॥५४॥

त्या श्रीहरीचें पदद्वंद्व । वानितां मुका झाला वेद ॥
अगम्य हरीचें निजपद । महिमा अगाध श्रीहरिचरणीं ॥५५॥

पाहतां मुकुंदाचें श्रीमुख । फिकें झालें जी पीयूख ॥
डोळ्यां झालें परम सुख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५६॥

ज्याचें निमेषार्ध देखिल्या मुख । हारपे कोटि जन्मांचें दुःख ॥
त्रिलोकीं न माय हरिख । धन्य श्रीमुख हरीचें ॥५७॥

ज्याचा देखिलिया वदनेंदू । बाधूं न शके द्वंद्वबाधू ॥
चढता वाढता परमानंदू । स्वानंदकंदू जगाचा ॥५८॥

ज्याची विक्षेपभ्रुकुटी । रची ब्रह्मांडें उठाउठी ॥
ज्याचे रोमकूपीं ब्रह्मांडें कोटी । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥५९॥

ज्याची झालिया कृपादृष्टी । अहंकाराची विरे गांठी ॥
दुसरें दिसों नेदी सृष्टीं । तो हरि वैकुंठीं नांदत ॥२६०॥

ज्या दादुल्याचें नाम । निर्दाळी गा मरणजन्म ॥
समूळ उपडी कर्माकर्म । तो पुरुषोत्तम नांदत ॥५७॥ (क्रमांक सलगता नियमानुसार मूळ क्रमांकाप्रमाणे)

ते वैकुंठीं पाहतां साचार । अवघे चतुर्भुज नर ॥
घनश्याम पीतांबरधर । शंख चक्र अवघ्यांसी ॥५८॥

अवघ्यांचें एक स्वरुप । अवघे दिसती एकरुप ॥
जेथ हरि नांदे स्वयें सद्रूप । तेथ कोणी कुरुप दिसेना ॥५९॥

तेथ नाहीं आधि व्याधी । नाहीं विषयवार्ता उपाधी ॥
स्त्रीपुरुषां समान बुद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥६०॥

तेथ नाहीं तहानभूक । नाहीं कामक्रोध द्वंद्वदुःख ॥
नाहीं जन्ममरण निःशेख । ऐसा वैकुंठलोक नांदत ॥६१॥

लक्ष्मीनें करावें अवलोकन । यालागीं कष्टती सुरगण ॥
ते लक्ष्मी अंगें आपण । करी संमार्जन वैकुंठीं ॥६२॥

ते वैकुंठीं जगन्नाथ । उद्धरावया निजभक्त ॥
स्वलीला असे नांदत । दीनकृपायुक्त दयाळू ॥६३॥

अंतीं नाममात्र घेतल्यासाठीं । उद्धरल्या जीवकोटी ॥
तो स्वामी श्रीविष्णु वैकुंठीं । दीनकृपादृष्टी नांदत ॥६४॥

जैसा ज्यासी भावार्थ । तैसा पुरवी मनोरथ ॥
पढिये पंचम पुरुषार्थ । तो हरि नांदत वैकुंठीं ॥६५॥

लोकलोकांतरगणना । ब्रह्मांडसंख्या अवघी जाणा ॥
वैकुंठकैलासरचना । समूळ विवंचना सांगीतली ॥६६॥

लोक सांगीतले भिन्न भिन्न । तेथील प्राप्तीचे कोण जन ॥
ऐसें कल्पील तुझें मन । ते अर्थी निरुपण अवधारीं ॥६७॥

महर्जनतपः-सत्यलोक । वैकुंठरचना अलोलिक ॥
तेथील प्राप्तीचे कोण लोक । ते यदुनायक सांगत ॥६८॥

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥१४॥

निश्चळ करावया निजचित्ता । साधिली प्राणापानसमता ॥
षट्‌चक्रें भेदूनि तत्त्वतां । पुढें निजात्मता पावावी ॥७३॥

तंव आयुष्या झालें अस्तमान । निजांगीं आदळे मरण ॥
ऐसे निमाले जे योगीजन । त्यांसी ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७४॥

जो गृहस्थाश्रमी ब्रह्मचारी । ब्रह्मचर्यनेमें व्रतधारी ॥
जो स्वप्नींहीं नातळे नारी । जो भिक्षाहारी सर्वदा ॥७५॥

जो सदा धडधडीत विरक्ती । एक भिक्षा न धरी हातीं ॥
सद्गुरुचिया सेवा करिती । आत्मज्ञानप्राप्ती पावावया ॥७६॥

जे संधीं व्हावें आत्मज्ञान । ते संधीसी आलें मरण ॥
ऐशा ब्रह्मचारियासी जाण । ऊर्ध्व गमन महर्जनादि लोकीं ॥७७॥

जे गृहस्थाश्रमीं नेटक । जे अग्निसेवे साग्निक ॥
जे स्वधर्में चित्तशोधक । जे सेवक द्विजदेवां ॥७८॥

जे भूतदयाळू भाविक । जे सत्यवादी सात्विक ॥
जे निजात्मज्ञानसाधक । जे अवंचक गुरुभजनीं ॥७९॥

गुरुकृपा साधूनि ज्ञान । पावावें ब्रह्म सनातन ॥
तंव वेंचलें आयुष्यधन । अंगीं निधन आदळलें ॥२८०॥

तेणें खोळंबली ब्रह्मप्राप्ती । परी ऊर्ध्वलोकीं होय गती ॥
जैसी उपासना विरक्ती । तेणें तारतम्यें जाती महर्जनादि लोकीं ॥८१॥

जे वनवासी वानप्रस्थ । जे वैराग्यें अतिविरक्त ॥
जे कंदमूळफळीं तृप्त । जे सदा नेमस्त आश्रमधर्मी ॥८२॥

वर्षाकाळीं आसारीं राहे । हेमंतीं जळाशयें ॥
उष्णकाळीं पंचाग्नि साहे । तपश्चर्या वाहे अतिनिष्ठा ॥८३॥

शरीरशोषणाचें पाहें । सर्वथा न धरी भये ॥
स्वार्थाचेनि लवलाहें । तपोनिष्ठा साहे दारुण ॥८४॥

वैराग्य साधूनि पूर्ण । करावें संन्यासग्रहण ॥
साढावया ब्रह्मज्ञान । तेचि काळीं मरण वोढवलें ॥८५॥

ऐसेनि देहान्तस्थिती । त्यासी ऊर्ध्वलोकीं होय गती ॥
महर्जनतपोलोकप्राप्ती । तारतम्यस्थिती उपासना ॥८६॥

जो समूळसंकल्पसंन्यासी । लोकलोकांतर न घडे त्यासी ॥
हें न टकेचि गा जयासी । आणि झाले संन्यासी विधियुक्त ॥८७॥

जे कां पोटींहून अतिविरक्त । स्वप्नीं धातूंसी न लाविती हात ॥
जे यतिधर्मी सदा निरत । जे सदा जपत प्रणवातें ॥८८॥

अंगीकारिले आश्रमविधी । उबगू न मानी जो त्रिशुद्धी ॥
मरणीं डंडळीना बुद्धी । त्या गमनसिद्धी सत्यलोकीं ॥८९॥

ऐसे सत्यलोकातें पावती । तेथिल्या भोगांची ज्यां विरक्ती ॥
ते ब्रह्मयासवें मुक्त होती । येर ते येती माघारे ॥२९०॥

ज्यांसी सत्यलोकीं भोगासक्ती । तेही खचोनि माघारे येती ॥
इतर लोकांची कोण गती । पुनरावृत्ती सोडीना ॥९१॥

जेथवरी भोगासक्ती । तेथवरी पुनरावृत्ती ॥
जेथ भोगाची निवृत्ती । तेथ चारी मुक्ती आंदण्या ॥९२॥

ज्या लोकीं ज्या भोगविरक्ती । तेथून ते पुढारे जाती ॥
जे लोकीं ज्या भोगासक्ती । ते खचोनि पडती भूलोकीं ॥९३॥

तैसी नव्हे माझी भक्ती । भक्तां नाहीं इतर प्राप्ती ॥
मद्भक्तां माझी गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९४॥

जे सकाम माझी सेवा करिती । त्यांसी कामनाफळीं पडे वस्ती ॥
ज्यांसी निष्काम माझी भक्ती । त्यांसी माझी प्राप्ती अनन्य ॥९५॥

सकाम भक्तांचे पुरवूनि काम । त्यांसी मी करीं नित्य निष्काम ॥
निजभक्तांसी निजधाम । मी पुरुषोत्तम पाववीं ॥९६॥

यालागीं गोपींची कामासक्ती । म्यांचि आणूनि निष्कामस्थिती ॥
त्यांसी दिधली सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९७॥

म्यां गोपिकांसि कामू केला । कीं निःशेष कामू त्यांचा हरिला ॥
न विचारितां या बोला । कृष्ण व्यभिचारला मूर्ख म्हणती ॥९८॥

सलोकता आवडे भक्तांसी । तैं मी करीं वैकुंठवासी ॥
भक्त मागे समीपतेसी । करीं मी तयासी जिवलग ॥९९॥

हितगुज अळोंच्यासी । हृदयींचें गोड सांगावयासी ॥
उद्धवा तूं जैसा आवडसी । ऐशीच त्यांसीं करीं प्रीति ॥३००॥

भक्त मागे सरुपता । त्यासी मी दें चतुर्भुजता ॥
शंखचक्रादि सायुधता । घनश्यामता सुरेख ॥१॥

मुकुट कुंडलें मेखळा । कांसे मिरवे सोनसळा ॥
वांकी तोडरु चरणकमळा । कौस्तुभ गळां मत्सम ॥२॥

ठाणमाण गुणलक्षण । वीर्य शौर्य गांभीर्य पूर्ण ॥
रुप रेखा समसमान । दोघेही अनन्य सरुपता ॥३॥

रमा दोघांसी एकत्र देखे । देवो कोण हें ते नोळखे ॥
पार्षदक्रिया ठकली ठाके । कोणासी सेवकें सेवकें सेवावें ॥४॥ (मूळ ओवीनुसार)

धरु चवके चित्तीं । कोणावरी धरुं छत्री ॥
चवरधरें चवरें हातीं । कोणाप्रती विंजावें ॥५॥ (मूळ मजकुराचे अर्धे भाग)

नमना येती ब्रह्मादि देव । तेही मानिती अतिअपूर्व ॥
दोंमाजीं कोण आदिदेव । त्यांसीही स्वयमेव कळेना ॥६॥

जेवीं दीपें दीपू लाविला । न कळे वडील कोण धाकुला ॥
तेवीं माझी सरुपता पावला । न वचे ओळखिला आनासी ॥७॥

जेवीं आरिशाचें प्रतिबिंब । दिसे समरुपें स्वयंभ ॥
तैशी सरुपतेची शोभ । सम विडंब दोहींचा ॥८॥

देवो होऊनियां प्रसन्न । आपली सरुपता दे संपूर्ण ॥
नेदी हृदयींचा द्विजचरण । श्रीवत्सलांछन अविनाशी ॥९॥

श्रीवत्स चिन्ह द्यावयासी पाहीं । विष्णु म्हणे मज सामर्थ्य नाहीं ॥
तें असे ब्राह्मणाच्या पायीं । त्याचा चरण हृदयीं धरिल्या लाभे ॥३१०॥

सरुपतेमाजीं जाण । देवा-भक्तांची हे खूण ॥
ज्याचे हृदयीं श्रीवत्सलांछन । तो स्वामी श्रीविष्णु जाण सर्वांचा ॥११॥

ऐशी सरुपता जरी झाली प्राप्त । तरी हा देवो मी एक भक्त ॥
हा भिन्नत्वाचा भेद किंत । त्याआंत उरला असे ॥१२॥

देवभक्तांमाजीं भेदू । भिन्न सरुपतासंवादू ॥
जव नाहीं अद्वयबोधू । तंव परमानंदू प्रकटेना ॥१३॥

सांडूनि भिन्न भेदवार्ता । भक्त मागे सायुज्यता ॥
ते गोड निरुपणकथा । तेथील स्वादता मी जाणें ॥१४॥

सायुज्याचें गोडपण । माझें मी जाणें आपण ॥
उद्धवा तुज तेंही जाण । साङग संपूर्ण सांगेन ॥१५॥

देह सरुपता सारिखेपण । हृदयीं भिन्न मीतूंपण ॥
ऐशियेही मुक्तीसी जाण । भक्त सज्ञान नातळती ॥१६॥

मी होऊनियां मातें । भजन स्वतःसिद्ध आइतें ॥
तें सांडूनियां भेदातें । निजभक्त चित्तें नातळती ॥१७॥

देवेंसीं भक्त अनादिसिद्ध । ठायीं मूळींहून अभेद ॥
तेथ दाटूनि जो धरी भेद । तो भक्तिमंद मायिक ॥१९॥ (क्रम ३१९ ऐवजी ३१८)

आर्त जिज्ञासु आणि अर्थार्थी । हे भेद केले मायिका भक्ती ॥
जे अभेदभावें मज भजती । सायुज्यमुक्ती तयांसी ॥२०॥ (क्रम ३२० ऐवजी ३१९)

ज्यांसी रावो रंक समान । वंद्य निंद्य न मनी मन ॥
जे न धरिती देहाभिमान । सायुज्य जाण तयांसी ॥२१॥ (क्रमांक सलगता नियमानुसार)

जैशी आपुली साउली । मिथ्या आपणासवें लागली ॥
तैशी देहबुद्धि ज्यांसी झाली । त्यांसी फावली सायुज्यता ॥२२॥

जन्मूनि छाया सरिसी वाढे । माझी हे ममता नुठी पुढें ॥
ऐसें देहाचें न बाधी सांकडें । सायुज्य रोकडें तयासी ॥३२२॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

सांडूनि देहाची विषयासक्ती । जो करी भावें अभेदभक्ती ॥
त्यासीचि सायुज्यमुक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२३॥

ज्यासी देहीं नुठी मीपण । भूतमात्रीं न देखे तूंपण ॥
त्यासी सायुज्यमुक्ति जाण । साङग संपूर्ण सांपडे ॥२४॥

जेवढी मज आत्म्याची व्यक्ती । तेवढीच त्याची प्रतीती ॥
त्यासीच सायुज्यता मुक्ती । सहज आपैती उद्धवा ॥२५॥

त्यासी विष्णुस्वरुप व्हावा देहो । हा सर्वथा नुपजे अहंभावो ॥
त्यासी विष्णुसगट स्वदेह वावो । यालागीं सारुप्य पहा हो वांछीना ॥२६॥

निजविवेकें पाहतां ठायीं । देहो तितुका मिथ्या पाहीं ॥
तेथ सारुप्यता कोणें ठायीं । सज्ञानीं कायी मागावी ॥२७॥

सायुज्यता आलिया हाता । वस्तूवीण ठावो नाहीं रिता ॥
सकल भूतीं एकात्मता । सायुज्य तत्त्वतां या नांव ॥२८॥

सकल रुपें नांदतें जग । तें जो जाणे आपुलें अंग ॥
आपण सर्वात्मा अभंग । त्यासीच साङग सायुज्य ॥२९॥

मी एक सबाह्याभ्यंतरीं । मी एक जंगमीं स्थावरीं ॥
मीचि आत्मा चराचरीं । जाण त्याचे घरीं सायुज्य नांदे ॥३३०॥

मीचि एक एकला । एकपणेंचि संचला ॥
ज्यासी द्वैताचा दुष्काळ पडिला । सत्य पावला सायुज्य ॥३१॥

एवं भावार्थाच्या अतिप्रीतीं । जें जें निजभक्त वांछिती ॥
तें तें मी पुरवीं श्रीपती । चारी मुक्ती भक्तांसी ॥३२॥

यावेगळे माझे प्रिय भक्त । भक्तिप्रतापें प्रतापवंत ॥
भजनशौर्य अतिअद्भुत । निष्काम निरत मद्भजनीं ॥३३॥

आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या कल्पना न धरोनि हातीं ॥
नित्य निष्काम अतिप्रीतीं । मज भजती महाभाग ॥३४॥

नेघती सालोक्य सामीप्य सरुपता । शेखीं न मागती सायुज्यता ॥
निष्काम भजती भगवंता । भक्ति तत्त्वतां या नांव ॥३५॥

नवल भजनाची परवडी । आवडीतें प्रसवे आवडी ॥
क्षणोक्षण चढोवढी । नित्य नूतन गोडी प्रेमाची ॥३६॥

माजिया आवडीं तत्त्वतां । सर्वस्वें वेंचित जीविता ॥
कदा पालट नव्हे चित्ता । भावर्थतां विश्वासी ॥३७॥

मीच एक देवाधिदेवो । सर्वभूतीं माझाचि भावो ॥
विकल्प विकृति संदेहो । घालितां पहा ho उपजेना ॥३८॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

नवल भावार्थाची थोरी । मद्भावें देखे नरनारी ॥
श्वानसूकरादि आकारीं । नमस्कारी मद्भावें ॥३९॥

नवल त्याची भजनख्याती । सायुज्यादि चारी मुक्ती ॥
माझ्या नांवावरुनि ओंवाळिती । भक्ति पढियंती येणें पाडें ॥४०॥ (क्रम ३४०)

मांडल्या अतिविघ्न सांकडें । ग्लानी न करिती आणिकांकडे ॥
जानती रामनामापुढें । विघ्न बापुडें ते कायी ॥४१॥

गगन पडों पाहे कडाडें । पृथ्वी उलथावया गडबडे ॥
ऐसें मांडलिया सांकडें । नाम पढे श्रीहरीचें ॥४२॥

ऐशी देखोनि अनन्य प्रीती । मी सर्वस्वें भुललों श्रीपती ॥
मग न पाहतां कुळ जाती । त्याच्या घराप्रती मी धांवें ॥४३॥

ते न घेती वैकुंठींची वाट । त्यांचें घरचि मी करीं वैकुंठ ॥
तेथें चिन्मात्रें फुटे पाहांट । पिके पेंठ संतांची ॥४४॥

उपनिपदें येती तयांपाशीं । स्वधर्म ये सुखवस्तीसी ॥
नारदादि सनकादिकांसी । तया घरासी अतिप्रीती ॥४५॥

गर्जती नामाचे पवाडे । माझी कीर्ति गाती वाडेंकोडें ॥
माझ्या रामनामापुढें । द्वंद्वाचें उडे बाधकत्व ॥४६॥

ऐशी देखوني माझी भक्ती । वोरसोनियां निजशांती ॥
धांवोनि ये तयांप्रती । वोळली मागुती जावों विसरे ॥४७॥

त्यांसी छळों ये जें जें दूषण । तें तें त्यांसी होय भूषण ॥
माझे भक्तीचें प्रसन्नपण । जाण संपूर्ण या नांव ॥४८॥

तेथ सायुज्यादि चारी मुक्ती । त्यांचे सेवेसी स्वयें येती ॥
ते जेथ विषय सेवूं जाती । तेथ सायुज्यमुक्ती सेवा करी ॥४९॥

ऋद्धिसिद्धि त्याच्या घरीं । होऊनि राहती कामारी ॥
तरी तो सिद्धींची चाड न धरी । माझे भक्तीवरी निश्चयो ॥५०॥ (क्रम ३५०)

ऐशी देखوني निश्चयें भक्ती । मीही करीं अनन्य प्रीती ॥
भक्त जेउती वास पाहती । तेउता मी श्रीपती स्वयें प्रकटें ॥५१॥

भक्त स्वभावें बोलों जाये । त्याचें बोलणें मीचि होयें ॥
ताचे बोलण्या सबाह्यें । मीचि राहें शब्दार्थें ॥५२॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

तो कौतुकें खेळे खडे । ते खडेचि मज होणें घडे ॥
तो कृपाळु पाहे जयाकडे । त्याचे छेदीं मी गाढे भवबंध ॥५३॥

तो वास पाहे जेणें मोहरी । तेउती मी सुखाची सृष्टी करीं ॥
तो म्हणे जयातें उद्धरीं । तो मी स्वपदावरी बैसवीं ॥५४॥

त्यासी अल्पही विचंबू पावे । तो सर्वांगें मी करुं धांवें ॥
त्याचें नाम जिंहीं स्मरावें । त्यांसी म्यां तारावें सर्वथा ॥५५॥

जेवीं तान्हयालागीं माता । तेवीं भक्तांची मज चिंता ॥
त्यांची सेवाही करितां । मी सर्वथा लाजेंना ॥५६॥

माता बाळकाचें पुरवी कोड । तैसे ते माझे लळेवाड ॥
त्यांचें प्रेमचि मज गोड । उपचारचाड मज नाहीं ॥५७॥

मी शरीर तो माझा आत्मा । प्रेमळ असे पढिया आम्हां ॥
प्रेमळावरती सीमा । भक्तीचा महिमा चढेना ॥५८॥

त्यासी झणें काळ संहारी । यालागीं त्या आंतबाहेरी ॥
मी निजांगाचें दुर्ग करीं । ऐशी प्रीति पुरी प्रेमळाची ॥५९॥

तेथ काळाचेनि हटतटें । लावूनि ब्रह्मस्थितीचे वाटे ॥
माझे भक्त नेटेंपाटें । आपणिया आंतवटें स्वसुखें वसवीं ॥३६०॥ (क्रम ३६०)

त्यांचें स्वाभाविक कर्म जाण । तें माझे प्रीतीचें पूजन ॥
तो देखे तें माझें दर्शन । त्याची चावटी तें स्तवन खुणेचें माझें ॥६१॥

तो स्वयें करी आरोगण । तेंचि मज नैवेद्यअर्पण ॥
त्याची निद्रा ते जाण । समाधि संपूर्ण पैं माझी ॥६२॥

त्याचा निमेषोन्मेषांचा व्यापार । तो मज अत्यंत प्रियकर ॥
ताचे श्वासाचे परिवार । मज अपार सुखविती ॥६३॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

भक्तांची शरीरस्वभावस्थिती । तेणें मी सुखावें श्रीपती ॥
ऐसे सप्रेम भक्त आवडती । माझी अनन्यप्रीती मद्भक्तां ॥६४॥

चारी पुरुषार्थां नातळती । उपेक्षूनि चारी मुक्ती ॥
सप्रेम करिती माझी भक्ती । मजचि पावती मद्भक्त ॥६५॥

गंगा सागरीं मीनली मिळे । मीनली त्याचीच त्यावरी लोळे ॥
तैसा भक्त मिळोनि भावबळें । माझे भक्तीचे सोहळे मजमाजीं भोगी ॥66॥

जेवीं कां भरें तरुणांगी । तरुणपण भोगी सर्वांगीं ॥
तेवीं भक्त मिळोनि मजलागीं । माझे भक्तीचें भोगी वैभव ॥६७॥

कां सतरावीचें गोडपण । चंद्र जाणे आपुलें आपण ॥
तेवीं मी होऊनि माझें भजन । भक्त सज्ञान जाणती ॥६८॥

जातिस्वभावें उदक एक । तेंचि गंगा यमुना नांवीं देख ॥
प्रयागसंगमीं उद्धरी लोक । तेवीं भक्त भाविक मद्योगें ॥६९॥

तेवीं माझे भक्त मज मिळून । अनन्य करिती माझें भजन ॥
येथ भाविक सात्विक अतिदीन । उद्धरती जाण मद्योगें ॥३७०॥ (क्रम ३७०)

पृथ्वी निधानें भरली आहे । परी पायाळेंवीण प्राप्ति नोहे ॥
तेवीं आत्मा स्वतःसिद्ध आहे । गुरुकृपा लाहे तैं प्राप्ती ॥७५॥ (क्रम ३७१)

चहूं पुरुषार्थातें त्यागिती । चारी मुक्ति उपेक्षिती ॥
पंचम पुरुषार्थाची भक्ती । मज पढियंती उद्धवा ॥७६॥ (क्रम ३७२)

येचि भक्तीचें मज कोड । हेचि भक्त माझे लळेवाड ॥
मज अवाप्तकामा त्यांची चाड । ऐसें प्रेम गोड तयांचें ॥७७॥ (क्रम ३७३)

आम्ही प्रेमाचे पाहुणे । भावार्थाचे आंदणे ॥
म्यां अनन्याची सेवा करणें । जीवेंप्राणें सर्वस्वें ॥७८॥ (क्रम ३७४)

माझें नाम आत्माराम । मी अवाप्तसकळकाम ॥
परी प्रेमळांलागीं सकाम । ऐसें गोड प्रेम तयांचें ॥७९॥ (क्रम ३७५)

मग आपुलिये संबसाटीं । प्रेमळू घें मी उठाउठी ॥
वरीव सुखही दें शेवटीं । मज प्रीति मोटी प्रेमाची ॥८०॥ (क्रम ३७६)

प्रेम मजसीं मोलें अधिक । संवसाटी करितां नव्हे देख ॥
यालागीं वरीव देतां सुख । न e तैं सेवक सेलेचा होय ॥८१॥ (क्रम ३७७) (मूळ मजकुराप्रमाणे)

प्रेमाचा जिव्हाळा पूर्ण । भावार्थाची उणखूण ॥
जाणता मी एक श्रीकृष्ण । इतरांसी जाण कळेना ॥७८॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

मज गोपिकांची कोण गोडी । त्यांच्या प्रेमाची जाति चोखडी ॥
यालागीं मज त्यांची आवडी । अतिगाढी उद्धवा ॥७९॥

कुब्जा काय सुंदर होती । तिच्या प्रेमाची मज प्रीती ॥
राधा प्रार्थी मी वनाप्रती । काय विषयासक्तीलागूनी ॥३८०॥ (क्रम ३८०)

कौन भक्ती केली गोपाळीं । काय तीं सोंवळीं कीं ओंवळीं ॥
त्यांचे उच्छिष्ट कवळ मी गिळीं । प्रेमसंमेळीं डुल्लत ॥८१॥

पांडवांच्या वाचें मी काय लागें । त्यांचीं वेवटें सोशीं अनेगें ॥
मी सुदाम्याच्या पायां लागें । काय त्याचेनि पांगें पांगलों ॥८२॥

मी काय अन्नासी दुकाळलों । तो यज्ञपत्न्यां सीं मागों गेलें ॥
मी भावार्थाचा भुकेलों । प्रेमाच्या पावलों पाहुणेरा ॥८३॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

माझी काय क्षीण झाली शक्ति । मज गोपिका दावीं बांधिती ॥
त्यांच्या निजप्रेमाची जाती । मी स्वयें श्रीपती पोखितू ॥८४॥

मी न लागतां कोणाची कवडी । अर्जुनाचीं धूतसें घोडीं ॥
धर्माघरीं उच्छिष्टें काढीं । मज अतिआवडी प्रेमाची ॥५५॥ (क्रम ३८५)

मज प्रेमळांची अतिआवडी । ते लोकेषणालाज दवडी ॥
महत्त्वाच्या विसरवी कोडी । त्यांच्या सेवेची जोडी मजलागीं ॥८६॥

सकल अळंकार लेऊनि माता । निजपुत्र मस्तकीं लाडवितां ।
उसके कंटाळेना थुंकमुता । तेवीं प्रेमळें सर्वथा मजलागीं ॥८७॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

ऐसा प्रेमाचेनि अतिपांगें । म्यां पंगिस्त होइजे श्रीरंगें ॥
यालागीं तया पुढेंमागें । सदा सर्वांगें तिष्ठत ॥८८॥

उद्धवा यादव समस्त । असतां माझें बहुत गोत ॥
तूंचि प्रियकर मज जो येथ । माझें प्रेम अद्भुत तुजलागीं ॥८९॥

हे ऐकोनि देवाची गोठी । उद्धवें पायीं घातली मिठी ॥
देवो सुखावोनि पोटीं । उठाउठी आलिंगी ॥३९०॥ (क्रम ३९०)

हृदयीं हृदय जालें संलग्न । देहीं देहा पडिलें आलिंगन ॥
मनेंसीं एक झालें मन । स्वानंद पूर्ण वोसंडे ॥९१॥

देवो विसरला देवपण । भक्ता नाठवे भक्तपण ॥
दोघांचें उडालें दोनीपण । स्वानंदीं पूर्ण बुडाले ॥९२॥

सेव्यसेवकता ठेली गोठी । द्वैतभावाची खुंटली दृष्टी ॥
भक्तिसाम्राज्याच्या पाटीं । दोघां झाली भेटी निजात्मता ॥९३॥

स्थूळ लिंग आणि कारण । इंहीं उपलक्षिजे महाकारण ॥
ते देहचतुष्टयाची आठवण । आठवितें कोण ते ठायीं ॥९४॥

तेथ निबिड आणि निघोट । सुखस्वरुप घनदाट ॥
नाहीं आदि मध्य शेवट । तें झालें प्रकट स्वयंभ ॥९५॥

नवल देवाचें पूर्णपण । तेथही लाघव केलें जाण ॥
मोडो नेदीचि उद्धवपण । ऐसा भक्त आन मज मिळेना ॥९६॥

उद्धवाऐसा मजपाशीं । कोण मिळेल अळोंचासी ॥
माझें निजगोड कोणापाशीं । म्यां सावकशीं सांगावें ॥९७॥

मज निजधामा गेलिया जाण । माझें जें निःसीम निजज्ञान ॥
त्यासी उद्धव शुद्ध सांठवण । यालागीं उद्धवपण राखिलें ॥९८॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

उद्धव स्वानंदीं निमग्न । त्यासी थापटूनि आपण ॥
सावध करी श्रीकृष्ण । येरा भक्तपण आठवलें ॥९९॥

म्हणे जय जय श्रीकृष्णनाथा । जें मज सुख दाविलें आतां ॥
तें नित्य निर्वाहे सर्वथा । ऐशी कृपा तत्त्वतां करावी ॥४००॥ (क्रम ४००)

तंव श्रीकृष्ण म्हणे उद्धवा । हा माझा निजगुह्य गोप्य ठेवा ॥
तुज म्यां सांगीतला कणवा । पुरुषार्थ पांचवा या नांव ॥१॥

हें वेदशास्त्रां अगम्य । सकळ देवांसी अतिदुर्गम ॥
जेणें लुब्धें मी पुरुषोत्तम । तें हें भक्तप्रेमरहस्य ॥२॥

मज वश्य करावयाचें वर्म । पोटीं धरावें भक्तिप्रेम ॥
चहूं मुक्तींचा पडे भ्रम । पुरुषार्थकाम वोसरे ॥३॥

ज्यासी माझी सप्रेम भक्ती । त्याचेनि नांवें विघ्नें पळती ॥
मजवेगळी अन्यथा गती । करावया प्राप्ती कोणाची ॥४॥

जयासी माझी अनन्य भक्ती । तेथ माझी पूर्ण कृपास्थिती ॥
मद्भक्तां मजवेगळी गती । कदा कल्पांतीं असेना ॥५॥

वेदविधीं करावा बाधू । तो निःश्वसित माझा वेदू ॥
जेथ माझा पूर्ण कृपाबोधू । तेथ विधिवादू बाधीना ॥६॥

जे कां माझे भक्त सकाम । ते फळभोगांतीं होऊनि निष्काम ॥
तेही ठाकिती माझें निजधाम । भक्तां अन्यगमन असेना ॥७॥

ज्यासी माझें अनन्य भजन । स्वकर्म त्याचे सेवी चरण ॥
विधिवेदू वोळंगे अंगण । त्यासी अन्यथागमन असेना ॥८॥

जेथ सप्रेम नाहीं माझी भक्ती । तेथ कर्में अवश्य बाधती ॥
कर्मास्तव अन्यथागती । अभक्त पावती उद्धवा ॥९॥

जेथ माझी साचार भक्ती । तेथ कर्माची न चले गती ॥
मद्भक्तां माझी प्राप्ती । सत्य निश्चितीं या हेतू ॥४१०॥ (क्रम ४१०)

भक्तांसी सर्वांभूतीं मद्भावो । तेथ कर्मबंधा कैंचा ठावो ॥
कर्मानुगती खुंटली पहा ho । मत्प्राप्ति स्वयमेवो मद्भक्तां ॥११॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

भक्त पाऊल ठेवी अवनीं । परी म्यां ठेविलें न धरी मनीं ॥
कर्ता भगवंत सत्य मानी । यालागीं कर्मबंधनीं बांधवेना ॥१२॥

भक्तांस नाहीं अन्यथा गती । मद्भक्तां माझी अनन्य प्रीती ॥
त्या भक्तभावार्थाच्या युक्ती । विशद श्रीपती स्वयें केल्या ॥१३॥

’न मे भक्तः प्रणश्यति’ । हें बोलिला अर्जुनाप्रती ॥
तें साचार बिरुद श्रीपती । तो भक्तां अन्यगती घडोंचि नेदी ॥१४॥

भक्तशापाची ऐकतां गोठी । देवो कैवारें सवेग उठी ॥
सुदर्शन लावूनि पाठी । केला हिंपुटी दुर्वासा ॥१५॥

एका अंबरीषाकारणें । दहा गर्भवास सोशिले जेणें ॥
तो अनन्य भक्तांसी उणें । कोण्याही गुणें येवों नेदी ॥१६॥

भक्तकैवारी श्रीकृष्ण । हे भावार्थाची निजखूण ॥
एका जनार्दना शरण । भावो प्रमाण भक्तीसी ॥१७॥

शुद्धभावेंवीण जे भक्ती । तेचि दांभिक जाण निश्चितीं ।
ते अपक्वचि राहे प्राप्ती । जेवीं कांकड जाती मुगांची ॥१८॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । हे मूळपदींची पदस्थिती ॥
तेंचि वाढविलें किती । ऐसें श्रोतीं न म्हणावें ॥१९॥

’मद्गती’ या पदाची व्युत्पत्ती । कोण आहे जाणे किती ॥
हें रहस्य जाणे विरळा क्षितीं । यालागीं क्षमा श्रोतीं करावी ॥४२०॥ (क्रम ४२०)

हो कां भक्ति माझी निजजननी । ज्यां प्रेमपान्हां ये वाढवूनी ॥
सरता केलों भगवद्भजनीं । ते म्यां गौण महिमेनीं वानिली ॥२१॥

भगवद्भक्तीचें महिमान । मी केवीं जाणें अज्ञान ॥
जें बोलिलों तें सर्वथा गौण । क्षमा पूर्ण करावी ॥२२॥

भक्ति माझी निजमाउली । ते मी आपुल्या बोबडे बोलीं ॥
ग्रंथाधारें गौरविली । सप्रेम भुली भुलोनी ॥२३॥

प्रेमाची निजजाति कैशी । आठवों नेदी आठवणेसी ॥
एवं विसरवूनि हेतूसी । भक्तिरहस्यासी बोलविलें ॥२४॥

जेवीं कां निजबाळकातें । माउली बोल बोलوی त्यातें ॥
तेवीं भक्तीनें म्म् केलें येथें । म्यां चुकी कोणातें ठेवावी ॥२५॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

माउलीचें लोभाळूपण । प्रकट करी तो मूर्ख जाण ॥
याहीपरी मी अज्ञान । चुकलेपण दिसताहे ॥२६॥

उडिदीं काळें जेथींच्या तेथें । तेवीं चुकलेपण माझें येथें ॥
चुकीचि मानावी निश्चितें । हेंही गुरुनाथें वारिलें ॥२७॥

चुकलेपणचि मानितां । मी हों पाहें कवि कर्ता ॥
मीपण नावडे गुरुनाथा । तेणें तें तत्त्वतम सांडविलें ॥२८॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

साङग झालिया कथाकथन । तेणें श्लाघें न घ्यावें मीपण ॥
तंव गुरुंनीं दावूनि निजखूण । मीतूंपण उडविलें ॥२९॥

हेही बोल बोलता । मी नव्हें नव्हें गा सर्वथा ॥
मी नव्हें कवि कर्ता । हें गुरुचें तत्त्वतां गुरु जाणे ॥४३०॥ (क्रम ४३०)

तंव श्रोते म्हणती चमत्कार । भक्तिसुखाचें सुखसार ॥
भक्तिपरमामृतसागर । उघड साचार तुवां केला ॥३१॥ (क्रम ४३१)

भागवत मुख्य भक्तिप्रधान । जें भक्तीचें सुख सनातन ॥
तें करतळामळ करुनि जाण । तुवां परिपूर्ण दाविलें ॥३२॥

तुवां हा थोर केला उपकार । तरावया स्त्रियादि शूद्र ।
जग व्हावया भजनतत्पर । भागवत निजसार काढिलें ॥३३॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

भागवतीचें गुप्त पीयूख । तें त्वां प्रकटिलें भक्तिसुख ॥
तेणें संत सुखावले देख । श्रोते सकळिक निवाले ॥३४॥

तुज संतोषोनि श्रीपती । दीधली आपली निजभक्ती ।
यालागीं तुवां भक्तीची कीर्ती । यथार्थस्थितीं वर्णिली ॥३५॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

तुझे भक्तीचा एकेक बोल । ब्रह्मसुखेसीं सखोल ॥
त्याहीमाजीं प्रेमाची वोल । येताति डोल चित्सुखें ॥३६॥

तुज वाखाणितां निजभक्ती । प्रेमें वोसंडे चित्तवृत्ती ॥
विसरोनियां ग्रंथस्फूर्ती । भक्तीची कीर्ती वानिशी ॥३७॥

निजआवडी वाडेंकोडें । वानितां भक्तीचे पवाडे ॥
तुज नाठवे मागेंपुढें । प्रेम गाढें जाणवलें ॥३८॥

जंव जंव भक्तीचें निरुपण । अधिकाधिक वाढतां जाण ॥
तंव तंव येतसे स्फुरण । तेथ कोण पुरे म्हणेल ॥३९॥

जंव जंव निरुपणा वाढी । तंव तंव भक्तीची अधिक गोडी ॥
तेणें श्रोत्यांचीही आवडी । चढोवढी वाढली ॥४४०॥ (क्रम ४४०)

करितां भक्तिसुखनिरुपण । श्रोते वक्ते लांचावले जाण ॥
होतां अमृताचें आरोगण । पुरे कोण म्हणों शके ॥३९॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

यापरी गा अतिप्रीतीं । वाढलि निरुपणीं भक्ती ॥
ते आवरुनियां स्फूर्ती । पुढील ग्रंथार्थीं प्रवर्तें ॥४२॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

हें ऐकोनि संतवचन । केलें साष्टांग नमन ॥
भली दीधली आठवण । येरवीं निरुपण नावरतें ॥४३॥

’भक्तियोगस्य मद्गतिः’ । ये पदाची पदव्युत्पत्ती ॥
निरुपिली भगवद्भक्ती । जेणें भगवत्प्राप्ती अतिसुलभ ॥४४॥

हे न करितां भगवद्भक्ती । त्रिगुणगुणीं जीवपंक्ती ॥
बांधिल्या संसारीं उन्मज्जती । तेही स्थिती हरि सांगे ॥४५॥

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥१५॥

मुख्य मूळीं मी जगाचा धरिता । स्त्रष्टृरुपें मीचि स्त्रजिता ॥
विष्णुरुपें मी प्रतिपाळिता । मीचि संहर्ता रुद्ररुपें ॥४६॥

हे त्रिगुण काळाची काळसत्ता । तो मी निजकाळ तत्त्वतां ॥
स्त्रजिता पाळिता संहर्ता । गुणावस्थाविभागें ॥४७॥

जनांचें वासनाकर्म विचित्र । तेचि काळसत्ता निजसूत्र ॥
तेणें रचिला संसार । चराचर गुणबद्ध ॥४८॥

गुणकर्में स्वर्गा चढे । गुणकर्में नरकीं पडे ॥
नाना योनींचें सांकडें । भोगणें घडे गुणकर्में ॥४९॥

स्वर्ग भोगूनि वाडेंकोडें । महर्जनतपोलोकांपुढें ॥
सत्यलोकावरी वरता चढे । उन्मज्जन घडे या नांव ॥४५०॥ (क्रम ४५०)

पशुपक्षिस्थावरांत । वृक्षपाषाणकृमित्व प्राप्त ॥
महानरकीं अधःपात । निमज्जन एथ त्या नांव ॥५१॥

उंचीं चढोनि नीचीं पडणें । भोगवी नाना जन्ममरणें ॥
तें प्रकृतिपुरुषांचें साजणें । जीवबंधनें भोगवी ॥५२॥

अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रक्रुत्या पुरुषेण च ॥१६॥

अणु म्हणिजे अतिसूक्ष्म सान । बृहत् म्हणिजे विशाळ जाण ॥
कृश म्हणिजे किरकोळपण । स्थूळ तें पूर्ण जडावयवीं ॥५३॥

जें जें दृष्टिगोचर झालें । जें जें नांवरुपा आलें ॥
तें तें उभययोगें केलें । जाण घडलें प्रकृतिपुरुषीं ॥५४॥
अर्थ हे जाण की, जे जे आपल्याला डोळ्यांना दिसते आणि जे जे नाव व रूपाला आलेले आहे, ते सर्व प्रकृती आणि पुरुष या दोन्हीच्या संयोगानेच घडलेले आहे.
जें उभययोगसंभव । जग ऐसें ज्याचें नांव ॥
तें प्रकृतिपुरुष सावेव । तिसरा भाव असेना ॥५५॥

या दोहींवेगळें निरवयव । जेथूनि या दोहींचा उद्भव ॥
तेचि सद्वस्तु सर्वी सर्व । देवाधिदेव सांगत ॥५६॥

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस्पार्थिवाः ॥१७॥

प्रकृतिपुरुषेंसीं साकार । जें दिसताहे चराचर ॥
त्यासी आद्यंतीं जें अनश्वर । तेंचि साचार मध्येंही ॥५७॥

लेण्याआधीं कनक एक । लेण्याअंतीं तेंचि आवश्यक ॥
मध्येंही लेणेंरुपें देख । भासे कनक अद्वितीय ॥५८॥

न करितां मातीचें गोकुळ । पूर्वी मृत्तिकाचि केवळ ॥
गोकुळ मोडल्या सकळ । उरे अविकळ मृत्तिका ॥५९॥

तेचि गोकुळरुपें असतां । भासे मृत्तिकाचि तत्त्वतां ॥
तेवीं आदिमध्यअवसानतां । भासे चित्सत्ता अनवश्वर ॥४६०॥ (क्रम ४६०)

त्रिगुणगुणें सविकार । जें जग दिसताहे साकार ॥
तें मायिक गा चराचर । जेवीं व्यवहार स्वप्नींचा ॥५९॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

सकल विकारांचें कारण । अंगें अविद्या आपण ॥
ते विकारीं सत्यता स्थापितां जाण । आलें सत्यपण अविद्येसी ॥६२॥

अविद्या आपुलेनि नांवें जाण । आपुलें नास्तिक्य सांगे आपण ॥
हें वर्म जाणती सज्ञान । नेणोनि अज्ञान मानिती सत्य ॥६३॥

अविद्या अविद्यकत्वें मिथ्या जाण । वस्तु वस्तुत्वें सदा संपन्न ॥
येचि अर्थींचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥६४॥

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुते परम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते ॥१८॥

प्रकृतिअंगीकारें देख । वस्तूपासाव होती लोक ॥
जेवीं निद्रायोगें एक । होय अनेक निजस्वप्नीं ॥६५॥

जेवीं तंतूपासाव कोटि पट । कोटि पटीं तंतु एकवट ॥
पाहतां आदि मध्य शेवट । द्वैताचें बोट रिघेना ॥६६॥

तेवीं वस्तूपासोनियां लोक । प्रकृतिपुरुषादि सकळिक ॥
आदि-मध्य-अवसानीं एक । द्वैतवार्ता देख असेना ॥६७॥

तंतु सत्य पट मायिक । वस्तु सत्य अविद्या लटिक ॥
जें आदि-मध्य-अवसानीं एक । तें सत्य निष्टंक उद्धवा ॥६८॥

जेवीं कां काष्ठाची बाहुली । काष्ठावयवें शोभे आली ॥
तेवीं वस्तु वस्तुत्वें एकली । शोभा पावली जगत्वें ॥६९॥

जेवीं कां एकलें देह देख । दिसे अवयवरुपीं अनेक ।
तेवीं वस्तु एकली एक । आभासे अनेकस्वरुपीं ॥४७०॥ (क्रम ४७०)

जेवीं कां जळीं क्रीडतां जळा । उपजवी तरंगांच्या माळा ॥
तेवीं वस्तूचिया स्वलीळा । जगदादि मेळा प्रकाशे ॥७१॥

तरंगा आदि-मध्य-अवसानीं । जेवीं पाणीपणें असे पाणी ॥
तेवीं उत्पत्ति स्थिति-निदानीं । वस्तु वस्तूपणीं अनश्वर ॥७२॥

ब्रह्म सत्य प्रपंच वावो । हा साधकां साधावया निर्वाहो ॥
कार्योंकारणअभिन्नभावो । देवाधिदेवो बोलिला ॥७३॥

कार्य कारणीं अभिन्न । तैं ब्रह्मीं माया कैंची भिन्न ॥
जगद्रूपें ब्रह्म परिपूर्ण । अन्योपदेशें जाण दाविलें ॥५४॥ (क्रमांक मूळ मजकुराप्रमाणे)

ब्रह्म माया काळगती । यें तिन्ही अनादि म्हणती ॥
तेही न घडे उपपत्ती । येचि अर्थी हरि बोले ॥७५॥

प्रकृतिर्ह्मस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥१९॥

ब्रह्मावेगळी माया । सर्वथा न ये आया ॥
ते ब्रह्माधारें वाढोनियां । गुणकार्या वाढवी ॥७६॥

मायानियंतें ब्रह्म आपण । यालागीं यासी पुरुषपण ॥
पुरुषाची प्रिया माया पूर्ण । प्रकृति अभिधान या हेतू ॥७७॥

ब्रह्माहून पुरुष भिन्न । हें सर्वथा मिथ्या वचन ॥
ब्रह्म पुरुष नामाभिधान । एकासीचि जाण आलें असे ॥७८॥

माया प्रक्रृति अभिधान । दोहीं नांवीं मायाचि पूर्ण ॥
आविद्यक दावी कार्य भिन्न । अविद्या जाण या हेतू ॥७९॥

माया ब्रह्मींची शक्ति जाण । तेही ब्रह्मेंसीं असे अभिन्न ॥
वेगाळी नव्हे अर्धक्षण । सदा सुलीन ब्रह्मेंसीं ॥४८०॥ (क्रम ४८०)

जेवीं शूरांची शौर्यशक्ति पूर्ण । शूरांहोनि नव्हे भिन्न ॥
तेवीं ब्रह्मीं मायाशक्ति जाण । असे सुलीन सर्वदा ॥८१॥

माया ब्रह्मीं असतां जाण । क्षोभेंवीण नव्हे सर्जन ॥
मायाक्षोभकू काळ पूर्ण । काळास्तव जन जन्मती ॥८२॥

ब्रह्मींची सत्ता तो काळ जाण । प्रकृति क्षोभवूनि आपण ॥
दावी उत्पत्ति स्थिति निदान । तो काळही अभिन्न ब्रह्मेंसीं ॥८३॥

जेवीं रायाच्या राजपुत्रासी । राजाचि दमूं शके त्यासी ॥
तेवीं झालें जें प्रकृतीचे कुशीं । तें निजसत्तेसी निर्दळी ॥८४॥

विवेकदृष्टीं पाहतां जाण । काळ परमात्मा दोन्ही अभिन्न ॥
प्रकृति पुरुष काळ जाण । तिहींसी एकपण या हेतू ॥८५॥

ब्रह्म-माया-काळसंबंध । हे तिनी मूळींचि अभेद ॥
दिसे जो व्यावहारिक भेद । तोही अबद्ध मिथ्यात्वें ॥८६॥

वस्तु एकलीचि आपण । प्रकृति-पुरुष काळरुपें जाण ॥
अखंडत्वें दावितां पूर्ण । तो मी श्रीकृष्ण परमात्मा ॥८७॥

उत्पत्तीपूर्वीं मी ब्रह्म पूर्ण । उत्पत्तीचें मी ब्रह्म आदिकारण ॥
स्थितिकाळीं मी ब्रह्मरुपें जाण । एकीं अनेकपण स्वयें दावीं ॥८८॥

स्वलीला सृष्टीचे प्रांतीं जाण । प्रळयीं उरें मी ब्रह्म परिपूर्ण ॥
तेचि अर्थीचें निरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥८९॥

सर्गः प्रवर्तते तात्वत्पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥२०॥

महान् म्हणिजे अतिथोरु । पितृपुत्रप्रवाहें संसारु ।
अनवच्छिन्न निरंतरु । अतिदुर्धरु वाढला ॥४९०॥ (क्रम ४९०)

अतिशयेंसीं दुर्धरु । कैसेनि वाढला संसारु ।
तेही अर्थींचा विचारु । शार्डगधरु सांगत ॥९१॥

विषयांचिये आसक्ती । वासनानिष्ठ झाली वृत्ती ॥
ते देहात्मता अतिप्रीतीं । संसारस्थिती वाढवी ॥९२॥

खवळला जो देहाभिमान । तो शुद्धासी लावी जीवपण ॥
नाना योनीं जन्ममरण । विशेषें जाण वाढवी ॥९३॥

ऐसन अतिदुर्धरु । स्त्रष्टेन सृजिला संसारु ।
तो ब्रह्मायूपर्यंत स्थिरु । ब्रह्मप्रळयीं संहारु सृष्टीचा ॥९४॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

एक नित्यप्रळयो लागला आहे । एक दैनदिन प्रळयो पाहें ॥
कर्मजन्य प्रळयो लाहे । एक तो होये अवांतर प्रळयो ॥९५॥

सकल प्रळयांच्या शिरीं । ब्रह्मप्रळयाची थोरी ॥
तो सकळ सृष्टीतें संहारी । कांहीं संसारीं उरों नेदी ॥९६॥

ब्रह्मप्रळयीं नाश सृष्टीसी । पुढती रचावया कल्पादीसी ॥
उंच नीच नाना योनींसी । नव्या करावयासी कारण काय ॥९७॥

ब्रह्मप्रळयीं सृष्टीचा र्हारसू । परी निःशेष नव्हेचि नाशू ॥
उरे वासनाबीजविलासू । सुलीन रहिवासू अविद्येअंगीं ॥९८॥

तेचि बीजें कल्पादि जाण । मीचि स्त्रष्टृरुपें आपण ॥
मज म्यां अनुग्रहूनि पूर्ण । सूक्ष्म कारण लक्षविलें ॥९९॥

जेवीं वर्षाकाळीं नाना तृणें । वाढूनि शरत्काळीं होती पूर्णें ॥
तींच उष्ण काळीं बीजकणें । होती सुलीनें पृथ्वीसी ॥५००॥ (क्रम ५००)

सुलीन बीजें पूर्ण क्षितीं । परी तीं कोणा व्यक्ती न येती ॥
तेवीं वासनाबीजें प्रळयांतीं । उरे अव्यक्तीं संसारु ॥१॥

जेवीं काळीं वरुषलेनि घनें । बीजें विरुढती सत्राणें ॥
वाढती नाना जातींचीं तृणें । पूर्वलक्षणें यथास्थित ॥२॥

तेवीं उत्पत्तिकाळावरी । सूक्ष्मवासना बीजांकुरीं ।
नाना योनी चराचरीं । जंगमस्थावरीं जग वाढे ॥३॥

ब्रह्माचे प्रळयाआंतू । निःशेष सृष्टीचा नव्हे अंतू ॥
यालागीं संसारीं अनंतू । वेदशास्त्रार्थू प्रतिपादी ॥४॥

ऐसा संसार अनंतू । याचा निःशेष होय अंतू ॥
तेचि अर्थी श्रीकृष्णनाथू । श्लोकींचा पदार्थू बोलिला ॥५॥

’स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्‌’ । येणें पदें श्रीकृष्ण ।
अत्यंत प्रळयिंचें लक्षण । सूत्रप्राय जाण बोलिला ॥६॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

’ईक्षण’ या पदाचा अर्थ जाण । सद्गुरुकृपादृष्टि पूर्ण ॥
तेंचि माझें कृपावलोकन । जेणें ब्रह्मज्ञान प्रकाशे ॥७॥

पूर्ण प्रकाशल्या ब्रह्मज्ञान । संसार झाला नाहींच जाण ।
वस्तु वस्तुत्वें परिपूर्ण । मीतूंपण असेना ॥८॥

तेथ ध्रुवमंडळीची ठेली मात । वैकुंठकैलासा झाला प्रांत ।
शेषशायीचाही अंत । ब्रह्मज्ञानांत होऊं सरला ॥९॥

हारपलें मीतूंपण । उडालें देव-भक्त भजन ॥
बुडालें साकारतेचें भान । ब्रह्म सनातन सदोदित ॥६१०॥ (क्रम ५१०)

प्रपंच एक झाला होता । हे समूळ मिथ्या वार्ता ।
पुढें होईल मागुता । कदा कल्पांता घडेना ॥११॥

हें अत्यंत प्रळयिंचें लक्षण । भाग्येंवीण न पाविजे जाण ।
ज्यासी साचार सद्गुरुचरण । ते सभाग्य जन पावती ॥१२॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

अत्यंत प्रळयींची गती । न घडे गा समरतांप्रती ।
हे परम निर्वाणगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१३॥ (मूळ मजकुराप्रमाणे)

ज्याची अहंममता खुंटे । त्याची निःशेष कल्पना तुटे ।
अत्यंत प्रळयो त्यासीच भेटे । नेटेंपाटें निजात्मता ॥१४॥

देह पडलिया प्रळयो घडे । हें बोलणें सर्वथा कुडें ।
जितांचि हा प्रळयो जोडे । वाडेंकोडें निजनिष्ठा ॥१५॥

जितांचि हा प्रळयो जाण । येणें संसारबीजदहन ।
आतां ब्रह्मप्रळयलक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥१६॥

ब्रह्मांडप्रळयाचा अनुक्रम । तेथ अंतीं उरे पूर्ण ब्रह्म ।
हें उद्धवें जाणावया वर्म । पुरुषोत्तम बोलत ॥१७॥